Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http : //books . qooqle . com/| tV V. / 1 V V. SERVII GRAMMATICI QVI FERVNTVR IN VERGILn AENEIDOS LIBROS I— HI COMMENTARH. RECENSVIT GEORGIVS THILO. T LIPSIAE IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI. A. MDCOCLXXVIII. *v ^. V LIBRARY LTTSTAS: TTPIB B. O. T«VBWK»I. I 1 Ji ■ I _- - ' — ^ PRAEPATIO. Priori huius voluminis fasciculo prolegomena adiungere consti- tueram, quibus novae editionis rationem explicarem. nunc et temporis angustiis et ambitu huius fasciculi praeter opinionem aucto eam commentationem alteri seponere cogor, qui quarti et quinti libri comjnentarios conplectens quam primum fieri poterit edetur. in- terim satis habeo de codicibus quibus ih bis tribus libris recensendis usus sum et de extema huius editionis forma pauca praefari. Atque is quidem commentarius, quem Servii esse et librorum inscriptionibus et aliis testimoniis confirmatur^ antiqua quam technici vocant litteratura impressus est. ad eum recensendum hi libri ad- hibiti sunt: Bernensis 363 (JB) membranaceus, saeculi VIIIL fol. 1 — 138 Servii bucolicon georgicon Aeneidos I — VII, 16 commentarios negle- genter scriptos et haud paucis locis yalde decurtatos continet. primi Aeneidos libri commenta cum hoc codice contuli anno 1855. Caroliruhensis 186 (K) membr. saeculi VIIII, olim monasterii ReichenayiensiS; continet Servianum georgicon et Aeneidos I 4 — 338 commentarium ^cirea troianos' — ^hi qui de chalcide uenerant ciuitate euboice.' contuli anno 1876. Lipsiensis bibliothecae senatoriae rep. I n. 36 (L), membr. saec. X; continet Servii in Vergilii carmina commentarium. contuli partim anno 1856 partim anno 1876. l huius libri correctores, quorum alter primo librario prope aequalis fuit, alter saeculo XI vel XH libri Frisingensi similis scri- pturas adiecit. Hamburgensis (H) bibliotheoae publicae, membr. saeculi XI. continet foL 1—222 Vergilii carmina et Servii commentarios in mar- ginibus adscriptos. contuli anno 1875. Monacensis (M) cod. lai 6394, olim Frisingensis 194, membr. saeculi XI. continet Servii in Vergilii carmina commentarios. m huius libri corrector. IV PRAEFATIO. Monacensis (JE) cod. lat. 18059, olim Tegernseensis 59, membr. saeculi XII. continet fol. 1—162 Servii in Vergilii carmina commen- tarios. secundum et tertium Aeneidos librum contuli anno 1876. e huius libri corrector, qui haud scio an ipso Frisingensi usus sit. Dresdensis (D) bibliothecae regiae D. 136, chartaceus saec, XV in Italia exaratus. ex hoc libro Hugone Ilbergio intercedente Mar- tinus Langius ea quae docti Itali saec. XV Servii scholiis addi- derunt (cf. mus. Bhen. XIV p. 548 sq.) in meum usum diligentissime exscripsit: quae additamenta e contextu verborum inter librorum testimonia ablegavi. Ne modum excederet critici apparatus coUectio, horum librorum scripturae non sunt integrae in adnotatione exhibitae, nisi ubi scri-, ptorum verba a Servio laudata simt aut rerum expositarum dignitas ut plene proferrentur codicum testimonia suadebat: quamquam videor adfirmare posse nihil a me neglectum esse quod aliquid utilitatis haberet. Inclinatis litteris impressa sunt aSi6icora illa quae Petrus Daniel Aurelianensis anno 1600 primum edidit. is primi et secundi Aeneidos libri commentarios e duobus codibus auxit, e Fuldensi et ex eo qui nunc est Parisinus 1750. ille (C) hodie in Cassellana biblio- theca asservatur. saeculo nono vel decimo ineunte in membranis scriptus est. continet Servii commenta ad Aen. I — VI eaque in primo et secundo libro multis scholiis locupletata. plures correcto- res expertus est, e quibus eum qui ex archetypo, ut videtur, primi libr^ii errores sustulit C^ dixi, alterum qui saec. XV Serviani ali- cuius libri scripturas invexit G^. eorum quatemionum qui ad pri- mnm et secundum librum pertinuerunt secundus, quartus, nonus, undecimi tria folia extrema, duodecimus interierunt, praeterea tres membranae quae septimo additae erant. deperditorum memoria e conlatione petenda est a Caspare Scioppio in usum Petri Danielis facta, quam is ad suum exemplar accommodatam in appendice edidit. Danielinis scripturis, quas inde quod in appendice nihil adnotatum cst easdem Fuldensis fuisse conieci, G* signum adposui. totum codicem contuli anno 1855, primum et secundum librum iterum anno 1876. Parisinus 1750 (P) saeculo decimo in membranis scriptus continet scholia e libro Cassellani simili excerpta. hoc codice ad ipsam editionem adomandam adhibito Daniel ut nova scholia edidit ita e Servianis non nulla abiecit:. unde factum est ut accurate quid haberet ille liber in adnotatione indicandum esse putarem. ceterum cum haec scholia emendata plerumque propo- suerim, ubi operae pretium esse videbatur codicis scripturam rotundis uncis inclusam addidi. PRAEFATIO. V Floriacensis Danielis^ nunc Bernensis 172 (F) membr. saeculi noni yel decimi ineuntis, continet Vergilii bucolica^ georgica^ Aeneidos lib. I — V 852. ad primum et secundum librum nulla scholia adscripta sunt, ad tertium quartum quintum Seryii commenta cum scholiis a Daniele editis. praesto mihi fuerunt quae Hermannus Hagenus 6x hoc codice in suum usum exscripsit. ipse librum excussi Bernae anno 1876. Bernensis 167, (G) fortasse Autisiodorensis Danielis, membr. saeculi X, continet 'Vergilii bucolica georgica Aeneidos lib. I — -XII 771. primi et secundi libji margines perpauca scholia habent, inde a tertio libro ea adscripta sunt quae in sinistris Floriacensium mem- branarum marginibus exstant. hunc codicem cum ex Floriacensi vel ex eius archetypo exscriptum esse viderem, non totum contuli, sed in locis gravius corruptis inspexi. Turonensis(T),nuncBernensis 165, continet bucolica georgica Aeneidos I — XH 918 saeculo nono scripta. et supra versus et in marginibus a variis manibus, qusrum nulla decimo saeculo recentior videtur, scholia adscripta sunt. quae ad primum et secundum Aenei- dos librum spectant pleraque Tiberii Donati sunt. a tertio libro ea manus quae tironianis notis saepius usa est ex Servii commentariis nou nulla aut contracta aut *dilatata adpinxit, reliquae e Danielis scholiis multa adscripserunt eaque aut integra aut cum Tiberii Do- nati scholiis coniuncta; nam Serviana nisi perpaucis locis non cura- verunt. contuli hunc codicem Bemae anno 1876. Ambrosianus S. 83 part. sup. chartaceus saeculi XYI continet ^excerpta e Servii schedis ineditis.' ex Danielis codicibus homo doctus si quid inter scriptorum locos a commentatoribus laudatos et scholia memorabile visum erat exscripsit et passim emendavit. contuli librum anno 1857. In scholiis a Daniele primum editis integras dedi librorum scripturas. ubi transpositione usus sum ipsa verba transposita ab initio et in fine asterisco signavi, quem verborum ordinem libri prae- berent in adnotatione indicans. in contextu quae e coniectura addita sunt rotundis, quae abicienda videbantur quadratis uncis includenda curavi. idem signum lemmatis a me suppletis adposui. locos scri- ptorum a Servio ceterisque scholiastis laudatorum in margine inferiore indicavi; nisi quod a libro secundo versuum ex Aeneide citatorum numeri in ipso contextu additi sunt. in eadem adnotationis parte commemoravi quae apud alios scriptores Servianis similia inveni: e quibus pauca auctorum sunt, multo plura imitatorum. Ex impressis exemplaribus haec adhibui: Boberti Stephani a. VI PRAEFATIO. 1532; Georgii Fabricii a. 1575, Petri .Danielis a. 1600 Abrahami Commelini a. 1645, Pancratii Masvicii a. 1717, Petri Burmanni a. 1764, Alberti Lionis a. 1826. Fabricium moneo" e libro Dresdensis simili Servium edidisse, Commelino praestoifuisse Danielinae editionis exemplar a Claudio Salmasio multis locis emendatum, Masvicium Theodori Ryckii schedis usum esse. scripturas aut omuibus aut plerisque impressis exemplaribus communes ^vulgo' receptas dixi, raro iis q) signum adposui. * Restat ut eis viris egregiis qui in hoc opere perficiendo mihi affuerunt gratias agam quam maximas. Atque Fridericus Schoel- lius non solum in plagulis corrigendis labentissime me adiuvit, sed etiam quae inter corrigendum ipsi in mentem venerant continuo mecum communicans et dubitationem movens siquid parum recte administrasse videbar optime de hoc libro meritus est. codicibus autem procurandis transmittendisque sibi me devinxerunt Guliel- mus Brambachius et Alfredus Holderus Caroliruhenses, Ca- rolus Halmius Monacensis, M. Islerus Hamburgensis, loannes Schubartius Cassellanus, Carolus Zangemeisterus Heidel- bergensis. Scr. Heidelbergae mense Octobri. a. MDCCCLXXVIIL Georgins Thilo. 'AS ip. .- ,, SERVn GRAMMATICI IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM PRIMVM COMMENTARIVS. In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae yita^ titulus operiS; qualitas carminis; scribentis intentio; numerus libro- rum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec ^dta est. patre Ver- gilio matre Magia fuit; civis MantuanuS; quae civitas est Venetiae. diversis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani 6 et Neapoli studuit. adeo autem verecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni vita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus: lo nocte die tiitum carpe viator iter. scripsit etiam septem sive octo libros hos: Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis 1 In ezponendis . . . vita om. B || actoribus G || uita poetae ^ || 2 scribendi intentio G || 3 Yergilii] nirgilii libri. aemel maneo ubicumque poeta nominetur antiqiMm me nominis formam posuisse quam pleniores Ubriy ut generatim loquar, aut plerumque a/ut non minus saepe quam recentiorem praebent, Serviani Itbri excepto Karoliruhensi prope constanter YirgiliaB exhibent. || est om. M || ortus fuit (est lAon) patre exemplaria impressa Vergilio] figulo Paris. 7959 for- taase rede, uirgUio reliqui || 4 matre uero G, sed uero supr. vers. y magia GH: maia B Paris. ME ma=ia L || fuit natus U [ ciaes (r || 5 mediolanii X 1 7 acce- perit Paris.i acciperet reliqui || panthenias G, sed prior n e corr. || 8 unum B o uel n una G II morbo B uitio E || laborat LH (corr. T) || primam ab hoc disticon factum est Paris. HMEl : primum ab illo hoc disticon factum est B primum disticon in balistam latronem composuit G primum a disticon caepit quod factum est L Erimum a Virgilio hoc distichon factum Qst eocemplaria impressa || 9 ballistam M: alistam reliqui j\ 10 ballista M: balista reliqui | 11 di X (die l) ) 12 hocto LJi cirina etnam BLH Paris. crina etnam G cirina fthnam M cinna ethnam E u c (at cirina e.tn marg.) 1 13 priapeaialT | cale/ton Paris. catelepton V Bur- manni catalectum G catalecton reliqui. cf. post Berghium mus. rhen. t. XX et p. 291 M. Ungerus ann. phil. t. CXIII p. 429 sqq. y epigrammatam GH | co- et et egto de rosA pam diras G (quae supra versum stmt alia manus addidisse videtur) Servii oomm. VoL I. Fmo. I. 1 2 SERVII civilibus inter Antonium et Augustum, Augustus vietor Cremonen- sium agros^ quia pro Antonio senserant; dedit militibus suis. qui cum non sufGcerent; his addidit agros Mantuanos^ sublatos non propter civium culpam^ sed propter vicinitatem Cremonensiam: 6 unde ipse in bucolicis Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae. amissis ergo agris Romam venit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit PoUio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, 10 quae scripsit emendavitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendavit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus vero^ ne tantum opus periret^ Tuccam et Varium hac lege iussit emendare^ ut superfiua demereut, nihil adderent tamen: unde et semiplenos 15 eius invenimus versiculos, ut hic cursus fuit, et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit^ sed sic Ille egO; qui quondam gracili modalatus avena carmeu; et egressus silvis vicina coegi ut quamvis avido parerent arva colono, 20 gratum opus agricolis; at nunc horrentia Martis arma virumque cano et in secundo hos versus constat esse detractos (II 566) aut ignibus aegra dedere. iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae 5 in bucolicis] IX 28 || 15 hic] A. I 534 1 ciailibas bellis E | cremonensiam IT || 2 quia] qni M quia J^ || 3 man- taanis B mantaanas H\ ^ ciuilium B |j 5 bocolicis B bacholicis L || ue IjE\\ misere H \ 1 maecenatlus H || meruitj meruit adipisci, ml adipisci supra Viirsum G recipere meruit £ || 8 bocolicum B bucholicon X || 10 septem] VI uel YII B UII. X, sed dltera U litterae pars attrita est. || annis om. ^ || 11 prae- positam HM prepositam L, sed e ex carr. ut videtur. | 12 nec edidit Parts. •/• tcriptit uel cociiiit nec edidit B nec edidit M: nec cecinit G ne////ecinit L (nec cecinit fuisse at edidit videtur) nececidit H nec ceciuit ^ 1 13 nectandum G 1 tucam H {cmr. h) || Variam scripsi: uarram H uarum reliqui || 14 ut] ^t Paris. || tamen] iam G et semi et plenos (7 B 15 ut] ei G {corr. m. scc.) || cursus Faris.: currus reliqui 16 at om. Paris, {add. m. sec.) || bic ot/i. 6^ || 1"^ modolatus L {corr. /) || 18 egrus Hus if II 19 colore J7 1| 20 martis incipit aeneis arma uirumqae cano troiae B 21 cano troiae ME ^^ abma vibvmqve cano et in secvndo lirbo aliqvos vebsvs rosvEBAT quos constat esse detractos. quos inueuimus cum peraenerimus ad locum de qao detracti sunt ) 24 iamque adeo . . . ferebar ad Aen. II 566 T pracbet C, sed malui eius saipturas koc loco proponei'e. || s////per H (duae vel tres litterae ercuiae sunt, v supersci: m. sec.) \\ aestae CME: uastae BL (uaestae l) oaste GParis.H mm COMM. IN VERG. AEN. I. 3 servantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. (670) illa sibi infestos eversa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras 5 praemetuens^ Troiae et patriae communis erinys, abdiderat sese atque aris invisa sedebat. exarsere ignes animo; subit ira cadento^m (575) ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. ^scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas 10 aspiciet, partoque ibit regiua triumpho, coniugiumque domumque patres uatosque videbit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? (580) occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? 15 non ita. namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec victoria laudem: extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis (585) laudabor poenas, animumque explesse iuvabit fultricis famam et cineres satiasse meorum.' 20 talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias (589) 1 tracitam G tacita^ H || secretaii^ C secreta om. M (supr. vers. add. tn) \\ inse delatantem B latententem 6r || 2 tindaridam B || claram Itihbeckiua proleg. mt. p. 93 II 3 cunta L || ferent B || 4 illa in 3f || l'evga/// H (pergama h) || theu- cros Paris. h theucros et L theacros H j^ 6 daum H (danaum h) || poenas C paeoam E poenas Danaum vulgo || conguis M || iram X || 6 permetuens B ) pa- tria H || conmunis L \\ erinis BM erimua C (ei-ynys (7*) erymis G erynis Paris. LH i 1 ediderat Paris. || sesej seser C esse G || arisj argis C || sedebant X II 8 ignes CM: igni B ignis GLHE || animos 0|| subita ira C || 9 celeratas M seratas E (sceleratas e) sceleratae Valesius || 10 hJ//ec L haeo // 1| spar- tamints columnis Cyincolomis ^ G /TJ^ || micenas CGL || 11 aspiciat L || parto quiebit B || regina] regnata (7, sed altera/n a videtur addidisse C^ ) triumfo B 12 V. 579 seclusit Wagnerus || domunque L domum 3f |[ 13 ilia dum BCM frigiis libri, nisi quod frigas 6^ || 14 priamus troia CE: troia manus B priamo ur troia Paris. propria ut troico G pro priam. troia L {post m una littera evanuit, fuisse videtur. ' utrum a prinia an ah alia manu supra m posita sit dignosci non potest. ceterum a quoque in priam attrita est) /////priamo aut troico H (pro videtur eiasum essf) propria ut troia M || asserit (r | 15 dardanum L (darda- nium 11 toties B tociens L || sndarit C^: sudarat B sudaret CGLHME un- e darit Heinsius \\ litas -B || 16 nauque B || nuUam Paris. || 17 femina L (e eod. m. superscr.) || habet haecj nec habet extmpJaria impressa || 18 extincxis&e CGParis.H extinxise M || et] ut Paris. || sumsisse BG\\ merenti B merentes C \\ 20 ultricis famam BGParis.LHME ultricis famae C ultricis flammae vulgo, nisi quod nltricia flammam Stephanus. ultricique manu cineres coni. F, Schoellius || cineres e BC: cineris GParis.HME c.ne..B s.t.a.88e morum JL || 21 ferebar] loqueba- tur C ferebam Paris. || 22 lacunam indicavi. cf. prolegomena. expJeta est lacuna 1* 4 SERVII titulus est Aeneis, derivatiyum nomen ab Aenea^ ut a Theseo The- seis.^ sic luvenalis vexatus totiens rauci Theseide Codri. qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtuS; ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum 5 quod constat ex divinis humanisque personis^ continens vera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam venisse manifestum est; Venerem vero locutam cum love missumve Mercurium constat esse conpo- situm. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi^ humile 10 medium grandiloquum. intentio Yergilii haec est^ Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de lulia^ sorore CaesariS; lulius autem Caesar ab lulo Aeneae originem ducit; ut confirmat ipse Vergilius a magno de- missum nomen lulo. de numero librorum nulla hic quaestio est^ 15 licet in aliis inveniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et yiginti fabulas scripsisse, alii quadraginta^ alii centum. ordo quoque manifestus est^ licet quidam superflue dicant secundum pri- mum esse^ tertium secundum; et primum tertium^ ideo quia primo Ilium concidit; post errayit Aeneas^ inde ad Didonis regna pervenit; 20 nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per 2 layenalisl sat. I 2 || 12 lulias aatem . . . nomen lulo] ezscr. Isid. orig. IX 3, 13 i; 13 Vergilius] A. I 288 in libris recentiortbus, vduti Dresdenai hoc modo Periit autem Tarenii, in Apuliae ciuitate. nam dum Metapontom cupit uidere, aialetudinem ez solis ardore contrazit. sepaltus est autem Neapoli: in cuius tumulo ab ipso compositum est tale disticnon: Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc Parthenope. cecini pascua rura duces. | 1 Titulua carminis est Aeneis . . . constat esse com- positum habet P || est otn. B || aeneidis C || diriuatiuum Z J? || ab Aenea] aehae- nea G^ | 2 sic om. C || rauci] rau G aut L, sed eadem mantis rauci superscr. \\ 3 ut actufl B I 6 cum fictis] confictis J^ || 6 aeneam CL aenean religui. semel moneo librarios in hac forma scribenda parum sibi constitisse, et Aeneam ubique me scripturum esse librorum testimoniis non additis. || 8 graodilocus (rX || 9 sci- mus enim e. q. s.] tria genera dicendi sunt quae bic continentur, humile medium ^prandiloquum. et baec ars in laudem Augusti facta est, incipiens a genealogia illius. ordo autem manifestus est, licet quidam dicunt secundum primum esse . . . tempus omittat. tribus modis omnis auctoritas poetica constat, praefatione inuocatione narratione, uelut bic babentur praefatio 'arma uimm', inuocatio 'musa mihi', narratio 'urbs antiqua fuit'. P || esse om. C || humile ex humili C \\ 10 medium] id Cr | grandiloqium B grandiloqum C || post intentio duae vd tres Utterae erasae stmt tn | 11 Atiae 0: atiae B, sed inter a, et t c vel £ super- c scripta, satiae GLH, nisi quod f erasa in H, atiae Paris. aetiae M actiae J^| quae nata1 qui natus C, sed qui muitaJtum in que et us litterae erasae 13 Aeneael aeneae fi&o BG, sed filio ab dlia manu additum videtur in G et aenea^t/ enee///// H {duae litterae erasae sunt) || originem om. H || 14 dimissum B Paris. H missum J^ | 16 uiginti et unam fabulas B Paris.GM uiginti et unam fabulam LHE fabulas scripsisse XXI 1| 17 manifestum L (eorr. Ij l^ primo] primum L g 19 condidit G ceddit E (concidit e) || postea B | eraruit G || 20 arte H COMM. IN VEEG. AEN. I. 1. 5 narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per yaticinationem : quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat: unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti ex- 6 positione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus^ ita vete- res incipiebant carmen a titulo carminis sui^ ut puta arma virum- que canO; Lucanus Bella per Emathios^ Statius Fraternas lo acies alternaque regna. 1. ABMA multi varie disserunt cur ab armis Yergilius coeperit^ omnes tamen inania sentire manifestum est; cum eum constet aliunde sumpsisse principium^ sicut in praemissa eius vita monstra- tum est. per ^arma' autem bellum significat^ et est tropus meto- 15 nymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur; ut Cicero cedant arma togaC; id est bellum paci. ^alii ideo ^arma^ hoc loco proprie 2 Horatins] a. p. 43 sq. 1 10 Lacanus] I 1 1 Statius] . Theb. I 1 || 17 Ci- cero] de oflT. I 22, 77 1 enarrationem i? || 2 nt X | per vaticinationem] per anticipationem superscr. m 1 quod] qnam C || praecoepit B praecepit ex praecipit C praecipit GE \\ bi 3 poetica dicens Paris.E | ut iam nanc dicat om. C | 6 et aola C || 6 probatar (7 1 7 soffitiat L 1 nam . . . ratio est om, C, in marg. add. C* | bocolicoram B || tari thema 8 praetereaj praeterecce G || ^'^jllllillllllljl C (tari thema Bwperscr. (T^ J 9 car- mina titulo C \ articulo G attitnlo m || sui supr. vers. m || ut putae C ut pote ME\ 10 hemathios plus qoam cioilia bella B || 12 ad v. 1 Arma uirum et rt] hic reqairitor cur ab anniB Virgilius cbeperit. alii per arma belluro significaese dicunt per metonymiam (metonomiam) ; nam arma quibus . . . bellum paci. per sua enim arma ad regalem honorem peruem't, ideo arma proposuit niro; sed tribus modis arma proposuit uiro, id est primo quod faerant uictricia, eecundo qnod diuina, tertio quod prope semper armis uirum subiungit, ut 'arma oirum' et 'arma acri facienda uiro'. Qui primus] primus non ante quem nemo, sed post quem nullus, uel hic 'primus' princeps uel optimus. Ab oris] speciem pro genere posuit. P 1 l^ inania sentire O, qmd corrupit C ani litte- ris radendo obscuratis superscribens hoc ei inaerens s inter a et s, unde in hoc n assentire exhibere Fuldensem testari potuit Scioppius: in hac assentire B in hanc sentire LH {in hanc assentire T) assentire in hanc M \ 14 narratione C (eius oita C^) || monstratum est] qua causa et illi ab eo primi positi quatuor mfttexie dictatus uersus detracti sunt . scilicet ut causa operis obtineret principium II dummodo Cl: dum modo dum BKLH (p^ioris dum litterae um evanue- runt in K) modo dum MC^ || conderet . . . significat om. C {in marg. add. C^) ;| 22 adv.^ Inferretque deos Latio] Latium dictum est quod illic Saturnus latuerii Latio] autem hoc est in Latium . . . pro in caelum. Deos] penates uel suam genituram (genituriam). Genus unde Latiuum] contrarium est qnod ducit (dicit) LatinoB ab Aenea. sed hos post aduentum Aeneiie scimus Phrjgibus ionctOB 12 8ERVII beri usque ad Fundos^ aliud inde usque ad Yulturnum. denique ipse dixit yeteresque Latini ideo quia scit esse etiam novos^ id est a Fundis usque ad Yulturnum. Latium autem dictum est^ quod illic Satumus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant 6 incolae, qui quoniam in cavis montium vel occultis caventes sibi a feris bduis vd a vdlentioribus vd a tempestatibus habitaverint Cascei vocati sunt, quos posteri Ahorigines cognominarunt , quoniam f aliis ' ortos esse recognoscebant ex quibus Latinos etiam dictos. inferret- QVE DEOS LATio hoc cst in Latium. et est figura usitata apud 10 Yergilium. quod enim per accusativum cum praepositione dicimus ille per dativum ponit sine praepositione^ sicut alibi it clamor caelo pro in caelum. ^deos' vero utnm penates, ut talibus attonitus visis et voce deorum, an se d Ascanium et postefvs suoSj de qu^ms dictum est dis genite et geniture deos? genvs 15 vnde latinvm si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut ^unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque ^unde' adverbium est de locO; non de ductu a per- sona. tamen Cato in originibus hoc dicit^ cuius auctoritatem Sal- 20 lustius sequitur in bello Catilinae, primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea ad- ventu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nun- cupatos. ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem vera expositio haec. novimus quod 2 veteresqne Latini] Servium memoria fefellit. cf. A. V 598. VII 796. XI 603 II 11 it] A. V 461 I 12 taUbus] A. Ill 172 || 14 dis] A. IX 639 || 19 Cato] orig. rel. I 5 et ap. lord. et ap. Pei j| SallostiaB] Cat. 6, 1 sq. Latinos nno nomine nuncupatos. nam (na eni) nicti uictomm . . . conciliare nomen Latinum etiam TroianiB inposuit. P || 1 uoltumum M || denique . . . Vul- tumum om, KL (tn marg. add. T)^2 dixit deos ueteresque If || 4 Satumus la- tuerit] fugiens filii arma (idd. Zm Q 6 balendioribus C {corr. (P) y cascei C: Cassei Scioppius e Fuldensi enotavit Casci Miuvicitis et Burtnannua. cf. Niebuhriu8 Bom. Gesch. P p. 79 || 7 quo aliis ortos* esse recognoscebant C quoniam ab illis se ortos esse recognoscebant Niebufirius l. l. p. 78 , cui assentitur Eubino Beitr. z, Vorgeach. It. p. 44, quom ab iis ortos esse se cognoscebant B^^/btu«. possis et quoniam ab iis ortos esse se recognoscebant, nisi forte praestat hoc reponere quod non ab aliis ortos esse recognoscebant. cf ad Aen. VIII 328 J 8 fortasse ductos 1 iNFERBETQVE DEOs oipi. C DE08 om. X H || 9 LATio autom C7 1| 11 sine] in K II clamor in caelo C (in dei. corrector) |j 12 pro ad caelnm C^ 1 18 uisus C || anfetascanium C (corr. C') J| 14 deos ex dius C7 y 16 fuerant C y et om. libri, nist quod 1 supr. vers. add. (P vel C. itaque haud scio an iam fuerunt Latini expeUenda sintf cum praesertim erant pro fuerunt exspectetur | 16 dixit K \\ 18 est om. K | namque . . . a persona dubito num Servii sint. | de duotu scripsi: diducta C (deductio C* deductio C) deductio rdiqui | persona] sed ad locum add. K sed a loco add. C* personis X | 20 primum itialiam appellantux abori- gines C primum italos quosdam qui apellantur aborigines (7* | 21 abellaban- tnr ^ I 24 ab om, libri praeter l COMM. IN VERG. AEN. I. 6. 7. 13 yicti yictorum nomen accipiuni potuit ergo victore Aenea perire nomen Latinum. sed volens sibi favorem Latii conciliare nomen Latinum non soluni illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem lunonem, ne pereat 6 nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui vicit. sed veteres Umde^ etiam ad per- sonam adplicabant^ ita ut ad omne genm, ad omnem numerum iun- gerentf ut hoc loco ^genus unde Latinum^ mascuUno generi et numero lo singulari iunxity alibi (aS) genus femininum et numerum pluraiem re- fert, ut nymphae, Laurentes nymphae, genus amnihus unde est, sicut ^hific^ particulam, cum sit loci adverbium, Terentius vetuste ad personam transtuUt sed eccum Syrum incedere video: hinc iam scibo quid sieL 15 7. ALBANIQVE PATRES Albam ab Ascanio conditam constat; sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Laviniae filio: de qua re etiam Livius dubitat. hanc autem cum evertisset TuUus HostiliuS; omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper servare Yergilium, ut ante dicat Latium^ 20 inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro^ ut priscos docuit celebrare Latinos et deiude Albani docuere suos; nunc maxima porro accepit Roma et patrium servayit honorem. item in septimo libro mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, 25 nunc maxima rerum Roma colit. Atqve altae moenia ROMAE aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita. ~ 6 nec cum] A. lY 618 ) 12 nymphael A. VIII 71 || 13 Terentius] adelph. III 3, 7 'set eccam Symm ire video: lam hinc scibo ubi siet'. 1 19 et sciendum e. q. 6.] cf. Macrob. Sat. III 8, 14 || 21 in quinto libro] 598 sqq. y 24 in septimo libro] 601 4 pOBsit C y non perire JB || 6 execratione C: exsecrationem K exacratio- nem L execrationem HM^il lege JBilf || 8 uincit C uicit reseruat uictus D | 11 iuncxit C, sed c post eraaa || 12 refert ut scripsii referret C cf. ad Aen. VIII 71 I 13 sicut C: sicu C \\ cum sit loci adverbium scripsi: sumj^sit loco aduer- hu/////// C (aduerbium fuiase videtur) || terentiuB uetuste C terentius cum uetuste C II 14 transtnlit scripsi: transtulerit C || etcum C || incendere C jj hin C (c ab eadem mamC) J 15 quid (7 1 16 a<2 v. 7 Albaniqne patres] Alba ab Ascanio condita est. Alta moenia Bomae] propter gloriam. i' |j 17 an lauiniae BHM y 18 tul- lus KC: tuliius BLHMC^ || 19 ostius L (ostilius 2) | sed sciendum BCM \\ 22 ut 09». BM^et deinde om, ^' ) 23 nunc] hinc libri Vergiliani J 24 item . . . colit om. Jry 27 aut propter gloriam om. LH (supph l) J 28 est posita KLH: conlocata est C collocata est BilfC' 14 SEBVU 8. MVSA MiHi CAV8AS MEMOBA ^mthV Imga hic, alibi brevis, ut mihique haec edissere vera roganti. ^ sane in tres partes divi- dunt poetae carmen suum: proponunt invoeant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent invocationi^ 5 quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem invertit; primo enim proposuit^ inde narravit^ postea invocavit^ ut est nec si te pectore vates ac- cipio. sane observandum est, ut non in omnibus carmjnibus nu- J men aliquod invocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem 10 requirimus. hinc in arte. poetica Horatius nec deus intersitnisi dignus vindice nodus inciderit, bene ergo invocat Vergilius, non euim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet luno vires animumque ministrat, quis crederet Turnum evasisse de castris? fet hic mvsa non addidit ii^vlv 15 aBiSe d^eic. sed ^musa mihi causas nmnora* pro adesto, ut memo- res. sane musas multi novetn, multi septem diocerunt. his Numa aediculam aeneam brevem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fulvius Nohilior in aedem Her- culis transtulity unde aedes Herculis et Musarum appdlatur. has alii 20 virgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod midtum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. cdii lias octo, ut Atlienis visuntwr, alii^quattuor dictmt, alias Boeotias, aiias Atthidas, alias Siculas. has musas Sictdus Epicharmus non 2 mihiqiie] A. II 149 || 7 nec si] Luc. I 63 || 10 HoratiuB] a. p. 191 12 in nono libro] 761 1 ad V. S Musa mihi causas memoral in tres partes poetae dinidnnt carmen Eaum: proponnnt innocant narrant. sed aliqnando propositionem miscent in- nocationi, quod in utroque hoc opere Homerus fecit. sed dicit (dicit non) obseruandnm esse (est), ut non in omnibus nnmen aliquod inuocetur, nisi cum aliquid ultra hnmanam possibilitatem requirimus. sane musas mnlti VIIII. multi VIII. multi VI F. dizerunt . . . appellatur. Quo numine laeso] 'quo' in quo . . . est regina diuum. ideo dubitat qaod cius laeserit numen, ut alibi (alii) de odio lunonis dubitat. P || 4 res] fortasse partes || 5 melius est, nt in Odyssea ivd^a fioi ^vvene Movaa noXvtQonov et in lliade firjviv aBids &sa IIriXriia8ia UpXriog 7> [ 6 invertit Bergkius: uertit libri pervertit vulgo || deinde KMl 1 7 accipiam Lucani exemplaria || 8 carminibus om. 2iC U 9 hnmanam] na- tnram add. M (del. m.) y 10 requiramus JB || 11 digno uindice nodo £ Q 12 per se ipsum X || 13 minis^t KCM: ministret BLHC^i 14 fortasse et hic seclu- sis MVBA non addidit quam, ut firivtv asiSe &fa. et musa. e. q. s. || AaHiriK bibe «CA C, sed HNiN M&e in lacuna C^ || 15 et scripsii sed C || 16 hisnum aeddicula moneam P || aedculam C (aediculam C*) || 17 eneam C*: eam C || caelo C*P: cae C II tactam ex dactam (7 1| 18 aede PC^: aeide C || in aedem TC*: aedem C |; 19 transtulit. Vnde aedes herculis supr. vers. C* || transtulis P || aedis P !| 21 filioB C*: filius C7 1| 22 nisnntur C^: uissuntur C || alii C^: ali C \\ alia booetiaB C alias boetias C || 23 Atthidas Bergkius: addidas C attidas C* || Siculus] siculaB C II non musas C non miUtas Scioppius e Fuldensi enotavit m COMM. IN VEBG. AEN. I. 8-10. 15 musaSj sed 6(iovoov6a^ dicit Qvo nvmike laeso ^quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim ^quo te laesi'. est et alia expositio. namque luno multa habet numina: est Curitis^ quae utitur curru et hasta, ut est hic illius arma, hic currus fuit; est Lucina, quae partibus praeest; 5 ut luno Lucina fer opem; est regina, ut quae divum incedo regina; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio lunonis non dubitet^ quaerat autem quod aliud numen est laesum. QVO nvmine laeso ideo trahitur in ambiguitatem et lo requirit in quo lunonis numen laesit Aeneas^ quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii ^numm^ voluntatem accipiunt ^laeso' autem dicendo ipso verbo ostendit, etiamsi fuisset, levissimam culpam fuisse; non enim dixit ^violato' aut Hniuriam passo\ 15 9. qviDVE DOLENs bcne philosophice duhitavit dicunt enim quidam ad dcos nihil pertinere. volvebe casvs id est casibus volvi. et est figura hypallage^ quae fit quotienscumque per contrarium verba intelleguntur. sic alibi dare classibus austros, cum ventis naves demuS; non navibus ventos. item animumque labantem inpulit, 20 hoc est inpelleudo fecit labantem. 10. insignem pietate virvm quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se invocasse musam. nam si iustus est AeneaS; cur odio deorum laborat? 11. tantaene animis caelestibvs irae hic iam non de qua- 25 litate iracimdiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est 8 namque luno e. q. s.] cf. Macrob. Sat. I 17, 4 || 4 hic] A. I 16 || 6 luno] Ter. Andr. III 1, 16 || quae] A. I 46 || 19 dare] A. III 61 || 20 animumque] A. IV 22 1 oiiovoovaag Bergkius: omonousas C oiiov ovcas Hermannus opusc. II p. 298 I Qvo . . . in quo] quo id est in quo numine laeso B y nomine KC (corr, C^ II quo dixit in quo C \\ 2 in qua causa] qua causa K in cQa6iVj quod nulli parcant^ aicut lucus a non lucei^do^ bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos, 23. w METYENS bis tdem. archaismos. sane de fdturo timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini; odium autem 5 habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum con- veniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat. veteris belli quantum ad Yergilium pertinet, antiqui; si ad lunonem referas^ diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est^ cum ipsa loquitur; quod si nuUa 10 persona sit^ ad poetam refertur. nunc ergo Weteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco mirantur dona Aeneae, mirantur lulum flagrantesque dei vultus partem ad se rettulit^ partem ad Tyrios, qui deum ,eum esse nesciebant. satvrnia antonomasia est; non epitbeton; quae fit quotiens pro proprio no- 15 mine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. ^Satumia* mUem nomen qmsi ad cruddifatem aptum posuit; Vergilius enim ubici^ftque lovi vel lunoni Satumi nomen adiungit, causas eis crudelitaMs adnectit, ut nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis. et alibi es germana lovis Saturnique altera 20 proles: irarum tantos volvis sui pectore fluctus. 24. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnavit: onde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis^' vel contra, ut volyenti- bus annis^ significat enim volubilibus. hac licentia et in hoc no- 25 1 dictae . . . parcant] ezscr. laid. orig. YIII 11, 93. mytliogr. I 110 et III 6, 23 6 conTeniTmt] A. I 361 || 12 mirantnr] A. I 709 g 19 nec Satumios] A. IV 372 B 20 68 germana] A. XII 830 || 24 volventibus] A. I 234 1 parcae otn. BKM || per antifraain BMGH catanfrasin K cata anti- frasin CLH || 4 od t;. 23 Id metuens] bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, stndium de praeteritis. metuebat Carthagini. Satumia] antonoma- sia est ... epitheton dici. P || bis idem. archaismos sane expunxit C^ ut videtur. bis idem nescio an (td v. 26 aut v. 27, archaismos ad excidio per- tineai || metvibns] timens add. B id timena add. HMC^tp hoc est excidium Carthaginis quae Masvicius primus post timens inseruit nescio unde petita sint \\ de futuro KC: de futuro enim BLHMC*q>\ timor est odium] timore studium C (corr. C^ ut videtur) || timor est] timorem L (f. habuit superscr. l) || 9 tunc autem] tunc K sane tunc C 1 11 ergo] uero L l| 12 intellege K intellegendum est LC^i 13 partim et 14 partym -2 || 17 credulitatem C7| 18 iunonis G (sed s erasa) \\ 22 oc^ 24 Prima] atqni . . . accipienda est. alii ^prima' simplioiter, ■1 postea enim alii dii interesse coeperunt; alii dea qtes (alii de aqua Daniel aliaeque deae Heinsitts Burmanno teste.) proprie 'prima' inter primos. ad Troiam] ad et apud . . . luno. Caris Argis] iUic enim . . . non Argos. P |' 23 accipiendum BMCH 22 SERVU mine usus est^ ut primam pro principe poneret. prima inter primos; alii pro olim; alii ^prima* simpliciter, postea etiim alii dii interesse coeperunt; alii ^prima' non ordinej sed voluntate. aliter primusque Machaon; ibi enim in primis intdlegitur. ad troiam 6 ^ad' et ^apud' accusativae sunt praepositiones^ sed ^apud' semper in loco significat^ ^ad' et in loco et ad locum^ ut ad quem tum luno supplex his yocibus usa est^ et Cicero decem fiscos ad sena- torem quendam relictos, item ad Marcum Laecam te habi* tare velle dixiati. caris abgis illic enim eam coli omnibus 10 notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est^ ut Horatius aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas^ in plu- rali numero masculini^ ut hi Argi. ceterum derivatio nominis Argivos facit, non Argos. 25. NECDVM ETiAM odverhium temporis. quis ante hunc? ' cav- 15 SAE IBABVM nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen fpro causa et dolore dictum accipiunt saevi autem dolores quod saevire fadant 26. ALTA MENTE BEPOSTVM secrcta, recondita. *repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cuni omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos 20 habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit^ nam repostos et porgite de Ennio transtulit: integiis autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. 27. lYDiciVM PABiDis nota fabula est de malo aureo, Paridem 4 primuBque] A. II 263 || 5 ad et apud . . . dixisti] Serv. comm. in Don. p. 419, 4 sqq. K. cf. 442, 11 et 617, 16 || 6 ad quem' act. I 8, 22 II 8 ad Marcum] in Catil. I 8, 19 Prob. cath. p. 22, 13 K. || 11 Horatius] carm. 17, 9 || 21 repoetos] A. VI 665 porgite] A. VIII 274 || Ennio] incert. libr. rel. XXVH ap. Vahl. A. l 64 11 7 Cicero] in Ven-. I 10 Argos autem . . . hi Argi] 1 paiHAl ante Jianc vocetn dii vel du ut videtur in cod. erasum est || 6 et ad ir|| 6 utj in loco, ut y || 7 fjrcos C fyscos C* [ 8 item . . . dixisti om. B laecam K: laecum G (laeccam C*) leccam LHM || te] ic G te superscr. C^ 9 velle om, M || enim om. J^ || 10 autem om. KLH J ut Horatius dicit aptum equis argis -B || 11 dicit CMl || ditesque Mycenaa om. BCMH 12 numero] vero , id est ab hastae concussione; yel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic ^Aiads naufragium ad exemplum 10 adferty cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum beUum medita^ir, beUi eocemplum adfert Mars perdere gentem inmanem Lapijhum \ valuit ^ne^ autem coniunctio expletiva videtur. an cUiter? exvrebe exuri dieitur de quo nihil superesty ut quid memorem exustas Ery- cino in litore classes? classem ad inyidiam posuit, ut pro 15 una nayi classem dicat. sic Yenus nayibus infandum amissis, cum Orontes solus perisset. aut re yera unam nayem significat, ut Horatius me yel extremos Numidarum in agros classe releget. classis enim dicta est anb xAv xdlovy id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et xaXoTtodta. 20 40. ARGivvAf qnasi et iUud contra faia. et ^Argivum^ pro Argir vorum; videtur autem specie aecusativi singularis pro genetivo plurali usus. et hene ^Argivum' quasi quos ipsa luno afnat, ut supra pro caris gesserat Argis. potvit ad illud refertur qaod superius dixit ^nec posse', et invidiose potentiam Minervae exaggerat, quae 25 uno tempore et exu/rere potuit et subm^rgere. 2 aut ex fati . . . mori] Isid. diff. verb. 219 || 7 Minerva . . . occiderit] exflcr. Isid. orig. VIII 76 H Mars] A. VJI 304 || 13 exuri . . . superest] Isid. orig. X 91 [ quid] A X 36 |! 15 navibusl A. I 251 || 17 HoratiuB] carm. III 11, 47 [ 18 claaaia . . . portant] exscr. Isid. orig. XIX 1, 16. cf. XIX 34, 2 1 omnes BCLM (omniB c) || descendunt L descendi M descendere m \\ ut pote £ [ 2 ut puta nasci 3f C^ [ 6 latens sensus BCM \\ regina C, sed na in ras. (7* 6 minerua BMl || 7 ano toy naAAiN to aopy B awo toy uMe^N to aoP€ K ano toy naAUf to 6€pv C aho toy naiN to a////pv L (naAAiN l) auo YiTAAiN To AOPY H auo TOY naAAiN To aopi 3f | 8 giganta occidit KC (gigan- tem C^) II 9 oportune C || 10 affert C^ [ cogitet C (a eadetn ut videtur manus superscr.) j| 11 affert (7* [ 13 memorem] repetam libri Vergiliani || 16 orontis BKLH fortasse Orontis solius [17 me ... Numidarum wn. B [ extremus C 11 18 ano Tan KaaiuN K ai\o toy KaAON L ano twn KaAON 3f || 19 dicuutur] dicti B My om. C i calopodia B C KaaoNoaa K kaaoitoaia if [ 20 ad v. 40 Argiuum] quasi et illud contra fata. et Argiuum pro Argiuorum. videtur accusatiui sin- gularis species pro genitiuo pluraU. P | 23 refertur] referri P refert K J 24 nec poBse italia C || 25 et ut (7 COMM. IN VERG. AEN. I. 40. 41. 29 41. VNivs OB NOXAM in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens vocalem longam vocalis sequitur; ei vires detrahit^ ut est insulae lonio in magno et sub Ilio alto. et ob boc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paen- 5 ultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco ^unius . ob noxam' et contra navibus infandum amissis unius ob iram prodimur. noxam pro ^noxiam*. et hoc interest inter noxam et noxiam^ quod noxia culpa est^ noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noocia id quod nodtum accipiunt. sane latenter tangit lo historiam; dicitur enim Minerva in tantum ob vUiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem pudlam itisserit Ilium sHbi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, siciU Annaeus Plaeidus refert, . fvrias amorem^ ut in bu- 16 colicis seu quicumque furor. cdii ^ic accipiunt, quasi iUum in ^\ furore deliquisse dicdt, Troianos scientes. oili Oilei. et non vacat ; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt; sed ira armorum TelamoniuS; hic amore^ qui Cassandram in templo Minervae capto Ilio stupravit. et est graeca figura, si dicamus ^Aeneas Anchisae* 20 et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum^ ut Vergilius Deiphobe Glauci^ id est filia, et Hectoris Andromache^ id est uxor. sane hic Aiax, OUci filius a mtdtis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse 4 insulae] A. III 211 || sub] A. V 261 || 7 navibus] A. I 251 16 in bu- colicis] X 38 g 22 Deiphobe] A. VI 36 || 23 Hectoris] A. 111 319 l'ad v,Ai Unius ob noxam] in istis sermonibus . . . corripitur. nam quotiens uocalem longam uocalis sequitur ei uires detrahit (trahit), et ob hoc mutant accentum . . . accentum. Nozam] pro noziam (noxam). culpa noza poena. quidam . . . accipiunt. historia autem est: dicitnr . . . sicut Ennius refert. Furias] amorem . . . Bcientes. Oilei] Oilei non uacat. nam et duo Aiaces faerunt. sed unu8 iram haboit, qui Cassandram stuprauit in templo Mineruae, hic amorem (amorem om.). et est graeca figura . . . sane hic Aiax Oilei filius. P || 2 corripitur] producitur C |i 3 nam] quod B Ml || ei KCl: Buperiori BLHC^, om. -3f | 4 uires detrahit KGMl: detrahitur res B res deitur L res detrahitur ^ || ^ paen///eultima JS' II 6 corripitur antepaenultima om. C {suppl. C^) || antepaenaeultima ^ || 7 noxam autem C || et hoc interest . . . poena] sic KLH, nisi quod id est peccatum post culpa est supr. vers. add. l et noxiam quod noxia culpa est noxa poena C noxia enim est culpa id est peccatum noxa uero poena B MC, nisi quod enim pro uero C^ || 11 uitiatam C: itiatam C |j 13 quodannis P || 14 amplius] maiuB P|| de qua aiaz PC^: aiax C7|| 15 anneus placidus C: ennius P Ennius latius Burmannus || 16 sic accipiunt om. P U 1*^ ^^^^ ^* <^^^^ B ou. K aiacu I oLKi L (oiLBi T) oLLi H oiLEi MC^ |j oloi BL II et om. PXJtf et C || tiacat e C II 18 et ante duo om. LHM |j 20 figura t^s nxtoaBtfig Fdbridus || 22 et mn. KLH || 24 maltis C {corr. man. rec.) y tergum post C 30 SERVn quod ideo dicUur fi^tum, quia sic cderiter utebatur in proelio manibuSy ut tertiam habere putaretur. 42. IPSA bene ipsa; dulcis emm est propria manu quaesita yindicta: unde plus dolet luno alienis se viribus niti^ ut Aeoli vel 5 inferorum; sicut ipsa flectere si nequeo superos, Acfaeronta , movebo. bapidvm velocem^ ut est cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis; iam praeterit aestas item rapidiye potentia solis. [sed] cum Varro divinarum quinto quattuor diis. ^*- fulmina adsignety inter quos et Mifiervae, quaeritur, cur Minerva lovis 10 fulmen miserit. antiqtii lovis solius putaverunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est lovis lunonis Minervae, sic quoque aliorum: nam de lunonis ftdmine Accius ait praefervido fulgore ardor iniectus lunonis dextra ingenti incidit ^guare 15 tum non posuit Minervam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Minervam ut lovem et lunonem fulmen, sed non tantum valere, ut vindictam suam possit implere, nisi usaesset lovis fulmine: unde merito queritur luno, Minervam, cum de numero ' minorum sU qui fulmen habent, usam tamen lovis fulmine. iacvlata in libris 20 Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactuS; ut lovem Yulcanum Minervam. cayendum ergo est; ne aliis hoc numinibus demus. et ^iaculata* pro iaculans, participium passivum pro activo, e nvbibvs secundum physicos qui dicunt conlisione nubium folmen creari. et indignatur 26 luno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerva ac lovis fulmine wsa sit, cum sibi neutrum prosit. 43. DisiEciTQVE quidam volunt fulminum genera quattuor esse: 5 flectere] A. VII 312 || 6 cam rapidusj georg. II 321 || 7 rapidive] georg. I 92 8 cum Varro . . . Minervae] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 268 || 13 Acciufl] trag. Rom. rel. rec. Ribb. p. 220 ed. II. || 23 Becundum physicos e. q. B.] Luct. Plac. ad Stat. Theb. t 268 1 prelio C y 3 od V. 42 Ipsa iaculata] pro iaculans. participium passiuum pro actiuo posuit. e nubibus. P || bene ipsa oni. KG {adci. C^) || quaesita] quae ipsa C (corr. O») | 4 uti ilf (niti m) || vel] ut KC (uel 0») || 8 diuinarum IH Mer- kelius praef. in Ovid. fast. p. CXV || novem diis G. Schmeisser quaeat. de Etrusca disciplina part. jp. 17 coU. Flin. ntU. hist. U 138 H 9 assignet C^ \\ minaeruae C || 13 praefervido Fulgore ardor lunonis dextra iniectus ingenti incidit Bergkius qu% AUii Clutemestrae Ihoec verba trihuit fiilguri praefdruido Ardor iniectils lunonis d^xtera ingenti incidit Itibbeckius || 14 quare tum non scripsi: quare timi C quare non Commelinus || 18 queritur C vd C^: quaeritur C ( 20 est rusticorum le- ctum BKH, nisi quod et iir|| manibus B manuuias K || tit lovem . . . ne aliis hoc] inter quae etiam minerua est sicut supra dictum est cauendum ergo ne conhisione hoc aliis C (ut iouem uulcanum mineruam unde cauendum est ne hec aiiis C) || Vulcanum] lunonem Masvieius \\ 22 unde cauendum est BM \\ 27 ad v. 43 Disiecitque] fulminum genera quattuor sunt: unum quod dicit dissi- COMM. IN VEBG. AEN. I. 42-45. 31 unum quod dicUur dissidens idemgue fragmm^ alterum tramfigens, tertium corripiens, quartum infig^is: quas omms species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primmn ^disiedtque raies\ secundum Hllum expirantem transfioco pectore% tertium HurUne corri- puit', quartum ^scopuloque infiwit acuto^, bates abusive naves; 5 nam proprie rates sunt conexae inyicem trabes. Varro ad Ciceronem ratis dicta navis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere videntur, ratis ^ enim^ unde hoc translatum, ubi plures mali aut trahes iuncti aqua ducuntur, hinc naviculae cum remis ratariae dicuntur, lo 44. ILLVM auctorem scilicet criminis. expibaktem flammas non animam dicit ^flammas', sed cum anima fulminis flammas yo- mentein. et ut superius pleno nomini adiecit ^opum'; id est dives opum, sic hic verbo; cum enim plenum sit ^expirantem', addidit ^flaminas', ut alio loco ^animas'; ut confixi expirant' animas. 16 alii ^ eocpira/ntem^ anheUmtem dccipiunt. Probus et ^tempore^ legit, ut ipse liquefacto tempora plumbo, sed qui legunt ^pectore* de Accio translatum adfirmant, qtii ait in Clytemestra de Aiace in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat lovis, qui ^tempore^ legunt deiopica hisUma tracbum dicunt; nam Ardeae in tentplo Casto- 20 ris et Pollucis in laeva vntrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per ut/raque tempora traiectus. et singtUare nomen pro plurali, totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium muitifariam apparet, 45. TVBBINE volubilitate ventorum. scopvlo saxo eminenti. 5 RA.TE8 . . . trabes] exscr. Isid. orig. XIX 1, 9 || 6 Varro ad Ciceronem] d. 1. 1. VII 23 II 13 dives] A. I 14 || 16 confixi] A. XI 883 B 17 liquefecto] A. IX 685 II 18 in Clytemestra] tarag. Rom. rel. rec. Ribb. p. 140 ed. II || 24 tvr- ^ BiNE volubilitate ventoram] ezscr. Isid. or. XIII 11, 19 j| scopylo . . . a%Bnd- Cciv] exBcr. laid. or. XVI 3, 2 ciens . . . infigens. quos {sic) omnes attigit dicens . . . trabes. Yarro . . . di- cuntur. P i 1 idemque firagosum alterum tranafigens om, C {suppl. in marg. inf. C^) II 3 fulg^ris P: fdlgoris C 1 6 rates quae c%B6lai graece dictae Bimt D \\ 7 ratee C cf. Neue Formenl. d. kU. Spr. I* p. 184 |j naues C || hii C || 8 sub- lati] sublicam P || rates enim P || 9 unde hoc translatnm om. P y uel trabes Bunt iuncti P aut asseres [iuncti] Varro || 10 ratariae scripsi: ratiamae C ra- tiame P ratiariae Burmannm cf. Gell. X 26, 6 Isid. or. XIX 1, 9 || 11 od v. 44 IUum] auctorem scilicet criminis. Expirantem flammas] cum anima fulminis flammas uomentem. alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. P |j 12 dicit flammas om, L {add. 2) || flammas om. C {add. C^ || 13 opum id est om. C il 14 huic uerbo P || 16 animas.ut H: animimas K animas ////// L, om. BCM \\ expirat £* |j 16 anhelantem PC^: hanelantem C j| Probus 'e tempore' legit Steupius de Probis pag. 101 ] 18 actio C || clytemerra C jj in del. Eibheckius \\ 19 incohatum JRihbeckius || 20 typica C || 23 apparet C^: apparat (7 || 24 (ui V. 46 Turbine] uolubilitate uentorum (uerbornm). Scopulo] saxo . . . dictus. In- fixit] Cornntus ait ^inflixit' uerius, ut sit uefaementius. P 32 SEEVII ^scopulus' autem aut a speculando dictus est^ aut a tegimento na- yium; a;r6 roi; ^xsnd^eLV. contigertint autem ista circa Caphereum montem Euboeae. infixit Comutus ait Hnflixit^ veiius, guod sit vehementius. 6 46. AST EGO nunc conparat singula. et ne leve esset quod dixerat *ego', addidit *deorum regina'; sic Sallustius vos autem, hoc est populus Romanus. divvm autem pro divorum, sicut ^Argivum\ incedo incedere proprie est nobilium personarum, Jioc est cum aliqua dignitate ambulare^ ut regina ad templum forma 10 pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior, Sallu- stius sed incedunt per ora vestra magnifici. 47. ET SOROR ET CONIVNX physici lovem aetherem, id est ignem volunt intellegi, lunonem yero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam 15 lunO; hoc est aer subiectus est igni, id est loyi; iure superposito elemento mariti traditum nomen est. lovem autem a iuvsftido dixe- runt; nulla enim res sic fovet omnia, quemadmodum calor. tot ANNOS licenter in istis elocutionibus et accusativo et ablativo utimur. dicimus enim et Hota nocte legi' et Hotam noctem legi'. honestior 20 tamen elocutio est per accusativum. sayie ^tot anno^ continUfCUionem significat, ^tot annis' autem intervallum, 48. ET QVISQVAM non Troianorum, sed omnium generaliter. IVN0NI8 autem pro ^meum', nomen pro pronomine. 49. PRAETEREA postea, ut praeterea vidit, nec portitor 6 SaUnstius] lag. 31, 20 || 9 regina] A. I 496 y 10 aat iaculo] A. V 68 Sallustius] lug. 31, 10 || 12 physici . . . calor] exscr. mythogr. III 3, 1 16 lovem autem . . . calor] exscr. mythogr. II 2 || 19 honestior tamen . . . ac- cusativum] Don. ad Ter. eun. V 8, 49 || 20 sane . . . significat] Don. ad Ter. hec. III 4, 7 II 24 praeterea] georg. IV 502 1 dictus est. nam a%6nBXog dno tov anoneiv D 2 ano toy KCnaziN B ajio TOY cBniN K ano roYCKCniN C Ano to cKcnAziN L aito 'to cketiazin H ano To OKCnziN M dno tov aninsiv Isidorus y contigerunt . . . Euboeae om. C (add. C^) y 5 a || 18 graues Bonis KC*H: grauisonis B grauisonas L graui///8ona8 Jlf U 21 sonorum C: sonor P || 23 d^aXXaaaa ttrjyiiaaa C || 24 rjxoy^a C 1 ia est sonans scripsi: et sonantes C sonans Masviciiis || 25 ad v. 54 Ac tinclis et carcere frenat] translatio est per poeticam licentiam facta. locus enim in quo seruantur noxii carcer dicitur, dictus quasi arcer ab arcendo, undecumque prohibemur exire, et numero singulari tantum declinatnr, unde autem erum- punt . . . tradunt. P COMM. TN VERG. AEN. I. 53-67. 35 - exire^ dictus quasi arce r ab arcendo. locum autem, in quo servan- tur noxii; carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali^ licet plerumque usurpet poeta, ut est ruuntque effusi carcere cur- rus. alii vindis carceris tradunty ut quam ferro excisam cre- 6 brisque bipennibus instant 55. ILLI l^DiGNANTES hic aperte ostendif, quid sit Uuctan- tes'. MAGNO CVM MVRMVRE MONTis non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebani et est maior sensus: sic fremebant; ut etiam antra pqssent sonare. cvm mvrmvre MONTra\ 10 sic dixit Pacuvius murthur maris, quia ventos murmur sequitur^ ut ipse alibi magno misceri murmure pontum. 56. ciRcvM FREMVNT quidom hoc loco ^fremunf id est imperia re- cusant inteUegunt, ut apiid Cassium in annalium secundo ne quis regnum occuparety si plebs nostra fremere imperia coepisset, 16 id est recusare. ita et hic ostendit ventos imperia recmantes. non num- quam ^fremere* vdle significat, ut arma amehs fremit, arma toro tectisque requirit. celsa arce secundum quod superius dixi- mus. yenti enim melius deprebenduntur ex alto. sedet non otiatur; sed curat; apud antiquos enim ^sedet' considerat significabat, 20 ut alio loco ait Turnus sacrata yalle sedebat. 57. MOLLITQVE ANIMOS id est ventos djto rcSi/ aveiimvj ut ipse alibi quantum ignes animaeque valent et Horatius inpel- lunt animae lintea Thraciae. ^mollit' autem ideo dixit^ ut per 4 ruuntque] A. V 145 || 6 quaml A. 11 627 || 11 Pacuviua] p. 133 Ribb. ed. II II 12 magno] A. I 124 || 14 apud Cafisium] histor. Rom. rell. rec. H. Peter p. 103 11,^17 arma] A. VII 460 || 19 sedkt . . . significabatl cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 104 || 21 Turnus] A. IX 4 || 23 quantum] A. VUI 403 |j Horatius] carm. IV 12, 2 c 1 areTa -^ U 2 vero om. KH ^ 3 erumpunt] emittuntur BM Isidorua (at erumpunt superscr. m) ei emittuntur H y licet . . . est] et plerumque usurpat poeta ut £ II 5 quam] cum lihri Vergiliani || 7 ad v, 65 Illi indi^nantes] hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. Magno cum murmure monti^ fremebant, quod uentos murmur sequitur, nam et murmur maris dicitm*. P ||- iNDiaNAiiTEs ttsqtie ad recipiat adiectionem v. 96 desunt in Hamhwrgensi cui%L8 vices siMtinebit Tegernseensis || 8 non] nam i> || 9 et . . . fremebant om. BM (add. m) || 10 antro KJu (antra Z) |j l^ <^ 56 Circum fremunt] . . . coepisset. non numquam etiam fremere . . . fremit. Celsa arce] uenti enim . . . curat, 'sedet' enim apud antiquos . . . ualle sedebat. P || quidam] alii P || ^^ intelligunt hoc est imperia recusant P || cossium C casium P in annalibus P || 15 imperia fremere P || 18 secundum . . . diximus om. B j| 20 curat est enim curantis et solliciti sedere apud antiquos C || 21 alio loco ait] om. BM est P || secreta BE secrata M | 22 ad V. 57 MoUitque animos] id est uentos, ut ipse ^quantum ignes animaeque ualent'. ^mollit' autem mitigat sigoificat. P || ipse om. BK^^Z et] item KE (et e) II 24 litea L linthea i)f | traciae BM tharsihe L (thraciae l) 3* 36 SERVII transitum ostenderet; vitia naturae nuUa ratione mutari, sed miti- gari aliqnatenus posse. 58. MAKIA AC TERBAS CAELVMQVE PROFVNDVM atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit 5 aetherem, quia venti non turbant superiora, ut aitLncanus pacem summa tenent^ sed aut terras aut maria ant aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit^ ut Lucretius in hoc caelo qui dicitur aer. ^profundum' autem et stibKme didtur [et profundum mare], ut ^supremum' (et) altum pro supreme luppiter, (et) posiremum*. potest 10 et ad maria et ad terras referri. quidam ^profundum* in profundum accipiunt, alii pro funditus, et sicut hic ^profundum^ in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras. 59. FERANT auferant; et est aphaeresis. rapidi veloces, ut 16 supra. VERRANTQVE verrere est trahere^ a rete, quod verriculum dicitur. est autem principalitas verbi verro verris, praeteritum versi, unde et fit participium versus, hinc alibi et versa pulvis inscri- bitur hasta, id est tracta. 60. SPELVNCTS ATRI8 vcl tendyrosis, vel magnis. 20 61. ID METVENS timens. ergo luppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione ventorum, ut si bellorum tempore dicas virum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. soc METVEifs] ^providens cavens*. molemqve et montes id^ est molem montis. et est figura, ut una res in duas dividatur, metri causa interposita 25 coniunctione, ut alio loco pateris libamus et auro, id est pate- ris aureis. 6 Lucanns] II 273 || 7 Lacretius] IV 134 Lachm. || 8 profundum e. q. b.] cf. NoD. 460, 19 et 388, 8 M. || 9 pro] Ter. adelph. II 1, 42 [{ 12 forsitan] georg. II 288 y 16 verBi] Prisc. X 7, 42 || 17 et versa] A. I 478 || 25 pateris] georg. II 192 1 yitia] uti K et oitia (7 || 3 o^ 58 Profandnm] et sublime dicitnr et mare profundum, ut Bupremum altum. P (pro his Profundum de sublime dicit, et mare profundum ut summum, ultimum Daniel) || 4 aqua] mare BLME || recte ME II 7 caelo] aelo K caeco 3f || 8 ^profundum . . . postremum ♦] sic locum constituit F, Schoelliua, fartasse interctdit supremum honorem (A. Xl 61). cf. Non. p. 388 || 14 ad v. 69 Ferant] auferant . . . ueloces. Verrantquel uerrere . . . id est tracta. P || 15 uericalum K euerriculum C* P || 16 yerriBj is it B uerris uerrit M uerrit ^ || 17 unde et fit K: unde ^i BM unde fit et L inde fit E unde est C^P || alibi] uergilius K uirgilius P alibi uirgilius E \\ 18 tracta] sed archaiBmos nam nostra omnis uis in animo et corpore sita est add. C*P, quae httc non pertinent ^ 20 ad v. 61 Hoc metuens] luppiter non sibi sed ele- entis . , ne turbentur eruptione uentorum. Molemque et montes] id est molem mmontis . . id est pateris aureis. P || hoc ifETVENs prouideuB cauens aut timens C II id est timens ME || 22 libris K || 24 figura] •/• endiadiin •/• id ipsum add. l endiadin add. me || ut] cum C7*P || diuidat M COMM. IN VERG. AEN. I. 58-66. 37 62. FOEDERE modo lege, alias pace^ quae fit inter dimicantes. foedas autem dictum vel a fetialibuS; id est sacerdotibus -p6r quos fiunt foedera, vel a porca foede, hoc est lapidibus occisa^ ut ipse et caesa iungebant foedera porca. 63. ET PB6HERE ET LAXAS SCIRET DARE IVSSVS HABENAS per- 5 mansit in translatione, ut vinclis et carcere frenat ^iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc^ et maior est omnibus diis^ si ad eius voluntatem possunt elementa confundi: ut ipse Aeolus mihi iussa capessere fas est. simul ventorum ostenditur yis; quibus parum fuerat montem superponi, lo nisi et regem acciperent^ qui ipse quoque alieno pareret impe- rio. ET PREMERE E X. 8. D. I. jET.] * alioguin lunoni dbsequi non posseL* alii Hussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum. 64. AD apud quem, ut supra. 15 65. AEOLE rhetoricum est in omni petitione haec obseryare^ ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur^ ut habeat modum petitio; ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium; ut in hoc loco possibilitas est ^et mulcere dedit fluctus 20 et toUer^ento'. iusta petitio est ^gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est ^et dissice corpora ponto'. remuneratio ^sunt mihi bis septem prae- stanti c. n.' aeole incvte vim ventis ordo ipse est. et est Bgura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest^ quod 25 parenthesis est quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est *Aeole incute vim ventis'. item 1 alias pace . . . foedera porca] exscr. Isid. or. XVin 1, 11 || 4 et caesa] A. VUI 641 II 6 vinclis] A. I 54 || 9 mihi] A. I 77 1 si Aeolo beneficium ante non concesserit, econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit ^tu mihi quodctimque hoc regni est\ praestanti corpore nymphae bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare 30 laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. 6 duobus . . . dispersione] Isid. orig. XVIII 2, 7 || 9 et toto] A. V 683 ;! 10 Bciendum . . . poscamus] Don. ad Ter. Andr. II 1, 28. Serv. Lnp. ep. 58 p. 111 ed. Bal. || 14 non sine ratione e. q. s.] exscr. mythogr. III 4, 10 || 16 at- qne] A. V 20 | 20 SallnstinB] Ing. 80, 6 1 est inversua F, SchoeUius: est Ubri deest ego coftieceram. ordo est in sensn confusus exemplaria impressa || 2 submerguntur scripsi: Bubmergantur libri II eubmergantur id est obrue ut Bubmergas C\\6adv.lO Aut age diueVsos] hoc est diaperge illos per diuersa, ne ad Italiam neniani Et disiece corpora] tam uiromm quam nauium, nam dicendnm erat 'aut diBiece corpora'. P || 14 o^ f'. 71 Sunt mihi bis septem] non sine . . . non dubium est. PraeBtanti cor- pore nymphae] bene . . . gloria. 'praestanti' autem 'corpore' . . . pro gcni- tiuo. P II 20 nt SaUustins] iuzta Balustium qui ait ita jBJf, nisi quod ita ait M iuxta BaluBtinm ^ { 21 denaB alii plures A" || 26 non conceeBerit Commelinus: conceBserit C COMM. IN VERG. AEN. I. 70-73. 41 harum autem quattuordecim nomina; ut quidam volunt, in Georgicis invenimus. ^praestantV autem ^corpore^ pro praestantis corporis, db- lativum pro getietivo, 72. qvARVJi QVAE FORHA dicimus et per se ^quarum quae pukher' rima% et plus ornavit inferendo ^forma pulcherrima^, 5 73. CONVBio IVNGAM deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene ^conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret; quae a regibus sine lege habentur. solent euim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et ^conubio' nu brevem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim^ unde habet 10 originem, longa est. sed est tropus systole^ qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit^ ut est Hectoris Andromache Pyrrhin conubia servas? item cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit et per conubia nostra et Nomadumque petam co- 15 nubia supplex. sciendum tamen est^ quia plerumque in conpo- sitione vel derivatione principalitatis natura corrumpitur. co- NVBio IVNGAM STABiLi PROPRIAMQVE DiCABO multa iu unum contulit versum quae luno promittit; dicendo enim ^conubio' ostendit legi- timam, dicendo ^stabili' longam promittit concordiam, id est quae 20 divortio careat^ dicen^^ ^propriam' adulterii removet suspitionem. quod autem adiecit ^dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus^ sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii ^dicaho' dabo accipiunt Terentius iam hanc operam tibi dico, id est do, sicuti ah eo quod est dico parti- 25 cipium a passivo dictns facit, ut est lunoni infernae dictus sacer, quamvis alibi lectum sit templis sibi ferre dicatis. ^propriam di- cdbo^ autem deest ^tibi eam\ ^propriam* autem possumus vel firmam 13 Hectorisl A. III 819 || 14 cuique] A. IV 213 || 16 per conubiaj A. IV 316 |l Nomadumque] A. IV 635 || 24 Terentius] Phorm. I 2, 12 || 26 lunom] A. VI 138 | 27 templifl] A. V 60 * 1 ut quidam volunt om. iC || 6 ad v. 73 Conubio iungam] deest eam. et conu- bium est iuB legitimi matrimonii. et ^ conubio ' nu breuem posuit . . . quotiens longa corripitur metri causa. ipse alio loco longam posuit ut 'conubia noatra reppulit'. sciendum tamen quia . . . natura. Stabiii] longam . . . ad obaequium latus est. alii 'dicabo' . . . 'propriam dicabo' autem deest 'eam'. P || 10 inde K ut P Ij 11 quij que jK^ || 12 metri cauBa C* || neceaaitatem. Statiue quoque corripuit ^connubialia pandunt antra sinus' D i| 13 ut est] ut haec X || est ... dedimuB om, if || 16 et . . . supplex om. iC || 17 vel derivatione om. K^ corri- pitur B corrupitur £^119 dicendo . . . legitimam om. K || legimam L legiti- mum K fortasse legitimum matrimonium. || 21 suspicionem BJE^ 22 monstrabat P II 23 est ut om. P || 24 datus est] datos K datus est L datus eat. ut ipe pr familias voveo: itaque totus cum dictione pronuntiandus est D U iam om. libri Terentiani \\ 26 sicuti . . . facit] foriasse sicuti do et eet dico quod participium a passivo dictus facit i. e. sicuti et dicere interdum idem significat quod darc. 42 SERVII vel perpetiiam accipere, ut si proprium hoc fuerit. Terentius nihilne esse cuiquam proprium et quod voluptates eorum propriae sunt et da propriam^ Thymbraee, domum. 74. oMNEs ANsos benc, quia dea est; non enim usque ad setiectu- 5 tem. MEBiTis praestitis^ ut alibi nec te regina negabo pro- meritam^ id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio. 75. pvLCHRA prole\ benc postremum addidit propter quod matri- monium ccntrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc luno Lucina 10 promittit, qmsi non db libidinem offerai;. pvlchra prole notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetivum singularem dicimus^ antiqui per septimum dicebant^ ut hoc loco ^parentem pulchra prole'^ id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo ^pulchra' dixisse 15 propter Canacen et Macareum in se invicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt. 76. AEOLVS HAEC subaudis *dixit', quod ex posterioribus in- tellegitur, ut supra notavimus. reqina inferioris personae reve- rentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris 20 est minorem nomine tantum vocare. qui ordo non nisi per in- dignationem corrumpitur, ut in duodeciiQO Sages in extremis rebus Turnum non regem vocat, ut ruitque inplorans nomine Tur- num. et alibi de Aristaeo et te crudelem nomine dicit. oPTEs optare non tantum eligere significat, ut alibi optavitque locum 26 regno, sed etiam velle, ut hoc loco ^quid optes^ quid velis. Lucilius in VL quid ipsum facere optes, id est velis. dlii ^quid optes' quid petas. sane servavit ordinem; nam qui promittit statim a primo poUiceri debet, post si qua vult addat, ut auditor expectoitiotte non pendeat. 1 Bi proprium] buc. VII 31 || Terentias] Andr. IV 3, 1 'nihilne eese pro- prinm cmquam'. || 2 quod voluptates] Ter. Andr. V 5, 4 1 3 da propriam] A. Iir 85 II 6 nec te] A. IV 334 || 22 ruitque] A. XII 662 || 23 et te] georg. IV 356 II 24 optare . . . regno] Don. ad Ter. Andr. IV 5, 2. Isid. orig. IX 3, 41 II optavitque] A. III 109 | 26 Lucilius] VI 5 Mueller. 4 o^ 74 Omnes annos] bene . . . id est praestitisse; meritum enim . . . descendit. jP || 5 nec te] numquam Vergilius H 8 od i\ 76 Pnlcbra prole] mire hoc luno Lucina promittit, quasi non. ob libidinem offerat. frequenter autem bac utitur figura; nam quod . . . id est pulchrae prolis. P || pylchka pbolk bene . . . offerat. notanda tamen figura C 1 12 septimum casum P | 13 pulchra] pulchram K pulchrae prolis L, sed is e corr. || 16 canacem L cauacem M caiacen E ) m%phareum ^3f || 16 filii fuisse narrantur BMl fuisse filii nar- rantnr JE || 17 ad v. 76 Aeolus haec] deest dixit. Opteal optare hic uelle signi- ficat, alias elegere, ut est 'optauitque locum regno'. P || subauditur BE de- est MC* l 18 notandum est B notatum est ME || 19 maioris] meritorum BM , 21 ut . . . nomine dicit otn. X ) 26 ipsum] me add. Muellerus 1 28 addere mdlim COMM. IN VERG. AEN. I. 74-78. 43 77. EXPLORARE deliberare; superius namque multa poposcerat luno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare^ quid velis. atU certe aperire vel pensare, qiiale sit desiderium. alii explorare lovis animutn; aut certe ^explorare^ expkmare; aut certe statuere, an aequum sit quod petiSy tuus enim hic labor est. mihi ivssa capessere fas est 5 figura est litotes^ quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes^ ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis^ sed nefas est non inplere quae iusseris. item munera nec sperno, id est libenter accipio. .mibiivssa CAPE8SERE FAs est\ hoc sccimdum ea quac aliter dictmtur, aliter audiun- lo tur dictum est, * \nam'\ cum dicit non se posse (non) inplere quae luno praecipiat, hefas tamen putat [non] inplere praecepta.* ^mihi' sane ulUma syllaba produci debet, quia hoc casu omnia vel nomina vel pro- nomina vel participia in ultima syllaba produci debent. ^capessere^ autem est saepe capere. 16 78. TV MiHi QVODCVMQVE HOC REQNi rediit ad physicam ratio- f nem. nam motus aeris, id est lunonis, ventos creat^ quibus Aeolus praeest. dicendo autem ^quodcumque' aut verecunde ait, ne videatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest ven- toS; id est rem inanem tenere? tv mihi q, h. r^ *hoc ad Ulud 20 respondet ^namque tibi divum pater atque hominum rex^.* qvoDcvir- QVE H. R.] *quia ipse rex sub alieno imperio est. ^quodcumque' ergo quod ^clauso ventorum carcere regno\ nec in mea manu est nisi iusso ventos emittere.* iovemqve concilias hysteroproteron in sensu. 9 munera] A. VII 261 || 22 quia . . . emittere] cf. Don. ad Ter. hec. IV 4, 21 II 23 clauso] cf. A. I 141 1 ad v.ll Explorare] deliberare et est infinitum. alii explorare louis ani- mum. Mihi iussa capessere fas estj fiffura est litotes . . . ut hoc loco. nam cum dicat non se posse implere (imple) quae luno praecipiat, nefas tamen putat non implere praecepta. item alibi 'munera nec spemo', id est libenter accipio. e contrario autem nefas mihi facere non iussa. Capessere] est saepe capere. P || 5 mihi iyssa capessere fas est figura eat litotes . . . ut hoc loco. nam cum dicit non se posse implere quae iuno praecipiat nefas tamen putat non implere praecepta. item alibi munera nec sperno id est libenter accipio. e contrario autem nefas mihi facere non iussa. hoc secimdum ea quae aliter dicuntur aliter audiuntur dictum est. mihi sane . . . produci debent. capessere autem est saepe capere C ex his e contrario . . . iussa non recepi, quippe quac ad refellendam Sermi sententiam videantur adscripta esse. cf. Tib. Donatus ad hunc vers. ^et guod ait ^^ fas e8t^\ licehit facere, etiam si illicita iubeas fieri\ vide prolegomena. || 6 figura est om. L || 16 ad v. 78 Tu mihi quodcumque hoc regnij nam motus . . . praeest. louemque concilias] hysteronproteron . . . antiqui. P || tv mihi qyodcvhqve hoc beoni hoc ad illud . . . rex et redit . . . arrogans aut quia . . . est aut latenter . . . tenere. quodcumque . . . emilr tere. C || 18 aut om. K || agit B agit i(f || 23 ventorum scripsii regnorum C 24 sensu est L 44 SERVn iion enim luppiter eonciliatur Aeolo, sed Aeolus lovi, quasi supe- riori. conciliantur autem novi; reconciliantur antiqui. 79. TV DAS EPVLis ACCVMBEKB DiWM hoc est, tu mc dcum facis. duplici enim ratione divinos honores meremur, dearum con- 5 iugio et convivio deorum. unde et in bucolicis nec deus hunc mensa; dea nec dignata cubili est. sane ^eptilis accumberc^ secundum sui tcmporis consuebudineni dixit; nam olim sedei^tes vesce- bantnr, sicut ipse meminit gramineoque viros locat ipse sedili et perpetuis soliti patres considere mensis. et apud Homerum 10 sedentes dii epulantur. 80. NiMBORVMq.vE nubium, ut et lunam in nimho nox intem- pesta tenebat, 81. HAEC VBI DICTA et a lunone et ab Aeolo. et ^dicta* si nomen est, dedit, si participium, deest sunt et ^haec ubi dicta^ pro 15 postquam, adverbium locaie pro temporali, cavvm ordo est, con- versa cuspide cavum montem in latus inpulit. et alibi in latus inque feri curvam compagibus alvum contorsii alii Un lutus' p'o latus accipiunt, Ennius nam me gravis impetus Orci percutit in latus. inpvlit in latvs] quasi in rem quae facile 20 cedit ictui. 82. AQMINE vel inpetu vel multitudine. agmen enim poly- semus sermo est. nam inpetum significat; ut illi agmine certo Laocoonta petunt; multitudinem; ut vocat agmina saeva so- rorum. etiam incedentem exercitum *agmen' vocamus. 25 83. QVA DATA et in undecimo coeant in foedera dextrae qua 6 in bucolicis] IV 63 || 8 gramineoque] A. VIII 176 || 9 perpetuie] A. VII 176 1 11 et lunaml A. III 587 || 16 in latus] A. II 51 || 18 Enniusl annal. rel.' p. 79 Vahl. II 22 illi] A. II 212 || 23 vocat] A. VI 572 || 26 in undecimo] 292 3 ad V.79 Tu das epulis accumbere diuum] hoc esfc me deum facis . . . cu- bili est. Accumbere] iacere (iecere. an sedere ?) more antiquo. P || 5 inde K \\ bucohcis legimus de augusto ME || 7 sui addidi || 11 ad v. SO NimborumqueJ nubium . . . tenebat. P || 13 ad v. Sl Haec ubi dictaj et a lunone . . . tempo- rali. Impulit] quasi in rem quae facile cedit (dedit) ictui. P || 14 sunt om. P II et scripsi: uel C*P || 15 uocale P || 17 cumpagibus KL || 19 perfcudit Vahlenus || inpvlit in latvs] inpvlit recepi ex P, in latvs ex G, qui et bene in latus post Ennianum versum addit. quasi . . . ictui lemmate omisso, id est post contorsit Iiabent BKLME || 20 cedit] patet E (uel cedit superscr. m. sec.) y 21 ad v. 82 Agmine] uel impetu uel multittfdine, nam agmen polysemus sermo est. nam impetum significat, ut' 'illi agmine certo Laocoonta petunt' et hoc 'uocat agmina saeua sororum'; nam non multitudinem significat, cum tres sint filiae Plutonis et Noctis, Alecto Tisiphone (thesipone) Megaera, (mi- ga^ra) quae Parcae et Eumenides dicuntur, sed impetum. P j| 23 sororum^ sed mirum cur agmina dizerit cum tres sint nisi forte etiam impetum voluit simul designare add. C; quae non recepi, nam ad refeUendum Servii praeceptum, non ad VergUii verba enarranda pertinent. || 25 oJ v. 83 Qua data] id est percussione. (pcubio) Porta] omniB exitus uel introitus dicitur qua potest uel inportari uel COMM. IN VERG. AEN. I. 79-88. 46 datur.^ ^gua* ergo quoniam, et ^qua data^ ad votum ventorum videtur rettulisse. porta omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest vel inportari vel exportari aliquid. qut ideo ^porta', guia ^agmine^ dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est, tvrbine vi ventorum. et sciendum est, quod quando appellativum est *tur- 5 binis' facit^ sed si sit nomen proprium, ^Turbonis' facit, ut Hora- tius Turbonis in armis. 84. iNCVBVERE MARi tria dicU elementa turbcUa: ^terras turbine perflant^ Hnctibuere mari* et rursum Untonuere poli\ his ergo enu- meratis recte adiedt Hntentant omnia mortem\ lO 85. EVRVSQVE NOTVSQVE cardinalcs quattuor venti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut diridens aquilone procella. vna evrvsqve mTvsqvE et africvs] bene modo hos tres ventos inferiores tantum nominavit, qui a sedibus imis mare commovent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui 15 ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat ideo Homerus de eo xal fioQsrig ai^QtiyEvdtrigj ^iya xvfta xvk£vdc3v. rvvnt autem modo eruunt procellis procella est vis venti cum pluvia^ dicta procella ab eo, quod omnia percellat, Jioc est moveat. 87. inseqvitvr clamorqve virvm quia praecesserat ventorum 20 sonuS; quem et ipsum clamorem possumus dicere. stridorqve RVDEi^TVM proprie; nam in funibus stridor est. ^stridor* autem est sHnius. Pacuvius in Teucro armamentum stridor et rudentum sibilus. 88. eripivnt 8. N. Acdus in Clytemestra deum regnator nocte 25 caeca. caelum e conspectu abstulit. 2 01DIU8 ezitns . . . castromm est] Isid. orig. XV 2, 22 || 6 Horatias] sat. 11 3, 310 II 13 stridens] A. I 102 || 17 xal fioQBtig] Hom. Od. V 296 || 19 pro- cella . . . percellatj exscr. Isid. orig. XIII 11, 22 || 22 proprie . . . estj cf. Isid. or. XIX 4, 1 II 23 in Teucro] trag. Rom. rel. rec. Bibb. p. 119 ed. II || 25 in Cljtemestra] brag. Bom. rel. rec. Bibb. p. 140 ed. II exportari. Turbine] ucntormn. et sciendnm est, qnod quando (quando om,) appellatiuum est, turbinis facit, si uero sit nomen proprium 'Turbonis in ar- mis'. P 1 1 et scripsi: uel C || 2 quaai om. Bl || qua] uel quia auperscr. l 1 5 quod quando] quidquid iC || 6 facit] facere M facere genitiuum E || sit] fortasse fit || 11 (m2 t?. 85 Una Eurusque Notusque et Africus] l^ne hos modo tres uentos inferiores tantum nominauit, Zephyrum et Aquilonem tacuit: Zephjrum (Zephyrum om.) qui ad Italiam ducit, Aquilonem qui desuper flat. Procellis] procella dicta quod omnia percellat, id est moueat P || nothvsqve BLM \\ 12 reddidit BLM (reddit Q || 14 modo ho8 ego^ ut modo sit 'hoc loco^i hos modo G*P ^ qui a sedibus imis mare Mtuviciw: quia sedibus maria iure C \\ 17 BVVNT pro eruunt M et l in marg. || 19 dicta procella om. B procella om. ME 11 20 od v. 87 Insequitur] sequitur. Stridorque] proprie enim in funibus stridor est. stridor autem est sibilus. P || 22 proprie nam K: proprie enim BG*ME propri///e enim L, sed enim vocis e et im litterae e corr. H 25 ad v. 88 Eripiunt] id est abstoUunt P || Clytemnestra C 4G SERVri 89. TEVCRORVM £X ocvLis numquam enim totum caelum nubibus tegitur^ sed illa pars^ contra quam flaverint venti. quod autem dixit diem eripi, ad videntum oculos rettulit, non ad natu- ram. tevcrorvm e. o.] *hene ^ Teucrorum', quibtis tempestas inmissa 6 erat'* nox incvbat nox dicta^ quod oculis noceat. *incubat' autem ideo dixit^ quod alienum tempus invasit. nam incubare pro- prie dicitur per vim rem alienam velle tenere. aut certe ^nox ineubat\ ut nthU intervalli esset inter tenebras et mare. aut tempestdtes, ut in georgicis ipse pater media nimhorum in nocte corusca 10 fulmina molitur dextra. 90. POLi axeS; id est extremae partes caeli. duo enim stmt, notius et horius, a quibus totum caelum contonuisse significat, AETHER aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim^ unde et fulmina^ aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista 15 confundit. 91. INTENTANT minantur; ingerunt omnia autem ad supe- riora rettulit. 92. EXTEMPLO ilico statim, et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere^ post quem factum ilico 20 captantur auguria. aeneae servavit ro nQinov, ut Aeneam ulti- mum territum dicat. frigore timore. et est reciproca trans- latio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur,*ut in Terentio uxorem tuam pavitare aiunt non timerO; sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit^ sicut et de ca- 25 lore et de frigore urere dicimus, ut est aut Boreae penetrabile 5 nox . . . noceat] exscr. laid. orig. V 31, 1 || 9 in georgicis] l 328 Ij 18 ilico . . . auguriaj cxscr. Luct. Plac. ad Stat Ach. 11 89 || 23 Terentio] hec. III 1, 40 'uxorem Philumenam pavitare nescio quid dixerunt'. || 24 utrumque . . . adurat] cf. Don. ad Ter. eun. I 2, 4 || 25 aut Boreae] georg. I 93 1 ad v.%9 Caelumque diemque] non totum caelum \ . . uenti. 'diem' autem 'eripi' ad uidentium oculos rettulit, non ad naturam. Kox incubat] ideo dixit quod alienum tempus inuasit. P || tevcbobvm ex ocvlis bene teucrorum quibus V tempestas immissa erat numquam C | 2 nubilibus K || 3 uidente K || rettulit] dixit B II naturam; nam dies adhuc erat. D || 7 retinere JJJIf || 8 fortasse aut 'nox' tempestas || 11 ad 90 Intonuere poli] poli axes, id est extremae partes caeli. dno enim sunt . . . confundit. P || caeli, super quibus caelum uertitur, id est noXfixai, unde et uertices latine, graece noXoi dicuntur. D ^ 12 nothios et borios C*P || 16 ad 91 Intentant] minantur . . . rettulit. P || IS ad 92 Ex- templo] ilico statim . . . captantur auguria. Frigore] timore. et est reciproca transiatio, nam unum pro altero poni potest. P|| 19 auguris manu Fabricius \\ N 20 seruat L (uel seruauit superscr. Q || to prepon K to npcnoN L ton nPHnoK E TiuN npHniuN i. e. rectus ordo uel dignitas l in marg. inde fortasse vulgatum est servavit dignitatem xb nQenov. || 22 iratimor L (nam et timor /) y ut in Terentio . . . cadit om. B || pavitare] i. e. febricitare superscr, { | 25 ut est] uritur infelix Dido add. Lion COMM. TN VERG. AKN. I. 89—94. 47 • frigus adurat. nam et Graeci q>QLXxa dictmt quae sufit timenda, ut Homerus [d^&Qa fiiv ovx ix* ovoatd], lAvius in Odyssia igitur demum Ulixi cor frixit prae pavore. reprehenditur sane hoc hco Vergilius, quod improprie hos versus Homeri transtulerit xal rdr' ^OSvOCijos kvxo yovvara, xal q>Ckov ^to^, 6%%^Ti6ag 6 d' aQa slns Ttgdg ov (leyalrjTOQa d^vfiov. nam ^solvuntur fri- gore membra' longe aliud est, quam kvxo yovvaxa: et ^duplices ten- dens ad sidera palmas talia voce refert^ molle, cum illud magis altum et heroicae personae JtQog ov iieyalilxoQa &vii6v. praeterea guis interdiu manus ad sidera toUit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud lo precatur potius, quam dicit ^o terque quaterque beati^? et Ule intra se, ne emudiant socii et timidiores despondeant animo, hic varo vociferatur. 93. INGEMIT nozi propter mortem ingemit; sequitur enim ^o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. grave enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et ex- 15 stingui videtur in mari^ id est elemento contrario. dvplices i duas^ secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant; ut hoc loco^ et binos duos^ et utrosque pro utrumque, ut Gicero bi- nos habebam^ iubeo promi utrosque. item Sallustius cum de duobus loqueretur hi utrique ad urbem imperatores erant. 20 PALMA8 manus eaplidtas. 94. TALiA rocE REFERT pTofert Vc' cibundat. alibi Wefert* respon- det, ut Anna refert, sic in consmtudine didmus: iUe mihi rettulif. O TERQVE QVATEBQVE id est saepius; finitus numerus*pro in- finito. et sic erupit in vocem cum dohre Homerus xqXq fuixaQeg 25 jJavaol xal xaxQcixiSy ,o'C rdr' okovxo. et Jioc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse. 2 HomeruB] 11. IX 164 y 4 Homeri] Od. V 406. cf. Macrob. Sat. V 3, 9 II 18 Cicero] in Verr. act. sec. IV 14, 32 |j 19 SalioBtius] Cat 30, 4 21 FALMAs manus explicitas] cf. Isid. orig. XI 1, 69 || 23 Anna] A. IV 31 25 Homerus] Od. V 306 2 66iQa ^hv ovx h* ovoata (U. IX 104) quae huc non pertinere apparet, F. Sdioellius coniecit ad 'munera nec 8perno\ quae verba Servim ad v. 11 laudat, adscripta fuisse et errore vel librarii cUicuiiis vel eius qui Scioppii coUationem Danielis Servio adapidbat huc delata esse. || odissia C || 3 fixit C 6 ox&ioas C II 6 frigore soluta membra C B 7 et dvpl. t. ad s. palmas .i. C 12 animos malim || 13 ad v. 93 Ingemit duplice^ duas . . . dicebant. P 16 uideatur ^ || id est elemento contrario om, K || contrario, ut (VI 670) ^igneus est ollis uigor'. D || 17 duos dicebant seripsi: duas dicebant libri \ 22 cui V. 94 Talia uoce refert] profert. re babuudat . . . pro infinito ponitur. P II 23 ut initio IV. Aeneid. Daniel || in consuetudine sic C || 24 vtbrqve K ii pro infioito ponitur C*P i infinito. Homeri est de Ulysse (Od. V 306) t^ls lia%aQsg . . . (piQOvtsg 1) 48 SERVII 95. Qvis et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est ^a qui' in ^bus' mittit, ab eo quod est *a quo' in ^is' mittit^ sed a tertia declinatione in usu sunt dativus et ablatiyus plurales^ licet antiqui omnibus usi sint casibus. 5 denique Cato in originibus ait si ques sunt populi. et decli- navit *ques quium', ut *puppes puppium*. moenibvs altis propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama vocantur; sicut Aeschylus dicii- 96. OPPETBRE ore terram petere, id ast mori. possumus autem 10 sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectio- nem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. fobtissime gentis atqui in artibus legi- mus superlativum gradum non nisi genetivo plurali iungi. constat quidem; sed ^gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu 15 plurale. bene er^o iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse ^ ditissimus agri Phoenicum; non enim unus est ager Phoeni- cum. item Sallustius Romani generis disertissimus. aut super- UUivo pro comparativo tisus videtur, quasi fortissimis comparandus, non ut vulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem 20 fortissimum dixerit, ^um post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait primum Graecorum Achillem. multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem vulne- ravit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit^ Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae 25 volunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut luvenalis vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae. 1 et quis e. q. s.] [Sergii] explan. in Don. p. 502, 10 E. cf. Don. ad Ter. adelph. 11 3, 1 || 5 in originibns] rel. I 1 et ap. lord. et ap. Pet. || 12 aiqui in artibus e. q. 8.] Serv. conun. in Don. p. 407, 29 et 431, 22 K. || 16 ditissimus] A. I 343 II 17 Sallustius] hist. fragm. I 2 Kritz. || 21 Sallustius] hist. frogm. m 32 Kritz. || 26 luvenaUB] sat. XV 66 1 ad V. ^h Quis] autem et quibus unum significant, secundum artem enim sic dicimuB. ab eo quod est a quo in is mittit, sed a tertia declinatione . . . puppium. P 1 QVI8 . . . dicimus KL, nisi qtwd nificat litterae evanuerunt in Ky significat et enim deleta sunt in L: quis et quibus secundum artem enim fiic dicimus B qtib quis et quibus unum significant secundum artem enim sic dicimus C* qyis quis et quibas secundum artem sic dicimus ME || 3 in his Xll 6 ait . . . et om. B || si ques] siq; iC || 6 pupes pupium BK ^l pergama id est muros B || fuerant L || aedificatia K ^ % escylus B eschilus L aescilus iif [ 9 (wi t?. 96 Oppetere] ore terram petere, id est mori. uel oppetit exspirat (et spirat) uel occumbit. Fortissime gentis] superlatiuus (superlatiuum) non nisi genitiuo plurali iungitur. sed gens enuntiatione singulare, intellectu plu- rale, ut alibi ipse . . . Phoenicum. quaentur cur Diomeden . . . tertius. alii quod et Venerem . . . ut luuenalis dicit. P || 11 morte ilf || 13 gradum nominis If.O 16 plures] plurales K || 17 item] ut B sic Ml || 21 achillen BM || 22 for- tissimus iC y 25 percnssum KLH: superatum BMC*Pl COMM. IN VEBG. AEN. I. 95—100. 49 97. TYDiDE . vocativus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in ^des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis; ut saevus iibi Aeacidae telo iacet Hector. Tydides Diomedes, Tydei et Dei- phyl^, Adrasti fUiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam venit, 6 quod plenius in XL libro habes. f eo tempore statua cum in templo Apollinis Ddphici staret, m quadam divina ad Corcyram migravit {et) visa est muros Corcyraeonm defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra hello exempta est 98. NON P0TVIS8E quosi semper voluerit. animam hanc quasi lO cum dolore ^animam hanc', ac si diceret infelicemy quae ad labo- rem nata est. effvndebe secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam^ ut ipse alibi purpuream vomit ille animam. nam alio loco aliorum opinionem sequitur; qui dicunt spiritum esse animam, unde est atque in ventos vita recessit. 15 99. SAEWS magnus, ut superius diximus. vel fortis, vd helli- cosus, ut est et saevum Aenean agnovit Turnus in armis. vel adversus hostes ^saevus^ et est qpitlveton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saevum Hectorem did. aut ^saevus', quod adversum Ante- norem et Aeneam et Helenum sentiens Hdenam non permiserit reddi. 20 {auf) ideo ^saevus* Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait ^Aeaddae tdo^ vult ostendere fdiciorem Hectorem, cui contigerit ab Achitle perire, quod ipse optaverit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est^ et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt. 25 100. Sabpedon et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et *Sarpedonis' declinavit et *Sarpedon- tis', unde et varius accentus est: ^Sarpedonis' enim antepaenultima 13 purpuream] A. IV 705 || 15 atque] A. IV 705 || 17 et saevum] A. XI 910 1 adv.21 Tydide] uocatiuuB graecus . . . declinationis sunt. P || 4 deipseles C |{ 7 et addidi || 10 ad v. 98 Non potuisse] quasi semper uoluerit. Effnndere] secim- dum eos . . . animam. licet alioB sequitur qui dicunt . . . recessit. P || 11 hanc dixit HMl Q laboree LM\1Z ut] et JJitf || 14 aliorum sequitur ille opinionem X II 15 ut CBt PM ut est m fine quarti libri £ | 16 oef t;. 99 Saeuus] magnus uel fortis . . . Tumas. Aeacidae] Achillis qui fuit filius Aeaci (aeacis). P |{ dictum est BHMl \ 20 elenam C || 21 aut addidi 1 24 legit C || 25 certe C II 26 ad V. 100 Sarpedon] louis filius . . . sanguineo. huic autem nomini et in ultima syllaba et in peneultima possumus accentum ponere, nam Homerus et Sarpedonis et Sarpedontis (sarpedon) declinat, unde et uarius accentus est; nam si Sarpedonis dicas in antepeneultima erit, si Sarpedontis peneultima habebit. sed in hoc usurpauit, Sarpedonis (sarpedon his) enim debuit dicere, ut Memnon Memnonis. Simois] nomen . . . breuis est. et hic flumen Troiae r est. Correpta] rapta. P || 27 Sarpedonis] sapedionis ^ J 28 sarpedontis K Servii comm. Tom. I. Faac. I. 4 50 SERVII habet accentum, ^Sarpedontis' paenultima. sed ^Sarpedontis' usur- pavit; naturalis enim declinatio est ^Sarpedon Sarpedonis% ut ^Memnon Memnonis^ Sinon Sinonis'. si autem genetivum in Mon- tis' miserit; a circumflexo venit^ qui est in ultima syllaba nomi- 6 nativi, ut DemophcDn DemophdintiS; Laoccon LaoccSntis. sic ergo et Sarpedcon, Sarpedontis. est autem Sarpedon lovis filius et Lao- damiaC; ut alio loco quin occidit una Sarpedon mea progenieSj occisus a PatroclO; Menoeti fUio, armis Achillis induto. huius interi- tum luppiter prosecutus dicitur imbre sangtiineo. simois nomen hoc 10 integrum ad nos transiit; unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum^ quia secunda a fine brevis esi sane bene fecisse videtur Simoentis mentionemy ut ibi videatur pati se optavisse, ubi genitm est, ut alibi tune ille Aeneas, quem Bardanio Anckisae alma Venus Phrygii ge- 15 nuit Simoentis ad undam? svb yndis et ^sub undis' legi- mus^ et ^sub undas'. sed si ^sub undas'^ ^correpta' intellege^ si ^sub undis'; Wolvit'; varia^^U) distinctio est. correpta rapta, 101. FORTIA cobporJ^^ est virorum fortium corpora; nuUa enim est in mortuis fortitudo. 20 102. TALIA lACTAKTi iuanitcr loquenti^ ut alibi atque inrita iurgia iactat et voces dum iactat inanes. aqvilone ab Aquilone. ecce hic reddit ventum quem transierat, et a generaii tempestate ad speciem transit 103. ADVEBSA contraria^ quia ad Italiam navigantibus Aquilo 25 contrarius est. 104. FBANGYNTVB BEHi vcl gubemacula; vel quod melius est re vera'remi. antiqui enim velis remisque navigabant, ut validis 7 quin occiditl A. X 470 || 13 tune] A. I 617 || 20 atque] A. X 96 'et inrita inrgia iactas . || 21 voces] A*. X 322 Woces dum iactat inertes'. || 27 vali- di8] A. V 15 1 habet . . . paenultima om. K f^ 2 enim] autem BKCM H 6 Demophcon DemophiontiB Laocnon LaoccontiB SchoeUius de acc. l, l, p, 213: demifodn tis B demofoon demofoontis KLHM laucoon tis B, om, K, laocoon lacoontis L laocon laocontis JS laocoon laocoontifl M || sic om, X || 6 et] om, B & H \\ Sarpedoy Sarpedontis SchoelUus: sarpedon Barpedontis libri, niai quod Sarpe- don om, JB 1 7 ut alioquin occidit jP || B menoetiB P || 12 Simoentis scripsi: SimoiB CJ 17 undis] undas KL (undis l) 1 18 ad v, 101 Fortia corpora] id est uirorum . . . fortitudo. P | 19 fortitudo. et ex Homero tractum est (7/. XX 22 sq.) Hal ZiiioHg , , , yivog avSQwv D ) 20 ad v, 102 Talia iactanti] inaniter loquenti. P || 21 inanes] inertes BM tA inerteB in marg. adscr, If \\ 24 ad V. 103 Aduersa] contraria . . . contrarius est. P || ad italiam ab austro £ 1 26 ad V, 104 Franguntur remi] uel gubemacula . . . uauigabant. et de omnibus naui- buB hoc dicitur non Aeneae tantum. Tum proram auertit] alii 'prora' legi tradunt, ut flit 'auertit' pro auertitur . . . poni. sed haec uerba . . . praeci- pito praecipitor. P ] mehuB KLH: ueriua BG*PMl Q 27 ro vera om, G*P \\ ut vaiidiB . . . ventos om. K COMM. IN VERG. AEN. I. 101-108. 51 incumbere remis, obliquat sinus in ventos. et hoc de navi Aeneae, o» de omnibus dixit? tym proram avertit alii ^prora^ legi tradunt. avertit pro *avertitur\ et est figura creberrima, potest namque pro activi verbi significatione passivum poni^ ut est et pictis bellantur Amazones armis pro bellant. nec nos debet 5 movere quod bellor non facit^ natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc verbum^ et invenitur activum, facit enim debello de- bellor. et contra pro passivi verbi significatione activum ponitur, ut est hoc ^avertit' pro avertitur, et insinuat pavor pro insinua- tur, et nox umida caeTo praecipitat pro praecipitatur. sed haec lo verba tantummodo pro se invicem ponuntur^ quae et activa esse possunt et passiva^ ut est averto avertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes activi verbi et passivi pro se invicem poni. nam et neutralis verbi declinatio activa est et communis deponentisve passiva, et aliud est 16 esse activum veil^um; aliud habere activi verbi declinationem. 105. DAT LATVS inclinatur. cvmvlo altitudine. cvmvlo] exuberante fluctu, cum cumulo. pbaebvptvs in altum levatus. 106. Hi pro Uli vel alii, et hene dicticms. ms pro iUis vel aliis. DEHISCENS valde hiscens. Me' enim augentis est^ ut in 20 Terentio deamo te Syre. 107. APEBIT ostendit; ut Sallustius caput aperire solitus, id est nudare^ ostendere. sic alibi visa aperire procul montes. sane aiiter hic ^aperiV, aliter ^ostium aperit\ habenis et ab ha- renis et cum harenis, id est vel ab imo movebatur mare vel cum 26 ipsis harenisy ut in tempestate solet. 108. TBis Latinum est. genetivus enim pluralis quotiens in 6 et pictis] A. XI 660 || 9 insiimat] A. II 229 || 10 nox] A. II 8 1 17 cv- MTLO altitadine] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IX 344 |[ 20 dehiscehs . . . estj ezscr. Isid. or. X 76. cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 40 || in Terentio] heaut IV 6, 21 g 22 Salluatius] hist. fragm. V 16 Eritz. | 23 yisaj A. III 206 3 tradunt ut sit auertit C* J vertit K || aduertitur J? || 6 nam conpone . . . avertit pro ayertiturl uerbum componere et inuenitur ubi actiuum ponitur ut est auertit prb auertitur C || 7 compositum B \ debello om, LU ^ dellor iC H 11 verba om, K ^ \h activa . . . declinationem] acti aliud habere uerbi actiui declinationem K^ 17 H a vertice autem C7* y 27 ab aqmlone uento C* P 54 SERVII 115. iN pvppiM pro pnppim: addidit praepositionem, • prqnvs nQfiVT^g. non nulli sane ^vroffim^ adverbialiter legunt. magisteb Leucaspis, ut in sexto Tibro Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem. 5 116. TEB saepius^ finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius crebritate fluctuum ut Aqui- lone solet. vd certe quod Graeci rgixviiCav (TppeUant, ut Sallustius triplici fluctu. ibidem *ibidem' et ^ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia *ibi' et *ubi* naturaliter breves sunt, 10 sed ratione finalitatis plerumque producuntur in Tersiiy nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut ^musaque' ^illene' ^huiusce'. sic ergo et ^ibidem'. 117. TORqvET AGENs ciRcvM iu gffrum circumagit. vertex vertex 15 dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere videatur: quod de Charybdi legitur atque imo barathri ter gurgite vastos sorbet in abruptum fluctuSy de qua ait Sallustius Charybdis, mare verti- cosum. 118. APPABENT aliud est ^parere' et aliud ^apparere'. *parere* 20 enim est oboedire, ut paret amor dictis, ^apparere* autem, videri, ut apparet liquido sublimis in aere Nisus. et haec obseryatio diligenter custodiri debet; licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. BABI vel propter maris magnitudinem, yel quia una perierat nayis. vel Wari^ de multis, ut ostendat statim 25 alios plures periisse, et quomodo ^apparent% si ^ponto nox incuhoit atra^? aut quia ^crebris micat ignibus aether^ aut quia ante ipsitis oculos Jioc 3 in sexto libto] 334 || 6 Sallustius] hist. fragm. III 52 Kritz. || 7 Salla- stias] hist. fragm. IV 38 Eritz. || 14 tobqvet . . . circnmagit] Non. p. 413, 25 M. {| 16 atqae imo] A. III 421 || 17 Sallustias] hist. fragm. IV 37 Eritz. || 19 aliud est e. q. s.] Isid. diff. yerb. 31 || 20 paret] A. I 689 || 21 apparet] georg. I 404 1 adv. 116 In puppim (pupim)] pro pappim (pnpim); addidit praepoBitionem. Magister] Leucaspis. P || ^ leucaspin KH || Lyciael frigiao KH litiae LM \\ 4 oronten ^|| 5 a^t;. 116 Ter] saepius . . . solet. l^ || 6 ut om. K ut . . . bo- let om. B II ut aquilono Bolet KLi ut aquilo solet O^PM ut aquilone sonet H et LR Vo8. Burmanni \\ 7 tQi%vfjL{av Commelinus: triciniam C Q 10 produ- cuntur] *^roducunt coni. Schoellius d. acc. h l. p. 136 || yersu] metro X || 11 nun- tiatioms Klji 13 ibidem itf || 14 ad v. 117 Torquet agens circum] in gyrura cir- cumagit . . . uidetur. P || 17 qua scripsi: quo C || yerticosum scripsi: nerti- culosum C uorticoBum Kfitzit^ || 19 ad v.llB Apparent] uidentur. parere uero aliud Bignificat, obedire. Bari] uel propter . . . perierat nauis. Nantes] prima nerbi poBitio . . . humilis expositio. tanien epitheto subleuat, nam addiiUt 'uasto^. P 1 parare et aliud apparare perere K || 20 apparare K || 22 dili- genter . . . plerumque om. K || cuBtodiri debet] obseruanda CBt B || auctores] at auctoritas superscr. l || causa] uol clauBulae add. J3 || 23 cormmpant] dimp- pant K at corrumpat superscr.l COMM. IN VERG. AEN. I. 116-120. 55 evenit, nantes prima verbi positio est ^no nas nat'^ unde est nare per aestatem liquidam. prima syllaba naturaliter longa est, licet ^natare' ^na' brevis sit in eadem significatione. m GVRGITE VASTO tapinosis est; id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto sublevat; 5 ut hoc loco Wasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait ca- vernas ingentes. 119. ARMA viRVM bcne addidit ^virum', id est virorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta; ut Cerealiaque arma, item colligere arma iubet et alio loco dicendum et lo quae sint duris agrestibus arma. troia differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum provinciam dici- musy nam Troiaprovincia, Ilium ipsa civitas, et principale est nomen, brevis est ^Tro.' quando autem non est principale et derivatio est, longa est ^Tro.', ut Troius Aeneas. gaza Persicus sermo est 15 et significat divitias, unde Gaza urbs in Palaestina didtur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret diviticis suas condidit. est autem generis feminini, ut et gaza laetus agresti. quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmo- dum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici 20 omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint per vnvas ^per* quidam nolunt * 120. lAM VALIDAM zcugma est ab inferioribus Vicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, 2 nare] georg. IV. 59 || 6 cavemaBJ A. II 19 | 8 arma . . . iiutrainenta] Isid. or. XVIII 5, 1 | 9 Cerealiaque] A. I 177 || 10 colligere] A. V 15 y dicen- duml georg. I 160 || 15 Troins] A. I 596 1 16 nnde Gaza . . . condidit] Isid. or. XV 1, 16. cf. comm. Lnc. III 216 | 18 et gaza] A. V 40 5 pmdontior C | epitheto MC*: epitheton BiTH epitheto/// L Q sublevat] sublenatum B ^l S ad v. 119 Arma nimni] bene addidit uirum, arma enim . . . cerialiaque arma. Troia] differentia . . . et breuis est 'Tro\ quando deriuatio longa est 'Tro' . . . laetns agresti. et non aumm et argentnm sunt gazae, sed omnes opes. P | 9 cerialiaque iT | 13 nomen] et diefyllabum cM, Ml 1 14 et brenis BHM l non est principale et derivatio est] uel quando autem est pos- sessiuum trisillabum est et longa est tro superscr. m est poBsessiuum ut hic trisyllabum est superscr, l. simile dliquid in CasseUano quoque ab aliero cor- rectore (C) in margine adscriptum fuisse conicio, testsque dbrue puppes* in Orontis sociorumque eius intcritu; ^aut age diversas et dissice corpora ponto* Ulisiectam Aeneae toto videt aequore classem\ 1 Enmusl axm. rel. p. 73 Vahl.. || 2 fatiscvnt abandanter aperinntnr] cf. Luct. Plac. gloss. p. 48, 4 Deuerl. || 22 tum] A. VII 292 1 EnniuB . . . Neptuni huc transposui, post imbri {p. 56, 26) habet C || 5 o^ V. 125 Emissam biemem] aperte bic declarat tempestatem significari ... dicunt. P || 6 K€iMiuNa C KiMiuNa P II \0 ad V. 126 Stagna] stagnum dicitur . . . pendet ex alio. Ex alto prospiciens] erigens caput. qmdam ^alto' caelo accipiunt. P [j 12 pende £*■ 13 imi ^|| 19 ad v. 127 Placidum caput] quo modo placidum, si grauiter commotus? quasi non potuerit fieri, ut irasceretur (irascetur) uentis, propitiuB esset (esse) Troianis. epitbeta enim alia naturalia aunt . . . ob factam tempestatem. uno autem epitbeto babitum futurae orationis ostendit. P (epi- the^ enim . . . ob factam tempcstatem eodem quo P loco hahet C*) || 20 potue- rit C* [| iraaceretur C* Q 21 sit] esse C* ] epitbeton KH epitbeton i || 22 uno] unc L, inde hoc 1 1| tunc KH\\ 28 sociorumque Masvicim: sororumque C 58 SEBVII 129. CAELIQVE RviKA id est tonitribuS; quorum sonus similis est ruinis. 130. NEC LATVERE DOLI FRATREM IVNONIS ET IRAE aut doli lunonis; aut fratrem lunonis. gemina ergo distinctio est. FRATREif 6 ivmsis\ quod et ipsa Satumi est filia. 131. EVRVM AD SE ZEPHtRVMQVE vocAT per hos oumes intel- lege; isti enim sunt cardinales. ^ad se^ aatem r^&ixms. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit^ quem poeta supra tacuit, nunc vocatur? ira in Jioc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui 10 non adfuerit 132. GENERis FIDVCIA VESTRi Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt venti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confiden- tia posuit^ cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis. 15 133. lAM CAELVM TERRASQVE aut ordo est ^ausi estis sine meo numine tantas moles toUere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud esty quod tria haec numina, licet divisa imperia teneant^ vi- dentur tamen invicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. 20 quod et ipsorum numinum sccptra significant. luppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quae- runty cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe ^terram^ pro mari posuitj ab eo quod continet id quod contineturf quia ipse didtur 'Evo6lx^(ov et ^EvocCyaiog^ id est movens terram. et 25 caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam, MEo 8WE NVMinE hoc cst ^ ct lao^as sciret dare iussus habenas\ ifv- MiNE vENTi distingue ^numine\ ut ^venti' convicium sit. 11 Astraeus . . . Hesiodum] exscr. mythogr. II 51 || 13 et hoc loco . . . malis] exscr. Isid. diff. verb. 217. cf. Don. ad Ter. Andr. V 3, 5 || 16 aut certe illud est 6. q. s.] exscr. mythogr. II 1 1 ad V. 129 et 130 Caeliqae mina] id est tonitribas . . . est filia. P || rvinam J? II 4 ergo om, X || 6 ad v. 131 Earam ad se Zephyramqae (zeferumque) uocat] pars pro toto. isti enim cardinales sant. P 1 7 rid^iiimgF. SckoeUius: et hic ait C|| 11 ad V. 132 Generis fidacia uestri] Astraeas anus . . . in malis sit P || 13 He- siodam (theog. SlSsqq.) 'AatQaitp o 'Htog dvinovg tine xucQTBQod^viiovgf aQyi- atTjv ZiiX6trjti d^em d-su evvi^siaa Fabricius || fidacia KH || 14 cam fiducia] confidentia K || rebds mn. KLHi 15 lAM caelam rebas terras queordo est J5l || tkrbam ilf || 17 tenent K || 19 retinent] tenent m(d%m ] iangantar. sic in georgicis (I 258) temporibusqae parem diaersis qaattaor annum C || 20 quod etl ni BMl, om, C j| ipsoram etiam C7|| 21 Neptunus tridente post tricerbero vd cerbero hahent BMU^i ^^~ oerbero LM: cerbero KC*H mythogr, II 1. cerebro B cf. mvthogr, I 102 et 108 COMM. IN VERG. AEN. I. 129-187. 59 135. QYOS EGO deficit hoc loco sermo; et congrue; quasi irati et turbatae meiitis; ut alibi me me, adsum. similiter incipit effari; mediaque in voce resistit. Terentius quem quidem ego si senserO; sed quid opus est verbis? his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. qros ego] * stibaiiditur ^ulciscar\ 6 ergo &noOLtDnriaig est, hoc esty ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit et necessarium post tale schema ^sed* coniundionem sequi, ut quamquam o, sed.* sed motos peaestat prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere; quam nocen- tium delicta punire. praestat melius est, ut praestat Trina- lo crii metas lustrare Pachyni. et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusativo iungitur quam septimo. dicimus enim et ^praestat illum' et ^praestat illo'. 136. POST MIHI NON SIMILI POENA COMMISSA LVETIS aut 'non simili poena'; id est non ea qua Troianos adfecistis^ aut certe ^mihi 15 non simili', id est v^hementer irato. post mihi n. s. p, c. x.] pro ^non inpune eritis postJiac^; nunc enim nullam poenam seniiunt, nisi forte ohiwgationis. *^commissa^ autem hic pro peccatis.* lvetis persolvetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt. 20 137. MATVBATE FVGAM cum maturitate, id est cum tranquilli- tate discedite, quo modo dicimus ^matura iracundiam tuam', id est mitiga; pemiciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo ^fugam^ hic tanbum discessum accipiendum. 1 deficit e. q. s.] cf. Don. ad Ter. eun. I 1, 20 et V 8, 20. Macrob. Sat. IV 6, 20 II 2 me mel A. IX 425 || incipit] A. IV 76 || 3 TerentiuB] Andr. I 1, 137 Ij 8 qnamqnamj A. V 195 || 10 praestat] A. III 429 || 21 cum maturitate e. q. s.J cf. Macrob. Sat. VI 8, 7 sqq. et GelL X 11 1 ad V, 135 Quos ego] deficit hoc loco sermo. et congrue ; nam qui iraecitur turbatae mentis est. subauditur quoB ego ulciscar . . . et pendentem reliquit (reliquid). Sed motos praestat] plus est enim innocentibus succurrere quam nocentium peccata punire. 'praestat' autem melius est. et notandus sermo . . . praestat illo. P (subauditur . . . reliquit eodem loco quo P hdbet C* \\ quasi . . . mentis] qui irascitur id est perturbatae mentis est B nam qui ira- scitur turbatae menSs est C* quasi iratae et perturbatae mentis est 3f || 2 ut alibi . . . resistit om, C post reliquit addens et necessario . . . quamquam o sed. II me me] mem K mene L meine H y similiter] item alibi BMl \ 4 bis enim . . . congndt om. C7 1| 7 necossarium scripsi: necessario C7|| 9 agit] ait LH\\ 11 pachini libri || 12 tam accusatiuo quam septimo casui iungitnr L || 12 fortasse tertio et 13 praestat illi. c/1 Serv. ad Aen. XI 438 ) illo. commissa autem hic pro peccatis C || 14 ad v, 136 Post mihi non simili poena] id est non ea qua Troianos affecistis. hoc enim simili poena luetis, quamuis nuUam poenam eentiunt nisi forte obiurgatione. Luetis] persoluetis . . . pecuniariae fuerunt. P II 15 non mihi X || 16 id est non tam yehementer irato Fabricius || irato aut pro non impune (7 1| 21 ad v, 137 Maturate fugam] cum matnritate . . . id est mitiga. P || 23 mitigare KL (mitiga T) 60 SERVII 138. SAEVVMQVE vel magnum et potentem, ut superius, vel vere saevum in ventos, quia minatur. tridentem ideo tridens Neptuno adsigmtur, qiiia tnare a quihusdam dicitur tertia pars mundi, vel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluviarum, quibus omni' 5 hus Neptunum praeesse non nulli dicunt. 139. SORTE ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum vero beneficio etiam carceris regna meruisse^ * nec sine suo arhitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem, * sed uihi 80RTE DATVM ^ sorte^ ideo ait, quia luppiter et Neptunus et Dis pater^ 10 Saturni et Opis fHiiy cum de mundi possessione certamen inissent, pla- cuit ut imperium sorte dividerent: ita effectum est, ut caelum luppiter, maria Nepkinus, Dis pater inferos sortirentur. inmania aspera; ^manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et ^mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin ^manes' 15 inferi; quia non sint boni. 140. VESTRAS EVRE DOMOS irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius ego te in pistrinum Dave dedam. aut quasi con- tra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra ^una JSurusque Notusque ruunt\ quod autem dixit ^saxa 20 inmania; vestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait nisi forte carcerem aliquando effregistis vestram domum. et figurate ^saxa, domos^ ; vario enim significatu idem ostenditur. lACTET pro glorietur^ sicut in georgids nullo tantum se Moesia cultu iactet. et hoc ex acddenti stmptum, quoniam quicumque sunt 13 manam enim e. q. s.] exscr. Isid. or. V 30, 14 et X 189 || 17 Terentiiis] Andr. I 2, 28 | 20 de Pseudulo Planti] IV 7, 76 'an etiam ille nmqnam ez- pngnayit carcerem patriam tuam ' ? || 23 in georgicis] 1 102 4 flnminnm] fontinm Lion fortasse recte i 6 ad v. 139 Sed mihi sorte datnm] sorte ideo ait . . . sortirentur. Inmania] aspera . . . et mane dicitnr. inde per antiphrasin manes nocati, qnia non sint boni. P || tenere nec sine sno ar- bitrio pOBse qnemqnam in sno regno habere potestatem aeolnm nero (7 1| 9 ideo ait] ab his verbis incipit Cassellani quatemio tertius || dispater C, sed d litterae pars superior erasa est, ut aispater fieret || 10 possione P 1 11 diuiderent PC^: eniderent C y inter iuppiter et maria in C top diia manus supra vers. vcripsit, quod nescio quid sibi velit || 12 dissipater C | imferos C y 14 et . . . inferi] unde per antifrasin manes nominati C l snnt BCL\i 16 ad v. 1^0 Saza] fignrate domos dicit. lactet] pro glorietur^ uelnti 'nnllo tantum se Moesia cultu iactet'. et hoc ez accidenti sumptnm; nam iactarc ad gloriosam (gloriosum) rem pertinet. Anla] inrisio est, quod scquitnr 'carcere'. P || irascentinm L irascentem enim C (irascentis C^ || 17 ut . . . dedam om. B || pristinam C (pistrinam C^) pristi- nnm L || dauid edam KR daue //////// C {sed e ex correctura. dane dedam C) .| 18 principem . . . egressnm om. B M {add. m) 1 19 dicit if || 20 nestras domos om. B y pseudolo Bl speudolo C pseudo H (pseudnlo h) y tractum] translatum C| ubi ait om. BC {add. C^ y 21 finisi £^y carcere K carcer e Hy tnli que C (aliqnando C) y efiregisti J? i^ defregisti C (effregistis C) cf. Bibbeckius con). Lat, rel. ed. II. coroU. |7. 56 y 22 uario C^: uari C y 24 et co; ez C y accindenti C COMM. IN VERG. AEN. I. 138-144. • 61 in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum ia- dant AVLA inrisio est; sequitnr enim ^carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus. 141. CLAVSO quia dimittere ventos non ipsius est, sed iuben- tis. et hoc est foedere certo et dare iussus hahenas. yentorvm 5 non otiose, sed per exprohrationem, poterat enim dicere ^vestro% sed ut supra meo sine numine venti, carcere regnet licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis in- tellegenda sunt^ ut alibi cum de rure loqueretur post aliquot mea regna videns mirabor aristas. et bene regnum Aeoli lo custodiam carceris dixit 142. DiCTO CiTivs non antequam diceret, dixit enim *haec ait'; sed citius, quam dici potesi placat sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit graviter commotum^ quia tempestas erat. nimc 15 ait ^placat', quia iam sedari coeperant maria. 143. COLLECTAS aut nunc collegit et fugayit^ aut ante a ventis collectas fugavit^ id est resolyit. collectas] coUigere enim nubes dicitur caelum, ut aut si nox pluviam ne colligat ante vere- mur. 80LEMQVE REDvciT pcT solcm serenitas intellegenda,-q%iia supe- 20 rius dixerat eripiunt subito nubes caelumque diemque, quis enim ignorort diem constare per solem? et conseg^iens erat, ut fugatis nubibus sol rediret. 144. CYMOTHOE nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis^ quae numina dici voluere maiores, ut ^Cjmothoe'; 25 5 foedere] A. I 62 || 9 post] bnc. I 69 || 19 ant] buc. D[ 63 || 21 eripiant] A. I 88 1 gloriosisBiiiia CP: gloriosissimo C \ post motn duae litterae erasae in C j\ 2 carcer J3 C itf || et om. L (carcer et Q || 3 si anla/// simpliciter intellegatnr C/ (anlam fuit) || 4 ad v,lil Clansol qnia nentos emittere non ipsins potestatis est, sed inbentis. Carcere regnet] licet carcer sit, tamen regnnm eat Aeoli. P \\ admittere B nentos emittere C || ipsina poteatatis C || est aeoli B sed inbcntis omittens ] 6 non otioae] noti^cioae C || 7 carcere . . . Aeoli om. J3 || 9 nt om, KC {add. C^) et M || 10 ariatas. et alibi (georg. IV 132) ^regum aequabat opea animo' D J^ 12 ad v. 142 Dicto citins] non anteqnam diceret . . . dici poteat. Pla- cat] qnia iam sedari coeperant maria. P U haec ait dtibito num Servii sint || 15 graniter dizit eaae commotnm X || 16 coepemnt C || 17 o^ v. 143 Collectas. solemqne redncit] per solem . . . caelnmqne diemqne P || coLLECTASQys fygat C coLLECTAs. N. L || colHgit LH ^ effnganit K ac fnganit H l 19 ant om. C at supr. vers, C^ || serenitas intellegenda P: serenitatem intellegendnm C || qnod snperins dixit P \\ 24 ad v. 144 Cymothoel nomina deomm marinomm. Triton] similis dens marinns . . . dicimns enim et adnixns et conisns. zengma est . . . qnod adnizus non conizns. detmdnnt nanes scopnlo, ab aris scilicet, in qnas tris Notns. P || cansi C cansa C^ || facta M 62 « SERVn id est cursus fluctuuni; ajco tov d^dsLV to xv(uc, tbiton deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. adnixvs antiquum est^ ut ^conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim ^adnisus' et ^conisus'. sed et multa alia 5 usus contra antiquitatem yindicayit. illi enim ^parsi' dicebant; nos dicimus ^peperci'. itemnos dicimus ^suscepi', illi dicebant ^succepi', ut succepitque ignem foliis. adnixvs zeugma estj ^adnixi* enim ddmit dicere, ut poido post haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet ergo ^adnixus^ ad Tritonem 10 tantum pertinetj quia Cymothoen iuvabat quibusdam sane non videtur zeugma, quia ^adnixus^, non ^conixus\ ordo tamen est ^Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naves scopuW, ab aris sdlioet in quas tris Notus in s. L t 145. LEVAT leves ac navigabiles facit, ut nostrumque leves I5quaecumque laborem. et scire debemus prudenter poetam pro causis vel tendere vel corripere orationem, ut hoc loco periclitan- tibus Troianis tota celeritate dicit esse subventum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno 20 versu ait quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem? * levat laxat, ut atque arta levari vincla iubet Priamus. tridenti autem pro tridente, dativum pro ablativo. 7 saccepitqae] A. I 175 | 8 haad aliter] A. I 399 || 12 tris] A. I 108 14 nostramque] A. I 830 || 20 qno res] A. II 322 g 21 atqne] A. II 146 1 ano TOY eiciN to Kixa B ano tot OEom Toicrma K arro tot eEciN to KiMA C ano toy €cin to KinA L ano toy acin to kyma H ano tot ocin to kyma JUT y 2 maris B || sallatiae L sallaciae II || maris ^2 || 3 annixvb BL (adnixvs l) II qnoniinB iC || 6 pepertis e K peperci C^ in ras. || itemj et J? || item . . . foliis om. Ki dicimnB otn, B || dicebant om. B || snscepi ZjU (succepi {) || 7 nt . . . foliis am. B 1 snscepitqne LH (snccepitque Q || et aonixvs C y 8 post enim unde- cim fere litterae erasae sunt in C y hant CP y pappesque tuae om. P y 10 qni cjmothoen innat P y chvmothen C y qnibusdam sane] aliis P y 11 zengma esse qnod P I chymothe C chymothae C^ y 14 od v. 146 et 146 Lenat] lenes ac nani- gabiles £EMcit . . . laborem. alii 'lenat' lazat, nt 'atqne arta lenari nincla mbet Priamns'. Aperit] ostendit. Temperat] tranqnillat serenat. P | 15 qnem- cnmqne 3f C | lalDorem. alib (alibi C') lenat (n C* in ras.) lazat . . . ad nanigandnm erant. cetemm bis idem. ergo inmisso . . . patefactnm est. Tem- Serat tranqnillnm facit. Atqne rotis snmmas l. p. 1. n. bene non moratur in escriptione (pt in ras. C) cnrms nt citins liberetnr Aeneas. at (t in raa. C*) in qninto nbi nnllnm pericnlum est plenins et latins describit placantem maria neptunnm. sic etiam in orationibns facit qnas pro cansis extendit nel contra- hit. nt in secnndo libro qnoniam imminet pericnlum nno uersn ait quo rea snmma loco p///antn (phantn fuit) qnam prendimns prendimns arcem C. citandi signo super alibi posito scire debemns . . . esse subnentum contra in marg. inf. adscripsit C' y 16 nt hoc loco . . . arcem om. JB y 17 contra om. KJllS descri- psit K y mare L (maria /) y 19 pericnlnm om. K COMM. IN VERG. AEN. I. 146—149. 63 146. APERiT ideo qtiia harenarum congerie inpediente praedusae ad navigandum erant ergo inmisso in eas mari aptas ad navigandum facit sic Sallustius sed ubi tempore anni mare classihus pale- factum est, ceterum bis idem. temperat tranquillum facit. 147. ATQVE ROTis 8YMMAS L. p. V. bcnc non moratur in descriptione 5 currus, ut citius liberetur Aeneas.^ perlabitvr vndas figura est. quod enim nos uiodo dicimus per praepositiouem nomini copulatam sequente verbo^ antiqui yerso ordine praepositionem detractam no- mini iungebant verbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus ^per undas labitur', lo illi dicebant ^perlabitur imdas'. item *per forum curro' et ^per- curro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablativum transit. 148. AC VELVTi MAGNO IN POPVLO istc tempestati populi mo- tum comparat; Tullius populo tempestatem: pro Milone equidem 15 ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat flucti- bus contionum. ita et Homerus seditioni tempestatem xivq^iri d' ayoQfi dfg xvficcra iiaxQa ^akdaaris* ideo autem ^magno' addidit^ quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam ^populum^ totam civitaiem, ^vuJgum' vero plebem significari putant 20 8AEPE autem ut fieri solet. 149. sEDiTio ^seditio^ est (dissensio civium)^ sicut Cicero ait in de re publica eaque dissensio civium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur. animis ignobile id est stultum, ut con- tra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post 25 ait ^arrectis auribus'*, sumpsit enim translationem ab animalibuS; 3 SallQBtius] hist. fragm. inc. 11 Eritz. ) 15 pro Milone] 2, 5 || 17 Homerus] II. II 144 II 22 seditio e. q. s.J Isid. or. V 26, 11 || in de re pnbl.] VI^. p. 843, 2 Halm. 26 sumpsit enim e. q. s.] Don. ad Ter. Andr. IV 5, 30 1 congerie C^: congeri C7 || 2 aptas C^: apt C [| 3 fecit C || 6 pbrlabitvb autem C|| 8 sequentem C sequenti HC^ || 11 et om, X || 12 plane] namque B tamen C fortoisse sane || suumj accusatiuum FahriciiM || caBum om. B || 13 ad om. BC (add. C) y 14 ai2 v. 148 Saepe] autem ut fieri solet. P ) iste KC: uirgi- liu8 BLHMC* 1 15 Tullius . . . contionum om, B || pro Milone . . . contionum om, X II ut in milonina equidem C (pro milone equidem CT^) || 17 concionum C \\ KCiNHo AaropH u)C (c in ras. C) cTMara (KTMara C^) MaKpa eaAACCHc C7 |f 19 po- pulua est BC* populua C|| ibi etj ubi K^ om. C, ibi eat MC* i ei Mawicius: ut C in ras. 1 22 cld v. 149 SeditioJ deaenaio ciuium secundum Ciceronem. Ani- mia ignobile uulguaj id eat stultum . . . neutri est generia. P || diasenaio civium e addidi || in///efpa.quae C (d littera erasa est. e post rasuram et e supr. vers. C*) II 24 ut om. BC {add. C^) || 25 ideo . . . animalibua om, B || ideo] unde LM, sed e corr. L || autem P || 26 enim om. CPM {add. C*) || animalibus, ut Teren- tiua 'arrige auroa Pamphile' D 64 SERVn quae tUique stulHora sunt. vvlqvs et masculini generis et neutri leqtum est: generis neutri hoc locO; alibi masculini^ ut in vulgum ambiguas. et hoc est artis ut mascuUno utamur^ quia omnia Latina nomina in us exeuntia; si neutra fuerint; tertiae sunt decli- 5 nationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; Wulgi' autem facit, non ^yulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat; neutri tamen est generis. 150. lAM^vE FACEs ET 8AXA voLANT multi nofi ^volunt', scd ^vo- 10 lunt' invenisse se dicunt. sed Comutus verendum, ait, ne praeposte- rnm sit faces velle^ et sic saxa, cum alihi maturius et ex ordine dictum sit ^arma velit poscatque simul rapiatque iuventus\ fvbor abma ministbat sic alibi rimanti telum ira facit. sane summa vdocitate sensus explidtm, 15 151. GBAVEM venerabilem, unde et contemptibiles Ueves' dici- mus. et bene serrat circa hunc rhetoricam definitionem; cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut Hum pietate gravem' et ^ille regit dictis animos'. orator enim est yir bonuS; dicendi peritus. * piETATE QRAVEM cuius Hlis auctoritos db pietatem est gravis,* 20 152. ARRECTis AVRiBvs translutio a mutis animaiibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait arrige aures Pamphile? 155, GENiTOB venerabilis; ut Thybri pater. ergo hoc nomen et ad verum patrem pertinet et ad honorem refertur. sam veteres 25 omnes deos patres dicebant. caeloqve invectvs apebto non per caelum vectus, sed caelo iam sereno vectus per maria. 1 WLoys et masculini e. q. s.] cf. Servii [Sergiil comm. in Don. p. 431, 26 E. II « in ynlgnm] A. II 99 ] 12 arma yelit] A. YII 340 g 13 rimanti] A. VII 508 II 15 GBAyEM . . . dicimas] ezscr. laid. or. X 112 || 22 arrige] Ter. Andr. V 4, 30 1 23 Thybri] A. VIU 540 1 yyr^ays antem CP || 2 lectnm innenitnr sed nentri P hoc loco . . . am- bignas omittens ieBt] sed add. C|| 3 boc om. P|| nt mascnlino ntamnr om. P || ntj ei KC (ut U^) || quia] qnoniam C H 5 si secnndae antem mascnlina fnerint declinationis emnt nt unlgns gi qnomodo doctus usnrpatum P || ^ nulgi ergo (7 II 7 ad neutrum genus & nel nentmm genns P et neutmm genus 3f jl 10 cor- nntns (P: cumntus C|| 13 innentuB C*: inuentns est C7|| 15 ad v, 151 Granem] nenerabilem, nnde et contemptibiles leues dicimus. P 1 dicimus] dicit K nel pietate granem cuius illis anctoritas ob pietatem est granis add. C || 18 est KC: ita definitur BLHMG^ \ peritns] qveh aliquem. abeectis AyBiBvs de imperito et stnlto populo semtionem ^aciens recte arrectis dicit quod est pro- prie animalinm add. M et l in marg., abrectis . . . animalinm C quoque %n marg. adscripsit || 20 ad v. 252 Arrectis anribus] translatio . . . Pamphile. P j| 33 ad V. 155 Caeloqne inuectns aperto] non . . . maria/ P || tybri JB tiberi L tibri H l 2i: ipsum C (neram C*) COMM. IN VERG. AEN. I. 160—169. ' 65 • 156. FLEVTiT quidam ^flecUt^ pro regit accipiunt, ut interdum ^torquet' in eodmi s^ignificatu ponit qui numine torques, cverv non, ut quidam putant, pro ^currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominativus pluralis regit gene- tivum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius 6 musae, hi docti huius docti. item a genetivo singulari dativus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto* inde ergo est curruque abscisa duorum su8p'endit capita et libra die, ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominativo plurali. SECVNDO Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus 10 servis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dici- mus, quod secundum nos est, id est prope nos. 157. AENEADAE nunc Troiani, aliquando Bomani, ut Aenea- dae in ferrum pro libertate ruebant. proxima utora ideo quia post periculum non eligitur litus, s^ quodcumque occurrit occur 16 patur. CVRSV aut secundum quod superius diximus ^proxima cursu*, id est cursui, aut ^contendunt cursu petere', et est septi- mus casus. ut hic ^cursu^ de navibus, ita alibi iter, ut unde iter Italiam et in quinto certus iter. stationes etiam navium dicd>ant, quod est animalibus terrestribus proprium. 20 158. VERTVNTVR scilicct a proposito itinere, hoc est ab Italia. 159. EST IN SECESSV topothesia est, id est fictus secundum 2 qai nmume] A. XII 180 || 8 cnrruque] A. XII 611 || 9 libra] georg. 1 208 y 10 et tractus est e. q. s.l exscr. Isid. or. X 267 || 13 Aoneadae] A. Vlfl 648 II 18 unde] A. III 507 || ut hic . . . certud iter] cf. Don. in Ter. hec. V 3, 17 J 19 certus] A. V 2 || 22 topotheaia eat e. q. s.] exscr. Luct. Plac. ad Stat Theb. II 32 1 cul V. 166 Flectit] torquet uel regit. Secundo] Troianis obsequenti et tractus est sermo a sequentibua seruis id est pedissequia, unde et secundam fortnnam dicimus a sequendo. P || 2 numine U^: nomine C || 5 isoayllabos B isosillabos 3f j| 7 icocYAAdtfoc B isosillabos M || sit om. KC jj 8 abscissa B abscisa . . . capita om, C || 9 plurali tale est et corruque abscisa duorum f. c. C II 11 pedisequis BM: pedise litterae evaniierunt in K seqiiis C (pedis supr. vers. add. C^) pedis sequis L pedissequis U || secundis om. C {ndd. C^t Q dici- mus a sequendo C || 12 quod . . . prope nos om. KC {add. C^) || prope nos. uel a eimilitudine ucnti tractum est propitii qui flat a tergo, ut (Aen. III 130) 'prosequitur surgens a puppi uentus eunteis' D || 13 ad v. \bl Proxima litora] quia post periculum non elegitur Htus, sed quodcumquo occurrerit occupatur. P P 16 dictum est CM p 18 cursu C^x curru J 19 stationes Masvicius: salutationes C || 20 terrestribusquo C || 21 ad v. 158 Vertuntur] scilicet . . . ab Italia. P II 22 od v. 159 £st in secessu] topothesia est . . . Hispaniensis Cartha- ginis portus putatur esse. non est enim hic locus in Africa, sed propter no- minis similitudinem posuit. nam topographia est rei uerae descriptio. Secessu] sinu secreto. Locus] autem subaudis ^quem', ut superius 'urbs antiqua fuit'. Insnla. portum efficii] quem locum subaudimus, uel in quo insula portum effi- cit P II Tonoo€cia BM Serrii ooinin. Yol. I. Fmc. I. 5 66 SERVII poeticam licentiam locus. ne autem videatur penitus a veritate discedere, Hispaniensis Garthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter no- minis similitudinem posuit. nam topographia est rei verae descri- 5 ptio. SECESSV sinu secreto. locvs subaudis ^quem', ut superius urbs antiqua fuit. et sciendum est^ quia^ quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine (proprium) sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius est in carcere locus^ quod 10 Tullianum appellatur. ecce proprio iunxit; non appellativo; TuUianum enim proprium est, carcer appellativum. si autem utra- que nomina appellativa fuerint^ licenter cui volumus responde- mus.^ iKsvLA poRTVM EFFiciT ^ quem locum' subaudimus, vel ^in quo insula portum efficU^; hoc enim solummodo portus, quod Uli insula 15 anteposita est. 161. INQVE SINVS SCINDIT SESE VNDA REDVCTOS dividit Se unda in sinus reductos, id est replicabiles. iNnvjt: sinvs antiqua est locutio. sic ipse alibi inque salutatam linquo. C. Memmius de triumpiw Lnculli Asiatico: inque luxuriosissimis Asiae oppi- 20 dis consedisse et mox inque Gallograeciam redierunt, 162. OEMINI pares, similes; interdum et duos significat. Mi- NANTVR eminent, ut minaeque murorum ingentes. item illa usque minatur. et ita est, ut quae eminent minari videantur. 163. SVB VERTICE hoc est circa radices montis^ quae ad re- 25 ctam lineam suscipiunt cacumen, id est verticem. 6 urbsj A. I 12 II 9 Sallustias] Cat. 55, 3 || 18 inqoe salutatam] A. IX 286 II 22 minaeque] A. IV 88 || illa] A. II 628 2 descripsit] putatur descripsisae O || 4 Tonorpa4>id. B ToniP4>€ia L (Tiunu;- rPA(|>iA l) TonorPA4>€ia M || est] id est L || rei] est ei ^ p describcio K \\ de- scriptioj ut est in carcere locus quod tuUianum appellatur add. BM hoc tamen ad Uomeri imitationem fecisse Virgilius uidetur, qui portum Ithacae sic descripsit (Orf. XIll 96) ^oqhvvos . . . neliaaai add. 1). cf. Macrob. Sat. V 3, 18 II 5 LOCV8 autem C || 6 quia om. BCH {add. C^) || remittimus K \\ 7 interpraeposito K y proprium addidi || 8 medium] melius C || 10 appellatur] o dicitur L || 13 quem locum . . . efficit om. G, in marg, add. C^ || 14 q/// iUi G (o 8upr. vers. U*, idem q ex q fedsse et illi expunxisse videtur) || 16 ad v. 161 Frangitur reductosj replicabiles. P || 17 sinvs autem C || 19 Luculli Asiatico l)u€hnerus in lahnii ann. XI, 3 p. 279: luciliaca IIII. C || luxoriosimis C ,| 20 gallogregiam C||21 ad v. 162 Gemini] pares . . . uideantur. jP||interdum ctj aliquando P || duo iCCil/ || significat, ut 'gemini fratres' IJ || 23 ut quae] usque P II 24 ail v. 163 Sub verticej circa radices montis . . . nerticem. P 25 lineamj latinium A' || suscipiunt KFllM: suspicittnt BCLh {sed pic e corr. C) ab imo usque ad summum iit est in praerupto monte superscr. l COMM. IN VERG. AEN. I. 161-169. 67 164. TVTA a tmipestate defensa, ideo et ^silent\ tvm pro prae- terea, tvm silvis scaena corvscis ^silvis coruscis' hoc est sil- varum coruscarum, id est crispantium, ut luvenalis longa coruscat serraco veniente abies. et posuit septimum pro genetivo, ut superius pulchra prole. alii ^cormcis^ tremulis vel vibrantibus 5 accipiunt, scaena inumbratio. et dicta scaena ajto r^g cxias, apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit; sed de &ondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri adversa spectantibus, in qua sunt regia. 165. DEsvpER pro supra, praepositione contra rationeni adiecta. HORRENTi horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad venerationem; ut hoc loco. sic Lucanus arboribus suus horror inest. ATRVM nemvs tropus est; per atrum enim nigrum osten- dit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum^ id est frondibus 16 plenum. 167. vivo naturaliy ut vivo praetervehor ostia saxo. 168. NYMPHARVM DOMVS aut verum dicit et «jst historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. inc pro *illic' more suo. 20 169. ANCHORA MORSV hoc nomen cum in Graeco, unde origi- nem ducit, aspirationem nou habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis 3 luvenalis] sat. II [ 254 || 5 coruscis . . . accipiuDtl cf. gloas. Sangerm. ap. Hildebr. p. 81 || 13 Lucanus] III 411 || 17 vivo] A. III 688 1 ad V. 164: Aequora tuta silent] tempestate defensa, ideo eilent. Tum] prae- terea. Siluis scaena coruscis] hoc est siluarum coruscarum . . . sed de fron- dibus umbracula. scaena autem pars theatri aduersa spectantibus, in qua sunt regia. P || 3 ut luvenalis . . . prole om. -B || 4 serracon KH sarrago C ut videtur, et P (serraco C^ ut videtur) serracon L (genus uehiculi superscr. l) serra conueniente M \\ 6 choruscis G || vibrantibus scripsi: umbrantibus CP ■ 6 ano TOY cKiac K asiotes scias C (anoTYCKiiAC C^) ano Tec cKiac L actio tuc cKiAc H apotesches M opotesscius P || 7 theatri OP H habebat BM ^ sed de frondibus opaca umbracula faciebant £ ^ 11 ad v. IQb Desuper] pro supra prae< positione contra rationem adiecta. Horrenti] horror . . . id est frondibus ple- num. P II pro . . . praepositione P: pro praepositio est C (de supeiscr. C^) \ 12 otium CP (corr. C-) || 14 inest et {Aen. V 37) 'homdus in iaculis'. i) || 17 «wl V. 167 Viuo] natui-ali . . . saxo. P || saxa KLH\ 18 ad v. 108 Nympharum. Hic] pro illic more suo. P [ 19 loci] aut supr, vers. add. C* vel C^ \\ inquid C \ 21 ad V. 169 Anchora morsu] originem graecam habet, sed apud eos non aspi- ratur (asperatur) in mediam syllabam. 'morsu' dente. P || Morsu] anchora dens ferreus est ex graeca ethimologia, quod quasi hominis manus comprehendat scopulos uel harenas. nam manus graece cyra dicitur in marg. add. C*. cf. Tsid. or. XIX 2, 15 || 23 magistrum L (magis gp*aecorum l) 5* 68 SERVn nominibus invenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cuin alio loco inyeniamus tum dente tenaci anchora fundabat navis. 170. src 8EPTEM AENEAE c, N. quidum volufd hoc hco quaestionem 5 nasd, si favet Neptunus TroianiSy cur cum omnibus navibus ad Afri- cam non pervenit Aeneas? sed Nephmus postquam sensit tempestutefn commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta vero mutare non potuit nam et Orontis navem cum omnibus sociis eiurs constat perisse: et sim^l libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus na- 10 vibus pervenisset. volunt autem septem naves ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de sawis a Oymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptfwno syrtes navigabites fadente, liberatae sint, reliqwie tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. no- vam tamen rem Naevius bdh Punico didt, unam navem habuisse 15 Aeneam, quam Mercurius fecerit 171. TELLVBis JAMORE cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit ^quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert ^optata potiuntur Troes harena'; nam re vera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant, tellurem autem pro terra 20 posuity cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerum- que ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro vino. 172. HABENA quaeritur, habeat necne nomen hoc adspiratio- nem. et Yarro sic definit si ab ariditate dicitur non habet; 25 si ab haerendo; ut in fabricis videmus^ habet. melior tamen est superior etymologia. *et ^harena^ aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare, * 173. SALE TABENTis aut madefactos aspargine^ aut qui apud 2 tum dentel A. VI 3 || 24 Varro] libr. grammat. rell. ed. Wibnans p. 184, 14. cf. Isid. or. XIV 3, 11 et XIX' 10, 21 1 morsu BHM\^ naues CHM aues Utterae evantterunt tn J^ ^ qoidam dabat uolunt C || 5 naaciE G \\ si supr. vers. add. C || 8 orantis C || 10 uo- lunt autem Scioppius e Fuldensi enoiavit: uoluntatem C || 11 Aeneae scripsi: aeneaa C || chymothoe (7 1| 17 ad v. 171 Tellurem] j)ro terra posuit . . . ut ple- rumque Vulcanum pro igne ponimus et reliqua. P || cniuscumque terrae C 19 festinant. et harena . . . mare C \\ 20 ipsam deam C7P |j terram nero C \ 21 igne BC ^23 ad v, 172 Arena] sine aspiratione si ab ariditate dicitur, si ab haerendo, ut fabricis, habet. hoc sentit Varro. P || abbna LK\^ habeat necne] habeatne A' Q 24 ///uaLno C (u erasa est) | diffinit M || si] sed H || aritate L \\ habe K || 26 erendo K herendo CLIT || ut . . . videmus] in fabricis C ut uidemus in fabricis C^ || uidemus om. B }i 2S ad v. 173 Sale tabentisl made- factoa dicit aspergine. In litore] pro in litus . . . quercum. P || autj id est multa superscr. U^ || id est madetactoa B multa madefactos M y aspergine BCL (aspargine C*) il«l"7» COMM. IN VERG. AEN. I. 170- 176. • 69 sentinam laboraverint; nam supra ait omnes accipiunt inimicum imbrem. sane marina aqua didtur exesse et extenuare ut cetera sic corpus hunuinum. in litore pro in litus, ut arma sub adversa posuit radiantia quercu pro sub adversam quercum. 174. siLici sciNTiLLAM EXCVBIT bene adiecit speciem; quia in 5 lapidibus certis invenitur ignis. ^excudit* autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cu- damus, id est feriamus. achates adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali 10 historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gra- tiosior est. 175. svccEPiT pro suscepit, ut diximus supra. 176. NVTRiMENTA CiceTO in Oratore sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat, rapvit- 16 QVE IN FOMiTE FLAMMAM paeue soloecophancs est; nam cum mutationem yerbum significet, ablatiyo usus est: sed hoc solvit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est con- ditus in nubem, contra et nota conduntur in alvo, item saeva sedens super arma et geminae super ar- 20 bore sidunt. Cicero quod ille in capite ab hostium duce 1 onmes] A. I 122 | 3 arma] A. VIII 616 || 6 excudit . . . feriamtiB] exscr. Priflcianus X 23 (l p. 616, 22 H.). cf. Isid. or. XIX 7, 1 14 Cicero m Ora- torej 13, 42 || 16 paene soloecophanes e. q. s.] cf. Serv. comm. in Don. p. 419, 30 K. II 19 conditus] georg. I 442 |j et nota] A. II 401 20 saeya] A. I 296 1 geminae] Aen. VI 203 || 21 Cicero] in Verr. act. II lib. V 3 8 corpns ex cnrpns C || 4 pro] ^ P || 5 ad v. 174 Ac primmn . . . Achates] bene adiecit apeciem . . . cudamna id est feriamus. Achates] adlusit ad no- men . . . excuBisse. P || silici KC: silicis BLHMC* || quia . . . ignis] in certis enim lapidibus ignis est £ || 6 certis lapidibus M || autem est om, P est om, H J inferiendo K efferiendo L || eiecit LH Vossianus Bunnaimi, Prisciani Bemensis m, sec: elicit BKGMl eicit Leidenais et Begius Burmanni, Prisdani Bernensis iecit reliqui libri Prisciani || 8 feriamus] feriendo procu- damus B feriendo producamua M et Isidorus || 9 excuaisae BCP cf. Diom. p. 369, 2 K. Prisc. I p. 615, 16 H.: excuaaisse KLHM || 10 achtem K || 11 plenii K II habuerit] habeat B ad cuatodiam eius proficit et add. C, quibus turbatttr enuntiati conformatio. cf Plin. nat. hist. XXXVII 139 sqq. et ScUm. Plin. exercit. p. 92 J 12 eat KLH: om. C eaae uideatur BMC^l eaae uideatur. uel ideo Achates Aeneae comea dicitur, quia aollicitudo comes eat regibua; a%09 enim cura dicitur et aollicitudo. D || 13 ut supra dictum est BCM, nisi quod sicut M. ut diximus snperiua L ^ l^ ad v. 176 Nutrimenta. Rapuitque in fomite flammam] paene aolicophanea eat . . . conduntur in aluo. aane fomites aunt asaulae . . . nomine excepto. P || sed quod educata Ciceronis libri: et qui de- ducta C II 16 nutrimentis Ciceronis libri: nutrimenta C colorat Ciceronis Ubri: calorauit C || 16 solycophanes BC soloetophanes K aolicophanes LM Bolycophanis ZT || 18 circum KH || 21 quid M || capite ex cappite L in ca- put auperser. l || oatium K 70 SERVn acceperaty item et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere. aut ^rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire WapuU% opus est enim celeritate ad tale ministerium, sane fomites sunt assulae quae db arhoribus cadnnt 6 quando i^iciduntur, quod foveant ignem. Clodius Scriba cofnmentario- nim IIIL fomenta taleae excisae ex arhoribus, item alio loco astulae ambustae, ligna cavata a fungis nomine excepto. 177. CEREREM mdonymia pro frumento. cobkvptam vndis aqua emollitam. cebealiaqve arma fugiens viliu ad generali- 10 tatem transiit propter carminis dignitatem et rem vilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne iucerram diceret^ ait testa cum ardente viderent scintillare oleum. et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' vel ^Cerialia', ^Typhoea' vel *Typhoia', ^Caesareanus' vel * Caesarianus '. in his ergo licentia deFivationis 15 est cEREALiAQVK arma] * *arwa' enim generaliter mnnium re^um instrumenta dimntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt.* Nigidius de hominum naturalibus IIIL omnis enim ars materia inventa, circa quam versetur, ferramenta vasa instrumentum arma- mentaque primum comparat, per quae opera sua efficere 20 possit 178. FESSi RERVM hoc est penuria fatigati, id est esurientes, 1 et fli fortes] Cic. in Verr. act sec. I 1, 3 || 4 sane fomites e. q. a.l cf. Isid. or. XVII 6, 26 et 10, 18 || 11 testa] georg. I 391 || 16 arma . . . dicta Bunt] Iflid. or. XVII [ 6, 1 1 accoeperat M || item . . . defcndere om. B || fii///eriti8 C || quem . . . defendere om. KC (quoniam nemo sit ausus defendere add. C^) || 5 inceduntur P II 6 fomenta lee excisse ex arboribus P se ex arboribus fomcnta exc* Daniel se ex arboribus fomenta excidisse Masvicitis \\ aliubi P || 7 astulae . . . ex- cepto] fortasse scholiastes ex Clodii commentariis haec deprompsit fomes astulae ambustae aut ligna yiavazd, ea autem quae secuntur a fungis nomine excepto ex Isidoro adsuta sunt || lignae cauata P, inde ligna excauata Daniel J 8 ad V. 177 CereremJ metonjrmia pro frumento. Corruptam undis] mollitam. Cerealia- que arma] fagiens uilia ad generalitatem transiit, quae ad omnia instrumenta pertinet , id est arma. P || metonomina (7 || 9 id est aqua B ilf |j aq; mollitam yv' aquemollitam L (aqua emollitam Q || 10 transit H |j transiit arma enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur ubi reponuntur armaria dicta sunt. ergo hic propter carminis dignitatem refngiens uilia rem uilem auxit C \\ 11 testam cum ardentem BH testam ardentem L (testa cum ardente l) testa cum ardentem 3f || 12 acintillare oleum om. KC {add. C^) || 13 euphonia] eufoniados superscr. C* || dici BK: dicere CLHM [16. est. Nigidius de ho- minum naturalibus IIII omnis enim . . . possit C || 18 armamentaque Duebne- rus laknii annal. XI p. 1226: armamenta quae C armamentaq. f. q. primuui Sdoppius e Fuldensi enotavit, unde armamenta quae faber qnamprimum coniecit Burmannus. equidein f. q. typothetae errore pro f. q; posita esse su- spicor, f. q; autetn significare sive que: ut Duebneri coniectura a Scioppio vel DanieU occupata videatur. || 21 ad v. 178 Expediunt] adhibent uel parant. Fessi rerum] hoc est penuria fatigati alu tempestatibusque. Fruges] generaliter omnes fruges dicuntur. frugum autem nomen tractnm est a nrumine, id est eminente gfutturis parte. Receptas] liberatas de periculo. P || poenuria LH COMM. IN VEBG. AEN. I. 177-179. 71 qtwd fere laborem fatnes subseqiiittir. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo^ id est incertus consiliiy ut ter fessus valle resedit, et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus re- rum a fortuna venieutium, ut hoc loco. epitheta numquam vacant^ sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem^ aut ad discretionem 5 poni solent. frvges generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. uam Cicero ait olei et fru- gum minutarum^ cum de leguminibus diceret^ ut ostenderet etiam frumenta fruges vocari. frugum autem nomen tractum est a fin- minC; id est eminente gutturis parte. receptas liberatas ut me- 10 dioque ex hoste recepit, id est liberavit. receptas] *de peri- culo vel ex hisperato salvas.* 179. ET TORRERE PARANT FLAMMIS ET FRANGERE SAXO multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fiierat ante siccari. qui 15 tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo et volunt etiam hic hystero- proteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi videmus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et 20 hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores vocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut a tergo quem nulla ciconia pinsit. quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere acdpiunt Acdus Troadibtis nocturna saxo 1 fessus generale . . . venientiuml exscr. lisid. or. X 101 cf. diflF. verb. 241 j 2 ter] A. VIII 232 || 7 Cicero] in Verr. act. sec. III 7, 18 || 9 frugum . . .' partej cf. Don. ad Ter. adelph. V 8, 27 et Phorm. II 2, 18 Isid. or. XVII 6, 23. diff. verb. 247 || 10 medioque] A. VI 111 || 13 multi hysteroproteron e. q. s.] cf. Don. ad Ter. adelph. V 3, 60 || 16 nunc torretel^georg. I 267 || 19 et quia e. q. 5.] exscr. laid. or. XV 6, 4 et XVII 3, 5 || 22 Persius] sat. I 58 || 24 Ac- cius] trag. Rom. rel. rec. Ribb. p. 197 ed. II 2 fessuB animo . . . proprium om. H H ter] et LH jji 6 diminutionemj imi- tationem H \\ 6 ponuntur BC \\ 1 nam Cicero . . . vocari . 182 Phrygias] Troianas. Troia enim in Phrygia prouincia est. dicta autem ab Aesopi filia Phrygia no- mine. Biremes] naues habentes . . ..uersu impellit. P || 12 uerisimili C {corr. C*) II ippa] illa Scioppius e Fxddeim || 13 opibusque C*: apibus C || 16 alibi] m y B II 16 inpellunt LH: impeUunt J5, om. K impellit CPM\ 18 inuentas C*: inuentos C || 19 ad v. 183 In puppibus arniia Caici] quia nauigantum mili- tum est in puppibus arma religare, fiebatque signi gratia. aut arma . . . iubet. P II nauigantum] tres vel quattuor liiterae extremae evanuerunt in K nauigan- tium L II miUtum mos est LHMC^ \\ 20 in puppibus C || manum K || 24 ad V. 184 Nauem. Ceruos] alii dicunt quod cerui non sunt in ea parte Africae, sed fictum esse aiunt. quidam ceruos pro quacumque fera dictos accipiunt. Pro- spicit errantes] pascentes . . . uagantur. P U scholium ad crrvps post schoUum ad ERBAKTEs habent BKLHM \\ aputon ceraton K aTTo Tt»N KCPATaN C (KcraTON C) ano TOY KCpaTow L aTTo ton kcpatan H || id eat a comibus om. C {add. C) 74 SEEVII nibus* sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerum- que etymol^giam recipere. sed cervi non sunt in provincia pro- consulari; ad quam yenit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem^ aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubi- 5 que omnia nascebantur per se, ut ipse omnis feret omnia tellus. dut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis variae mutationes factae: licet quidam cervos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait ^inplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae\ nam mcUe quidam eos de vicinis instdis transfretasse tradunt, et ideo ^errantes\ 10 quod in ignotis locis essent. 185. ERRANTES pasccntes, ut alibi mille meae Siculis errant in montibus agnae; re vera enim dum pascuntur^ vagan- tur. et in septimo de cervo errabat silvis. tota inter Hotum' et ^omne' hoc interest, quod ^totum' dicimus unius corporis pleni- 15 tudinem, ^omne' de universis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; ^omue auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco ^tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est omnemque re- 20 verti per Troiam. Statius et totos in poenam ordire ne- poteSy id est omnes. plerique derivationem dicunt ab eo quod est Hot' *totus', ut ab eo quod est 'quot' ^quotus'. sed illud notan- dum^ quia in derivatione mutat plerumque naturam; nam cum ^tot' naturaliter brevis sit, Hotus' producitur^ ^quotus' vero secundum 25 originem suam brevis remanet. aamenta mdetur nove de cervis 2 aed cervi e. q. s.] cf. comm. Luc. IX 921 || 5 omnis] buc. IV .39 || 11 mille] buc. II 21 II 13 errabat] A. VII 491 || inter totum e. q. s.] exscr. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 81. cf. Isid. diff. verb. 402 B 19 omneraque] A. II 750 || 20 Sta- tius] Theb. I 81 || 25 armenta videtur e. q. s.] cf. Isid. or. XII 1 , 8. gloss. Sangerm. ap. Hildebr. p. 19 2 sed cervi] .f. auctores superscr. C^ \\ non sunt in ea parte africae id est in prouincia nnnc proconsulari C {super proconsulari scripsit j). n. 1. C^ || pro- consulari] ^ n j^uinciae superscr. l\\'S aut ergo fictum B M \\ est] et M \\ 4 ab C (ob C^) II 5 ipse om. J5 || 7 accipiunt |j 11 alibi om. BC ipse alibi M | 12 et in . . . silvis om, BKC || silvis. et alibi quom de columbis diceret {Aen. VI 199) 'pascentes illae tantum prodire uolando'. Z> || 15 omne om. K^ ut pote B II omne auditorium C {corr. C^) || 16 hoc est . . . scolasticos om. L {add, l) II scolasticis omne om. U || omne . . . id est om. C {add. C*) || 17 usur- patiue tamen poetae ista confundunt B || 19 tot£^ M \\ 20 et] ut B \\ totus K II ordire in poenam II || ordine 2^ || 21 plerique . . . remanet] plerique ab eo quod est tot totus dicunt et quot quotus. sed contra dicit sillabica pro- ductio nisi quotus B || plerique . . . quotus] plerique diriuationem dicunt ut/// ab eo quod est^quot quotus tot totus C \\ dicunt] ducunt Masvicius et Bur- pHmnus 1 23 quia] quod LH Iji naturam nam cum tot om, K COMM. IN VERG. AEN. I. 185-191. 75 dixisse, cum armenta proprie Vbum sint vel equorum vel ceterorum quiJms in armis utimur. 186. AGMEN agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen vocatur, aut si inventum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit Mongum', 5 ut incedentum ostenderet significationem. 187. CONSTITIT *con' secundum naturam brevis est semper, ex- cepto quum s littera vel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut *in' syllaba, ut insula, infula. *hic pro tunc, aut pro ibi* cELEREs potest et pro celeriter accipi. lo 188. CORRIPVIT aut de pharetra corripuit, ut est corripit hic subita trepidus formidine ferrum, aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco ni iam prae- ' missus Achates adforet, item nunc repeto, Anchises fato- rum arcana reliquit. *aut ^corripuit*, ut cervorum cderitatem 15 praedperet* oerebat aut tunc, aut quae gerere consueverat. 190. CORNIBVS ARBOREis aut subaudi -^cum', ut illo loco at- que Ixionii vento rota constitit orbis, id est cum vento; aut certe secundum supra dictam figuram ^comibus arboreis' pro cor- nuum arboreorum. melius tamen est ut ^cum' subaudias. tvm 20 vvLGVS bene Wulgus' ductoribus interemptis. Ennius avium vul- gus et alibi hastarumj id est multitudineni hastarum et avium, 191. MISCET perturbat, circumagit, insequitur. frondea pro frondosa posuit. plerumque enim dum varietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de 25 3 agmen proprie e. q. s.] cf. Isid. or. IX 3, 64 || 7 con Becundum e. q. s.l cf Serv. [Sergii] comm. in Don. p. 442, 28 K. || 11 corripit] A. VI 290 || 13 ni iam] A. VI 34 || 14 mmc repeto] A. VII 123 H 17 atque] georg. IV 484 ' 21 Ennius] cf. adn. crit. || 25 nam frondeum e. q. s.] exscr. Isid. diff. verb. 22.S 1 armamenta C \ % incedentem C (incedentum (7*) || 7 ad v. 187 Constitit hicl pro tunc aut pro ibi. JP || constitit rac pro tunc aut pro ibi et con C || 9 sicut . . . infula] ut est insula infula B (sicut in sillaba supersXir. ead. ma- nu8) sicut insula infula C un aillaba ut est add. C^) || ut] ut est Ml || 12 fer- rum. aut corripuit ut ceruorum celeritatem praeciperet. aut corripuit ab achate. et quo modo ab achate quem apud ignem occupatum dixit? sed eum secutum C7 II ut eum secutus esset per silentium B intellegamus . . . reliquit omittens |l 13 iilo] hoc C|| 16 cOnsueuerat] conuenerat K solebat X || 17 ad t?. 190 Cornibus arboreis] pro comuum arboreorum. melius tamen eat ut 'cum' subaudiatur, ut est ^atque Ixionii uento rota c. o.', id est cum nento. P eadein ad cornibvs ▲RBOBEis in C adscripta sunt^ nisi quod is subaudias exhihet || 18 atque Ixionii om. B II 18 ixioni K ixionei LM ixumii if || 21 Ennius . . . et avium Vah- lenus Enn. poes. rel. p. 117: ennius auium uulgus et hastamm et auium C alibi multitudinem et bastarum et supra et auium scripsit C* \\ 2Z ad v. \91 Miscet] pertnrbat (perturbet) agit. Frondea] pro frondosa posuit . . . ut saxo- 8U8 saxeus. P || 24 profundos aposuit KL (pro fundosa posuit 1) || 25 proprie- tatem om. CP (add. C*) 76 SERVII frondibus, ut torus, frondosus vero* est lucus; licet enim abundet frondibuS; non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et sazo- sus. TVRBAM muUitudinem, Cicero in Verrinis videt in turha Verrem, Platitus in Amphitnone deinde utrique imperatores in 6 medium exeunt extra turbam ordinum, 192. QVAM SEPTEM bene definit* numerum; necessitatis enim est haec venatio, non yoluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conveniebat, sociis diversis modis laborantibus , voluptati operam dare, victor hoc loco propositi effector, ut est atque rotis 10 insistere victor. 193. FVNDAT HVMi per humum. et est adverbialiter positum, ut humi nitens, id est per humum. CVM navibvs cacenphaton in sermone, quod fit si *cum' particulam n littera sequatur. notan- dum sane est^ guod non oninia persequitur, neque enim indicat, quo 16 delati sunt cervi, 194. HINC pro inde vel post^ abutitur enim adverbiis more suo. PARTITVR Sallustius ait provincias inter se partiverant, nam et partio et partior dicimus: et est verbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra voluntate, activae 20 tamen Sunt significationis, ut pimio punior, fabrico fabricor, lavo lavor. quamquam temptaverit Probus facere differentiam inter acti- vam passivamque significationem, ut dicamus tondeo alterum ton- deor ab altero; sed hoc in aliis verbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus florem depasta sa- 26 licti et pascuntur vero dumos. sunt autem alia verba, quae activae significationis declinationisque sunt, ut caedo, siint quae passivae, ut caedor. invenimus tamen, activam declinationem signi- ficationem habere passivam, ut vapulo, et contra declinationem 4 Plautus in Amphitrione] I 1, 68 'd. uterqne imperator i. m. cx. e. t o.' j 9 afcque rotis] ^eorg. III 114 || 12 humij A. II 380 || 17 Sallustius] lug. 43, 1 ! 18 nam et partio e. q. 8.] cf. Scrv. [Sergii] comm. in Don. p. 437 K. Prob. cath. p. 36, 26 K. cf. Steupius de Probis p. 196 || 24 florem] buc. I 64 || 26 pascun- tur] georg. III 314 1 lucus LHM: locus B locus K locus qui frondes habet GP || habundet LIIM habundet in X || 2 saxosus saxeus KCP || 4 amphytrione C || 6 de- finit KC: definiuit LH finiuit BM^l uoluntatis XB 9 atque om. KCJill ad V. 193 Fundat humo] per humum . . . n littera sequatur. P || hvmo C {corr. C*) || positum] dictum L || 12 id oni. C (add. C^ id est om. ilf || 13 particulam cum CP II 16 ad V. 194 Hinc] pro inde . . . more suo. Partitur] nam partio et par- tior inuenimus. P [ 17 prouintiaa LM pronunias H \\ et inter K || 19 reci- piunt CHi 20 tamen actinae L || laboro or B labo labor KLHM laua lauor C (lauo lauor C^) || 22 dicimns X || 24 pasco . . . legimus] quamuis et posco poscor (pasco pascor C) huic dgnificationi addi pofisit legimus enim C COMM. IN VERG. AEN. I. 192-198. 77 passiyam activam habere significatiouem^ ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda suut verbis. 195. VINA BONVS QVAE DEINDE CADI* ONERARAT ACESTES ordo est 'deinde vina partitur, quae Acestes dedit'. ^bonus' autem hic Idrgus vel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut & in quinto quos bonus Aeneas dictis solatur amicis. bonum etiam pro forti dieit Sallustius sane bonus ea tempestate contra peri- cula ef ambitionem, item inCatUina sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit. de Acestis autem origine fahula in quinto libro est. deinde una syllaha metri causa ex- lO cludiiAAr. 196. TRiNACRio Graecum est propter tria axQaj id est pro- munturia^ Lilybaeum^ Pachynum, Pelorum. Latine autem Tri- quetra dicitur. sane Philostephanus nagl tcdi/ vqOtQv sine r littera Trinadam appeUat oxl TQcvaxog avrijg TCQSrog ifiaaikavasv. Vb HEROS vir fortis, semideuS; plus ab homine habens, ut ait Hesiodus. 197. DicTis MAERENTiA bcnc ontc epulcLs et hortatur socios et solatur. 198. O socu ordo est ^o socii, revocate animos'. bene autem socios dixity ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges 20 accipiunt, sed iUi socii navales appeUantur, ignari pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui ob- litus est. ANTE MALORVM vipdv est, id est antiquorum malorvm, 6 in quintol 770 || 7 Sallustius] Mst. fragm. V 19 Kritz. || 8 in Catilina] 33, 4|! 17 HesioduB] cf. adn. crit. || 22 ignaruB . . . oblitus est] exscr. Isid. diff. verb. 295 ^ ad V. 195 Vina deinde] una ayllaba tollitur metri causa. P || ordo est ... dedit] deinde uina heroa diuidit quae bonua acestea trinacrio litore cadia hone- rarat et abeuntibua dederat C cf. IJiotn. p. 461, 10 K. || dederat 2^ || 6 aolatur ami- cia] ad. f. a mic, C (ad. f. pro adfatur ut videtur) || 7 dici 1| 8 in catilina C^: in catiline C || 9 amittit] BONva bonua ciuia et bonua largitor Masnicius primus cuididit, quae nescio tmde petita sint. || 9 acestis C: actia C|| autem origine C: origine autem C\\ 10 metrica C ex dittographia || 12 ad v. 196 Trinacrio] grae- cum eat quod tria acra habeat, id est promontoria, Lilybaeum (lybaeum) rachy- num (pachinum) Pelorum. P || propter tria anga] quod tria acra habeat C || pro- munturia C: promontoria B pro ermontoria K promuntoria LC* promunctoria HMl II 13 lilibeum BHMl libeium L || bachynum C pachinum KLHM \\ X triquadra L (triquatra l) || 14 ti€p tiuk mhccun (sed cc in ras. C^) H 15 trina- r T A ciam C (r supr. vers. C*) || ppiNaKoc C || €baci€yc€n C [ 16 plua ab homine C piuB homine M li 17 Heaiodua (op. 158) Zfv^ KQOvCSrig noir)ae ^txatdrc^oy %al aQSiov dvdgmv riQ(6 vivae a convivio dicuntur. revocant vires bene dbo dixit vires reductaSy quia supra dixerat ^fessi rerum\ hoc est fame et labore fati- 1 viscera e. q. s.] exscr. Isid. or. XI 1, 116 | 4 Lucretias] l 837 y 7 figo- rate e. q. s.] cf. Dod. ad Ter. Andr. Ill 5, 1 U pars] A. IV 405 || 13 huic aatem nomini e. q. 8.] cf. Gell. II 3, bsqq. || 15 costis] A. VU 463 g agna] A. VI 218 H 20 Horatius] eai I 6, 47 2 qoidquid KC 1 3 dabitur K || nominatiuuB singularis BM jji 4 ut Lu- in cretius . . . creari om. B || gignis anguemque crearis K gigni sanguenque creare C (in superscr. C^ gignis Unguentjq. creari if | 6 sanguis] sanguinis IT || 7 od V. 212 Veribus] a nominatiuo ueru. Trementia] palpitantia adhuc. P || fbvstra C n figurata C || tradunt C (corr. C) || 8 ecce om. C l li ad v. 213 Litorel pro in litore . . . eliza. sane aena (aenea) absolute, ut 'costis undantis aeni . . . plumbeus. P i 12 se lavandosj Bauandas K se leuandos (lauandos C) uel ad cames lauandas C se leuandos L (corr. l) p 13 celixa K elizEa C {utrwn elixia fu€rit an elixfa non potest dignosci) elixae M || huic . . . dicebant om. B ' 14 ahenal haena libri, nisi qtu>d ha in ras. l || 15 sicnt . . . xdlxfoc om. P xaaK€4 C; II aeni C: aena C || 16 autem P: enim C ) cenum P J uasi P aSnei] aeriae CP fortasse aerei || 17 fortasse ut Naevius ahenum plumbeum 18 ad V. 214 Tum uictu] id est uel postquam . . . dicimus. nam conuiuae . . . dicuntnr. Fusi] polysemus sermo est significat autem discumbentes, nam olim sedentes uesci solebant. P || tvnc KHM || sibi om. P || 19 et om, K i ut Horatius . . . convictor om. B || 20 nunc quia libri Horatiani: numqnam U (uum quia C*) num quia LHM (sed um e corr. in L). in Caroliruhtmi ex- trema Horatius syllaba et id quod ante quia scriptum erat evanuerunt. |j siml si L I nam om. /l || 21 conuiuo P convivendo Burmannus | cibo C*: cibi C COMM. IN VERG. AEN.I. 212-218. 83 gati. FVSI polysemus sermo est. significat enim et discumbentes^ ut hoc locO; et fugatos et occisos. sane imta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes vesd consueverant, ut ipse meminit gramineoque viros locat ipse sedili et perpetuis soliti patres considere mensis. 5 215. INPLENTVR inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero squaloris plenus ac pulveris et inpleor illa re^ ut luvenalis lectica Mathonis plena ipso. FERINAE feras ^ dicimus aut quod omni corpore feruntur; aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane veteres lO prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut inque feri curvam con- pagibus alvum contorsit et armentalis equae mammis et lacte ferino. 216. POSTQVAM EXEMPTA FAMES caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fiigatam, non affluentiam quaesitam. Ho- i& merus avxccQ inel noiStog xal idrizvog ii igov svzo. men- SAEQVE REMOTAE quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est et mensae grata secundae. duas enim habe- bant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane dliquundo in- dudt luxuriosas epulas postquam prima quies epulis mensaeque 20 remotae. amissos non re vera^ sed ut illo tempore putabant. 218. spEMqvE METVMdVE iNTER DVBii spcs bonorum, metus malorum; et ideo sidnunxit ^seu vivere credant, sive extrema pati\ et hoc loco ^seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant ^spemque 4 gramineoque] A. VIII 176 || 7 Cicero] in Verr. act. sec. III 12, 31 8 luve- ualiB] sat. I 32 || 9 feras dicimus e. q. s.l exscr. Isid. or. XII 2, 2 et diff. Terb. 248 g 11 inque] A. II 61 || 12 armentaUBj A. XI 671 || 16 Homerus] Od. I 160 |{ 18 et mensae] A. VIII 283 g 20 postquam] A. I 723 4 propetuis C {corr. C*) g 6 ipse patres 0^6 ad ,v. 216 Implentur] impleor duos casuB regit genitiuum et ablatiuum. dicimus enim impleor illius rei et illa re (re otn.). Ferinae] feras dicimus quod desiderio suo feruntnr. prope omnes qnadrupedes feras dicebant, ut 'inque feri curuam'. P 7 pulvens] et Terentius plenus rimarum sum add. BLMC^, nisi quod ut Terentius B ) 8 ut] hoc loco et alibi plenamque sagittis Threiciis et add. BHMC^ nisi quod ut alibi H, theiciis BH thraiciis M Tireciis C. illa re ait allibi plenamque sagitis theiciis et iuuenalis L (ut hoc loco in marg. suppL l. idtm ait in ut et theiciis in tbreiciis mutavit.) g luuenalis lectica Mathonis om. B g laetica C lectica/// (m ut videtur erasa) L lecticam HJi adbonis LH (mathonis l) | plena ipso at in uenitur J5 g 9 corpore] tempore X g 10 pro om. C (add. (7*) ( 14 ad V. 216 Postquam ezemptal fugata. non affluentiam quaesitam dicit. Mensaeque remotae] quia . . . secundae. P g exemta KH g 16 ezemtam K \\ affluentiam LM: fluentiam B efluentiam K afluentium C (afluentiam C) affluentia H ad affluentiam vulgo | 16 avTAP cni nocioc Kai nabttoc czeponente C g 17 pro discis . . . habebant mensas om. C, in marg. suppl. C7' | 19 sane aliquando . . . remotae kaud scio an post non affluentiam quaesitam collocanda sint g 20 luxo- riosaB C | 24 atrumne C (corr. C*) 6* 84 SERVII • metumque inter* et sic svMungunt ^dubii seii vivere credant sive ex- trema pati\ 219. EXAVDIRE VOCATOS aut subaudimus *deos' et quasi con- questio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non 6 solum perisse eos, sed nec sepultnram habere, ad quam yocentur. novimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra vocabantur, ut est manesque vocabat Hectoreum ad tumulum. et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur^ quia post facta sepulcra manes vocantur, ut in tertio animamque sepulcro condimus et 10 niagna supremum voce ciemus; post nomen enim defuncti vocor tum tertio dicehatur vdle vaie vale, * aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus vocatos non exaudire*^ aut certe in ea parte sitos, ut nec vocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent vocarent, ut est et magna manes 16 ter voce vocavi. 220. PRAECIPVE praeter omnes, quasi pius. acris fortis, alias velocis. quidam acrem in unamquamque rem vegetum ac nimium tra- dunt, ORONTi pro Orontis, ut inmitis Achilli. vitavit o^oio- ralsvTov. 20 221. NVNc AMYci in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte videntur perisse, secvm propter socios , ut supra ^spem vultu simulat'. 222. FORTEnqvK GYAN ut merito requirantur et desiderentur. 223. FiNis vel fabularum vel diei. sequitur namque paulo post 25 ^Aeneas per noctem plurima volvens'. et sciendum est VergiHum non semper dicere ortum vel occasum diei, sed aut intellectui relin- quere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte 7 monesquej A. III 308 || 9 in tertio] 67 || 14 et magna] A. VI 606 || 20 in quinto] 118 sqq. || 28 HoratiuB in a. p.] 133 3 ad t7. 219 Ezaudire uocatos] aut subaudimus deos et quasi conquestio, quod non flectuntur precibus, aut quod illi mortui sint. P|| 4 flectuntnr C || precibus aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint . . . non exaudire C || 5 quem KL {corr. l) || 6 Bepulchrum C sepulturam L (at sepulchra mperscr. l) || uocan- tur CL II 9 interiectio C (in tertio C*) || 11 terdio V {corr. C'^) tertio vocatum Scioppim e FiM. || 12 praetereuntibus Burtnanmis: pereuntibus C 16 pius] plus K plus pius Ml aliis magis pius vuigo || 18 omoeoteleuton C || 20 in quinto Gyae scripsi: in quintogae C in quinto huius vulgo || 2i ad v. 223 £t iam flnis] fabularum uel diei. Cum luppiter aethere summo] oeconomiam (conomiam) istam gecnndum mathesin uidetur ordinasse Virgilius. nam luppiter in altitudine sua positus cum Venere significatur. Aethere summo] epitheton est, quia omnibus superior est. P || et iam pinis erat uel epulanim . . . respiceret. uel certe finis fabulorum uel diei C || vel fabularum om. LH {suppl. l) Q 28 callo- pistia . . . poetica om. KL {in marg. add. l) || callopistia] calopistia l id est proprietas superscr. C* Q unde . . . adserant dictum om. C, in marg. inf. add. 0* <^ K.«W»K >l"^i COMM. IN VERG. AEN. I. 219-224. 85 poetica nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres; quamvis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora universa describit. *et lAM FiNis ERAT vcl €pularum vel famis vel malorum, ex quo luppiter in caelo ita constitit, tU Libyam respiceret,* cvM ivppiter aethere 6 SVMMO DESPiciENS. oeconomiam istam secundum mathesin videtur ordinasse Vergilius; nam love in altitudine sua posito cum Yenere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit evenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasio- nem coniugii; idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animad- lO vertendum quod peritissime dixit tristiorem Yenerem fuisse cum love, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido intetemit. quod autem Mercurium facit a love defluen- tem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit ami- citias quidem fore^ sed minime diutumo tempore permanere. illud 16 etiam mathematici dicunt, Yenere in Yirgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Yergilius fingit in habitu yirginis vena- tricis Yenerem occurrisse filio^ quod et misericordem postea reginam probavit Aeneas et in venatione cum ea permixtus est. aethere SVMMO qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton 20 dedit; quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit luppiter locum qui superior est. 224. DESPICIENS deorsum aspiciens, sicut ^suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus^ sicut deduco et diduco; nam deduco est pro- 25 sequor, diduco vero divido. velivolvm duas res significat^ et quod velis volatur, ut hoc loco, et quod velis volat, ut Ennius naves velivolas, qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio navium et avium. legimus enim et velorum pandimus alas et contra de apibus nare per aestatem liquidam, cum natatus na- 30 23 DESPICIEN8 deorBum aspiciens] laid. or. X 76 et difiP. verb. 21 || 25 nam deduco . . . divido] Isid. diff. verb. J56 || 27 Ennius] trag. rel. p. 24* Bibb. p. 103 Vahl. cf. Macrob. Sat. VI 6, 10 | 29 et velorum] A. III 520 || 30 nare] georg. IV 59 1 curaui L icorr. l) \\ 3 contempnens CLHM || describsit KC || 8 aliquun HMl II 9 admitteretur C || 10 et om, KC || 13 interimit K || facit] dicit superscr. C^ 11 ab ioue C || deflentem B fluentem C defluente K || 15 diurno M |j 16 lectum cst BC (mathematici dicunt C^ y 16 uenerem C uenerem L \ positam L \\ 23 ad V. 224 Despiciens] deorsum aspiciens, sicut Buspiciens sursum (suBumj aepiciens. Veliuolum] quod uelis uolatur. et est reciproca metaphora nauiam et anium. P || 27 volatur id eet transeatur Fctbricius || 28 nauius C (naues C) ' qui] quod Masvicius || 30 auibus LH (corr. l) 86 SEBVII vium sit, alae vero avium. et seiendimi est esse reciprocas trans- lationes, esse et partis unius. iacentes aut in longum expositasy aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi 5 tantum campi iacet, 225. LATOS POPVLOS cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum vero populum, unius multitudinem civitatis intel- legimus. SIC id est sic, ut ista conspiceret. 226. ET LiBYAE DEFixiT LVMINA REGNis prooeconomia, id est ^^ dispositio carminis. vituperabile enim fuerat, si ex abrupto tran- situm faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone atque ea diversa penitus dum parte geruntur, id est eodem tempore, quod solum est interpositum. 'nunc vero bene transiit, quia inducit lovem et de rebus humanis cogitantem et ^^ Africam respicientem, ad quam venere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat lovem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim eventus sequitur loca quae respexerit luppiter: unde in secundo ait aspice nos hoc tantum et alibi atque ocu- los Rutulorum reicit arvis, ubi erat futura victoria. 20 227. TALES de rebus humanis. iactantem pectorb cvras nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia. 228. TRISTIOR conparativum posuit pro positivo. quando enim tristis est Venus, ut nunc *tristior' diceretur? sic SallusHus utque 6 tantum] georg. III 343 || 6 cum populoB e. q. s.] ezBcr. Isid. diff. verb. 450 g 12 atque] A. IX 1 || 18 aspicej A. H 690 || atque] A. X 473 | 21 nunc secundum e. q. b.J Luct. Plac. ad. Stat. Theb. III 350J 23 comparativum . . . poBitivol cf. Servii [Sergii] comm. in Don. p. 431, 8 h.. || 24 Sallustius] hist. fragm. lll 51 Kritz. v 2 esse om. BCM {post partiB add. C*) y 4 sunt HM || dicitur. aut 'ia- centes' inferius positas, sunt enim omnium infimae elementorum 1> || 7 in- tellegimus, ut 'populum late regem'; de Romano enim intellexit. l^ || 8 id est sic ut scripsi: quid est sic ut KC, nisi quod qui Htteras C^ in ras. quid est sic? id est ut BLM quid est aic est ut if || d ad v. 226 Et Libyae dcfixit lumina regnis] prooeconomia . . . faceret. nunc uero bene transit quod inducit louem, non sicut in nono fecit ^atque ea diuersa penitus' et reliqua. tamen excusatur uno sermone 'atqne ea', id est eo tempore, quod Bolum est inter- positum. P [ pulchra prooeconomia vulgo || prooeconomia est MC^H 11 fecit] fecerat M H quae res . . . geruntur] sic locum constitui: atque ea diuersa peni- tu8 dum parte geruntnr quae res tamen excuRatur uno sermone atque ea lihri, nisi quod atque ea om. C. cf. Sen?. ad Aen. IX 1 J 13 eodem] eo C || solatum C (solum C^) I 14 transit C7 || 16 ut uenus ad iouem loquitur C (ut uenus adeat iouem C*) | 18 ait om. KC ^ 22 licentia, unde illud (ecZ. VIII 35) ^nec curare denm credis mortalia quemquam' D y 23 od i;. 228 Oculos suffusa nitentes] r nitidos oculos . . . deiectus animum. P y 24 dicetur K (r superscr. pr. m.) dice- retur C, std re litterae a sec. vel tertia manu in rasura. COMM. IN VERG. AEN. I. 225-231. 87 ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera. an modo tristior^ cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? a/n tristior pro laeHtia Veneris? OCVLOS svffvsa nitentes nitidos oculos lacrimis per- fusos habens. et est figura^ quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passivo iungimus casum accusatiyum, ut Meiectus ani- 5 mum', ^maesta vultum*. dicendo autem ^nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem; sicut de Euryalo lacrimaeque decorae. 229. Qvi REs HOMiNVMqvE DEVMQVE gravitcr coepit; non enim ait ^o genitor\ et est tota orationis intentioy inviste veocari a Iwnone Troianos. lo 230. AETERNiB REGI8 IMPERII8 ET FVLMiNE TERREs] hoec commemora- tio potentiae lovis quasi ad invidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. aeternis regis imperiis et fvlmine terres volunt quidam superfluo ^regis' ad deos referri, ^terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod t5 circa homines. ^et fulmine terres' non sine causa adiecit Herres'. est enim fulmen quod terreat; est quod ^dflet, ut fulminis ad- flavit ventis; est quod puniat, ut vel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras: peremptorii autem fulminis late patet signiflcatio: est quod praesaget, ut de caelo tactas memini prae- 20 dicere quercus. poetarum autem consuetudo est prope semper cum lovem nominaverint ei fuHmen adiungere, ut audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit et ante genitor cum fulmina torques. 231. MEVS subaudis fllius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. 25 MEvs] *id est quasi per me tibi coniunctus*. in te modo ^contra 4 et pst figura e. q. 8.1 Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 506; IV 365 || 7 la- crimaeqiie] A. V 343 || 17 MmiDisl A. II 649 || 18 vel paterl A. IV 25 || 20 de caelo] buc. I 17 | 22 audiat] A. XII 200 || 23 genitor] A. IV 208 1 tristitior C || 2 solere C || esse C (esset C*) 1 12 qui omne potes Sciop- i f pifis e Fuld.: quinomine potef/// C (tiwo littera erasa, i et f superscr. C*) qui omnipotens insontes plectis cont F. Schoellim. cf. Tih. Don. ad h. v. ^ \S flecte- ris et uolunt C \\ 16 ^mine autem terres C || 17 est et quod X || ut . . . ventiB om. C, in marg. add. C || adflavit . . . peremptorii autem fulminis om. K |j 18 ut vel pater . . . significatio om. BM, in inarg. add. m || puniat cuius rei late patet significatio C ut vel pater . . . quercus omittens, quae in margine addidit C^ || 19 peremtoili X || 20 est quod praesaget om. K || praesagit L || ut . . . quercus C^lm, om. BKCLHM peremptorii . . . eignificatio, si modo Servii sunt, post quercus coUocanda videntur. 1 25 ad v.261 Meusj subaudis filius nt Aiacis Oilei. In te] modo contra te . . . pro Teucris P || filius id est quasi per me tibi coniunctns et sic Bubaudis filiuB ut C || Oili C: olei BLM oiiei O' olli K ollie ^ || ut ante dizimus] ut supra dictum est B M, nisi quod sicut M. om. C II congregate C (contra te (7') 88 SERVII te', alibi *pro' significat, ut quietum accipit in Teucros ani- nium, id est pro Teucris. 232. QVID TBOES POTVERE ? hoc est, qtii Grais pares non fue- runt^ in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut 6 alibi non ea vis animo. et est validius, quam a voluntate; plus enim est non posse, quam noUe. tboes erit nominatiyus Tros. et haec breviter scienda regula est, quia onmia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt; tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros 10 Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut Arcadici dictum Panos de more Lycaei. 233. OB ITALIAM ne ad Italiam peryeniant, toto orbe pellun- tur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque hospitio prohibemur harenae. ob 15 iTALiAM multi Huxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sity pars orbis dauditur quae circa Italiam est; ^oV enim veteres pro Huxta^ ponebant. Plautus in milite nunc scio mihi oh oculos cali- ginem obstitisse. potest tamen ^oV et ^ante* intellegi, aut ^ob' ^propter\ Terentius quodnam ob factum; aut ^oV ^circum% tU 20 Turni se pestis ob ora, quasi circa Italiam errent et in eam perve- nire non possint. signifimt ^oV et ^contra\ ut obstat et obloquitur, 234. cebte hinc bomanos atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de lunone audierat. olim m aut ^olim fore^ et futuri temporis est, aut ^olim pollicitus\ VOL- 25 VENTIBVS yolubilibus, et est participium pro nomine. yolyens enim est qui yolyit, yolubilis qui yolyitur. anni autem yolyuntur, non 1 quietum] A. I 303 B 5 non eal A. I 529 || 10 Arcadici] A. VIII 344 Tar- rbasio d. P. d. m. L.' || 14 hospitiol A. I 540 H 17 Plautus in milite] II 4, 51 ^nunc demum ezperior m. o. o. c. o.' || 19 Terentius] adelph. V 9, 4 || 20 Tumi] A. XII 865 1 quietum CP: benignum KLH, om. BM^ animum mentemque benignam BM i S ad V. 232 Quid TroeBJ Tros Trois tertiae declinationis. omnia enim nomina . . . Pan Panis et Panos P || 6 troes autem nominatiuus erit troes C \\ 9 Tros Trois et Troos om. P || 10 et Troos om, C («t*ppl. (7*) || ut . . . Lycaei om. C (m marg. add. C^) | 12 ad v. 233 Ob Italiam] iuxta Italiam antiquo more dictum accipiunt; ^ob' enim ueteres pro ^iuzta' ponebant. aut ^ob' propter, Terentius ^quodnam ob factum'. aut ^ob' circnm, ut 'Tumi se pestis ob ora', quasi circa t aut 'ob' contra, ut obstat et obloquitur. P || id est ne C H i a peruenerint C (perueniant C) || 15 sane multi ob italiam C|| 16 circa litatalium (i et SL superscr. C^\\ 18 potest etiam tamen ob et ante C || 19 ob pro circum C II 22 ad V. 234 Oiim] fore. et est futuri. Voluentibusl uolubilibus . . . anni autem uoluuntur, nt est . . . quae quassetur. P || 26 uolubilis autem JBitf || uo- luitur habiliter P COMM. IN VEBG. AEN. I. 232-239. 89 volvunt, ut est atque in se sua per vestigia volvitur annus. alii quia deficit lingxia Latina parHcipio praesenti passivo praesens activum positum volunt, ut volventia plaustra et siliqua quas- sante quae qtMssetur, 235. FORE futuros esse. et est de verbis defectivis. revo- 6 GATO dicendo ^revocato' ostendit Italiam^ unde Dardanus fuerat. A SANGVINE TEVCRi Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Greta: quia solent poetae nomina de vicinis provinciis vel personis usurpare, ut domitus Pollucis habenis Cyllarus, cum Castor equorum domitor fuerit; item et lo manibus Procne pectus signata cruentum pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit; cum sit Tyria, a loci vicinitate; item quid loquar aut Scyllam Nisi? cum Phorci fuerit. et scien- / dum est; inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, sive facta sive 15 non facta; ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, sive factum sive non factum, ut de Phaedra. 236. OMNi DiciONE melius ^omni' quam ^omnis', ut significet ^omni potestate', id est pace, legibus, bello. 237. POLLiciTVS poUicemur sponte, rogati promittimus. qvae 20 TE GENITOR SENTENTIA VERTIT? ^quoe* pro cuius aut quolis. et verecunde agitVenus; nec enim convemebat, ut aperte contra uxo- rem agsret apud maritum: unde et similiter respondet luppiter ^neque me sententia vertit'. 238. HOG hac re. boc] propter Jioc quod sciret Aeneae sodos 25 imperaturos. 239. FATis coNTRARiA FATA utrum fatis bonis in praesentibus? REPENDENS conpensans. et est translatio a pecunia. 1 atqae] georg. II 402 | 3 volventia] georg. I 163 || siliqua] georg. I 74 9 domitas] georg. III 89 || 10 et manibus] georg. IV 15 'e. m. 1?. p. s. crnen tis' [ 13 qnid loqnar] bnc. VI 74 || et Bciendnm est e. q. s.] cf. Isid. or. I 43, 4 20 pollicemnr . . . promittimns] ezscr. Isid. diff. verb. 439. cf. Don. in Ter. Andr. II 3, 27 et eun. 11 3, 16 2 quod P II 3 ut o^n. C | h ad v. 235 Fore] futuros esse . . . nel personis usurpare, ueluti Dido Sidonia cum sit Tyria, sed a loci uicinitate dizit. P 8 creta et hic usurpauit nam solent P y 11 Procne C: progne BKLHM \ 12 item quid loquar . . . Phorci fuerit &m, C, in tnarg. add. CT' || 13 loquar ex loquor L loquor 0* || 14 hoc est KLH: hoc et C {corr. C^ et BM ] 16 historia est argumentum C || 17 Phaedra. argumentum nt Cicero diffinit est res ficta quae ficta quae tamen fieri possit velut sunt argumenta comoediamm. 2> II IS ad V. 236 Onmi dicione (decione)] melius . . . bello. P || decione B DiETioNE L (c ut videtur erasa) || 19 id est om. CP, {suppl. C) | 20 ad v. 237 Pollicitus] pollicemur sponte . . . qualis P || rogati om. P || 22 ait KH || 23 re- spondit CJ 25 ad v. 238 Hoc] hac re . . . imperatnros. P | 27 ad r. 239 Fatis contraria »ta] utrum . . . a pecunia. P |j 28 pecunia quae antea pendebatur U 90 SERVIl 240. NVNC EADBM similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis. 241. FINEM ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum. 5 242. ANTENOR potvit] copto Hio Menelaus memor se et Vliocen beneficio Antenoris servatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuvenibus interempti essent, parem gratiam reddens inviolatum dimisit qui cum uxore TJieano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Tllyricum pervenit, et 10 bello exceptus ab Euganeis- et rege Veleso victor urbetn Patavium con- didit; id enim responsi acceperat eo loco condere civitatem quo sagittis avem petisset; ideo ex avis petitae auspicio Patavium nominatum, cui aetemitaiem ♦ Helicaon ne victor rediret gladio peremit antenor POTVIT non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi eva- 15 serint Troianorum periculum, ut Capys qui Gampaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiuiam secundum Sallu- stium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc vexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Livium, quod et 20 Vergilius per transitum tangit, ubi ait se quoque principibus permixtum agnovit Achivis, et excusat Horatius dicens arden- tem sine fraude Troiam, -hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non vacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicio- nis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si 26 velimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius vagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et 16 Becundum Sallustium] hist. fragm. II 11 Eritz. || se] A. I 488 |l 19Livium] I 1 II 21 Horatius] carm. saec. 41 || 24 Sisemia] hist. Rom. rell. rec. Peter p. 277 1 ad V. 240 Eadem] similis . . . Troianis. P || 2 temporis om. CP {supph C^) i 6 ad V. 242 Antenor potuit] capto Ilio . . . Patauium (petauium) nomi- natum. hi autem duo Troiam . . . Achiuis. Antenor autem ob hoc creditur patriam prodidisse fprodedisse), quod et auctor reddendae Helenae fuit et lega- tos ad (ab) hoc uementes susceperat (susciperat) et UJixen (ulize) mendici habitu apud Troiam agnitum non prodidit (prodedit). Potuit] plus est . . . non me- ruit. Achiuis] ab Achaeo . . . dicti. P || olixen CP (ulixen C*) || 10 eucaneis CPy petauium CP || condifc/// C (condidit C^ || 11 id] i in ras. (7|| responsa C (responsi (7*) || civitatem C: urbem P || 12 petisset PCK' ////et C || ideoque C || petauium petis C \\ cui aetemitatem] in his verbia desinit Cassellani quaternio tertius. post aetemitatem lacunam indicavi. || 14 ponit j9 || multi om. £^ || 15 Tro- ianorum om. B y troianum bellum M y 16 ut Helenus . . . Sardiniam] helenus macedoniam alii sardiniam B y macedoniam tenuit ^ilf y 17 hoccurreret peret K g 20 ubi ait B M: ut K alibi ubi ait ut X ut ubi ait ut H y 22 troia K \\ 23 plenam . . . Antenorem om. K y suspitionis HM \\ 24 prodisse K y prodidisse Troiam Lion y 27 fcdt om. C COMM. m VERG. AEN. L 240-246. Dl legatoB qui propter Helenam yenerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. potvit plus est quod dixit ^potuit' non meruit. elapsys invidiose noluit dicere ^dimissus^ sed ^elapsus'. ACBIVJ8 ab Achaeo, lovis et fPithiae fUio, dicti. 243. iLLYRicos PENETRARE siNVS Antenor non Illyricum, non 5 Libumiam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'lily- ricos sinus', quod inde venit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nomina- verunt. tvtvs ideo tutus, quia Baeti VindeKci Ipsi sunt Libumi, saevissimi admodum populi, contra ^uos missus est Drusus. hi X^ autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli. hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saevos populos. 244. FONTEM TDiAVi amant poetae rem unius sermonis circum- 16 locutionibus dicere, ut pro Troia dicant ^urbem Troianam^, pro Bu- throtio ^arcem Buthroti'. sic et modo pro Timavo ait ^fontem Ti- mavi', et paulo post ^urbem Patavi', id est Patavium. svperare nauticus sermo est Lucilius promontorium remis superamus Mi- nervae. 20 245. VNDE PER ORA NOVEM multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. CVM MVR- MVRE MONTis tanta vi exit in mare, ut etiam resonet vicinus mons. et sic dictum est, sicut superius illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt. 25 246. MARE it quasi proruptum mare. mare amat poeta rem 11 Horatius] carm. IV 4, 18 || 19 Lucilius] III 19 MueUer || 24 illi] A. I 65 1 BUBcipiebat C || ulyzem K\^ perdidit h (prodidit V) \ 3 post potuit wm nuUa intercidisse videntur, veltUi id est etsi || 4 Pithiae fortasse Pbthiae | filio dicti in Cassellano defuisse videntur || 5 ad v. 2^3 IUyricos penetrare sixins] An- tenor non Ulyricum . . . nominamnt. Tutus] ideo tutus quia inter saeuos po- pulos erat. P in illyricum B \\ neque Ubumiam BM \} 7 enetus K aenetus r II 8 Henetiam] uenetiam K aenetiam P || 9 reti libri j| 12 quibus . . . distuU om. BK^ deductuB H: ductus ZJf || 13 securi] secus ei iZ^ || 15 ad. v. 244 Su- perare] nauticus . . . Minervae P jj ^^ dicant om. ^ ilf jj buthrotio H: butrotio BM buthrocio K bithrotio L Buthroto Masvicius. cf. adnot. crit. ad Serv. Aen. III 293 || 17 butroti BM butrocis K buthro L {suppl l) butroci H || 19 Buperamu' MueUerus \\ 21 ad v. 245 Vasto cum murmure montis] tanta ui . . . cum mnrmure montis P || septem] VI. ^|| 22 certa K jj 23 tanta ... mare] tanta uis est B tanta ui itf ) resonaret BM personet P || 24 et sic dictum est om. BMP jj 26 tid v. 246 Mare] it quasi proruptum mare. Varro autem dicit . . . soLutum mare.' Premit] populatur vastat; in ilUs enim locis accessa (accessu) maris it per ora Timaui nsque ad initium fontis, hoc est usque ad montem. dnt timauus autem in hystria st inter aquileiam et ter^estum. P \\ amant poetamm historiae B amant poetae rem historiae carminiE suo//// L (carminis fuisse videtur, o in suo T) 92 SERVII historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluvium ab incolis mare nominari. prorvptvm id est effiisum fluens. et melius ^proruptum', quam ^praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. pelago aquarum abundan- 5 tia. PREMIT populatur, vastat. sane mulH Ht mare proruptum' et ^pelago premit arva sonanti' hoc intdlegi volunt, quod tanta est in iUis locis accessa qtiae dicitur mariSy ut per ora Timavi, id est usque (ul inittum fontis mare ascendat, unde ait Ut mare proruptum et pe- lago p, a,% id est (ut) aqua maris premat arva, hoc est litora vicina 10 coqperiat, constat autem et in iUo loco accessam maris usque ad mon- tem pervenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et acce- dere per infiniium et recedere. Timavus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum, 247. Hic TAMEN hoc cst etiam in loco difficili. hk *pro 15 illic.* VRBEM PATAVI hoc est Patavium. Patavium autem dictum vel a Padi vicinitatC; quasi Padavium^ vel ano tov nixa6%avy quod captato augurio dicitur condita, vel quod avem telo petisse dicitur et eo loco condidisse civitatem. alii a palude Pa>tina, quae vicina civitati fuisse dicitur, Patavium dictam putant. sane ^Patavi^ minorem 20 nominativo genetivtim fecit, cum genetivus numquam pauciores syllabas nominativo suo habere debeat; Patavium enim Patavii facit, sedes- QYE LOCAYIT ex votis suis facit invidiam^ dicens id concessum An- tenori, quod ipsa desiderat. 248. ET GENTI NOMEN DEDIT hoc est, quod uc victori quidem 25 concedetur Aeneae: quod scimus a lunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum vero quidam dicunt -fhaec ora se appellasse. aut certe ^nomen' ndbilitatem 1 contiii^ere H ^ 2 Prornptom antem P proraptum ant idem C (ani ide «. e. autem id est non recte interpretatus videtur Daniel) || effusnm. flnens M, efFusnm, effluenB coni. F, SchoeJlius || 3 melius est L || praernptnm] pro- mptum K [ legere om. P. fortasse legitur || definiit L i(f || 4 qnid] quia B || soln- tnmj promptnm B || 5 promptum C|| 7 maris Masvicius: mare C || 8 ascendat Commelinus: ascendit C/ || 9 ut aqua scripsi: aqua C \\ 10 accesaam SaJmasius exerc. Plin. p. 204: accessa C i 14t ad v. 247 Patavi] genitiuns tracta i. Pata- ninm antem dictnm uel a Padi nicinitate nel sicut snpra dictum est alii a palude patina qnae nicina cinitatis est. P || mc pro illic tamen hoc est C \\ 16 ano Tor nCTacTC BLM ano toy n&accai K dno tov nixead^ai C ano tot TTKTACAi H qansi Petaninm add. Masvicius. neacio unde. Q 17 avem] antem BK ; dicitnr] f- antenor superscr. 1 1| 24 ne K: nec BLHM || 26 conceditnr B con- cederetnr C* et impressa exemplaria pleraque, unus quanium scio Fabricius concedetnr dedit || profectnm, sicut in XII. ait nnnc Troas fieri inbeas Ten- crosque vocari. Et luppiter ait commixti corpore tantum. contra quae oblique C (profectum receperunt Commel. Masv. Burm.) || 26 mariti, ut ait ne vetus in- digenas nomen mntare Latinos, nen Troas fieri inbeas 7> || 28 haec ora se] He- ctora ee Commelinus. mihi in archetypo haec e Servio ad 248 adscripta fuisse COMM. IN VERG. AEN. I. 247-252. 93 vel dignitateni, ut et nos aliquod nomenque decusque gessimus. ARMAQVE FixiT TROIA hoc est, securus est, quia solent missi militia sive gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius Veianius armis Herculis ad postem fixis etDanais de poste refixum. "^ armaqve fixtt quasi ^%on necessaria consecravit; figere h enim consecrare hic debemus accipere, ut postibus adversis figo,* 249. COMPOSTVS pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut et pocula porgite dextris. 250. NOS TVA PROGENiES sic loquitur quasi una sit de Troia- nis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit Hua pro- 10 genies', epexegesis est; ut ast ego quae divum incedo regina. msr TVA PRooEifiEs] quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene ^tua progenies^ propter Antenorem. adnvis quia nutu semper promittit aliquid luppiter, ut annuit et totum nutu tremefecit Olympum. ANNvis licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. 16 251. NAviBvs' AMIS8I8 cur , cum una navis perierit, ait ^navibus*? aut invidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. infandvm pro infande posuit, ut in VI. miserum septena quotannis. item torvumque repente clamat pro torve. et est figura; quae fit quotiens nomen pro ad- 20 verbio ponitur; magis autem poetica est^ in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco ^infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. VNivs hic produxit paenultimam. vnivs] cautiuSy quam si dixisset lunonis. 1 et nos] A. II 89 || 3 Horatias] ep. I 1, 4 4 DanaiBl A. Y 360 || 6 postibasl A. III 287 II 8 et pocula] A. VIII 274 || 11 ast ego] A. 1 46 || 17 adnuit] A. IX 105 II 19 miBemml A. VI 21 U torvumque] A. VII 399 || 20 et eat figura e. q. s.] cf. Servii [SergiiJ comm. in Doo. p. 438, 36 E. videntur: ipsum quidam dicunt Antenoridas appellasse jj 1 geseimus. armaqve FixiT non necesBaria quasi . . . adversis figo. et hoc significat Becurue est quia solent C et hoc Bipnificat deleci. || 2 misBi B G: amisai KHMl amisBa X 1 3 gla- diatores a quibuBlibet -B || 4 ueranius B ueaianius K ueianus M || armas KL arma Ml j| fixit LHM fixifcum B^l adv. 249 Compostus] pro conpoaituB syn- cope est jP II coNposTvs K ^ 9 ad v. 250 Nos tua progemes] sic loquitur . . . Troianis. quaai patitur et ipsa quod ei filius. et bene tua progenies propter Antenorem. est autem efexegesis, ut ^ast ego quae diuum incedo regina'. An- nuis] licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. bene autem an- ^ nuis quia . . . luppiter P. conaentit C, nisi quod nam . . . procedit aut post Troianis addit, patiatur projehet, nt annuit . . . Olympum post luppiter addit. \\ unus L II 10 alter K 1 11 efexegesis lihri || 13 annvis BL adniis K || 16 ad v. 261 Nauibus amissis] cnr cum una nauis perierit haec dixit? inuidiose dixit et exaggerat. Infandum] pro infande posuit. toruumque . . . torue. nomen pro adverbio. hoc loco . . . dolentis. P || 18 non perisse scripsi: perisse non C \\ 19 ut in V]. mutabili LHM. alia scriptura fuisse videtur ut alibi. cf. adn. crit. ad p. 73, 15 || 23 vnivs cautius quam si dixisset lunonis et hic unius produxit ponultimam C 94 SERVII 252. PRODIMVR multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctoram esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et pienius dicere, ut hoc loco-, nam quid est ^prodimur'^ ostendit dicens 5 ^atque Italis longe disiungimur oris'. lonqe maxifne; nan enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt 253. Hic id est talis^ ut hunc ego te Euryale aspicio^ id est talem. pietatis superius Hn te committere* aity ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addU: non solum eos non esse 10 mcUos, sed etiam pios esse, honos cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or brevis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate ^honos' dixit. item Sallu- stius paene ubique ^labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. me- 15 lius tamen est servire regulae. sic NOS IN sceptra reponis **8ic', hoc est per nau&agia.* ^in sceptra' aut ad imperisC reservas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. in sceptra reponib id est restituis in regna quae amisimus. 254. OLLI modo Hunc' propter sequentia. pronomen enim non 20 debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit ^illi natae'. alias tamen ^olli' illi significat, ut olli dura quies ocu- los et ferreus urget somnus. svbridens laetum osteudit lovem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno 25 dictum est. Ennius luppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu lovis omnipotentis. aut certe risit intdle- 7 hirnc ego] A. IX 479 || 21 olli] A. X 745 g 25 Enniiis] annal. rel. 445 sq. Vahl. 1 ad V. 252 Prodimur] multa qnidem hic sermo . . . Italia prohibemur. P 2 Italia prohibemur C* || 3 ut res HM //////res Z | ut res dubie positas pla nius in sequentibus dicant ut hoc loco sequitar atque italis disiuDgimur oris BC^l ad V. 253 Hic] id ebt talis . . . aspicio. Pietatis] hic ostendit Troianos non solum non malos, sed etiam pios. HonosJ . . . breuis. sed hic sine metri necessitate posnit. honos autem honoris (honotis) facit, sicut arbos lepos labos. alii duos nominatiuos dicunt et unum genitivum, ut honor et honos honoris faciunt, sed honos secundum regulam antiquornm. In sceptra reponisl id est restitois in regna quae amisimus. Sic] hoc est per naufragia -P || 11 lapor L (labor T) laepor jff || 12 ecoe om, LH^U lobos ir|| coegit HC*: co«t BKLM\\ 15 sic Nos iM scBPTHA BEP0NI8 iu sccptra (in sceptra onu B) aut ad impcria re- ■eruas. sic hoc est per naufragia. aut (at K) certe antiqua est . . . praepo- sitionum lihri, nisi quod In sceptra pro ad sceptra atUe sic nos add. M^ in sceptra pro in sceptris post praepositionum add. l. in marg, ^19 ad v. 254 ()lli] modo tunc . . . urguet P || 20 et nullus KC*F: nuUus enim BLHM H 21 illi a^ significat om. PH J 23 serenuml risus enim ez laetitia oritur add. C 26 aut certe risit saipsi: aut ceteri sit C COMM. IN VERG. AEN. I. 262-267. 95 gens lunonis dolos oblique (wcusari a Venere, ut est ^quae te, genitor, sententia vertit^ et ^unius ob iram prodimur*, sicut alibi atque dolis risit Cytherea repertis. 255. vvLTv avo CAKLVM ostcndit sicui dictum est, cur subriserit luppiter. SEREKAT hoc verbum de his est^ quae carent prima 6 positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persdna inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid luppiter dicai 256. oscvLA LIBAVIT leviter tetigit et sciendum osculum religionis esse, savium voluptatiS; quamvis quidam osculum filiis dari, lo uxori basium, scorto savium dicant. sane muUi nolunt ita intellegi, ut summum osculum fUiae dederit, id est non pressum, sed summa labeUa contingens, sed ita aiunt: tum hilarus luppiter vuUus natae libavit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibus- dam sinistram maociUam cotUinger» liberorum ac deinde ad os nostrum 16 dextram referre. ergo ^Ubavit^ merito, quia partem vultus, non totos contigerat, ut ^oscuUt' dixerit quasi minora et teneriora filide ora, ut ora diminutive oscuUi; nam ora vult^is dici, ut intentique ora tene- bant et sic ora ferebat ipse diminutive oscula dixit minores et tene- ros vtdUiS summaque per galeam delibans oscula fatur, 80 257. PARCE METV quotiens in causis arguimur, ante nos pur- gare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco luppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic venit ad promissio- nem. et est ^parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum^ quomodo dicimus parce verbiS; parce iniuriis. aUi ^metu* pro metui 26 accipiunt, abUitivum pro dativo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi solvite corde metum, Teucri, CYTHEREA omnia quae apud Graecos £( diphthongon habent apud Latinos in e productum convertuntur, ut Kv^BQSia Cytherea, AlveCag AeneaS; MridBiu Medea. omnia autem quae dicit luppiter ad solu- 30 2 atque] A. IV 12S | 9 et sciendum e. q. 8.] cf. Don. ad Ter. eim. III 1, 3. Isid. diff. verb. 398 || 18 intentLqae] A. II 1 || 19 sic ora] A. III 490 y 20 Bumma- que] A. XII 434 g 27 Bolvito] A. I 662 1 dolos scripsi: dolor C dolorem tnUgo || 4 od €. 266 Vultu serenat] caret prima pOBitione . . . dicero nisi tale aliter ut luppiter dicat. P | 7 fulmino om. P II pluo] fiuo M uerba quae prima positione carent add, If || 8 induatur B \\ 9 ad V. 266 Oscula libauit natae] leuiter tetigit. P|| 10 voIuptatiB, ut alibi ait (XII 434) Bummaque per galeam delibans oscula et Terentius (eun. III 2, 2) Thais, meum sauium D || 11 Buauium (7 || 17 ut ora] mcUim et ora || 21 ad v, 267 Parce metu] elocutio uaualis . . . iniuriis. Cytherea] omnia . . . Aeneas. Ma- nent immota] quia . . . uertit. Tnorum] Troianorum. P | 24 demite metu P || 29 productam L y KVTCPCia B KYeopeia K KYcepeia H KYTHCPCia M | ainciac K ▲BNEiAs L aineiae H aenciac M i 30 MEACia BLM meaeia H Miideia Medea om. K y salutationem B \ 96 SEBVn tionem pertinent antedictorum. nunc dicit ^parce metu'^ quia supe- rius dixerat ^tristior'', ^manent inmota'; quia dixerat ^quae te genitor sententia vertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane servat et hic ordinem sictU 5 in Aeoli oratione, tit statim fromittat qttod praestatunis est, ne auditor sit exspectatione suspensus. tvorvm vel Troianorum vel Roma- norum. 258. FATA TiBi non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut vacat 'tibi'; ut qui mihi accubantes in conviviis, aut 10 certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. cernes vrbem aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimuS; quod magnum est significamuS; ut si dicas ^legi oratorem' nec addas quem, intel- lego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit ^et promissa \ Lavini moenia': aut certe detrahe ^et', sicut multi^ et epexegesin 15 facis ^cemes urbem', id est ^promissa Lavini moenia'. viddur autem figurate dictum ^urbem' et ^moenia', quia diversis ideni significavU. 259.' SVBLIMEMQVE FERES AD siDERA CAELi propter iUud ^caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numi- cum cecidit fluvium, secundum Ovidium in caelum r^ptus est, appel- 20 latus tamen est luppiter indiges. Aeneas enim post errores VIL annorum cum ad Italiam pervenisset et, simt historia hahet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuvantibus ad Italiam venisset, ah Latino susceptus esset, filiam eius Lavinam duxit uocorem: quo dolore Tumus rex BukUorum, qui ante Laviniam sperahat uxorem, et 25 Latino et Aeneae hellum indixit. sed primo proelio Latinus est inter- emptus, secundo vero Aeneas Tumum occidit. ipse vero ut quida^n dicunt cum Mezentium, ut quidam vero Messapum fugeret, in Numi- cum fluvium cecidit, ut vero Ovidius refert in caelum raptus est, cuius 3 et Bimul e. q. s.] cf. comm. Luc. II 306 || 5 iu Aeoli or.] A. I 76 || 9 qui mihi] Cic. in Cat. II 6, 10 J 19 Ovidiuml metam. XIV 581 sqq. 5 Aeoli F. SchoeUiua: templi C cf. ad. ^. I 562 | 8 o^ v. 258 Fata urbem] alii dicunt Romam uel ipsum Lauinium. multi et epexegesin faciunt. Cemes urbem] id est promissa Lauini moeuia. uidetur autem figurate dictum urbem et moenia, quia diuersis idem significauit. P || 9 aut vacat . . . in coDyiviis om. A" H ut . . . in conviviis om. B || 12 quemquam L Ij^ 17 ad v. 259 Sublimem- • • • • que feres ad sidera caelij Aeneas enim post errores VII annorum cum ad Ita- liam peruenisset (peruenissent) , Tumus rex Butulorum causa Lauiniae Latino Aencaeque bellum indixit . . . cuius corpus cum post uictos (uictus) Butulos (ratulis) et (om.) Mezentium (mezentio) Ascanius quaesisset (quaesiuit) et non inuenisset, in deoram numemm credidit relatum. P || propter illud . . . luppi- ter indiges om. C* || 18 enim om. LHM || 19 appellatus est tamen H appel- latusque est BMl^^O indiges] ./. a diis genitus uel inter deos agens superscr. l in deos gens acta auperscr. m | 23 et ab Latino C. et ddevi y 27 mesapum C*P II 28 obidius P liuius C ^A COMM. IN VERG. AEN. I. 268-265. 97 corpus cum victis a se Rutulis et Mejsentio Ascanius requisitum non invenisset, in deorum nwmenim credidit relatum. itaque ei templum condidit et lovem Indigetem appellavit. bene autem addidit ^feres% ut gratius esset gtwd per ipsam fieret 260. MAGNANIMVM magnus et parvus quoniam mensurae sunt, 5 ad animum non nisi TcazaxQriiStLTCiSg adhibentur. et bene hoc addidit^ quasi dicatj quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum, NEqvE ME 8. K od Hlud ^ quoe te, genitor, sententia vertit\ 261. Hic id est Aeneas. et est ordo ^hic bellum ingens geret Italia'. alii ^hic* pro ^post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci ad- 10 verhium pro temporis. tibi fabor enim hoc loco excusat quae- stionem futuram, quasi Veneri dolenti quae vera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo ab- nueram bello Italiam concurrere Teucris. qvando siqui- dem, quoniam. remordet sollicitat. Terentius par pari re- 15 ferto, quod eam remordeat. 262. ARCANA secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae. 263. ITALIA in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiar- 20 bas id est in Tyro. nam si adverbialiter vellet, Tyri diceret. POPVLOSQVE FEROCES CONTVNDET incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam victoriam poUicetur. 264. MORESQVE viRis ET MOENIA PONET hysteroproteron in sensu; ante enim civitas, post iura conduntur. leges autem etiam 25 mores dici non dubium est. 265. TERTIA DVM LATIO REGNANTEM VIDERIT AESTAS rhetorice, 13 abnueram] A. X 8 || 14 qvando quoniam] Don. ad Ter. Andr. III 2, 7 4 16 Terentius] enn. III 1, 55 ^par pro pari referto, quod eam mor- deat'. y 17 unde et . . . secretaej exscr. Isid. or. aI 1, 73. cf. XV 14, 5 et XX 9, 2. difiF. verb. 9 || 20 non LibyaeJ A. IV 36 b ad V. 260 Magnaninum] magnus . . . adhibentnr. P || 6 i atacresticos BLHM catachresticos £^ || 9 ad v. 261 Hic] id est talis . . . pro temporis. Quando] siquidem quoniam. Remordet] sollicitat. -P || 10 hic] hi P ibi Daniel || 12 quasij quare Masvidus || dicat et ideo tibi quod multi Qege nulli) alii id est tibi Boli. nam aliter loquitur C || sed] et B Ml || 13 loqnetur K loquitur M \\ dicit BL II 17 ad v. 262 Arcanaj secreta. unde et arca et ara (arz 0*) dicta quasi res secreta, a qua omnes arceantur. PC* || arx BLi ara K ars H arcx M jl dictae L: dicta BKHM || res om. K || 18 secrete K ^ t^ ad v. 263 Italia] detraxit praepositionem . . . diceret. P || 20 dispexit B dispectus L \ 22 consolationej dolenti addunt C*l in marg., m supr. vers. || 23 ergo om LH {suppl. 2) y 24 o^ v. 264 Moresque viris et moenia ponetj hysteroproteron . . . dubium est. P|| 25 autem om. BPlJi 27 ad v. 265 Dum] autom pro donec . . . dicitur. P Serrii ooxnm Vol. I. Fasc. I. 7 98 SEEVU ne breve esset si triennium diceret; tempora divisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit; ^sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem viderit aestas'. ergo videtu/r sic tacite mortem Aeneae 6 signifwasse. ^dum^ autem pro donec, ut dum conderet urbem, id est donec, quidam ideo bis annos temos memorasse tradunty ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur. 267. AT PVEB ASCANivs prudenter exitum Aeneae et ostendit 10 et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneride nepote ut in X. liceat superesse nepotem et iterum ibi hunc tegere. cvi nvnc cognomen ivlo additvb secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam venisse et propter invasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, 16 in quo proelio periit Latinus. Tumum postea ad Mezentium con- fugisse eiusque fretum auxilio bella renovasse^ quibus Aeneas Tur- nusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezen- tium bella^ bed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Me- zentio Ascanium sicut L Caesar scribit lulum coeptum vocari^ vd 20 quasi lofioXoVy id est sagittandi peritum, vel a prima barbae lanugine quam tovXov G-raeci dicunt, quae ei tempore victoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flu* mine Ascanio, ut est transque sonantem Ascanium; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium^ postea lulum occiso Me- 25 zentio: de quibus nominibus hoc loco dicit ^at puer Ascanius cui nunc cognomen lulo additur^ Uus erat'. ab hac autem historia ita discedit YergiliuS; ut aliquibus locis ostendat, non se per ignoran- tiam^ sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco quo magis Italia mecum laetere reperta: ecce afifpifioktx^g dixit, ostendit 30 tamen Anchisen ad Italiam pervenisse. sic autem omnia conira 5 dumj A. I 6 II 11 liceat] A. X 47 || 12 secundum Catonem] orig. rel. I 10 lord. 1 9 Fet. || 23 tranaquej georg. 111 269 || 28 quo maglBj A. VI 718 7 aeneae F fi 9 ad v. 267 Cui nunc cognomen lulo additur] postquam autem singulari certamine Ascanius Mezentium occidit, sicut L. Caesar scribit, luluni coeptum uocari dicunt uel quaai iuuolon id est sagittandi peritum uel a prima barbae lanugine quam iovlov (^^yon) Graeci uocant, quae ei tempore uictoriae nascebatur. cognomen autem lulo . . . diceret, sed magis . . . ducit. P II 12 ADDiTvii licet superius historia sit narrata tamen etiam secundum Ca- tonem || 13 tatonem K || cum patrej patrem i^ || 14 perueniBse ^ || ^^ perit KLM II 20 lopolov F. SdweUius: iuuolon F luloni C|| 21 ivolov C j| 22 autem est BM l 23 est om. LH {suppl. J) utcm K utramque Cpro ut ebt transque) /^ II 24 Ilumj illum K ilium M || lulumj iulo B aiulium K iulium L {corr. l) \\ 27 se non Zr || 29 ampbibolicoa libri COMM. IN VERG. AEN. I. 267-269. 99 hanc historiam ficta sunt^ ut illud ubi dicitur Aeneas vidisse Car- thagineni; cum eam constet ante LXX. annos urbis Romae condi- tam. inter excidium yero Troiae et ortum urbis Romae anni in- veniuntur CCCXL. cognomen ivlo si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen^ sed magis ad familiam respexit^ quia omnis 5 gens lulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut Hecyra est huic nomen fabulae, et Ciceronis, ut Sallustius cui nomen oblivionis condiderant, et Ciceroni, ut cui Remulo cognomen erat, et Ciceronem; ut Aeneadasque meo nomen de nomine fingo. melius tamen est dativo uti. 10 268. iLvs ERAT deest ^qui\ dehuit autem dicere ^qni Ilns erat\ lUA pro Tliensis, ut Plautus Hector Ilius pro Hiensis, et Am- phitryo, natus Argis ex Argo patre id est Argivo. 269. TRiaiNTA vel quod XXX. tantum annos regnavit, vel quod Cato ait, XXX. annis expletis eum Alham condidisse. ^5 MAGNOS ORBES tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX. dierum; aut solstitialis XIL mensum, aut secundum TuUium magnus; qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII. amplectitur. hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, ^o et alibi interea magnum sol circumvolvitur annum. annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est atque in se sua per vestigia volvitur annus, vel aito xo\> 7 Hecyral Ter. hec. prol. 1 || 8 SallostinBj hist. fragm. I 75 Eritz. || 9 cni Remnlo] A. Ia 590 || Aeneadasque] A. III 18 || 12 Amphitryo] Plantus Amphitr. prol. 98 II 15 CatoJ orig. rel. I 13 et ap. lord. et ap. Pet. || 16 tria snnt ge- nera e. q. b.J exscr. Isid. or. V 36, 1 — 3 | 18 in UorteusioJ fragm. 26 Or. || 21 intereaj A. III 284 || 23 atqnej georg. II 402 1 ^Ekcta KM \ illnd aeueam nidisse B D nbi dixit aeneam nidisse M 2 eam om. BlhJL K\\ condita B \\ 4 CCCLX H CCCXL L, sed^ XL in ras. 5 ad familiam iliam X jj 6 dicit ^ || 7 heqnira B hetyira K he///cyra L hae- cysa H ecyra 3f || 8 oblinio H || considerant L (eorr. l) || 9 remnlo LH: ro- mulo reliqui ^ 11 ad v. 268 Ilns erat] deest qni . . . Iliensis. P || 12 pro Ilien- sisj pro Iliensibns C* Laniel || Hector Ilins (7*: hectoribns P y hiliensis P \\ Amphytrio C || l^ ad v. 269 Triginta] nel qnod . . . condidisse. Magnos] dixit comparatione Innaris anni, qni est XaX diemm, nt alibi . . . annnm. P || vel om. G* y 15 Albam C*: alba P j| 16 aut enim] antem £* |j 17 mensum B: menflinm L mensnnm KHM || 18 XnbCCCCLnil M: XLIbLIIII B Xn.bLIIII KH XUD.L.IIII L (milia superscr. T) dnodecim milia nongentos quinqnaginta qua- tuor C cf. ad Aen. III 284 || 19 iidem hoc loco numeri in Itbris qtti supra \\ 20 amplectetnr L complectitnr libri Taciti didl. 16 || lunarisj quae addit P anni qni est XXX diemm non recepi, etsi in C ea deesse Scioppius non ad- notavit; e Servio enim petita sunt, | 21 etj ut BMl \\ 22 annsj annuus B cf. ad Aen. V 46 H id estj unde et C j| 23 ano tot aNaN€0TCTe BM noro- pANaNCopcai K \no tot anToiceCA L atto awooictea H 7* 100 SERVn avavBov^d-m, id est ab innovatione. volvendis volubilibus vel quia volvuntur, ut supra. 270. A SEDE LAViNi TRANSFERET verum est: vitans enim novercalem invidiam^ quod timore Ascanii Lavinia post Aeneae mor- 5 tem ad Tyrrhum patemum pastorem gravida confugit ad sUvas, nam ibi etiam Silvium peperisse dicitur, deseruit Lavinium et Albam Lon- gam condidit dictam ab omine albae porcae repertae vel situ civi- tatis. ad quam ctim de Lavinio dii Penates translati nocte proxima Lavinium redissentj atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et 10 illi iterum redissent Lavinium, eos manere passus est, datis qui 'sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se dlerent. vi modo virtute^ nam multa significat. vi modo virttUe ty dvvdiist, alibi r^ pia, ut est auro vi potitur, aiias pro moffna copia. Cicero in deorum natura infinitamque vim marmoris, Sallustius magna vis homi- 15 num convenerat agris pulsa aut civitate eiecta. et est sermo diversa signifimns, prout se locus dbtulerit 272. HiNC lAM praeterea. si autem ^hic iam\ in hoc scilicet loco. TER CENTVM quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum prae- 20 scriptione ait Hercentum', scilicet usque ad ortum urbis Bomae; ait namque ^donec -regina sacerdos Marte gravis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui evertit Albam centum annos^ quibus pariter Koma et Alba regnarunt; esse consumptos. TOTOS id est sine intermissione. regnabitvr impersonalibus 25 usus est, quia de multis dicit, ut usque adeo turbatur agris. 6 et Albam Longam e. q. s.] cf. Isid. or. XV 1, 53 || 13 auro] A. III 55 Cicero in deor. natj II 39, 98 || 14 SallustiasJ hist. fragm. I 49 Eritz. 25 usque adeoj buc. I 12 3 ad f . 270 A sede Lauini ixansferetj verum est . . . inuidiam, quod ti- more . . . siluas ibique Siluium peperit, deseruit Lauinium et Albam condidit ab omine porcae albae. P || 5 Tyrrhum scripsi: Tyrum P cf. Sav. ad Aen. VI 760 et Verg. Aen. VII 485 || 6 Longam et 7 dictam om. C* || 7 ab omine . . . civitatisj ab homine situque K || portae albae omisso repertae C* || vel situ civitatisj vel prolixitate collis C ex Isidoro \\ et situ malim || 12 VI modo . . . Bia F. Scfu)eUiii8: modo uirtute trjv dvvaiuv alibi trjv §iav C || 17 ad v. 272 Ter centumj quomodo trecentos (tricentos) annos dicit, cum eam quadrin- gentos constet sub Albanis regibus regnasse. sed cum praescriptione hoc dicit. torcentum enim usque ad ortum urbis Romae accipiamus. ait cnim 'donec regina sacerdos. in regno enim Romuli et Numae et Tulli Hostilii (TuIIii et Hostilii) qui euertit Albam centum annos esse consumptos. Totos] id est sine fine. Begnabitur] inpersonalibus usus est, quia de multis dicit. P|| 19 quadrin- gentis evanitit in K CCCC L (tos superscr. l) Q regibus om. K \\ praescriptionej superscr. exclusione / indeterminatione m || 21 que . . . Numae om. K || 22 tulli A': tullii BLHM \\ ostilii K || 23 rome L (roma /) romae H || albe L (alba /) rw^fm'-MK^^ •»> I COMM. IN VERG. AEN. I. 270—273. 101 273. GENTE SVB HECTOBEA id est Troiana. sed debuit dicere ^Aeueia'. diximus superius nomina poetas ex vicino usurpare. $ed quidam reprehenduntf quod ^Hectored* et non ^Aeneia\ mos est poetis nomina ex vidnis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est et pater Aeneas, et avunculus excitat Hector. alii tra- 6 dunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo ^sub Hedo- rea^ positum, ut significaret sub forti, ut in quinto Hectorei socii. sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appeUavit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Do/rdanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi veram originem significat domus Assaraci ponit, ex quo lo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. donec regina SACEBDOS historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necavit, filiam vero Iliam Vestae sacerdotem fecit^ ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognoverat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, 15 unde nati sunt Remus et Bomus, quos cum matre Amulius prae- cipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait uxo- rius amnis. pueri vero expositi ad vicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca 20 5 et pater] A. III 343 || 7 in qainto] 190 || 10 domns] A. I 284 || 12 Amu- lius e. q. s.] exscr. mythogr. I 30 || 18 Horatius] carm. I 2, 19 1 eed debuit dicere . . . ez vicino usurpare om. C | 2 ex uicini non sur- pare K a uicino usurpare 3f || 8 sed ex aliis rebus alia dat nomina ut pios Aeneadas appellavit scripsi: sed et aliis rebus alia dant nomina ut pios Aenea- das appellari C cf. Serv. ad Aen. l 468 || 11 ad v. 273 Donec regina sacerdos] histona hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt, filii Procae (prochae P). AmuliuB autem fratrem pepulit regno et filium eius necauit (regnauit P), filiam quoque eius Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem sobolis (soboli P) auferret, a qua se puniri (punire P) posse cognouerat. haec cum peteret aquas ad sacra repentino occursu lupi turbata refugit in speluncam, in qua a Marte compressa est, unde nati sunt Remus et Romulus. sed Amulius (Aruilius C) timens, ne {fort. ne cum) de stirpe fratris Numitoris aliquid procreatum adole- uisset (aboleuisset P) auum forsitan uindicaret, pueros cum matre praecipitari iuBsit in Tiberim. hanc ut quidam dicunt Iliam (Iliam om. P) sibi Anien fecit ozorem, ut alii (ut alii om. P) inter quos Horatius, Tiberis, unde est uxorius amnis. pueri uero expositi ad uicinam ripam delati sunt, ad quos uagientes lupa de uicinis montibus uenit et ubera praestitit (praestetit P). sed cum eos Faustus pastor eius loci animaduertisset nutriri a fera et picum parramque circumuolitare , suspicatus diuinae originis sobolero ad Accam Laurentiam uxorem quae ante meretrix (meritrix P) fuerat pneros detulit, quae susceptoB (eoB P) aluit. CP. quae apiid Servium secu^ntur hi postea . . . in tutela esse Martis ea integra hahet C, ita contracta, ut et a Romi nomine . . . diminutione et et constat hoc animal in tutela esse Martis desint, P || 12 duo fratres M 13 filios L (filium T) || 14 sobolis BHM || 16 romulus P r(mm///M M (b a m. sec.) II 17 Iliam] aliam K \\ Anien] amnis P y 18 unde aitj unde est Kl, om. M i 20 cui BMl 102 SERVU Larentia; quae susceptos aluit pueros. hi postea avum suum Numito- rem occiso Amulio in regna revocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae yideretur imperium^ recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex vultures yidit, Romus postea 5 duodecim: quae res bellum creavit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur^ blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue 10 fictum est; nam et meretrices lupas vocamuS; unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et con- ditore urhis diversa a diversis traduntur. Clinias refert Teleinadii filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse^ ex cuius vocabulo Romam appellatam. * didt La^inum ex Vlixe et Circe editum de nomine soro- 16 ris suae mortuae Romen civitatem appdlasse. Ateius adserit Romam ante adventum Euandri diu Valentiam vodtatam, sed post graeco no- mine Romen vocitatam. alii a filia Eucmdri ita dictam, alii a fati- dica, quae praedixisset Euandro his eum hcis oportere considere. Hera- clides ait Romen, nohilem captivam Troianam huc appulisse et taedig 20 maris suasisse sedem, ex cuius nomine urhem vocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urhis refert. Naevius et Enniiis Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urhis tradunt SibyUa ita dicit ^Pa^atoL, 'Pt6(iov natdeg. regina regis filia, abusive ait more poetico^ ut alibi magnum reginae sed enim 26 miseratus amorem, id est regis filiae Pasiphaes. sacerdos quia ah Amulio Vestae virgo esse iussa est, ne ei propter edendam sutolem facultas esset viro iungi. 274. MARTE GRAVIS gravida, ut non insueta gravis tempta- bunt pabula fetas. 11 sed de origine e. q. b.] cf. Festua s. y. Romam || 24 magnum] A. VI 28 \\ 28 non inaueta] bac. I 49 1 lerentia B rentia L (larentia Z) || 2 co] patre K avo mythogr. J 4 ro* ■ ^. romuli mvL/////// (s superscr. 0^6 romi B romi/////// L {i a m. sec.) || appellati sunt LElM II 7 blandimenti gratia Stephanus || 8 a om. LH l aleti M sed prima ut videtur manus e in i mtUavit || fabnlosum . . . tarpitudinem] fabnlae lioc celandnm anctorem romani genoris turpitudinem B fabulae hoc ad colandam anctorum romani generis turpitudinem fingunt C. totum enuntiattim koc modo contractim in P: sed a lupa ideo dicuntur alti propter turpitudinem || 10 fictum est om. BC*P || et ante meretrices om. (7*P || 11 Martis. dicitur autem lupus Marti dicatus ut alibi 'Martius a stabulis rapuit lupus' Fahricius || 14 lacunam a Scioppio indicatam explebat Masvicius addens Cato in originibus || 15 Ateius Masvicius: Adeius C |j 21 fortasse filium Bomulum || 23 BeginaJ regis filia . . . Pasiphaes P|| 26 pasiphaes H: pasiphae KM pasiphes B phasiphes L (phasi- phae l) Ariadnes Masvicius COMM. IN VERG. AEN. I. 274-270. 103 275. INDE postj vel deinde, vel tunc^ adverhium loci pro tem- poris. FVLVO TEGMINE id est pelle Inpae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt; cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione reiutantur: vel falsitate fabulae, vel exemplo lovis, qui caprae nutricis utitur pelle, nnde Graece atylo%og appetta- 5 tur, sane ^tegmine* multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant laetvs virtute alacery vel quia avo regnum reddiderat, vel quia ipse novam urbem et novum condebat imperium. 276. EXGIPIET GENTEM Remo scilicet interemptO; post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt 10 placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare vide- rentur. unde est Remo cum fratre Quirinus iura dabunt. 277. ROMANOSQVE svo DE NOMINE DiCET perite non ait Ro- 16 mam^ sed Romanos. urbis enim illius verum nomen nemo vel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranm, ut ait Yarro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem levatus est^ ut alii, metu supplicii fugit et in SicUia comprehensus a praetore praecepto senatus occistis 20 est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit. 278. NEC METAS RERVM NEC TEMPORA PONO *metas' ad terras rettulit, ^tempora' ad annos; Lavinio enim et Albae finem statuit^ Romanis tribuit aetemitatem^ quia subitmMt Hmperium sine fine dedi^, 25 279. QVIN quinetiam; minus enim est ^etiam'. nam plenum est quinetiam^ ut quinetiam hiberno moliris sidere classem. ASPERA IVNO tolerabilius hoc luppiter dicit. aspera jvno'\ vd quam tu asperam dicis, vel certe ut et ego fateor. 14 Remo] A. I 292 y qnin etiam] A. IV 309 1 ad V. 275 Inde] post . . . pastorum. Laetus] uirtate alacer. P || 2 ute- bantur L ut6ba///tur ii || 3 nutricis suae Amaltheae /) || 5 cLlyCo%oq scripsi: aCyiaXos C l 9 ad v. 276 Excipiet gentem] Romulo {ftic) Bcilicet interempto . . . iura dabunt. bene Romulum solum ait disBimulanB (desimulans) de pari- cidio. P B 11 currilis B curruIiB L (curulis Q B 13 remulum ponebantur H i| 18 quia hoc nomen ausua eat enuntiare 1| 21 hoc autem urbis nomen C: quod reliqui. illtid recepi non quod integriua esset, sed ne lectio impediretur || hyci- nus B heginus L higinus Ml ^ quidem] quoque C H 2B ad v. 278 Nec metas rerum nec tempora pono] metas . . . annos. P || 24 et Albae finem] tricnnium Albae trecentos C || instituit J? || 25 tribuit om. Xlf || 28 ▲srKiiA ivmo vel quam tu asperam dicis vel certe ut et ego fateor et tolerabilius . . . dicit C ;| dicit] ut criminaretur uxorem; quia marito magis congruit quam alii add. I in marg., m supr, vmrs. 104 SERVII 280. METV ut supra id metuens. terbas caelvmqve PATIGAT alibi absumptae in Teucros vires caelique maris- que. QVAE MARE N. T. Q. M. c. Q. F. mctu sciltcet quem de Carthagine hdbet, ut supra id metuens, vel metu quo Troianos terret et Venerem. 5 nam dicit ^parce metu Cytherea\ ^mare* autem H, c, q, f/ aiibi ostendit dicendo absumptae in Teucros vires caelique marisque, ^fatigat^ vero pro exercet, sollicitctty commovet, 281. CONSILIA IN MELivs BEFERET quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata luno coepit favere Romanis. in melivs] *sis 10 To xQstrrov. et est Latinior elocutio: Sallustius ad mutandum modo in melius servitium,* mecvmqve fovebit id est eadetn quae ego sentiens, eadem quae ego volens, vel ut quidam volunt mecum in Capi- tolio constituta, 282. GENTEMQVE TOGATAM bene ^gentem', quia et sexus omnis 15 et condicio toga utebatur^ sed servi nec colobia nec calceos habe- bant. togas autem etiam feminas habuisse; cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eO; quod post tergum reicitur^ quod vulgo maforte dicunt. 283. sic PLACITVM vel fatis vel mihi*, nam inpersonale est. 20 LVSTRis quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora^ quod magis ad lovefn pertinet, quia nondum erant vel Roma vel consules. lustrum autem dictum^ quod post quinquennium una- quaeque civitas lustrabatur. unde Bomae ambilustrum, quod nofi licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare civitatem. 26 AETA8 iuxta veteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est ubi iam firmata virum te fecerit aetas et aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos, 284. DOMVS ASSABACI id cst. familia Troiana^ et est a parte totum; nam Assaracus Gapyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, 1 id metaens] A. I 23 || 2 absamptae] A. I 301 || 10 SallufitiuB] hist fragm. inc. 59 Eritz. 1 17 recinus e. q. s.] cf. Isid. or. XIX 25, 4 || 20 quin- quenniis e. q. b.] ezscr. Isid. or. V 37, 2 j| 25 aetab iuxta veteres e. q. s.] cf. Isid. or. V 38, 3 1 26 ubi iam] buc. IV 37 || aetas] georg. IH 60 1 BfSTv ut supra . . . caelique marisque om, C || 4 terret scripsi: ferret C , 8 coMfliLiA iN MBLivs REFBBET stg z6 xQ^tTtov et est . . . servitium: quia bello Punico secundo . . . Bomanis C Q 14 ad v. 282 Qentemque togatam] bene gen- tem . . . maforte dicunt. P || 15 ceolobia P | caltios K calibos P || habent £* 1 16 recini BLHC* ricini KM ricinii l || et recini usus] metricinius P jj 17 ricinus BP ri///cinus K recinus LHC* ricinius Ml || postergum KLH \\ 18 mauorte B uulgom aforte"" L (aforte fuisse videtur) ^ id ad v. 283 Sic placitum] vel fatis . . . jpati hymenaeos. P 1 20 quinquennio -P (1 21 elat KL (t l in ras.) I 28 unde Romae ambilustrum e. q. s.] cf. Monumen B6n\. Staatsr. II p. 389 g 28 ckI t7. 284 Domus Assaraci] Troiani. P COMM. IN VERG. AEN. I. 280-287. 105 auctor Romani geueris: ex quibus MummiuS; qui Achaiam vicit. PTHIAH Achillis patriam. mycenas Agamemnonis patriam; ut Agamemnoniasque Mycenas. 286. NASCETVR ad illud respondet ^certe hinc Romanos oKm*. et omnis poetae intentio^ ut in qualitate carminis diximus; ad lau- 5 dem tendit Augusti^ sicut et in sexti catalogo et in clipei descri- ptione. haec autem lovis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. pvlchra allusit propter Venerem. troianvs ac si diceret; etiam Caesar Troianus est. caesar hic est^ qui dictus est Gaius lulius Gaesar. Gaius praenomen est, lulius ab lo lulo, Gaesar vel quod caeso matris yentre natus esfc, vel quod avus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaitis Inlkis Caesar quattuor et sexaginta vidis Galliarum civitatibm cum a senatu petisset consulatum et trium- phum nec impetrasset adversante Cn. Pompeio mamo eiusque amiciSy 15 qui Caesaris processibus invidebant, hellum dvm^^A in Farsalia, quo Pompeius victus Alexandriae occiditiir. Caesar Rotnam compo- sitis rebtis et Alexandria debellata reversus in curia Pompeianojfi Cassio et Bruto aliisque Potnpeianis occisus est. ciiius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et 20 hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et divum appellari. 287. IMPERIVM OCEANO, FAMAM QVI TERMINET ASTRIS aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. Ve vera enim et Britannos qui in oceano sunt vicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptivo filio darentur, , stella medio 25 die visa est, unde est ecce Di^aaei processit Gaesaris astrum. A MAGNO sicut Alexandcr, sicut Pompeius. Graeci enim omne moffnificum magnum, ut mater magna et dii magni. '^ 3 Aj^memnoniasqne] A. VI 838 || 11 Caesar vel quod e. q. s.] cf. Ael. Spartiani Ael. Ver. 2 et laid. or. IX 3, 12 sq. || 26 ecce] bnc. IX 47 1 Nummios C mummius erat i(f || 3 ut Agamemnoniasque Mycenas] ut ipB^^ycenaeus magnorum ductor Achiuum O f 4 ad v. 286 Caesar] Gaius luliu^ Caesar qui in curia Pompeiana a Cassio (casio) et Bruto aliiBque Pom- peianis occisus est Romae interfecto Pompeio ab eo apud Alexandriam. P || 1 i 10 'dictus est] dicitur C || graus K y iulus B || graus K et Gaius C || ^nomen iC II 11 Caesar yel ... ituri optent {p. 107 lin. 7) om. K || 12 elifantem jB elefantum H || cesa B caesai Bambergensis et JPdlatinus Spartiani l. 1. 1| 13 lu- lus (7 II 15 Gn. C II 16 progressibus Lion || 22 ad v. 287 Imperium (Imperi- tium) famam astris] cuius stella uisa est oie medio (dioniu), unde est ecce Dionaei processit Caesaris astrum. P || astbis cuius fama usque ad Oceanum pervenit; aut ad Lion || 23 certe est BC* || 26 uisa est quae in ipsius hono- rem apparuisse diceretur BMl. quae . . . diceretur primus quod sciam Masvi- cius inseruit, Burmannus recepit nidla nota adiecta. ^- 106 SERVII 288. OLIM modo fdturi temporis est. caelo in caelum. SPOLiis ORiENTis victo Phamace Mithridatis filio, qui re yera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum vicit, in australi est plaga. 6 289. HONVSTVM inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus vero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet; quia ab onere venit^ honustus vero, quia etiam ab honore descendit; retinet aspirationem. alii ^hanestum* 10 legunt; veteres enim hmestum pro sipecioso ponebant, ut Dardanius caput ecce puer detectus honestum, 290.' ACCIPIES SECVRA quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem^ ut Cicero in Philippicis. isecvraI *quare ^secura^? quia nunc soUidta.* hic qvoqve potest intellegi sicut 15 Romulus^ sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait ^sublimem- que feres ad sidera caeli'. ^quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut tu quoque litoribus nostris. htc qvoqv£] *sicutego, sicut ki,* voTis vel ad vota vel votis vocabitur. 291. ASPERA TVNC id cst Cacsare consecrato cum Augustus '^O regnare coeperit^ clauso lani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa^ item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad ex- teras pertinet gentes, sed bella flagravere civilia, quod et ipse per 25 transitum tangit dicens ^Furor impius intus'. huius autem aperiendi vel claudendi templi ratio varia est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut vinceretur; calidam aquam 6 oneratas est . . . aspiratioiiem'! ezscr. Isid. diff. verb. 286 || 10 Darda- nins] A. X 183 || 17 tn quoque] A. YII 1 I 20 constat antem e. q. s.J cf. Varro d. I. 1. y 165 p 26 hniuB antem . . . reversionem] exscr. mythogr. III 4, 9 1 ad V. 288 Olim] modo futuri temporis est. Caelo] in caelnm. P || tem- poris om. XJET || 3 ptolemeum B pholomenm JET || b ad v. 289 honustum] inter honustum . . . retinet. P || honvstvs L || onustum M || honeratnm PL (corr. Z) II ^ honeratus L (corr. l) 1 honestus L {corr. l) onufitus PH || 7 ho- nori BC*M: honoris LH oneris P || hosti P || honeratus L {corr. 2) ( 8 onu- stus uero qui ab honore uenit retinet P || 12 acgipiks seovba quare secura? ant quia nnnc soUicitat aut quia poet mortem e. gr. 8. (7 1| 13 fastigium] i. e. oma- mentum superscr. 7 ) 14 potest intellegi sicut ego sicnt tu sicut Romulus C ^i 17 nostris. nam ideo in bucolicis (I 7^ 'namque erit ille mihi semper dens et in georgicis (III 16) 'in medio mihi Caesar erit' D || 18 in yotis LUm {| 19 ad V. 291 Aspera tuml id est CaeBare . . . per orbem. f qui quoniam clande- batur. P qui quoniam claudebatur recepit Daniel; Scioppius nihil de his verhis adnotavit. ceterum qninquies acribendum videtur pro qni qnoniam (quiqm) || Aspera iniqua. Tnnc id est 7) || 20 iani Ml: iam BC*H ia, L in P COMM. IN VERG. AEN. I. 288—292. . 107 ex eodem loco erupisse, quae fugavit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum^ quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et lanus ipse duas facies habet^ quasi ut ostendat duorum regum coi- 5 tionem. [vel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare.] est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reversionem. 292. CANA FiDES ET VESTA subaudis ^erit'. canam autem Fidem dixit^ vel quod in canis hominibus invenitur, vel quod ei albo panno involuta manu sacrificatur^ per quod ostenditur fidem 10 debere esse secretam: unde et Horatius et albo rara Fides co- lit velata panno. Yesta vero pro religione^ quia nullum sacri- ficium sine igne est, unde et ipsa et lanus in onmibus sacrificiis invocantor. Vesta autem dicta vel anb tijg idtiag, ut digammos sit adiecta^ sicut ^q ver, ^Evatbg Venetus, vel quod variis vestita 16 sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Yulcanoque et aiiis locis ardentibus datur intellegi. remo cvm fratre qviRiNvs ivra dabvnt] hic dissifniUat cle parriddio, quod et iungit eos, et quia non Romidum, sed Quirinum appellaty ut non potuerit parricidium facere gui meruerit dem fieri. 20 BEMO CVM FRATEE QviRiNVS IVRA DABVNT multi sic intellegere 4 unde et lanns e. q. s.] cf. Macrob. Sat. I 7, 20 et 9, 4 || 9 vel quod ei . . . secretam] exscr. mythogr. I 191 || 11 Horatms] carm. I 35, 21 Q 15 vel qnod yanis vestita sit rebus] exscr. mythogr. I 112 et Isid. VIII 11, 61 3 quasi spem LH (quasi ad T) quam spem libri Burmanni, nisi quam typoihetae neglegentia pro quasi positum est. quasi ad speciem mythogr, || pri- stinam B ^l optant M ^ Q yel quod . . . cogitare seclusi ut dittographiam eortm quae aequuntur. est et alia quae melioris yidetur causa, quod ad bellum ituri de pace cogitare et reyersionem optare debent mythogr. ^ S ad v. 292 Cana Fides et Vesta] subaudis erit . . . panno. Vestam nero religionem, quia nullum Bacrificium sine igne est ipsaque in omnibus inuocatur. quae dicitur esse terra quam ignem non dubium, dictaque quae uariis uestita sit rebus. Bemo cum fratre Quirinue iura dabunt] hic dissimulat de parricidio quod et iungit eos et quia non Bomulum sed Quirinum appellauit et reliqua ut supe- rius dictum est. sed hoc esse non pot^st . . . repetit. constat praeterea lani templum f sit non fuit patuisse sub Romulo , quia bellis numquam nacauit (uocauit). alii uolunt per hoc et re uera intellegi Quirinum Augustum esse, Remum uero Affrippam, qui filiam Augusti . . . Agrippa ^ecundis. hoc ergo dicit . . . curis dicitur. telum est cum longiore ferro unde et securis quasi semicuris. uel a no^Qavog (cyrano), uel propter generis (generum) nobili- tatem. Mars enim . . . Quirinus. P || 10 sacrificabatur C*P [| 11 colitur L II 12 uere K || Yesta . . . religione F, SchoeTlius: uestam uero religionem libri \\ 13 igni ilf II in omnibus . . . ^axlaq om, J? || 14 anot nc ccTiac K ano t€c ccTiAc X ATTo THc €nAc H || ^p yer scripsi: om. B est uef ref. r. K er uer L [sed er in ras.) M iep uer H || 'Evetbs] netus B enetua KM henrtns L rene- tus J? II 17 Aetna K aethere uel aetna B aehtna L aethna H ethua M \\ 20 fieri. an sicut multi intelligere uoluut C 108 SERVIl volunt ut Buperius diximuS; quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est videri ut geminae stent vertice cristae? sed hoc esse non potest^ quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus^ si post dictum 5 Caesarem Romulum repetit. constat praeterea lani templum patuisse sub RomulO; quia bellis numqmm vacavit alii volunt per bos Ro- manoi^ intellegi. vera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum vero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractavit: unde est parte alia 10 dis et ventis Agrippa secundis. nam adulans populus Roma- nus Octaviano tria obtulit nomina; utrum vellet QuirinuS; an Cae- sar, an Augustus vocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diverso tempore onmibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit 16 Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam* cum de Gangaridum victoria diceret^ qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto victi sunt, ait victorisque arma Quirini. ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex vicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit lulius 20 Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis; iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, vel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis; telum longum est, unde et securis quasi semicuris: vel a xoLQavog qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Roma- 26 nos: vel propter generis nobilitatem; Mars.enim cum saevit Gradivus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem; quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia via extra urbem prope portam, quasi bellatoriS; id est Gradivi. 9 parte alial A. YIII 682 || 15 sicut Suetonius probat] cf. vita Aug. 7. Serv. ad ^eorg. III 27. loh. Lyd. de mens. IV 72. Reiffersch. quaest. Suet. p. 472 II 17 victonsj georg. III 27 | 21 Romulus autem . . . curiB dicitur] exscr. Isid. or. IX 2, 84 f unde et . . . scmicuria] exscr. Md. or. XIX 19, 11 || 26 Mars enim e. q. 8.] exscr. mythogr. III 11, 10 5 templum] Danid e P dederat templum sit non fuit lacunam post fiiit imiicans. Scioppius adnotavit ^laciinam tolUt {scil. Fuldensis) sit non fuit si tamen fuit'. adscHpsisse videtur quidam ad Sei-vii verba sed non fuit, si tamen fuit patuit. cf. ad v. 294 l 6 per hoc A'C || 7 uerumtamen Cil/ || 8 positum] posmt tum K poauit L y filiam CP: sororem BKLHM || 9 eo] uero B bellum C*P J| 11 octauio KH || numina K \ 14 optinuit HM \ Ib sicut] quod B II dicit uirgilius cum de gangaridum mctoria dicertt uictorisque arma quirini ^ || 21 quirinus ideo BM || 22 dicitur quiris L || 23 quria L (qui- ris T) II telum longum estl telum est cum longiore ferro C*, dubito num hasta . . . longum est vel ... ferro Servii sint. || 23 aTTo KTpaNOY B a quo erano K a KYPdno LM B,n KYrano H || fuisset K \\ 25 Mars] quears K\\ grandiuus H 27 ed H sed Masvicius || 28 propc portam om. KM COMM. m VERG. AEN. I. 293—296. 109 293. DiRAE cum apertae simt. dtrae] hoc est abominandaej alias ^dirae^ magnae an stia cuique deus fit dira cupido et iam tum religio pavidos terrebat agrestes dira loci et dicun- tur geminae pestes cognomine Dirae. compagibvs ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam 5 compago . dicatur: sed non quia varius esse potest nominativus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nomixdbus arbor arbos, vomer vomis; nam et vomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; com- paginis enim nemo penitus dicit. 10 294. BELLi PORTAE lani gemini, quae hello aperiebantur , pace claudebantur. ideo aiUem lanus helli tempore patefid>at, ut eiusdem conspectus per beltum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa signifimt eius effigies, praebentis se euntibus et redeunti- bus ducem. hmc autem olim Numa Pompilim fecit, cuius portas 16 regni tempore clausit fvrob impivs intvs ut superius drsimus propter bella civilia^ quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt fvror impivs intys non in aede lani, sed in alia in foro Augusti introetmtibus ad sinistram, fuU 20 bdlum picttm et furor sedens super arma devincUiS eo habitu quo poeta dixiL 295. SAEVA SEDENS SVPER ARMA secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie ^in' et ^sub' tantum comi^unes esse prae- positiones. ceterum ^super' et ^subter' iam accusativae sunt, sicut 26 ^clam' et ^post', quae ante communes fiierunt: nunc in his mutata natura est. [erg6\ svper pro supra, et nunc Jiaec praepositio accur 2 an Buaj.A. IX 183 || 3 iam tom] A. YIII 349 || dicuntur] A. XII 846 || 24 Bciendum tamen est e. q. s.] Sery. comm. in Don. p. 419, 26 sqq. 1 ad V. 293 Dirae] magnae . . . cupido. Compagibus] ambages et com- pages . . . nemo penitua dicit. -P || 3 relUgio C || 4 coMPAaiBvs KH \\ am- pagibus compages jB compage» compagis Leidensis sui testimonium praefert ^urmannuB || 6 diceretnr Jlf f 9 ergo compago compagis P fortasse ergo com- pages compago compagis y compago] compago niB B || sed compaginis B compagiB autem P compaginis autem M i 10 nemo penitus dicit. Ovidins tamen in primo metamorphoseon (711) ait 'atque ita disparibus calamis com- pagine cerae'. compagine a genitiyo compaginis esse arbitror. D i 11 ad V. 244 Belli portae] lani gemini quae bello aperiebantur, pace claudebantur. Furor impius intusj uel ut superius dictnm est propter bella cinilia . . . in Si- cilia alii furor impius intus non in aede lani . . . poeta dixit. P 1 12 pete- fiebat C II 14 se euntibus Masvicius: sequentibus C|| 16 inpiyb JC|| 20 austusti introiuntibus P || 21 devinctus C: aeneis uinctus P catenia revinctus Masvi- cius II abitu P || 25 accustiuum K \\ 26 antea LM i communes fuerunt . . . natura est { in marg. 110 8ERVII sativo servity ubi vero ^de^ siffnificat, ablativo. aenis nodis noa centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione signi&cavit^ quia sunt catenae nodi plures. quidam ^aeneis^ pro ferreis tradunt, ut micat aereus ensis: et aerea quem ohliquum rota transit 6 A 297. ET MAIA GENITVM Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deo- rum ratione fabulae sequendae sunt, nam veritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores^ id est internuntios, pax solet fierL MAiA QENiTVM DEMiTTiT AB alt6\ qtiod deo opus eraty ut hostes 10 Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: uuum lovis et Maiae filium, alterum Cadi et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum lovis et OyUeneSf a quo Argus occisvs est, quem ipsum ob hanc ca/usam tjrraeda profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent 15 298. VT TERBAE propter illud quod sequitur hospitio pro- hibemur harenae. pateant propter illud cunctus ob Ita- liam terrarum clauditur orbis. *non nulli sane ^pateanV pacatae sint accipiunt, ut Sallustius simul immanis hominum vis multis e locis invasere patentes tum et pacis modo effusas; hic enim 20 habitus pads. et in CatUina cuncta maria terraeque patebant, sic enim contra cum dicitur ^clausa omnia^ bellum significatur, ut ipse quae moenia clausis ferrum acuant portis.* 299. HOSPiTio ad hospitium. ne fati nescia dido non sui: nam si sc^-et exitum suum^ multo magis vetaret: sed ^fati' 25 dixit Yoluntatis lovis^ sicut fatis lunonis iniquae. aut certe fati Troianorum; qui non sponte^ sed necessitate ad Africam venerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore inyadendarum terra- rum causa fuerat nayigatio, ut Sallustius meminit; facili tum mu- tatione sedum: quod etiam excusant Troiani non nos aut ferro 4 micat] A. VII 743 || aerea] A. V 274 || 5 Cicero in libris d. d. n.] III 22, 56 l 6 sed in deorum . . . ignoratur] exscr. mythogr. II 41 || 10 quidam sane e. q. b.] Lnct. Flac. ad Stai Theb. IV 4S2. mythogr. II 41. Ampelii lib. mem. IX 6. cf. Manckeri adnot. ad Fulg. mvthol. I 24 || 16 hoapitio] A. I 540 II 16 canctus] A. I 233 || 18 Sallustius] hist. fragm. JII 72 Kritz. || 20 in Catihna] 10 || 22 quae] A. VIII 386 g 26 fatisj A. VIII 292 1| 29 non nos] A. I 527 2 significat B signauit L | quia BC*: quae KLPHM || 4 micat om. P transit P: tranaiit C* cf. Bibbeckii adnotcU, ad Aen. V 274 ^b ad v. 297 Haec ait et Maia genitnm] Mercurium. P || 11 Caeli Luct. Plac. et mytlwgr.: Coeti C II 12 lovis et Cyllenes Luct. Plac. et myihogr.: Cyllenis C || 16 sequetur K \\ 17 non nuUi sane . . . portis post hospitium hab, |j 19 effusas urbis Kritzius \\ 23 ad V. 299 Ne fati nescia Dido] non sui . . . quod utique ignorabat Dido. P II 24 yitaret Masvieius eumque secuti Burmannus et Lion || 25 lovis ... ini- quae om, £ || 26 uenenmt BL | 28 ut Sallastius meminit . . . sedum om. B 29 sedum KiJ: sedium LH COMM. IN VERG. AEN. I. 297-306. IH Libjcos populare penates veuimus. ergo hoc a^itur^ ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est^ non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est quid vota furentem, quid delubra iuvant? 6 300. voLAT iLLE PER AERA simUis htc fesUnoMo Mercurii est, ut supra Neptuni. in qua/rto et talaria nectit et virgam capit et plus moratur. 301. REMiGio ALARVM translatio reciproca^ ut supra diximus; nam alibi velorum pandimus alas. citvs pro cito, adverbium lo temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant^ Mercurius octavo decimo die in ortu suo invenitur. poeni avti0toi.xov est quasi phoeni. 303. VOLENTE DEO Mercurio vel love. IN frimis praedpue. 304. IN TEVCROS pro Teucris, ut diximus. alibi ^in Teucros^ 15 adversum Teucros, ut absumptae in Teucros vires. 305. AT pirs AENEAS f /5Kwi» Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias veteres pertinent saqpe numstrantur, hic ergo \deus apicis, qmd insigne flaminum fuit, de qUfO hco suo in quarto Itbro dictum est. vult ostendere igitur, flamini 20 extra medmm pomerium post solis occasum apicem ponere non licere, Aeneas ergo hic ad Cartliaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait ^at pius Aeneas, per noctem piurima volvens, ut primum lux alma data est, eodre locosque eaplorare novosy quas vento accesserit oras, qui teneant, nam inculta videt, homi- 25 nesne feraene* manifeste longius ab urbe intdlegitur; unde anifnad- 4 quid] A. IV 65 || 7 talaria] A. lY 239 || yirgam] A. IV 242 || 10 velo- Yum] A. III 520 II 11 cnm enim . . . inyenitur] ezscr. mythogr. III 9, 5 || 15 dixi- musj ad Aen. I 231 y 16 absomptae] A. VII 301 3 haec diceptibns om. LH {supr, vers. add. Q || 4 quid vota] qui uota BL (quid l) est quid evanuerunt in K ^ ad v. 301 Bemigio alarum] trans- latio reciproca. Citus] pro cito. aduerbium temporis in nomen deflteznm (di- f flezum). etiam Poeni avxiaxoixov est quasi phoeni (poeni). P j| 9 dictum est 3f 11 12 deciiAo . . . Mercurio || 19 o^ v. 306 Alma] lux alma quod alat et uniuersa dicta. unde alma Ceres quod nos alat. Locos] et locos et loca dicimus . . . et ioci P 1 20 eo quod X || 22 ut etiam plinius sentit Kl: ut plinius dicit B ut etiam plenius sentit LH ut etiam plinius sensit M et amplius sentit C^ Steph, Dan. || 23 et locos atn. B || in om. Jir || 24 dicimus K || simile est ... ioci] sic iocus et iocus et iocos et ioca B || 25 ioci] iocos XIT || ut ioca . . . convertere {p. 113 lin. 3) om. i? || ct quam multa . . . epistolis om. Kjji 28 qvas VENTo ACCB88ER1T OBA8 siue praepositioue. Sallustius genua patrum aduolunntur. superius dictum C COMM. IN VERG. AEN. I. 306-312. 113 fieri, cum praepositio detracta nomini verbo copulatur, et plerumque eam suam retinere uaturam plerumque convertere. hoc igitur scien- dum est^ quia, cum casum suum retinet^ hysterologia est^ ut hoc loco; cum autem mutat^ figura est^ ut Cumarum adlabitur oris; ^oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas 5 ponunt praepositiones. qvAs yento accesserit oras] ^sine praqposi' tione. Sallustius genua patrum advolvuntur.* 308. QYi TENEANT iure dubitat^ cum omnia cemat inculta. est autem ordo ^qui teneant^ hominesne feraene'; media per paren- thesiu dicta sunt. exacta exquisita. et ostendit providum regem lO per se curantem commoda socionim. 310. IN CONVEXO NEMORYH prooeconomia est ad causam per- tinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei^ et qui cum ipso supervenermt. ^convexo' autem curvo, unde et convexum dicitur caelum. sane subaudimus Moco'; ut alibi castrorum et campi 15 medio, id est spatio. ^nemorum^ autem modo silvarum. interest autetn inter nemus et silvam et lucum; lucus enim est arborum muUi- tudo cum religione, nemus vero composita multitudo arborum, silva diffusa et inculta. svb rvpe cavata periphrasis est speluncae. 311. ARBORIBVS ATQVE H0RBENTIBV8 VMBRIS umbris arborum, 20 quo modo molemque et montes. aut certe arboribus et umbris speluncae. et hene ostendit omnia fcuf^is adUxta navibus non quae venerant cum Aenea. ^clausam^ autem ^occuliV occulit et dausit. 312. COMITATVS ACHATE bcne ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquum timere dicendo ^uno graditur comitatus Achate\ et dixi- 25 mus quaeri^ cur Achates Aeneae sit comes. varia quidem dicuntur; melius tamen hoc fingitur^ ut tractum nomen sit a Graeca etymo- logia. &x^S enim dicitur sollicitudo^ quae regum semper est comes. 4 Cumarum] A. VI 2 || 7 SallustiuB] hifit. fragm. inc. 60 Eritz. || 15 caetro- rum] A. IX 228 || 21 molemque] A. I 61 1 ad praepositio ^ H 2 naturam om. K \\ S quia] quod B \\ 4 Cumarum] cum BLH II allabitur BL \\ 6 plerumque tamen etiam B: plerumque etiam tamen etiam K plerumque etiam LHMC* || 8 ad v. 308 Qui teneaut] ordo est . . . exquisita (exque.4ta). P || cum] qui B || 12 od t^. 310 In conuexo ne- morum] prooeconomia est . . . speluncae. P || ad causam pertiuens] ad illam scilicet quia aliae naues captae sunt. istae latendo euaserunt add. l in marg. | 13 uon enim intenebitur K || ut Ilionei om. B ut ilionius P ut ilione // ut ilionei nauis Ml, haud scio an recte. || 20 ad v. 311 Occulit] pro occuluit (sic Damel occulit cod.) id est abscondit et clausit. P || arboribvs . . . speluncae ot;i. B II ATQVE noRRSNTiBvs . . . arborum om. /T || 21 moiitis HM || 22 post non lacwnam indicavit Scioppius. ad laudandam Aeneae diligentiam pertinere haec verha et curavisse latere in curvis suspicatm' F. SchoeUius || 23 clausam . . . clausit F. Schoellius: classem autem occulit et clausit C || 25 diximus] dictum est C II 28 achos BKHM \\ dicitur] in hoc verbo desinit Lipsiensis folium 91. proximum qmd continebat BoUicitudo ad saevum. okr {vers. 841) intercidit, Servii comm. Vol. I. Pasc. I. 8 114 SERVII 313. BINA si ad utrumque referas^ bene dixit ^bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximuS; bina pro duobus poni^ sicut et duplices. lato ferbo id est lati ferri, ut pulchra prole. 6 314. MEDIA SESE TVLIT OBVIA siLVA quam Graeci vkiiv vocant poetae nominant silvam^ id est elementorum congeriem; unde cuncta procreantur. et multi volunt Aeneam in horoscopo Virginem^ ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silva virginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine consti- 10 tuta et misericordes procreantur feminae et viri per mulierem felices fiituri, ut probamus in Aenea, quoniam miscficordia Didonis servainr. 315. viRGiNis os HABiTVMQVE GERENS vultum et amictum. lidbitus apud veteres dicebatur tam corparis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene ^gerens^y non ^hcibens^ quod geri puianiur aliena. 15 316. SPARTANAE Lacaenae. Sparta enim civitas est Laconicae, ubi sunt puellae venatrices. redditur autem causa, virgo cur sit in silvis, scilicet propter venatum. threissa Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut Cressa genus Pholoe. veniunt autem ab eo quod est Threx et Gres. ut autem Creissa non faciat illud 20 est, quia KQ^60a per ri simplidter scribitur nec potest recipere solutionem, 0qai66a vero per at diphthongon, unde et resolvitur. fatigat suo scilicet cursu. sane quidam ^fatigaV pro fatigavit acci- pitint, praesens pro praeterito, sicut et ^praevertitur* pro praeversa est. 317. HARPALYCE haec est quae patrem senem captum a Getis 4 pnlchra] A. I 75 || IS Cressa] A. V. 286 || 24 Harpalyce e. q. s.] exscr. mythogr. II 145 1 ad V. 31S Bina] pro duobns posnit, sicnt interdnm et daplices. Lato ferro] id est lati ferri, nt 'pnlchra prole'. P || 2 antiquis 12^ || 3 nt pnlchra faciat te prole parentem id est pulchrae prolis. 1> || 5 hylem B vaMN K ylon H hilen i(f |l 7 horoscopnm in Yirgine C|j 12 ad v. S16 Virginis habitumj amictnm. haoitns autem . . . aliena. P || 13 praeter CP: propter Danid \\ 15 a^ v. 316 Spartanae] Lacaenae . . . nenatrices. Threissa] Thracia . . . facit. Threissa (thresa) autem diphthongon habet» unde et resolnitur. Fatigat] cursn Buo. P II Lacaenae] laconicae M || 18 chresBa i(f |j 19 Threx et Cres scripsi: thres et cres B grex trex K thraes et cres H thres et chres AI \\ ut autem] et ut iT II chreisaa if || 20 Kffijaaa scripsi: cressa B chressa KHM |j rj HM: e B i •K^l 21 BQaiaaa scripsi: threissa BK thraissa i/itf || ai] ai libri || 24 ad V. 317 Harpalice] qnidam a patre Harpalico' (aralico) qui rcx Amymoniorum Thraciae gentis fuit. baec patre pnlso occisoqne fugit in siluas et nenatibus latrociniisqne uiuendo ita efferata est eratque nimiae nelocitatis. et (est) qui- dam hanc patrem a Getis , ut alii dicunt a Myrmidonibus captum coUecta (col- lectam) multitudine assemnt liberasse celerius quam do feminis credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transire. Volucrem Hebrum] multum quidcra landis flumini epitheto addidit (addedit), sed falsnm est; nam est quietissimns etiam cum crescit. est antem in Thracia ante mnros Cypsalae cinitatis (satis). dictus autem ab Hebro Haemi et Rhodopes filio. Praeuertitur] . . . passiuam habet significationem. P || abpalice K haufalick BHM j| haec est om. H .| senem patrem J?ilf || a Graecis myihographm. cf, Hygin. fab. 193 COMM. IN VERG. AEN. I. 313—318. 115 multitudine coUecta liberavit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epithe- ton fluminis eius addidit laudi. harpalyck] rjuidam a patre Har- palyco, qid rex Amymoniorum Thraciad getitis fnit, ita nntritam dicuntj ut ipse CamiUam a Metabo faciL haec patre propter ferocimn a civi- 6 bt(s pulso ac postea occiso^ fugii in silvas et venatibus latrociniisque vivendo ita efferata est et huius vclocitatis ct exercitii facta est^ ut subito ad vicina stcdmla coacta inopia decnrreret et rapto pecmiim fetu imequctitcs etiam equites in ccleritate vitarct, scd quodam tcmpore posi" tis ad insidias cervarum plagis capta et occisa cst, cuius mortem nohi- lo litavit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in vicinia orta contmtio est, cuiiis fuisset haedus quem Harpalyce rapuaaty ita ut gravi certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur, postea con- suetudo scrvata est, ut ad ttimulum virginis populi convenirent et propter expiationem per imaginetn pugnae concurrerent quidam hanc patrem 16 a Getis, ut alii volunt a Myrmidanibus captum collecta multitudine culset^ni liberavisse celcrius, quam de femina credi potest: unde et flu- mina dicitur celeritate transisse. volvcrem hebrvm multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit est autcm in TJiracia ante muros 20 Cypselae civitatis, de locis superisThraciae veniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et lUiodopes filio. praevertitvr id est transit. dicimus autem et praevertit et praevertitur nova ratione. nam passiva declinatione utimur in activa significatione^ ut hoc loco; praevertimur etvim cum ipsi praeimus. cum autem activa declinatio 25 est passivam habet signiflcationem, ut ^ille me praevertit'. alii ^praevertitur^ sic positum volunt, ut bellantur Amazones pro praevertit et bellant 318. NAMQVE VMERis DE MORE ut ostcndatur esse venatrix. 23 dicimuB autem e. q. s.] cf. Prisc. T p. 402, 17 H. || 27 bellantur] A. XT 660 2 tranaire BH mytkogr. || 3 HarpalycoJ arpalico C*P || 4 Amymoniorum C*P Amymnaeorum Burmannus ex Hygino. fartassc Amymnorum. || 5 haec patre propter ferociam] ab his verbis incipit quintus Cassellani quatemio. || 8 ad C*: ac C II coacta C^: coactu C \\ rapto ex raptu C || peccorum C || 10 nobi- litauit (7*: nouiHtauit C || 11 eai?i C^: eum C \\ 15 hunc C' vel C^ \\ 16 multi- tudine] mu C^ in ras. || 17 asserunt C^ vel C^ \\ 18 quidani C |j 19 epitheton C^ II 21 cypsale satis C || 22 rodopes C^: rodo,//// C {duae Utteiae erasae sunt) j, 23 et praevertit om. KCP {suppl. C^) || et praeuerti H || 24 in om. C non P \\ siguificationem K significatio P || 25 cum ipsi praeimus enim tunc praeuerti- mur P II 29 ad v. 318 De more] venantum ecilicet. Habilem] aptum sexui uniuscuiusque (aniuscasuque). Comam difiPundere (defundere)] ut diffunderetur (defunderetur). graeca autem figura eat . . . talentum. P || namqve v. d. m. KU: UVMHRIS B NAUQVK C NAMQVK UVMEBIS DK MOUK M 8* 116 SERVII de more venantum scilicet habilem apturn sexui. unusquisque enim arcurn habet pro viribus suis. venatrix similis venatricij id est quasi venatrix, ut at medias inter caedes exxdtat Amazon, COMAM DiFFVNDERE ut diflfiinderetur. Graeca autem figura est. sic 6 alibi et argenti magnum dat ferre talentum et tu das epulis accumbere divum: unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo verba iungamus, nisi in poemate. 320. NVDA GENV nudum genu habens; ut si dicas ^bonus ani- mum'. et est Graeca figura^ sed non ea quam diximus fieri per 10 participium praeteriti temporis et casum accusativum*, haec enim per nomen fit: quamvis ad unam significationem recurrant SiNVS COLLECTA ut OCulos suffusa. 321. AC PEIOE paulo post sequitur ^inquit'. HEVS nunc ad- verbium vocantis est^ alias interiectio dolentis^ ut heus etiam 15 mensas consumimus^ iuquit lulus. 322. ERRANTEM investigantcm^ qtiia venatores cum vestigant qiiasi videntur errare. sororvm non tcmquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine. 323. svcciNCTAM instructam^ vel ut alii dicunt in cingulo 20 habentem pharetram, ut plerique. macvlosae lyncis cpitlieta tribus modis ponuntur, aut laudandi nut demonstrandi aut vituperandi. hic hnacuhsae' demonstrandi {est) sane, Lyncus rex Scythiae fuit^ qui missum a Cerere Triptolemum^ ut hominibus frumenta mon- 1 HABiLEx aptam seznil cf. Don. ad Ter. eun. II 8, 24 || ^ ^t medias] A. XI 648 II 4 graeca autem ngnra est e. q. 8.] cf. Don. ad Ter. Andr. III 2, 4 || 6 et argenti] A. Y 248 g tn das] A. I 79 ( 12 ocnlos] A. I 228 || 13 heuB nnnc adverbium vocantis e. q. s.] exscr. Isid. diff. verb. 197 || 14 hensj A. VII 116 16 qnia venatores . . . errare] Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IV 323 || 22 Ljncns e. q. 8.] exscr. mythogr. I 31 et Luct. Plac. ad Stat Theb. IV 668 2 nen^natrici C || 3 quasi venatrix . . . Amazon om. C (m mar^, inf. add. C*) II 6 et arcent imaginem C7P || 6 dadabere C (da bibere C^) || obtmuitl inue- nit C optinnit M I facere] dicere malim || 7 ne] non K || inngantur K, fortasse nisi in poemate, ne duo verba inngamus jj 8 ad v. 320 Nuda genu] nudum genn habens. Sinus collecta] ut ocnlos suffusa. P || si] sic K || bonum animum B bonum animo C (bonus animum C^ vel C^) y 9 ea quae £eri per participium prae- teriti temporis et casnm accussatiunm Bolent C || diximus om. K \\ 11 nomina B 13 ad V, 321 Ac prior heue] aduerbinm uocantis est, alias interiectio dolentis est. heufl . . . lulns P || 14 nt om. C {suppl. C^ || 16 inquid KH \\ 16 ad v. 322 Erranteml innestigantem quia nenatores . . . jsrrare nidentur. P || vidistis ple- rumque ano diuersa in unnm ezitum cadunt . . . ex responsione colligitnr. EBBANTEM inuestigantem C. cf. ad v. 324 y 17 soror ex sosor C y Id ad v. 323 Snccinctam] instructam . . . pharetram. Macnlosae lyncis] epitheta . . . de- monstrandi est. sane Lyncns . . . narii coloris. erit antem nominatinus haec lynx. P y 20 ut plerique] om. H t pellem sed habent superscr. m (t. e. alia scriptura esi pellem, sed habent atidiendum est.) et pellem omnia quibus utor exemplaria impressa praeter Danidem et Comnvelinum, qui Parisinum secuti sunt. I 23 omnibus KH (ominibns h) COMM. IN VERG. AEN. I. 320-329. 117 straret, susceptuin hospitio; ut in se gloria tanta migraret, interi- mere cogitavit. ob quam rem irata Ceres eum convertit in lyncem, feram varii coloris, ut ipse variae mentis extiterat. et erit nomi- nativus haec lynx^ ut Pan Tros^ quae in genetivo una syllaba crescunt. 5 324. 8PVMANTI8 id est spumosi, partkipium loco nominis jposi- tnm. CVRSVM CLAMORE PREMENTEM plerumque duo diversa in unum exitum cadimt^ licet contraria significent^ ut hoc loco. Vidi- stis' enim etiam ad vocem pertinet^ quod etiam ex Aeneae respon- sione colligitur. premestem insequentem, ut ipse alibi ingentem lo clamore premes ad retia cervum, 325. ORSVS nunc coepit^ alias finiit^ ut sic luppiter orsus. sed illic proprie posuit^ hic usurpatum est; praeteritum enim est participium. 326. AVDiTA NEQVE viSA hinc probatur quia superius haec 16 interrogaverat Venus. sane quidam ^audita^ ad illud responsum volunt ^clamore prementem' ; (iit) ad ^vidistis si quam^ ^neque visa* responderit. 327. o QVAM T£ quae dea sit dubitat^ nam deam esse confidit. ergo hic o dubitativaj alias aptativa, adsis, o Tegeaee, favens, 328. vox HOMINEM SONAT Graeca figura est. o dea certe 20 hic distinguendum, ut post inferat ^dea certe* confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione^ conclusione. nam si nec vox nec vultus mortales sunt; restat ut dea sit. 329. AN PHOEBi SOROR Diana; nam venatrix est. bene autem 25 suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo ^an Phoehi soror^ videtur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc detm a diversis gentibus vel civitatibus diversis noniinibus appellari secundum genera beneficiorum, quae vario divini- tatis genere praestare consuevit. cui deo sagittas datas volunt, quia ut 30 10 insequentem . . . cervum] Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IV 323 J| 12 sic luppiter] A. XII 806 1| 19 dubitativa e. q. s.] cf. Don. ad Ter. ad. V 6, 3 adsifi] georg. I 18 || 28 constat . . . appellari] cf. mythogr. II 19 1 gloria tanta] inuenti frumenti gloriator C inuenti frumenti gloria P 6 ad V. 324 Spumantis] id eet spumosi . . . positum. Prementem] insequen- tem. P II positnm C^: poBitam C || 7 cvrsvh clahobe prehknteh plerumque . . . colligitur in marg. inf. add. C^ || 12 ad v. 326 Orsus] nunc coepit . . . parti- cipium. P II finit CP || 13 et hic GP || 18 ad v. 327 quam te] quae dea sit dubitat. dubitatiua, alias uocatiua. P || o qvau te] memorem supr. vera. add. C^ II 19 tegeae C || 20 o^ v. 328 Nec uox hominem sonat] graeca figura est. dea certej - conclusio est . . . ut dea sit. P || 22 est conclusio C || praeposi- tione K || 23 uultus mortalis est B M uultus sunt mortales sunt C (uultus mor- talis est C^) || 25 ad v. 329 An Phoebi soror] Diana quae est uenatrix. P dianam quia C (diana nam C^) 118 SERVU vis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamoi deum et ad t«6e- rum custodiam et ad divinationem et ad medieinam ct ad res urhanas, quae placidae sunt, et ad hella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arhor suffimmtis purgationibusque adhibeatur, ut 6 ostendattir nullum templum eius nisi purum ingredi dehere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quiniam diem funus fuerit. quidam tatnen ^an' pro sive antique dictum voluni. non mdli coniunctionem mutatam adserunt pro ^aut Phoehi soror aut Nympharum sanguinis una\ alii ^an^ coniunctionem disiuncfivam 10 volunt, ut Sallustius perrexere in Hispaniam, an Sardiniam. AN NYMPHARVM SANGViNis generis. 330. sis FELix propitia. felix enim dicitur et qui babet feli- citatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis sis bonus o^ felixque tuis. unde et contra luno in septimo dicit quae potui 16 infelix, id est adversa Troianis. srs feltx] *hoc est felicitateni praestes vel felix mihi. e contrario ct monstrum infelix et infelix vates.* LEVES levem facias, ut levat ipse tridenti. qvae- CVMQVE seu Diana, seu nympha. 331. Qvo SVB CAELO aut sub qua parte caeli, aut secundum 20 Epicureos dixit, qui plures volunt esse caelos, ut Cicero in Horten- sio. TANDEM hoc loco vacat Handem'. sciendum sane multas particulas ad omatum pertinere tantummodo, ut puta *dum' ^gentium' 'locorum' ^terrarum*. aut ^tandem doceas^ f ^^wia vix hoc quoqus con- tigit. aut ^tandem^ pro expletiva particula est 10 Salluatius] hist. fragm. II 15 Eritz. || 12 felix enim dicitur e. q. s.] cf. Isid. orig. X 97 et diff. verb. 72 || 13 sis bonus] buc. V 66 || 14 iu septimo] 309 1 16 et monstrum] A. II 246 || infelix] A. III 246 || 17 levat] A. I 146 1 liberum Commelinu,8 librum {scil. sibyllinorum) vel pecorum vel nemorimi Burmannus. fortasse puberum vel puerorum. viarum coni. F. SchoelUus 2 divinationem Burmannus: diuinitatem || 4 sacratam scripsi: sacrificatam C consecratam enotavit Scioppius \\ 6 domum C^: donum C || S mutatam C^: mu- tatum II 9 disiunctiatiuam C \\ 10 perrexerere C \\ 12 ad v. 330 Leues] leuem facias . . . seu nympha. P \\ sis felix propitia hoc est felicitatem pracKtea uel felix mihi. felix enim dicitur . . . sis bonus o felixque tiiis. e contrario et monstrum infelix et infelix uates et alibi iuno quae potui . . . troianis C ]\ 14 unde et iuno ad\iersa troianis in VII. dicit quae potuit infeUx id est aduersa troianis JK | 20 qui] quia ^ | ut Cicero in Hortensio om, B || 21 ad. v. 331 Tan- dem] hoc loco uacat. ad omatum autem pertinet. aut tandem doceas quod uix qq contigit. aut tandem pro expletiua particula est P || 'tandem'. scien- dum sane . . . terrarum] tandem enim dum gentium locorum terrarum plerum- que ad ornatum pertinent tantum B tandem. interdum enim dum gentium locorum terrarum significatio posita ad omatum pertinet C || 23 aut 'tandem doceas' . . . contigit] ut Cicero in Hortensio 'aut tandem doceas quod vix quoiquam contigit' Masvicius, qui supra (lin. 20) ut Cicero in Hortensio omit- tit. Masvicium secuti sunt Burmannus et Lion, a quibus deceptus Orellius verba iUa inter Horteiisii Tulliani fragmenta recepit p. 982, 13 || 24 aut tandem pro tamen, expletiva particula est coni. F. Sclioellius. cf. ad v. 369 0W COMM. IN VERG. AEN. I. 330-338. 119 332. HOMINVMQVE LOCORVMQVE v(f8Qfi£t(fog versus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens versus a vocali incipere, ut hoc loco, item omnia Mercurio similis, vocemque coloremque et crines flavos; nisi forte synizesis fiat in fine, id est vocalium collisio, ut est nec cura peculi. hic enim non 5 est necesse ut sequens versus a vocali incipiat. 334. HOSTiA DEXTRA hostiac dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt; victimae vero sacrificia quae post victoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas. 335. EqviDEM num ^ego quidem^ siffnificat, dlias expietiva parti- lo cula est TALi ME DiGNOR HONORE id est sacrificio. et aut vult se probare non numen, sed virginem Tyriam; aut certe quiaPaphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait uhi templum illi centumque Sahaeo thure calent arae, sertisque recentihus halant havd EdviDEsi t. m. d. h^ *ideo non 15 amplectitur sacrifi^ium, ut diutius lateat* dignor dignam me iu- dico, ut coniugio Anchisa Yeneris dignate superbo^ id est digne* habite. 337. PVRPVREO aut pulchro aut russati coloris, svras vin- CiRE COTVRNO cotumi suut calciameuta etiam venatoria^ crura quo- 20 que vincientia^ quorum quivis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari. 338. pvNicA REQNA viDEs ttd Ulud ^ ct quo suh caelo tandem\ quidam ^vides* pro visurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silva urhem mdet et Tyrios? pvnica regna vides his attentum 26 Plac. gloss. p. 19, 6 Denerl. 1 ad V. 332 Hominumque locorumque] hypermetros uersus . . . incipere. nisi fortassis (fortasis) fiat in fine uocalium conclusio, nt est . . . a uocali in- cipiat uersus. P j| hypermetms BM ypermetros K permetros C (ypermeteros C^) ypermetrus H || uersus est C || 2 habet permetros C || 4 nisi fortassis fiat in fine uocalium conclusio C (conlisio C^) || sinzisis B sinezesis KH synyzisis M II 6 collisio BH: consilio K conclusio H || pericula CP (peculi C^) || 6 a uocali uersus incipiat C || a om. BK \\ S uero om. BC^ quia et C (quae (7*) \ 10 ad V. 335 Equidem] nunc . . . particula est. Dignor] dignam me iudico . . . habite (habete). P \\ 12 tyriam aut ideo non amplectitur sacrificium ut diutius lateat C || 15 alant C || 16 meo iudicio B \\ 17 dignata KH dignante P|| 18 ha- bete C I 19 ad v. 337 Coturno] coturni . . . siii^ulari. P || russati coloris K (ti supr. vers. ead. m.): rosatico colore B trussati coloris C rosati coloris H ro- sei coloris itf C* || 20 calceamenta B calcamenta C || 23 ad v. 338 Tyrios] nihil interest . . . Agenoridae. Agenor autem Neptuni et Libyae filius rex Fhoenicis (finicis) fuit, de cuius genere Dido originem duxit. P|| 24 uisurus es C: uisu- rus C II 25 tyrios C\- terios C | his K: hic BHM || adtentum KM || his atten- tum facit Aeneam om. C 120 SERVII facit Aeneam. tybios niliil iuterest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de vicino mutuantur. agenoris VRBEM quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni ct Libyae fiUiiSy rex Phoenices fuit, de amis genere originem Dido ducd)cU, et 5 sic dictum est, ut et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris; id est ad Cumas, quas fecerunt Iii qui de Chalcide venerant, civitate Euboeae. 339. SED FINES LiBYCi ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi 10 esse potuerunt. intractabile insuperabile, asperum, saevum. sED FINE8 LiBYci] amovit st<5piciow«w , nc puiaret se in Tyrum venisse. 340. DiDo vero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellataj id est virago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibn^ nubere et prioris mor 15 riti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iccerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingehat 341. GERMANVM FVGiENS hoc loco Quasi stupuit Acueas; dc germani enim appeUatione fuerat facta maior invidia: unde auditoris aviditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est 20 causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra spem vultu simulat. longa est inivria longa narratio iniuriae. 342. LONGAE AMBAGES id cst circuitus. hoc est ambages narra- tionis, FASTiGiA summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius 25 sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere. 3 Agenor autem e. q. s.] cf. Isid. orig. XIV 4, 1 || 5 et tandom] A. VI 2 20 spem] A. I 209 || 24 Sallustius] lug. 19, 2 1 sidomios K sidonaa C sidonias M (sidonios m) || 2 ut enim dictum est CP II nomina enim ut diximus JS 3£ ^ mutantur B M (mutuantur m) mutatur G (mutantur C) mutuatur P |j 3 a^enori autem ex hoenices fuit K agenor autem ex fenicia fuit B 1 neptuni et lybiae rex filius C (neptuni et lyuiae filius rex C) Neptuni filius rex Libyae Commelinus. cf. schol. Vero7i. ad Aen. 11 82 i| 4 phoenicis HM || rationem dido dicebat C (originem dido ducebat C^ || 6 et sic dictum est ut] sic C || 6 chalchide C (cholchide C^ vel C^) || 8 ad v. 339 Sed fines Libyci] antedictam terram nunc aperte ostendit dicendo Libycos fines. amouit autem suspicionem (suspicio), ne putaret se in Tyrum uenisse. P antea dubia dicta esse potuerunt B || nunc aperte . . . saevum oni. C {in marg. nunc aperte . . . potuerunt add. C^ intkactabilg . . . saeuum C^) || 10 insupera' bile om. i(f || 11 ergo amouit . . . uenisse C || 12 ad v. 340 Dido] nomine elissa . . . lingua. P cf. ad Aen. IV 36, 335, 674 || 13 com C 1| 14 at cuicumque C {sed t ex correctura) j| et] ei (7 1| 15 fortisse C || piram C \\ 17 ad v. 341 Longa est iniuria] longa narraho iniuriae. P || stipuit C (obstipuit C^ || 22 ad v. 342 Longae ambages] id est circnitus . . . historiam. P || 25 sed j nam C U thaginis C (carthagiDe C^) Q melius puto silere L || dicere om. H COMM. IN VERG. AEN. I. 339-347. 121 343. HVIC CONIVNX SYCHAEVS EBAT quotiens poeta aspera in- venit nomina vel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus^ Didonis pater, Methres; Carthago a cartha^ ut lectum est et in historia Poenorum et in Livio. sane Sychaeus Sy brevis est per naturam; 5 sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim iu quavis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellativis evenit, si tamen de propriis originem ducant, ut Sicanio praetenta sinu, quia venit a Sicano rege Siciliae. DIT188IMVS AQRi vcferes addebant cuinsrei diveSy ut dives equum, l6 344. MiSEBAE dativus est, non adverbium. 345. cri PATER iNTACTAM DEDERAT argumentum amoris. 346. ' FRIMI8 oMiNiBVs vcl prospcris et secundis auguriis vel prima- riis, ut aliis verbis repetierit ^cui pater intactam dederat\ ominibvs auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis 15 faciebant auguriis; et praecipue nuptias. Lucanus contentique auspice Bruto. luvenalis veniet cum signatoribus auspex. TYBi adverbium est. 347. SCELEBE ANTE ALIOS IMMANIOB OMNES QV08 INTEB ME- Dios VENIT FVBOB iunge totum: nam aliter non procedit, si segre- 20 ges ^quos inter medios venit furor'; cum ipse dicat, licet simulatas, 1 qnotiens . . . dictuin est] exacr. Serv. Lnpus ep. 34 p. 71 et vita S. Wig- berti p. 293 Bal. Q 5 in Livio] fragm. 4 Hertz. || 9 Sicanio] A. III 692 || 10 dives] A. IX 26 II 16 Lucanns] II 371 || 17 luvenalis] sat. X 336 1 ad V. 343 Huic coninx Sychaeus (sichaens) erat] qnotiens . . . nomina, aut muiat . . . dictus est, quod in historia Poenomm inuenitur. Sychaeus sy breuis est . . . cuius rei diues. P || sichevs BC s L sichaevs HM || 2 aut im metro 1> || 3 nam sycheus scribit sicarbas dictus est et in historia poenorum et in libio || sycheus B sicheus LHM sichaeus P || secarbas H sycharbas M\ Belus . . . ut lectum est add. C^ in marg. inf. \\ 4 metthes BC^ mettes LH methes M metres D ad Aen. I 642. cf. mythogr. I 214 'Dido Metonis filia quem VirgiUus Belum nominat' H caracha B caraca LHM caracca I carraga C^ cf. Serv. ad Aen. IV 670, ubi carta Laur, LH, cartha Bern. 172 CM\\\xt lectum est . . . Livio] ut in libio de historia phenorum JB y 6 sychens BCHM sicheus -^ jl By B: om. C {in marg. add. C^) si LHM\% apellatiuis nominibus L II uenit CF (euenit C*) || 9 praeterita H || 10 raei C || dives ut dives equum seripsi: diues aequum 0, diues et dines equum C^H 11 ad v. 344 Miscrae] da- tiuuB est non aduerbium. P || 13 ad. v. 346 Ominibus (hominibus)] vel prosperis ct Becundis auguriis vel primariis (primamus). Tyri] aduerbium est. P H pkiuis 0MNIBV8 (oMiNiBvs C^ ucl prosporis et secundis auguriis nel primariis ut alii uerb repetierit cui pater intactam dederat. ominibus autem secundum romanos e. q. 8. C II 16 et om. BM t n aspici L (auspici Q |j 19 scelbae ante alios B BCELERE ante aijos iMMANioB o. Q. I. M. V. F. CLH. units M integra habet poetae verba. in eo inmanior et medios 1 20 iuDge totnm . . . sacrificabat om. B ;| V procedit ot si C || 21 medios H: medios CM medius L 1 furor quia multi in- manior ad furorcm, non ad pygmalionem referunt C I ! 122 8ERV1I fuisse' tamen amiciidas^ simul namque sacrificabant: ac si diceret^ sceleratior Atreo et Thyeste^.vel Eteocle et Polynice. ^mtdti ^in- manior* ad fu/rorem^ non ad Fygmalionem referunt* ordo atUem est ^inter quos medios\ 5 348. ILLE SYCHAEVM hoc loco secundum naturam posuit 349. iMPivs ANTE ARAS probavit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda, 350. CLAM quidam ad sororem referri putant secvbvs amo- RVM GERMANAE aut contemnens, id est neglegens, non curans amores 10 sororis, ut securi pelagi atque mei, id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimiO; ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. ^amores' autem plurali numero ad voluptatem 15 pertinent, ut securus amorum^ qui iuvenum tibi semper erant^ singulari etiam ad religionem. 351. AEGRAM maestam, anxiam. 352. MVLTA MALVS SIMVLAN8 VANA SPE LVSIT AMANTEM quia dicebat absentem, quem constahat occisum, atqui legimus quis fal- 20lere possit amantem? sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. vana spe quia dicebat eum reverti. lvsit decepit. 353. IN SOMNIS si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno venit, ^in somnis', id est dum 25 somnos caperet. imaqo xo stSmkov. 355. CRVDELIS aras epitheton hoc de causa est, nam arae piae suni 9 id est neglegens non curans] cf. comm. Luc. V 626 || 10 securi] A. VII 304 II 16 securusj A. X 326 || 19 quis] A. IV 296 2 Atreo om. B || tjeste B thieste LM \ etodi B etlocli H theocle M ;; et] uel M II pholinice L pholinicae H polinice M || polynice. ordo autem est inter quos medios C7 || b ad v. 348 Sichaeum] si hoc loco secundum naturom pOSUit. P II ILLE BYCRKVM BHM ILLE SICHEYM L 8YCHEAM C (iLLE 8ICHEVM C*) \\ 6 oHAs C (ara8 C^) horas H (aras h) II qui CLH: quia BMl^ 7 pronuntianda 8cripsi: pronuntiant C || 8 ad v, 350 Amores] autem plurali numero ad uolupta- tem (uoluntatem) pertinent . . . ad religionem. P || 9 contempnens CHM I amores BL: om. C amorem iZ3f || 12 sichei L \\ interimere credebat M (inter- imere posse credebatur m) || sed nec B, qui ut securi pelagi . . . posse crede- batur omittit || 13 sicheo BM sichaeo L || auri CUM: aurum B auro LC* '[ 14 periret] sed per contemptum dictum est quasi ex Pygmalionis persona: non amorem uocans honestum ad unum suum sed ad voluptiEitem in convicium add. D II 17 mestam BCHM || 21 qua C qui m || 22 lvsit decepit om. C (add. C^) II 23 soMKiis B II sinzisis B synzesis C sinezesis L (sinyzesis l qui superscr, conglutinatio) synezefiis H synizisis M || 24 ut peculi] periculis C (ut cura peculi C^ COMM. IN VERG. AEN. I. 348—361. 123 356. NVDAVIT indicavit: unde contra in sexto habemus et vul- nera dira tegentem^ hoc est celantem. quid enim tegeret undi- que truncatus? retexit ecce hic planius quid sit ^nudavit' osten- dit. cAEcvAfqvE D0MV8 SCELV8 oMNE RETEXiT utrtim od praeterihitH hoc refei-tuVy an ut gitibusdam videtur, guod ipsam Didonem parahat occi- 5 dere? nam ideo et fugam suadere visus est. 357. CELERARE FVGAM celeriter abire, ut dicimus *cursum ce- lero'. SVADET secundum naturam duae sunt syllabae^ sed multi trisyllabum putant quod etiam si inveuiatur, solutio dicenda est^ quo modo dicimus aena et aeua. hoc autem solum huiusce modi 10 verbum in Latino invenitur. 358. RECLVDiT ad opinionem somni recludere videtur, ut aeter- numque adytis effert penetralihus ignem, 359. THESAVROS hoc nomeu *n' non habet, sicut Atlas, gigas, ThoaS; AbaS; Pallas, licet in obliquis casibus inveniatur; sicut nec 15 formosus, quia derivatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. igno- TVM ARGENTi PONDVS ET AVRI aut quod iguorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nuUus umquam novit. 20 360. His COMMOTA supra dictis omnibus. 361. QVIBV8 AVT ODIVM CRVDELE TYRANNI AVT METVS ACER ERAT oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto et quos Sidonia vix urbe 1 in sexto] 498 'ac dira tegentem Bupplicia' || 12 aeternnmque] A. II 297 24 in qoarto] 546 1 ad V. 356 Nudauit] indicauit. unde econtra 'et uulnera dira tegentem', hoc est celoutem. Retexit] ecce (ec) hic nudauit quid sit ostendit. P || unde . . . ostendit om. B || contra L H econtra C et contra 3f || 4 cabcymqvb domvs 8CELV8 OMNE BETExiT ecco hic . . . ostondit. et utrum e, q. 8. C\\b fortasse quod Pygmalion || parabat C: putabat enotavit Scioppius | occidere] incertum add. C. sed incertum testatt^s est Scioppim || 6 ideo et scripsi: et ideo et C et ideo enotavit Scioppius || Bua///dere C (m videtur fuisse) || 7 od t?. 357 Tum celerare (celare) fugam] celeriter abire. Suadetl secundum naturam . . . dicenda est. P \\ CEI.ABE C (cELEBABE C^ TVM cELERABE C^) | cursum ceicra C || 10 quo modo . . . invenitur om. B || aena et a3naj aena C fortasse recte, ut 8it aSna (et aena in marg. add. C^ ena (aena T) et aena L aena et aena HM aenea et ahena vulgo. \ huius modi (72 1| 12 ad v. 358 Recludit] uel sectu (seclusos Dan.) apeiit osten- dit. P II aetemamque C7 || 14 o^ v. 359 Ignotum argenti pondus et auri] aut quod . . . nouit. P || n non habet Lm: non habet n BC^ non habet CHM 15 Pallas om. (7 || 16 quia derivatum est om. B || quia deriuatum ut speciosus generOBua scelerosus C (a forma add. C^) || ab specie HM |j 17 ab odio . . . scelerosuB om. B ab ocio adiosus om. M || uel a genere L uelut a genere H '| aut ab scelere />// 1| 18 aut certe] uel P || 19 id est om, P || ut nullus nououit. JP y 20 novitj nosse posse ^otuit B || 21 a^ v. 360 His commota] id est supra dictis. P 11 id est supradictiB B id est perterrita supradictis Lion 124 SERVII revelli, quia non voluntate, sed aut odio aut timore convene- rant. odivm crvdele tyranni id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est. 362. NAVES qVAE FORTE PARATAE td BSt Crant 5 363. PYGMALIONIS OPES quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto ulta virum. quae enim avaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remove hoc, et falsum est ulta virum. sciendum autem quod clam tangit histo- riam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a 10 rege auro de peregrinis frumenta conveherent. Dido autem a Pygma- lione ad hunc usum paratas naves abstulerat: quam cum fiigientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitavit in mare, qua re visa sequentes reversi sunt. licet et alio ordine historia ista nar- ratur. dvx femina facti pronuntiandum quas^i mirum, 16 365. DEVENERE LOCOS ^ad* minus est. svrgentem erigen- tem se, ut surgentem in coruua cervum. 366. NOVAE CARTHAGiNis Carthago enim est lingua Poenorum nova civitas, ut docet Livius. 367. MERCATIQVE SOLVM, FACTI DE NOMINE BYRSAM adpulsa . 20 ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide,.ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bovis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupavitque stadia viginti duo: quam rem leviter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byr- sam' et non Hegere', sed ^circumdare^ facti de nOmine id 6 io qnarto] 656 || 16 Burgentem] A. X 725 1 18 Livius] fragm. 5 Hortz. cf. Isid. orig. XVI, 30 II 19 adpulsa . . . Byrsam] cf. mythogr. I 214 2 oDivii autem C7 1| id est crudelis tyranui thum CP: corytum BH coritum LM (corithum 7) II 21 id eet tusciae L y Dar- danus fuit. alibi de ipsa italia Aeneas hic domus haec patria est. uel si sic diognitar (distinguitur C^) italiam quaero patriam et genus obi (ab C*) ioue Bummo ut mihi sit italia patria iouis genus efficit propter dardanus cfficit (dardanum scilicet C^ genua ab ioue ideo C y 22 tasiusque C y 23 et (m. CP respondit CP (respondet C) y quis P y 25 melius scripsi pro uelsi COMM. IN VERG. AEN. I. 380-384. 129 381. PHRYGIVM AEQVOR id est Hellespontum. conscendi bene ^conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse^ quia omne quod continetur supra illud est quod coutinet: unde est humilemque videmus Italiam. 382. MATRE DEA MONSTRANTE viAM hoc loco per trausitum 5 tangit historiam^ quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo divinarum dicit ex quo de Troia est egressus Aeneas, Yeneris eum per diem cotidie stellam vidisse^ donec ad agrum Laurentem yeniret, in quo eam non vidit ulterius: qua re terras cognovit esse fatales: 10 unde Vergilius hoc loco ^matre dea monstrante viam' et eripe, nate, fugam, item nusquam abero et descendo ac ducente deo et iamque iugis summae surgebat lucifer Idae. qnam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostentdit qualis ubi Occani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes. 16 quod autem diximus eum poetica arte prohiberi^ ne aperte ponat historiam, certum est. Lucauus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia videtur historiam composuisse^ non poema. DATA FATA SECVTV8 SCilicet a lovc. 383, CONVVLSAE VNDIS EVRQQVE SVPERSVNT aut 'cOUVulsae 20 undis- Euroque', aut' ^supersunt undis Euroque'. ^convulsae' autem ideo^ quia habes supra laxis laterum compagibus.' 384. IGNOTVS deest ^quasi'; nam contrarium est quod dixit ^fama super aethera notus'. facit autem hocfrequenter Yergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut at medies inter caedes exultat 25 Amazon^ quasi Amazon; nam Vulsca fuit. peraqro per habet 4 humilemqne] A. III 522 || 11 eripe] A. II 619 sq. || 12 deBcendo] A. II 632 ; 13 iamque] A. II 801 || 14 qnalis] A. VIII 589 || 16 quod autem diximus e. q. a.] exscr. in comm. Luc. I 1 || ^^laxis] A. I 122 || 25 at medias] A. XI 648 1 ad V. 381 Phrygium aequor] id est Hellespontum. Conscendi] bcne se- cundum physicos . . . quod continet. F || frigivm ao aeqyor J3 Jlf || 3 esse aqua vulgo I quia] qua e P || quia omne quod continet supra illud est quod contine- * iviv Fabricius. sed cf. Servius ad Aen. III 522 || 4 unde est . . . Italiam om. C {in marg. inf. add. C^) | 7 tangere L (ponere l) \\ 8 ef^essus est L g aegressus C egresus H || eam C (eum C*) || 9 ad om. LH (add. l) || laurentem agrum C j 10 qua re ei C || cognouit terras BM\ 11 uergilius perfnsus liciferundaq; hoc C cf. Aen. VIII 589 || 12 nete C (corr. C») || ac] ad C || dea C J 14 uergilins .1. C .1. dubito num Scioppius recte interpretatus sit latenter | sub ioceani U (corr. C*) 15 undaque C (corr. C^) || quam C || 16 dictum est C || ne aperte] in ea aperte H ^neaparte 3f || 18 poema. non sic uirgilius nisi per circumlocutiones B , 19 scilicet a lovej id est a ioue ac per hpc responsa C || 20 convvlsar . . . compagibus oni. li || convvlsak . . . svpersvnt C convvlsae LHM*^ 21 aut . . . autem om. L (in marg, add. l) supersunt . . . autem om. H || 22 habet C \\ compaginibns Z. | 23 od v. 384 Peragro] per habet accentum . . . non accen- tum P II 26 uolsca M Seryii comm. Vol. I. Fasc. I. 9 130 SERVII accentum; nam ^a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuvant; non accentum. 385. BVROPA ATQVE ASIA PVLSVS aut orbem in tres partes divisit et absolutum est, quiu in Africa positus, quae orbis pars 5 teriia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa if^ Europa sit, invidiose locutus est; ut supra Yenus cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis, quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo^ per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. somb Europa Agenoris filia, 10 a qua pars orbis^nominata est 386. DOLORE EST aut narrantis AeneaC; aut certe suo dolore; aequum^enim est malis filii etiam ipsam moveri. 387. QViSQVis ES pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiverat Yenus ^sum pius 15 AeneaS; fama super aethera notus' et cetera^ dicit tamen ^quisquis es'; hoc est^ etiamsi haec in te non sint^ hinc tamen constat esse felicem^ quod venisti Carthaginem. item in secundo quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios, hoc est^ qualibet ratione contra nos bella susceperis. havd credo invisvs caelestibvs 20 litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissi- mum superis: ut alibi munera nec sperno, supra mihi lussa capessere fas est. ^caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant vivos esse superis caros, mortuos vero inferis. unde et Yergilius de Pallante et nil iam 26 caelestibus ullis debontem, item contra vos o mihi manes este boni; quoniam superis aversa voluntas. . 388. AVBAS vitales carpis quibus vivimus. nihil est enim aliud vita, quam reciprocus spiritus: unde et Juppiter^ quo constant 3 aut orbem e. q. 8.] cf. comm. Luc. IX 41t || 6 cunctus] A. I 233 || 17 in secundo] 148 | 21 munera] A. VII 261 1 mihi iussa] A. I 77 || 24 et nil] A. XI 51 ) 25 vos mihi] A. XII 646 2 urum C (metrum C) B 4 absolutum estl absolute dictum superscr. l, idem in marg. Tmcc scripsit id est ut a duabus id est europa et asia expellere- tur in tertia id est afi^ca consisteret. || 9 intemunpit C || quaerellas CH Ij 13 ad V. 387 Haud credo inuisus caelestibus] litotes figura . . . superis secun- dum Pytbagoram et Platonem dixit, qui dicunt uiuos esse superis caros, mor- tuoB uero mferis. P || pluraque confessionem C (pleraque per concessionem C) I per concessionem * . . sane optima figura est (ad v. 452) desunt in Mo- nacensi, qui duobus foliis orbatus est. || tradidit £ || 14 sicut] ut jBC || 16 hoc est . . . quisquis e« om. B || constat te vulgo || 19 avt B havt H 1 21 supra . . . f as est om. C {add. C^ alibi . . . spemo expungens J 22 pitha B pitago- ram L phitagoram ^ || 23 praecipue om. B || dicit B || confirmauit L (con- firmant l) l 27 ad v. 388 Auras uitales carpis] quibus uiuimus . . . colonis. Adueneris urbem] hysterologia, hoc est ad urbem ueneris. P 1 vitalis B \\ 28 quam] nisi L COMM. IN VERG. AEN. I. 385-392. 131 omnia^ Zevg vocatur aTCo trjg ^corjg, id est vita. cabpis accipis modo, ut et placidam carpebaut membra quietem. tyriam Carthaginem a colonis. advenebis vrbem hysterologia ut supra^ hoc est ad urbem veneris. perge modo tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura^ nam liberatae sunt naves. 6 389. PERFER imperatiyus modus est, ut fer cineres Ama- rylli foras. 390. REDVCES proprie ^reduces' dicuntur qui pericula evadunt: sic in&a ut reduces illi ludunt^ scilicet post periculum inlatum ab aquila. 10 391. VERSis AQVILONIBVS aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis ventis, aut quia^ postquam ad Africam iter verterunt; ad- versus ante Aquilo coepit esse prosperrimus. 392. NI FRVSTRA AVGVRIVM VANI DOCVERE PARENTES hoC ad con&rmandum errorem Aeneae dixit, ne divinando dea esse credere- 15 tur. et est argumentum ad faUaciam, ne iniellegat deam. quod autem dicit Wani parentes'^ aut hypallage est; id est vanum augurium, ut dare classibus austros et ibant obscuri sola sub nocte pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe Wani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit 20 auguria. multi volunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam ^vanV mendaces tradunt. Sallustius in lugurthu nam ego quidem ' vellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu que- stus sum vana forent potius, quam miseria mea fidem verbis 25 faceret Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit non te pudet vanitatis? 2 et placidam] A. IV 522 cf. Ribbeckii adnot. crit. || 6 fer] buc. VIII 101 9 ut reduces] A. I 397 g 18 dare] A. 111 61 || ibant] A. VI 268 22 quidarn vani mendacea tradunt] cf. Gell. XVlll 4, 9 || 23 in lugurtha] 24, 9 || 26 in Phormione] III 2, 40 1 zEic K II ano THc cu)H(j B ano tec zohc L ano thc zohc H J^fofiq id est uita om. CP (zohc add. C"*) || a uita JB || 3 ut supra om. CF ^ G ad v. 389 Perfer] imperatiuus . . . foras. P |j 8 ad v. 390 Reduces] proprie . . . aquila. P I reduces om. BP \\ quia C || 9 sicut P || 13 aduersus ante om. B ) pro- sperrimus] posterior B || l^ ad v. 392 Vani parentes] qui res falsas et inanes docent. P|| vani docvkhe pabrntes . . . quod autcm dicit vani oin. B ^16 dixisse C ne divinando dea esse omittens || uideretur L (at crederetur superscr. l) \\ 17 aut hypallage est . . . aut certe vani parentes om. l^ || 19 soli ibant B per obscuram noctem omittens \\ 20 et per hoc . . . multi volunt om. L (in marg. add. T) II 21 augurium C || 22 efectus B || 23 uane C {corr. ead. m.) || iugur- thino C II 24 quaestus C || 25 vana] ucana C || miseria ea C (ed C^) || 26 fa- ceret om. C || formioue C || 27 argiiet C 9* 132 SERVn 393. Bis SENOS CTCNOS cycnos nayibus comparat^ aquilam tempestatL in auguriis autem considerandae sunt non solum aves, sed etiam yolatus^ ut in praepetibus^ et cantus, ut in oscinibus^ quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi 5 regibus dant^ quia numquam singulae volant^ sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto maternas agnovit aves per transi- tum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in omithogonia; cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper^ quia numquam mer- lOgitur undis. cycnos tamen habere divinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet ut cycni^ qui non sine causa ApoUini dicati sunt, sed quod ab eo divinationem habere videantur. LAETANTES post periculum. AQMIXE volatu, impetu. agmeu autem apud Yergilium est cuiuslibet rei impetus, ut illi agmine 1& certo [et vocat agmina saeva sororum]. 394. AETHERiA acther altior est aere, vicinus cado, aito tov at- d-SLv, id est ardere. lovis ales aquila, quae in tutela lovis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam 20 ova quibus supersidet possit coquere^ nisi admoveat gagaten lapi- dem frigidissimum, ut testatur Lucanus f%ta tepefacta sub alite saxa. aut quia nec aquila nec laurus didtur ftdminari, ideo lovis 6 in sexto] 193 || 7 item cycni . . . undis] cf. Isid. orig. XII 7, 19 || 8 in orni- thogonia] Aemilii Macri || 11 libro primo] 30, 73 || 14 illil A. II 212 || 15 vocat] A. VI 672 1 17 aquila quae e. q. 8.] exscr. mythogr. II 3 et III 3, 4. cf. mythogr. I 11, comm. Luc. VI 676, Isid. orig. XVIII 3, 2 et XVI 4, 22 , 21 Lucanus] VI 676 !| 22 nec laurufi dicitur fulminari] cf. Isid. orig. XVII 7, 2 1 ad V. 393 BLs senos cycnos] cycnos . . . et cantus (cantos). Laetantes] post periculum . . . saeua sororum. P | cicnob B oyonos CH c Z/ Q cicnos BL cygnos CH || 2 anes C (aues C^) || 3 cantibuB C^ {man. saec. XIII) || 4 nec ante omnibus om. B nec in omnibus C^ {man. saec. XIII) || 5 dant am. B ,[ 6 unde est LH^ per] unde per Cl| 7 cygni BCH cigni L || nulli C || 8 ut in ornithogoDia B ] ornithogeniia C or//y//thogonia L (ni Utterae erasae. in illo libro superscr. l) hurnithogonia H || cycnus H: cygnus BC* cygnos C cignus L H auguros C (auguriis C*) || 9 ales B: augur CLH (at alea superscr. /) hanc LH (hunc l) || qui L (quia l) || mergitur om. C {supr. vers. add. C*) i| 10 undis. cum cygnus neque in praepetibus nequc in oscinibus nominetur, cur ab illo sumitur auguriumV solvitur, quod augurium ad aquilam poeta retulit. sed docet Vergilius bonum omen nautis factum de cygni volatu. IJ || cyguos C II 11 cygni C || apolloni C || 12 sint Otcero || habeo C {corr. C) || 15 et vocat agmina saeva sororum secltAsi. cf. ac2 I 82 || sero C (seua C^) \ 16 ad V. 394 Aetherea] aether altior est ab aere . . . admoveat. et alia fabula apud Graecos legitur . . . quos luppiter inter sidera coUocauit. P || ere C (aere C*) |i apo tu aethin (7 || 18 dimicanti ei contra] contra dimicantes B dimicante sin contra H || ei] ioui Ij {corr. l) || gigantur C (gigautes C*) || ministrare P || 20 super- sedet B || quoquere BH conquerere C J gagaten BH mythographi: gagate L agaten C Aetiten Masvicius, cf. Plin. nat. hist. X § 12. || 21 fetetepatefacta C 22 aliqua C | lau C (launis C») COMM. IN VERG. AEN. I. 393-396. 133 ales aquila, lovis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur, sane alites proprie dicuntur aves, quae .volatu auspicia faciunty buteo sanqualis inmuss^ilus aquila vulturius. sane de aquila est et alia fabula, apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui ^ABxhg sit vocatus. 5 hic cum luppiter propter patrem Satumum, qui suos filios devorahat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium lovis se dedity post vero cum adolevisset luppiter et patrem regno pepulisset, luno permota forma pueri velut paelicatus dolore eum in avem vertit, quae ab ipso astbg dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum lo colorem, qui ater est quam semper luppiter sibi inh (amitiis fuisse ridetur amiciciis l) \\ 6 ui- rumque B || fronto dicit £ jj 8 in SaUnstio in tugurio om. B || ut sallustius C" II tuguriae C {corr. C) || 9 ac C || 11 item . . . invenitur om. B || res o?«. C l 12 sufficeret L C^ jj 13 eese otn. C || 14 ad v. 410 Talibus incusat] iu- cusare prbprie cst superiorem arguere . . . ucl parem uel snpcriorem {sic). licet U8U8 corrumpit. P || incvsat id ett redarguit D\\ 15 me om. C, supr. vers. add. (7* II incusas om. i, supr. vers. add. ? || 16 inferiorem B: superiorem CLH ; 17 numquam H || ob quam C || 22 ad v. 411 At VenusJ ordo est . . . cuius dcfinitio est. P'|| at venvs . . . dea om. J8 || ad CL (at ?) || 24 cki r. 412 Cir- cum dea fudit] figura cst tmesis . . . saxo cere comminuit brum. P J figura . . . fit om. B II messis C (themesis C^) temesis LH ^ 25 uno om. Cp || sub- iecti CB {corr. C^ COMM. IN VERG. AEN. I. 409-416. 137 trioni. sed hoc tolerabile est in sermone conposito^ ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitaS; ut saxo cere comminuit brum. 413. CERNERE NE qvis E08 causa cur fecerit, ex hoc enim pendent cetera quae sequtmtur. 5 414. MOLiRi hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra molirique arcem. avt veniendi poscere cavsas ^cilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur medio sic interfata dolore esi ^poscere^ autem nunc inquirere, alias petere, et praqponitur magis accusativo casui, dicimm lO enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco. 415. IPSA PAPHVM civitatem Cypri. et non sine raHone est quod in decimo libro plura sibi loca grata vel sacrata commemoret, hic ad Paphum "solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantumtemplo Veneris quibusvis maximis in drcuitu pluviis numquam 15 inpluere. svblimis divino incessu. . svblimis] id est sublimitery nomen pro adyerJm. 416. LAETA ecce proprium Veneris epitheton. vd ^laeta*, quia tectum nehda filium in tuto habebatj vel quod insulam suam repetat; vel ideo Paphum revisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse 20 est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere num- quam dicatur. sabaeo Arabico. Arabiae autem tres sunt, in- ferior petrodes eudemon^ in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei ano rotj iS0€LV, id est venerari^ quod deos per ipsorum tura veneramur. ^ 26 3 saxo] Eun. ann. rel. 686 Vahl. cf. Don. p. 401, 16 K. et [Scrg.] explan. in Don. p. 565 K. || 7 moliriquej A. I 424 || 9 medio] A. I 386 J 13 in de- cimo iibro] 51 sq. || 22 Arabiae autem . . . veneramurj cf. Isid. ong. IX 2, 49 2 aeperam om. P || u^ in JT ut in illo finnii Fcibricius || 3 cere commi- nuit brnm. hic locus ex Homero tractns de Ulixe a littore ingrediente urbem pheacum (Od. YII 14) xal tot* 'OSvacsvg . . . %ai i^egiot^' otis trri D cf. Macroh. Sat. V 4, 8 j 4 oJ f. 413 CemereJ ex hoc enim pendent cctera qnae sequuntur. P || 5 secnntur C ^ ^ ad i\ 414 Moliril hic . . . arcem. P || 12 ad V. 415 Ipsa Paphum] ciuitatem Cypri, ibi enim aaorabatur. Sublimis] dinino . . . aduerbio. P || 13 loco C {corr. C*) || 16 tanto templum C {corr. C) || 16 incensn {corr. C*) id eat CP 18 ad v. 416 SabaeoJ Arabico. Arabiae autem tres snnt. in una ex illis populi sunt Sabaei. sed hi montes inter quos sunt Li- banum et Antelibanum dicuntur. apud hos igitur Sabaeoe . . . ueneramur. P ,| ecce om. LH vlqI C\\ 19 tettum C {corr. C) || 21 est post serennm am. C, add. C* |^ 22 s^BAKo TYB» C II 23 eudomonen B || sabaei. sed hi montes inter quas (qnos C*) snnt libannm et antelibanum dicti snnt. apud hos igitur sabaeos C (sed hi . . . dicti snnt ab Isidoro sumpsisse videtur sckoliastes) || apud quos . . . dicti autem Sabaei om. P ) 24 thus L || ccbcin Ci cabin B caibcin L cahbein H cCBeceAi P II 26 tura BPH: inra C thura L 1 38 8ERVII 417. TVRE CALENT ARAE SERTISQVE RECENTIBVS HALANT ecce unde supra dixit haud equidem tali me dignor honore, quia Aeneas hostms ohtulerat, quarum hic mentio non fiL quod autem *re- centibus' dixit laus loci est, qui semper flore yestitur, ut omni tetn- 5 pore Veneri flores praesto esse videantur, serxis sertum et serta cum nihil adicitur dicimuS; ut hoc loco: item alibi expressius SQrta procul, tantum capiti delapsa, iacebant. si autem sertos dixerO; addo flores, si sertas^ addo coronas, ut-Lucanus accipiunt sertas nardo florente coronas. et hoc in multis nominibus 10 observandum est^ ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est^ ut piscinalis locus^ piscinalis cella, piscinale; si^marius mulus^ sagmaria mula^ sagmariuni. salant pro olent. 418. CORRIFVERE VIAM dccst ^ at ilU\ CORRIPVERE VIAM offi- 16 cium eundi celeriter arripuerunt; nec enim via corripitur. 419. Qvi PLVRiMvs ex maxima parte urbi inminens, QVi plv- RIMVS id est longus, ut ipse alio loco cui plurima cervix^ item cum se nux plurima^ id est amygdala; longa namque est. 420. aspectat] est ormtus cum animantur airvxcc, aspectat 20 rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius Lyciae Pisidiaeque agros despectantem. ARCE8 civitateSj a pdrte totum. 421. MiRATVR MOLEM AENEAS hoc ad ipsum refcrtur, magalia 2 haad eqnidem] A. I 336 || 6 serta] buc. VI 16 || 8 Lucanns] X 164 17 cui plunmaj georg. III 62 1 18 cum se] georg. I 187 || 20 in quarto] 247 21 SallnstiuB] hist. fragm. II 40 Eritz. 1 ad V. 417 sertnm et serta cum nihii adicitur dicimns. item alibi ex- presBius . . . sagmaria mnla (mnlta) sagmarinm (sagmaria). qnod autem recen- tibus dicit laus loci est, qui semper flore uestitur, ut omni tempore Veneri (Veneris) flores praesto esse nideantnr. Halantl pro olent. P || skbtisqve re- cENTiBVH uALANT om. C || ecco . . . honore om. ^ || 2 supra ait C || 3 optnle- rat C II non fit Burmannm: non fuit C || quod . . . videantur post sagmarinm hab. C (quod . . . vestitiir in marg. inf. iterum scripsit C^ citandi signo super fuit coUocato) || 4 dixit LHC^: dicit BCP || omni ex omne C7 || 5 neneri ex ueneris C y skrtisqve rkcentibvs C || 6 adicitur] dicitur B || expressius nt P I 7 sertosj sertnm CF (corr. C^) || 8 sertas] s C (sertas C*) g ut Lucanus . . . sagmarium om. J3 [| 11 cedat LH: cadat CPl || piscinalis solis locus C \\ 12 piscinalis CP (piscinale C) || multa C (corr. C^ || 13 olent] halant C ho- lant C I 14 od r. 418 Corripnere uiam] deest at illi . . . corripitur. P || 16 oc? V. 419 Qui plurimus] ex {sic C^ et C) maxima parte urbi inminens (eminens P) uel qui plurimus . . . namque est. CP || 18 namqne est delevit et adversas- que supascr. C^ i 19 ad v. 420 Arces] ciuitates. a parte totum. P || aspectat est omatus cum animantur aYxa (res enotatnt Scioppius, aiffvxcc scripsi) id est cnm rei insensibili datur sensns C || 20 nnde . . . despectantem om. B ^ 21 li- ciae LHl psidiaeqnae if || 23 ad v. 421 Miratur molem Aeneas] hoc ad ipsum rcfertnr . . . casas Poenornm pastorales dicunt. P || uibatvr . . . refertnr et QvoMoAM . . . magalia vero om. B COMM. IN VERG. AEN. I. 417-423. 139 QVONDAM hoc ad poetam; nec eDim hoc novit Aeneas. ^magalia' vero antistoechon est; nam debuit magaria dicere^ quia magar^ non magal Poenorum lingua villam significat. Cato originum quarto magalia aedificia quasi cohortes rotundas dicit alii magaiia casas Poenorum pastorales dicunt f de his Sallustius quae mapalia 6 sunt circumiecta eivitati suburbana aedificia magalia, fet alii Cas^ius Hemina f docet ita Sinuessae magalia addenda murumque cir- cum ea, --._ 422. MiRATVR poRTAS STREPTTVMqvE E. s. V. quidam hoc ^portas et vias magdlia quondam miratur^ non simpliciter dictum volunt, quoniam lo prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum ur- bium non putatas iustc^ urhes, in qutbus non tres portae essent dedi- catae et tot viae et tot templa^ lovis lunonis Minervae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam eivitatem; nam et portas et vias videbat et mox templum lutumi ingens, 16 STRATA viARVM primi enim Poeni vias lapidibus stravisse dicuntur. 423. ARDENTES multi ^festinantes', ut iuvenum manus emi- cat ardens et ardet abire fuga *et Laocoon ardens; sic enim dicit quotiens properantes vult ostendere: alii ardentes Mngeniosi' ac- cipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni^ ingenio ca- 20 1 magalia vero . . . Biffnificat] cf. Isid. orig. XV 12, 4 || 3 Cato originiim qnarto] fragm. 2 et ap. lord. et ap. Pei || 5 Sallastins] Ing. 18^ 8 || 6 Cassins He- mina] fragm. 38 Pet. || 16 primi enim . . . dicunturj cf. Isid. orig. XV 16, 6 |; 17 iuvennm] A. VI 6 || 18 ardet] A. IV 281 | Laocoon] A. II 41 || 20 nam per contrarium . . . naiead^ai] cf. Don. ad Ter. Andr. V 2, 14. Isid. orig. X 247 et Xll 2, 38. diff. verb. 296 1 hoc ad anie poetam om. C || haec C || 2 astysticon B aNTYfTicoN C an- tisticou L antistichon J? || 3 quarto lordanus prol, p. 50 sq.': oni. C primo P | 4 coortes F cortes C || rotundas ex rutundas C | dicit] dr (t. e. dicuntur) P \ alii . . . circum ea] Alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt; de his SallustiuB. Quao magalia sunt circumiecta civitati suburbana aedificia. Maga- lia et alibi; Cassius Hemina docet ita: Sinuessae etc. Kritzius epist. crit. ad E, Wuestemannum SaU. hist. fragmentis praemissae p. XXXIX sq. || 5 de his Sallustius quae mapalia] quae mapalia dicit Sallustius coni. F. SdioelUus de ^s Sallustius {lug. 18, 8) 'aedificia Numidarum agrestium quae mapalia illi vocant' ego. || 6 fortasse sunt et circumiecta || et alii Cassius Hcmiua] ut ait Cassius Hemina coni. F. SchoeUius* | 7 docet ita] locata F. Schoellius locavit et ego conieceram. cf. Liv. XXXXI 27, 12 || 5 casas Poenorum pastorales dicunt hodie €vanu€i'unt in P || pastorales ex postorales 0|| 6 alibi C^ || cassius C^: casius C H 7 Sinuessae Masvicius : sinuegsae C || 8 eam enotavit Scioppius || 9 o^ V. 422 Strata uiarum] primi enim Poeni uias lapidibus strauisse dicuntur. F \\ 13 et tot uiae G^i etotuiae C et uotiuae enotavit Scioppius || 17 ad v. 423 In- stant ardentes Tyrii] multum festinanteB, ut 'ardet abire fuga' id est pro- perat alii ardentes ingeniosos dicunt, nam per contrarium . . . yLaCeahai. Ducere muros] construendo in longitudinem ducere aedificare. P. ex his In- stant . . . ardent et id est sine igni . . . uenit et (Sonstruendo . . . aedificare hodie evanueruni. || abdentks festinantes uel ingeniosos intelligunt B i Id uult C: uel (7 II 20 id est om, C | igni om. C (igne t C* supr. vers.) ullo U 140 SERVII . rentem dicimus: unde et a Graeco yenit catus^ id est ingeniosus anb xov xaCB6^ai. dvckre MVBOS exaedificare. dvceremvrosI hoc est construendo m longitudinem producere; proprie enim cum aedv- ficantur muri dtici dicuntur. SallusUus historiarum 11. murum ab 5 angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit. 424. MOLIRIQVE ARCEM molibus factis extoUere. moliri\ est extruerCf huic contrarium demoliri. et masibvs svbvolvere saxa cur manibus? an quia adhnc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre voluit? 10 425. OPTARE eligere, ut tuus o regina quid optes. et opta- vitque locum regno. tecto ad tectum nota figura. SVLCO fossa: civitas enim; non domus circumdatur sulco: ut alibi ausim vel tenui vitem committere sulco. *8vlco fossa fundamentorum.* 426. LEGVNT eligunt. ivra] id est loca uhi iura dicantur aut 15 magistratus creentur. et bene post conditqm civitatem addidit ^iura^ et ^ magistratus! ^sanctumque senatum\ legitur apud quosdam, Bru- tum eos qui se in eiciendi^ regibus iuvissent legisse in consUium, eum^ que ordinem senatum appellatim, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus 20 separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Servio Tullio e 2>lebc electi sunt aUi senatum a senectute hominum, -fquibi allecti erant, dictum volunt, qui apud Graecos yBQov^ia appellatur. ^sanctum^ autem ideo quia senatus' sanctissimus ordo dicitur. 427. PORTVS EFFODIVNT id est Cothona faciunt. roRTVs 4 Sallustiaa historiarum II.] fragm. 82 Eritz. || 10 taas] A. I 76 || opta- iiitqae] A. III 109 || 12 aasim] georg. II 289 2 €cTAi B Kceceai C kccctcy L keectai H y acdificare B exacdificare ex ctaedificare C || 4 histor U C \\ Q cul v. 424 Moliriqae arcem] molibas factis extoUere qaod est exstraere. haic contrariam est demoiin. I\ consentit C^ nisi quod extraere praebet et est' ante demoliri omittit. || extollere] ostenderc J3 II 8 an qaia Scioppius enotavit: aat qaia eo; antiqaia C || 10 o^ v. 425 Optare] eligere . . . locam regno. Tecto] ad tectam. Salco] fossa; ciaitaa enim . . . committere salco. 1\ ex quibus optarc. . . locam et circamdatar . . . aitem hodie legi non possunt. || 11 nota figara om. C || 12 circamdatar sak cis B II circamdatar salco ergo salcos fossa fandamentoram alibi aasim C '\ \^ ad V. 426 lara legimt] eligant ncl loca abi iara dicuntar ant magistratas creentur. P. ex his tas creentar cvanu^rtmt'. || lkgvkt eligunt nel loca C (id cst scripsi) || iaria C J dicantar C (dicantar C^) || 16 credentur C 1 18 eicien- dis 0*: iciendis C || legisse scrijisi: lectos C \\ eamqae scripsi: om. C eam supr. vers. C* ) 19 senatas separatos C^: senatos separatas C || 22 seriao C ,i 22 electi] allecti cont. F. Scfwellius || qaibi allecti crant] qai sexagenarii erant coni. F. Schoellius, lU bi ortum sit ex VI. || 24 ad r. 427 Portas efFodiunt] ut portus scilicet faciant (faciunt). Alta theatri fundamenta. P. ex his Portas effodiunt at evanuerunt. || od t7. 427 kffodivnt ut portus scilicet faciant. et uere ■ « ait nam chartaginienses cothone (cotthona C^) fossa utuntur portu non naturali C 1 chotona L cotthona H 1 faciunt, Cothona sunt portus in mari non natu- COMM. IN VERG. AEN. I. 424-430. 141 EFFODirNT ut portus scilicet fadant et vere aity nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. alta theatri fvnda- MENTA hinc futura tnagnitudo , coguoscitur, quod ^alta fuHdamenta^ ait. hetie autem post res pMicas privatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis 5 gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae, 428. coLVMNAs figurate ^columnas* ^decora* ait; diversis enim significationibus idem dixit et ab eo quod est hoc decus corripitur de- coris. • 430. qvALis AFEs] ordo est ^quqlis labor\ qvalis apes ter- 10 tiae declinaiionis genetivus pluralis et in ^ium' et in *um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominativus singularis ^ns' fuerit ter- minatus; ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominativus singularis ^r' fuerit terminatus, tantum in ^um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua vero nomina auctoritate 15 firmamus^ ut apis vel apum, vel apium. sane fdbula de apibus talis est apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit hanc Ceres sacrorum suorum am secreta docuisset, interminata est, necui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere 20 cofumissa paiefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est, quam rem Ceres inmissa tam supra didis feminis quam pqpulo eius regionis pesHlentia ulta est; de corpo9'e vero Mclissae apes nasci fecit Latine autem (i£kL66a apis dicitur. aestate nova incipiente, ut vere novo. et bene ^nova', quia est et adulta 25 et praeceps secundum Sallustium. florea pro florida, ut ne- mora inter frondea turbam aut floretUia, nec enim de flore erant 20 nemora] A. I 191 || 26 secandum Sallustium] fragm. inc. 79 Kritz. rales, sed arte et manu facti. est autem et masculini et neutri generis. nam et hic cothon huius cothonis facit et hoc cothonum huius cothoni. D l 1
    1 ut fauorum cauemas cellas uocaret uel aluearia ut alibi tfaesaaros C 23 vel . . . appeliaverunt om. C (in marg. add. C^) COMM. IN VERG. AEN. I. 431-438. 143 435. IGNAVVM inutile, non aptum industriae; nam industrios navos dicimus. Fvcos secimdum Plinium apum multa sunt ge- nera. proprie tamen apes vocantur ortae de bubuS; fuci de equis^ crabrones de mulis, vespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum maior ape, crabrone minor. pecvs dici- 5 mus onme quod bumana lingua et effigie caret^ id est a pascendo, •tiude Horatius omne cum Proteus pecus egit altos visere montes. Plautiis clurinum pecus simiam disit praesepibvs alveariis. et est translatio, quae fit quotiens vel deest verborum proprietaS; vel vitatur iteratio. lo 436. FERVET concelebratur; ut contra ^friget' cessat dicimus^ ut Terentius nimirum hic bomines frigent. ' redolent quidam olere res vel malas vel honas, redohre tantum bonas tradunt FRAGRANTIA quotiens incendium significatur^ quod flatu alitur^ per *r dicimuS; quotiens odor, qui fracta specie maior est^ per ^r' dicimus. 15 sciendum sane nihil in hac vacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum adversum alienigenas fucorum conparatur expulsio. 437. O FORTVNATI QVORVM lAM MOENIA SVRGVNT bene 'fortu- nati', quia iam faciuut quod ipse desiderat. o fortvnati expressit 20 Aeneae desiderium, QroRVM iam moenia svrgvnt laus vel ab ipsa re sumitur quae laudatur. 438. FASTIGIA nunc operis summitates, alibi ima significat, ut forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras. SVSPi- CIT miratur, ut e contrario ^despicit' contemnit significat. 25 2 secnndnm Plinium] nat. hist. XI 20^ 70 || 3 proprie tamen . . . minor] exscr. Isid. orig. XII 8^ 2 et 3 || 5 pecns dicimus . . . caret] exscr. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 275 et Isid. ong. XII 1, 6 || 7 Eoratius] carm. I 2, 7 || 8 Plau- tus] truc. II 2, 14 II 12 Terentius] eun. II 2, 37 'ni mirum homines frigent'. |{ quidam . . . tradunt] Isid. diff. verb. 406 ) 14 quoticns . . . dicimua] exscr. Isid. diff. verb. 236 || 24 foreitan] georg. II 288 1 adv. 435 Ignauum] inutile . . . de aBinis. Pecus] dicimns . . . a pascendo. Praesepibns] alneariis. P. ex his nauos . . . secundum et mulis . . . Pecus non potui legere || 2 gnaros C^ supr. vers. gnauos 1^3 bobus £X || 4 secundum Aemilium Macrum om. ^ || 7 unde om. BC i protheus BLHC^ || 11 ad V. 436 Feniet] celebratur . .,. per r dicimus. P. ex his Feruet . . . contra Jiodie tvanuerunt || 13 olere C*: ole 0|| malas C^: malus C || 14 fhagrantia . . . per r dicimus om. B || flaqrantia CHP JH alitur] uel a flamma add. LH ex Isi- doro ut videtur || 16 odor ex odos C || qui ex quid vel quia C quia L et Isi- dorus (qui 2) ) 19 o fortvnati expressit Aeneae desiderium hoc est qui iam faciunt . . . desiderat. qvorvm . . . laudatnr || 23 o^ r. 438 Fastigia] nunc operis summitates . . . fastigia quaeras. P || summitatem L || 25 ut om. G \\ contempnit C || significat. vel suscipit alta aspicit, ut alibi ^hanc primum Buspice rupem' I) L44 SERVII 439. MiRABiLE DICTV ob hoc quod sequitur, quia mixtus cun- ctis latebat. potest tamen hoc et mperiari et inferiori sensui addi. 440. PER MEDios figura est; nam planum fuerat ^mediis se infert*. miscetqve deest ^se\ neqve cernitvr vlli neque ab 5 ullo cemitur; et est Graecum ovdavl oQoifLsvoQj ut scriberis Va- riO; id est scribet te Varius. 441. LVCVS ubicumque Yergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata valle sedebat. unde et in sexto nulli certa domus, 10 lucis babitamus opacis; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur ^hic templum lunoni ingens\ Uucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam volunt. m vrbe fvit media nunc iam in media. LAETissiMVS VMBRA aut scptimus est^ aut secundum Prctbum gene- 15 tivuS; ut sit ^laetissimus umbrae'^ sicut Sallustius frugum pabuli- que laetus ager. 442. Qvo PRIMVM hoc est; simulac venerunt; nec enim secundo ad Africam ventum est. ordo est ^quo primum loco^. 443. EFFODERE Loco siQNVM historia hoc habet, quam more 20 suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam lunonis; illic accepit oraculum et sacerdotem eiu& secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum venissent, sacerdos elegit locum facien- dae urbi, quo eiFosso inventum est caput bovis. quod cum displi- 25 cuisset; quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inventum placuit^ quia hoc animal ]icet subiugetur; bellicosum 6 scriberis] Hor. cann. I 6, 1 || 8 lucol A. IX 3 J 9 nnlli] A. VI 673 11 lucas autem . . . yolunt] ezBcr. Luct. rlac. ad Stat. Ach. I 593 cf. Isid. orig. XIV 8, 30 et XV 6, 7 y 15 SallustiuH] hist. fragm. II 92 Krits. y 20 Dido . . . per bovis] ei^scr. mytbogr. I 216 3 ad V. 440 Per medios miscetque] deest se. Neque cemitur ulli] id est neque ab ullo cemitur. graeca figura, ut alibi 'scriberis Vario', id est scri- bet te Varius. P y figura est ra dictum est CP | 20 noxiam C II 21 praecedentis l \\ nam otn. CP (namque post prosa supr. vern. add. C^ 22 nunc ergo wn. P |j 24 correptus (P uel C^ || 25 onidi ex ouidie %d videtur C II 27 et o Mercurius om. CP {supr. vers. add. C || 30 audaciter C || 31 nec enim esse septimus casus potest om. B || enim mn. C 10* 148 SERVn et fidere nocti. sane optima figura est quae numquam a princi- palitate discedit; ut atque humiles habitare casas accusativo iuuxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentativum. 453. SVB TEMPLO hoc cst iu templo, ut supra. 6 454. REGINAM OPPERIENS aut quam intellegebat esse ventu- ram ex artificum festinatione: aut certe videndae reginae occasio- nem requirens. qvae fortvna felicitas. et ^quae^ hk admirandi significatus, 455. ARTiFicvMQVE MANvs INTER SE hoc est, habebat arti- 10 ficum conparationem. ^inter se' autem inter se certantiumy an ali- quid tale, 456. Ex ORDINE hoc loco ostendit omnem pugnam esse de- pictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus victud. sane pugna 15 est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem uni- versi temporis dicitur^ ut Punicumj Mithridaticum. Sallustius ita sperat pugnam illam pro omni hello futuram. Livius ni Pyr- rhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam iello honus. 20 457. TOTVM vvLGATA PER ORBEM quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit. 458. ATRIDAS Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. saevvm ambobvs ACHILLEM atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius 26 partis constat fuisse. an ^afnbobus' Agamemnoni tantum et Priamo? 1 et fidere] A. IX 398 | 2 atque humilesl bnc. II 29 || 14 sane pngna e. q. B.] cf. Ifiid. orig. XVIII 1, 8. dirf verb. 78. Noniaa p. 437 M. j| 16 Salluatias] hist. fragm. inc. 27 Kritz. || 17 Livius] fragm. 1 Heitz. 1 23 usurpatum . . . fuerunt] exscr. Luct. Plac. ad Stat Ach. I 3, 6 1 quae numqaam] ab his verbis incipit Monacensis folium 56 || S frequen- tativum] dicimus supr, vers. add. C^ || 4 a^ v. 453 Sub templo] hoc in tem- plo, ut Bupra. P II est mn. C || supra] Bub sole add. M sub sole pro in Bole uuld. l in marg, || 5 od v. 454 Reginam opperiens] aut quam intellegebat . . . requirens. P || opp£biens Lm: opehiens CHM expectans supr. vers. add. Im ^ 8 significatus est (T^ [| 12 oei v. 456 Ex ordine] prout fuerunt. P|| 13 tantum] tamen C7 || 17 separat C |j pro omni bello] idem praehent libri mei ad Aen. X 311 excepto Parisitio 7929, qui omnibuB bello Jidbet, cf, Kritzii adnot. || lybius C II pyrrus C |j 22 ad v. 458 Atridas] usurpatum est . . . atqui tres dixit. P \\ 23 philistenis B plistheni C (plistheniB C^) flistheni P || fuerunt] fuisse dicim- tur Bilf II ET sAEVVM CP || 24 ACHiLLEH idco achillcm uocat saeuum ambobus quia inter illum et menelaum atque agamemnonem licet unius partis essent saepe discordia fuit, sicut legitur in historia troianorum. priamus uero troia- nus erat ideo uirgiUus dicit ambobus, quia illos duos fratres pro uno debemus habere. priamum pro alio atqui tres dixit e. q. s. 3f || 25 t partus patris i£ patris Burmannus et Lion || agamemnon C COMM. IN VERG. AEN. I. 453-466. 149 an anibobtis eocercitibus? Crraecis propter smm de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et ^ambobm^ pro utrisqtie farte hunc. 460. PLENA LAB0RI8 plcDus geneti^o melius iungitur, ut Teren- tius plenus rimarum sum. Plautus dedecoris pleniorem. 461. EN PRIAMVS laus picturae est, per quam non imago^ sed 5 prope ipse ostenditur Priamus. svnt hic etiam sva praemia LAVDi ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enira bella depingunt; et virtutem diligunt et miseratione tanguntur. SVA id est congrua; ut strueremque suis altaria donis. lavdi lo virtuti; ut primam merui qui laude coronam. 462. MORTALIA adversa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiuntf vel absolute ta avd^Qcimva. 463. SOLVB METVM collectio est. nam ubi virtus praemia^ adversa miserationem merentur; rite formido deponitur. feret 15 pro adferet. et hic reddidit hoc primum in luco nova rcs ohlata timorem leniit. 464. INANI epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud veteres (lataLotsxvia vel ipsvSotExvia dicta est. 20 ^pascit' autem ddectat, ut non animum modo uti pascat pro- spectus inanem; vd ut quidam voltmt ad stupentis animum rettulit, qui vel inantbus commoveba>tur. 465. MVLTA OEMENS graecum est nokka 6t€vd^€rTU;TiNa C j 14 (Ki v. 463 Solue. Feret] pro adferet. P || collectio est] de his quae uidet collegit (coUigit Z) ut metum solui debere uideat M et l in marg. H 16 res oblata ex re sublata C || 17 lenit C |j 1%. ctd v. 464 Inani] epitheton est pictu- rae . . . utilitatis. P || pk^tvra pascit inani C|| 19 plenitudine] similitudine 0* || utilitatis. Cicero iu paradoxis (5, 38) quam vilipendat picturam patet cum ait: sed, obsecro te, ita nunc ista venusta habeantur, non ut virorum vincula, sed ut oblectamenta puerorum. D || 20 MateotexNia C || 23 vel enotavit Scioppius: uelat C II 24 ael v. 465 Multa. Humectat flumine uultum] tapinosis est ... fluxu ipso. P.jl ct€nazon C II 26 fluere B M \\ 21 ad v. 466 Pergama circum] abusiue . . . gerebantur. P || 28 Troiam] ilium CF 150 SERVn 467. TROIANAE IVVENTVS defiiiitio est Hectoris, ut Catillus- que acerque Coras, Argiva iuventus. et re vera sic paeiie ubique Homerus ponit; ut Hectori tautum vel Acbilli totus cedat exercitus. 5 468. HAC PHRYGES bene ubique Vergilius pro negotii quali- tate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas vocat, ut hoc loco, item o vere Phrygiae, neque enim Phryges; Dardanidas gerierosos, ut Dardanidae magni genus alto a sanguine di- vum; Laomedontiadas perfidos, ut nondum Laomedonteae sentis 10 periuria gentis; Troas fortes, ut Troes agunt, princeps tur- mas inducit Asilas; Hectoreos quoque fortes, ut nunc nunc iusurgite remis, Hectorei socii. cristatvs achilles secun- dum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fiiisse. ^cristatus^ autem participium est derivatum a genere feminino, 15 469. NEC PROCVL HiNC RHESi Rhesus rex Thraciae fuit, (ut) quidam tradunt Martis, ut alii Uebri vel Strymonis et Euterpcs Musae fdius: qui cum ad Troiae venisset auxilia clausisque iam portis teutoria locavisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi 20 speculatum venerant; abductique sunt equi, quibus pendebaut fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent vel dc Xantho Troiae fluvio hibissent, Troia perire non posset. 470. PRiMO SOMNO prima parte noctis, ut libra die somni- que pares ubi fecerit horas. aut ^primo somno\ ut graviorcm 25 ostenderet somnum; aut prima node, quia ante Ehesus in Troia non fuerat. 471. TYDIDES Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, 1 CatUlusque] A. VII 672 || 7 o vere] A. IX 617 || 8 Dardanidae] A. V 45 1 9 nonduml A. IV 541 || 10 Troea] A. XI 620 || 12 nunc] A. V 189 15 Rbesus . . . fata Toiana] exscr. mythogr. I 203 || 23 libra] georg. 1 208 3 posuit L II 5 orZ t7. 468 Cristatus Acbilles^ nam Achillis cristis terribile (ten*ibils) fuit. cristatus auteni })articipium dermatur a genere feminino. P 6 et BCH: om. L etiam 311 || 10 agunt t raptim L agunt raptim H || prin- ceps raptim MC^, sed raptim expunctum in 3/ || 11 Hectoreos . . . socii om. C, in marg. add, C^ || 13 secundum^ . . . dicitl ut Uomerus dicit B || fuisse. irf pl 6\ xQvqxxUiav dsigas , . . tQVtpcilBi.a (11. XIX 380) J) in marg. J 15 ad v. 469 Nec procnl Hhesi (eresi)] Rhesus (resua) rex Thraciae , Martis et Euterpes (euter- pis) Musae filius. qui cum . . . perire non posset. JP || 16 alibi C || strymoniis C \\ 17 anxilium C |j 18 Troiano om. CP || 21 pabula troiana C || de otn. P \ xajithro C || 22 troia C-i traia C || 23 ac2 r. 470 Primo somnoj prima parte noctis aut prima nocte quod ante Rhesus in Troia non fucrat. P || 24 granio^ rem C*: gradiorem C || 26 ostenderat C {corr. C-) || ante] inte C || 27 ad v. 471 Tydides] Diomedes. P COMM. IN VERG. AEN. I. 467-478. 151 ut supra diximuS; aut quia sccundum Homerum occidente Diomede cadavera Ylixes traliebat. 472. ARDENTES ct caudidos significat et veloces, ut pernici- bus ignea plantis. si ignea velox est, siue dubio et ardens. 473. XANTHVM fluvium Troiae. 5 474. PARTE ALIA FVaiENS AMISSIS TROILVS ARMIS ^parfe alio^ sdlicet templi, et veritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum vellet tenere^ captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmihe mutavit poeta. fvgiens fugere vo- lo lens accepto iam vulnere. amissis armis vd actatis inbecUlitate, vcl vultieris dolore •fincijpientibm. 475. iNFELix multi hoc loco distinguunt et suhiungunt ^puer atgue inpar congressus Achilli\ ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas ^puer', unus est sensus. atqve inpar 15 ac si diceret; etiam si puer non essei CONGRESSVS achilli con- gredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum. 476. FERTVR Eqvis trahitur. CVRRV curribus falcatis usos esse maiores et Livius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplici- 20 bus. REsvpiNvs resupinus quo modo hastam trahebat? sed intelle- gitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo tralhi. inani sine rectore; nam corpus haerebat. 477. LORA TENENS TAMEN quamquam mortuus. 478. VERSA tracta, ut Plautus inveniam omnia versa, 26 sparsa. *venit autem ab eo quod est verror. inscribitvr dila- ceratur, ut Plautus corpus tuu!m virgis ulmeis inscribam. hasta hostili scilicet; quam sicut dictum est transfixus trahebat. 3 pemicibns] A. XI 718 || 20 Livias] fragm. 2 Hertz. || Sallostiiis] hist. fragm. Ill 12 Kritz. cf Luct. Flac. ad Stat Theb. X 539 || 25 Plautus] psead. 1 2, 31 1 dictum est C7| 2 cadauer C\\ trahebat. (11. X 489) ovxiva Tvds£9rjg . . . i^SQvaaa%s D || 3 o^ v. 472 Ardentes] veloces at . . . ardens. P Ij^ 6 ad v. 474 Parte alia] scilicet templi et ueritas quidem . . . mutauit poeta. P || 7 achillcn BCP\\S palnmbea troilum ei P | 9 achilla C || complexibns CP || 10 heroo CMP: ero^o:: L heroico HC^ | carmine om, P || 11 vel atiie aetatis scripsi: ut C ant C* 12 intercipientibns F. SchoelUus ^ IS ad v, 475 Infelix atqne impar] ac si diccret . . . dimico tecum. P || distingnnt libri j| 14 et ut ex C || 18 dimico tecnm otn. C | l^ ad V. 476 Fertnr] trahitnr. Besnpmus] quo modo (qma) hastam trahebat? . . . nam corpus haerebat. P || 20 libins C leuins II || docent et apud Xeno- phontem in naidsCa Kvgov legitnr Z) || 21 hasta P || 22 transsisse C || est oin. C7 II 24 0(2 v. 477 Lora tenens tamen] qnamquam. P i 26 ad v, 478 Versa] tracta, ut PlantuB ^inueniam uersam'. nenit antem . . . nt Plantns ^corpns tnum vir- gis nlmeis inscriptnm {sicl). P \\ inueniant LH inuentum M || inueniam nersam tersa strata aut unctaqne omnia ^JI 27 ut om. BM || Plautus om. C^ supr. vers, add. C^ II inscribitur C (inscribam (P) 152 SERVII 479. INTEREA dum haec geruutur. et satis opportune a ma- tribus festinatur ad templum, ut alibi nec non ad templum sum- masque ad Palladis arces. interea ad templvm cum Diomedcs auxilio Minervae plumnos Troianorum fudisset, Hdenus, Priami filius, 5 vates monuitj ut Minervae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent vestem quam regina spedosissimam habehat, id est peplum, unde post Minervae paJla peplum appellata est, dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura f ^- porali adverbio quamvis non possit, non aeqvae id est iniquae; 10 infestae, litotes figura est; ut alibi et yacuis Clanius non ae- quus acerris. 480. PASSis participium est ab eo quod est ^pandor'. ideo autem non facit ^pansus', quia plerumque *n', quod in prima verbi positione invenitur, in praeterito participio non esi de qua re 15 euphonia iudicat, ut ab eo quod est Hundor' et ^tunsus' facit, ut tunsae pectora palmis, et ^tusus', ut non obtusa adeo gesta- mus pectora Poeni. sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa varientur vel in generibus vel in numeris, ^nactus' tamen et *passus' ^n' penitus numquam accipere. peplvmqve ferebant 20 peplum proprie est palla picta feminea Minervae consecrata, ut Plautus numquam ad civitatem venio, nisi cum infertur peplum. hodie tamen multi abutuntur hoc nomine. 2 nec non] A. XI 477 i| 10 et vacuis] georg. II 225 || 16 tunsae] A. I 481 || non obtnsa] A. I 567 1 ad V, 479 Interea] cum Diomedes . . . Troianis infesta permansit. in- tcrea autem dum baec geruntur (ierunt). Non aequae] iniquae . . . non aequus acerris. P U oportune libri \\ 3 interea ad templyh cum Diomedes . . . infesta permansit. interea dum haec geruntur et satis oportune . . . arces. et mire in pectore temporali aduerbio quamuis non possit. non akqvae e. q. s. C '] 6 paeblum (7 1| 7 pleblum C id est ante pleblum supr, vers. add. C^^ || 8 iudici P || pictura Masvicius: pectore (7 || 8 tempora addit adverbio quae visi non pos- sunt F. Schoelliw, temporali adverbio usus est, quamvis non possit pmgi ego. cf. Serv. ad v. 484 (vendkbat). ceterum usus est Scioppius e Fuldensi enotavit. || id est om. L || /////// iniquae C (non ut videtur erasum) || 12 ad v. 480 Passis] participium est ab eo quod est pandor . . . non obtusa adco gestamus. Bciendum tamen est, licet alia euphoniae causa uarientui^ (uariantur), nactus tamen . . . hoc nomine. P |j 13 prima manus priami conspexit inermes verbi C (manus . . . inermes expuncta sunt) || 14 praeterito CH: praeteriti LMP { 17 alia om. 1| 19 paeblvmqve et 20 pacblum C || 22 nomine. uei historia do peplo ex Homero capta huic loco magis congruit. nam fugantibus Achiuis Troianos campo usque ad moenia Helenus uates Priami filius mittit Hectorem ad He- cubam, ut propitiandae Palladis gratia ducat coetum matronarum Troianarum ad Palladis templum et offerat pulcherrimum et eximium suis e uestibus pe- plum. quod factum est supplicantibus matronis et offerente peplum Antenoris uxore, Theano nomine, uenerabili inter Troianos femina. {Tl. YI S02 sqq.) tj 8* aqa nSTtlov sXovaa &Bavm %ttlXi.ndQrjog d^rjnsv 'A^rivatrig inl yovvaaiv 'qvKO- fU)io, evxofiivri d' Tjqato diog tiovqtj fireyaAoio. D COMM. IN VERG. AEN. I. 479-484. 153 481. SVPPLICITER TRISTES ut decet rogantes. et bene addidit ^^uppliciter', quia et per iracundiam, et per grayitateni; et per reli- gioneni; et per dolorem tristes sumus. bvppuciter tr/stks] *hoc est rogantes cum tristitia,* tvnsae pectora ut oculos suffusa. 482. AVERSA irata sigfiificat. nec enim poterat convertere se 5 simulacrum. sic alibi talia dicentem iamdudum aversa tuetur si tuetur, quomodo aversa; nisi iratam intellegas? ergo aversa ad animum refertur. 483. TER ciRCVM iLTAcoa'] Jmc ad Aeneam referendum est, qui scie- bat. TER ciRCVM ILIACOS apud auctores multa ad sensum^ non lO ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere pos- sumus; non in pictura conspicere. unde est et illud mulcere alternos e£ corpora fingere lingua. aut certe tdle erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria, sane huius rei ordo talis est Patroclus cnm iratum Achillem propter Bri- 15 seidem sublatam ut adversum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indtUus dum AchiUes crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse vero ab Hectore occisus est quo dolore Achilles conpulsus, inpe- tratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum pere' 20 mit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Hii traxity quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. raptaverat bene forma usus est frequentativa; per quam ostendit quod per numerum dixerat. 484. EXANIMVM exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus 25 et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut se- cundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablativum sin- gularem in i mittunt^ quia communis sunt generis. exanimis autem 4 oculos] A. I 228 6 talia] A. IV 362 || 12 mulcere] A. VIII 634 || 25 exa- nimus . . . tertiae] exscr. Isid. orig. X 90 || 28 exanimis autem . . . muris] cf. Don. ad Ter. Andr. I 4, 7 et hec. III 3, 4. Isid. orig. X 90 et diff. verb. 190 1 ad t\ 481 Suppliciter . Tunsae pectora] ut 'oculos sufiFusa'. P || rogautes hoc est rogantes cum tristia C7 || 2 per ante gravitatem et reli^onem om. H \\ 5 ad V. 482 Auersal irata significat. alibi talia dicentem . . . intellegas? nec (ne) hoc etiam Bimulacrum poterat se auertere. ergo auersa ad animum refertur. P U irata. Homerus (II. VI 311) dvivivae dl TlaXlag 'A^rivri D \\ conuertere sese BMae conuertere C || 7 auersas ad C || 9 ad v. 483 Ter circum] tale erat in pictura corpus . . . Priamo reddidit. Raptauerat] bene usus est propter nume- rum praedictum (praedicta) P \\ ter cibcvm iliacos hoc ad Aeneam referendum est qui sciebat. sed apud auctorea e. q.s. C || 11 tertio] ter J? y 12 et illud CM: om. Bf illud LII^ 14 appararet C || 15 hordo est talis P || paroclus C (corr. C^ patrochlus P||breseidem C breseiden P\\ 17 dum] clam P J 20 proelid supe- ratum om. P \\ 22 repensum] ret epensus P || 23 est om. C y 25 od v. 484 Exa- nimum] exanimis et exanimus dicimus, sicut unauimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro (in pro) nostro arbitrio eunt prout uolumus dici (disci). P 154 SERVII est inortimS; ut hic indicat locuS; exanimatus yero timens, ut exa- nimata sequens inpingeret agmina muris. vendebat in- genti arte utitur verbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto 5 exsecutus est tempore dicendo ^raptaverat', non 'raptabat'. 485. TVM VERO INGENTEM GEMITVM iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit visum Hectoris corpus, ut etiam graviter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime. 486. VT CVRRVS quo tractus est. amici autem plus est, 10 quam si Hectoris diceret. alibi parvumque patri tendebat lulum, cum potuerit dicere ^mihi'. 487. BIANVS INERMES aut sine sceptro, aut supplices, ut dex- tras tendamus inermes: quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re vera inermes tunc; contra 15 Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitavisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat. 20 488. SE QVOQVE PRINCIPIBVS PERMIXTVM AGNOVIT ACHIVIS aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excuscUur ab ipso in secundo Iliaci cineres et cetera: aut virtutem eius vult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela versari, ut Sallustius Gatilina longe a suis inter hostilia cadavera repertus est. 25 Gornutus tamen dicit versu isto vadimus inmixti Danais hoc esse solvendum. 1 exanimata] A. V 805 || 10 parvnmquel A. II 674 || 12 dextrasl A. XI 414 'dextras tendamus inertiB' ) 22 in secundoj 431 || 23 Sallustiusj Cat. 61, 4 | 26 vadimus] A. II 396 6 TVNc HM I 7 hoc] hoc loco Masvicius^ etiam] et C || 9 cviirvm LH {quam- qiMm RVM in ras., sed a prima ut videtur manu in X), fortasse recte propter quo " tractuB est ab Achille in Patrocli ultionem ab eo prius interfecti D || autem om. C7 1 12 aut sine insignibus regiis sceptro edita exanpl. praeter Fabricianum. in- signibua regiis in Burmanni et meis libris desunt. || ut et C || 13 iuertes C U quod dunt tractnm . . . inermes om. L (in marg. add. Z) || 14 se dedunt] siue at. u^dent J/ (dunt a prima ut uidetur manu superscriptum) uicti se dedunt vtdgo || tunc in- ermes C (inermia tunc C^) || quia contra pyrrum processit C \\ 16 tangit L | con- stat enim (7 1| tentorium Achillis fuisset ingressus] uenisset C7|| 17 pro filii cor- pore om. C || 18 rogaret eum cum eum LH: precaretur cum enim B rogarct eam eum cum C rogaret pro filii corpore cum eum M (eum superscr. m) || 20 aqno- viT BM: AONosciT C p. JL, A. LH II 21 quod supra dictum est C \\ ut] aut C* licet excusetur enotavit Scioppius || 26 soluendum. Principibus permixtum agno- uit AchiuisJ quomodo se potuit in pictuja cognoscere? soluitur sic: siue quod nomina erant scripta, siue ex factis facile possit agnoscere. sed melius ad COMM. IN VERG. AEN. I. 485—491. 155 489. EOAS ^e'' naturaliter loiiga est, fit tameu brevis interdum cum eam vocalis sequitur^ ut primo surgebat Eoo.' nigri memno- NI8 ARMA quia Tithonus, frater Laomedontis^ raptus ab Aurora filium suum Memuonem ex ipsa progenitum, inlecttis dono mtis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus ctim AdiiLh 5 ab eo est intereniptus, cuitis mortem mater Atirora hodieque matutino rore flere dicitur. *nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consur- git Aurora. arma Yulcania^ ut ille indicat versus te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx. 490. DVCIT AMAZONIDVM hoc est quod supra dixit videt Ilia- lo cas ex ordine pugna^. Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. ^Amazonidum' autem derivatio est pro principalitate; sicut Scipiadas duros bello pro Scipio- uibus. sane Amazones dictae sunt vel quod simul vivant sine viris^ quasi a(ia ^iSiSaL, vel quod unam mammam exustam habeant^ quasi 15 avEv (la^ov, has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule^ partim ab Achille.' peltis scutis brevissimis iu modum lunae iam mediae. l vnatis autem participium a feminino (jenere derivatum, 49 1. PENTHESILEA FVRENS furcutem ideo dixit, quia sororem 20 suam in venatione confixit simulans se cervam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an ^furens^, quia maiora viribus audebat Jiaec tanien Martis et Otreres filia fuit, quam AchiUes cum adversum se puffnantem peretnisset post mortem eius ada- mavit eamque hmorifice sepelivU. ^ducit^ cmtem et ^ardet^ ad laudcifn 25 picturae pertinet. 2 primo] A. III 588 | 3 Tithonus frater . . . Aurora] Servium exscr. my- thogr. I 139 et II 194 II 8 te potuit] A. VIII 384 y .10 videt] A. I 466 || 13 Sci- piadas] georg. II 170 || 14 sane amazones . . . Achille] exscr. Isid. orig. IX 2, 64. Luct. Plac. ^ Stat. Ach. I 353 || 17 Bcutis . . . mediae] exscr. Isid. orig. XVllI 12, 4. Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 145 uirtutem bellatoris referendum est Gudferhvtanus I et Fabridus, qui transcripta pro erant scripta dedit \\ 1 ad v. 489 EoasJ e natnraliter longa est . . . ex ipsa ])rogenitum Priamo misit in auxilium. qui congressus . . . unde prima con- burgit Anrora, ut ille indicat uersus . . . coniunx. P || brevis] grauis B || 2 cum BLHM: qui G quia C* quando -P || 5 aureae G^: aurea G || auxilium C 7 deflere mavult Burmannus || surgit i^ || 8 Vulcania] uulcaualia B uulcani C autcm uulcania dicit C^ uulcania dicit l uulcania uulcania autem dixit M \\ ut] aut C II 10 ad V. 490 Dncit Amazonidum] hoc est . . . ex ordine pugnas. Amazonidum autem diriuatio est . . . sane Amazones dictae sunt quod unam mammam . . . a feminino genere diriuatur. P || 15 amazose C amazose L I habeant 2^3f: habent CLHPl 16 neu amazos C anoymazoy H sine mazos P aNCOMAZON 3f II 18 participiuui] primitiuum V || a om. C || 19 deriuatum scripsi: deriuatiuum C || 20 ad vA91 Pcnthesilea furens] Martis et Otreres fllia fuit . • . ad laudem picturae pertinet. P || 25 ad supr, ver$. add. C^ 156 SERVII 492. AVREA amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. ^ciendum tamen plerumque amphiboliam metri rationc dissolvi; ut aurea composuit sponda Dido ^aurea': si euim ad spondam rcferas; non stat versus. svbnectens stibnexa habens. 5 EXERTAE nudatac; nudant enim quam adusserint mammam. 493. viRGO et sexum ostendit et aetatem. virgo] plus dixU, qtuitn si feminam dicereL figuram tamen Graecam fadt 495. DVM STVPET aut absolute, ctut dum haec stupet. obtvtv aspectu. IN VNO in unoquoque, hoc est singula mirabatur. 10 496. FORMA ut pulchra prole. 497. iNCEssiT ut incedunt pueri; sed hic HntervenW. stipante CATERVA ad hoc tantum sequens pertinet comparatio^ quam vitu- perant multi^ nescientes exempla vel parabolas vel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere^ sed interdum omni 15 parte^ interdum aliqua convenire. 498. EVROTAE RiPis fluvii Laconicae. cynthi montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam veteres ideo melius producehanty guia sub divo dea sit venandi gratia, 499. EXERCET DiANA CHOROS hoc non ad conparationem per- 20 tinet, sed est poeticae descriptionis evagatio, quia chori nec pcrsonis hic nec lods congruunt; saltantium enim et cantantium diamtur. mille finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero varia est opinio. 500. oreades nymphae montium Oreades dicuntur, silvarum 25 DryadeS; quae cum silvis nascuntur Amadryades, fontium Napeae vel Naides, maris vero Nereides. 3 aurea] A. I 698 || 10 pulchra] A. I 75 || 11 incedunt] A. V 553 || 12 quani vituperant multi e. q. s.] cf. Val. Prob. ap. Gell. IX 9, 12 sqq. J 24 oreadks nymphae . . . Nereides] cf. mythogr. II 50. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 255. Isid. orig. VIII 11, 97. mythogr. III 6, 3 1 ad V. 492 Aurea] amphibolon est . . . aurea cingula. Subnectens] sub- nexa habens. Exertae] nudatae . . . mammam. P y 3 Dioo aurea si enim CLM: Dido si enim aurea B aurea si cnim if || 6 aetatem. pIuB enim dixit e. q.8.C\ 7 figuram tamen Graecam facit ad viroo viris refert F. Schoellius {cf. Serv. ad A. II 53), ad viRis coMcvRRERB ego \% adv. 495 Dum stupet] aut absolute . . . mira- batur (mirabantur). P || hoc P || W ad v. 497 Incessit] nic superuenit. Stipanto caterua] ad hoc tantum dequens pertinet. V\ 16 adv. 498 £urotae ripis] flauii Laconicae. Cynthi] CynthuB mons Deli (montis delei) in qua natam constat Dianam (deanam). P|| flunius PC|| 17 qua G\ foriasse Diana di || 19 a(2 t;. 499 Exercet Diana choros] hoc non ad comparationem pertinet . . . et cantantium dicuntur. multi uituperant comparationem hanc nescientes exempla uel para- bolas uel comparationes adeumptas non Bcmper usquequaque congruere, set interdum omni parte interdum aliquo {sic) conucnire. Mille] finitus . . . opi- nio. P II 20 cuatio quod P || 24 cu^ v. 500 Oreades] nymphae montium, siluarum DryadcB . . . Nereides. P || 25 driades et amadriades BLHM COMM. IN VERG. AEN.I. 492-606. 157 502. TACITVM maior eniin est taciturnilatis adfectus, ut supra haec secum. sic TerentiuB ut mecum tacita gaudeam. TAciTVM pro tadtey ut tacitumque obsedit limen Amatae; aut tacita gaudet. pertemptant fhodo vehementer temptant. alibi leviter, ut blanda vicissim gaudia pertemptant mentem. sunt enim 5 multa quae pro locis intelleguntur, ut ^inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. instans operi zeugma est ad sequen- tia pertinens. 504. REGNISQVE FVTVRis regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat, lo 505. TVM FORIBVS DIVAE instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant^ quas quibusdam insignibant historiis, ut in foribus letum Androgei; item in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto. quamvis quidam iungant ^tum foribtls divae media 16 testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. TESTVDINE camera incurva, id est fomicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse convexum. • quidam tradunt 20 apiid veteres oninia templa in modum testudinis facta, at vero sequenti aetate divinis simulacris positis^ nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, uhi 2 haec] A. I 37 || Terentius] hec. I 2, 32 ^nt tacita mecum gaudeam' || 3 tacitumque] A. VII 343 || 5 blandaj A. V 827 || 6 impotens e. q. s.] cf. Don. ad Ter. Andr. V 3, 8 || 13 in foribuaj A. VI 20 || 14 in foribus] georg. III 26 f 18 camera incurva . . . adverBum venientibus] Servium exscr. Isid. orig. XV 8, 8 1 ad V, 602 Tacitum] pro tacite. Instans operi] zeuma est ad sequentia pertinens. P || 2 gaudeam. ergo tacitum pro tacite e, q, s. C |j 3 liminate C 7 zeugma . . . divar l in marg. || zeuma BHM | est om. ?C7* y 8 pertinet C^ d ad V. 604 Regnisque futnris] regnaturae urbi, nam ipsa iam regnabat. P regnatura carthagine 1 1| carthagini urbe ergo iam ipsa nam regnabat C|| 11 ad V. 606 Tum foribus diuae] instans praecipue foribus . . . fiebant, quamuis qui- dam iungant , . . Testudine] camera incurua id est fornicata ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat quod constat esse conuexum. quidam tradunt aput veteres omnia templa in modum testndinis facta. alii hunc ordinem uo- lunt: tum foribus diuae templi resedit media scutorum testudine, quod saepta armis erat. hoc genus fabncae a similitudine testudinis uocatur, quae fuit uirgo quaedam parui pendens louis praeceptum per Mercurium, quod ille prae- cepit cUis omnibus bestiisque ut uenissent ad nuptias lunonis. in animal tale conuersa est, unde incumatis aedificiis hoc nomen impositam est. P || 12 et labore om. P || 13 fiebant] faciebant -B || 14 solidoque] sectoque BM ^ 16 quam- uis quidam iungant . . . expositio est om. B || medi///// C (duae litterae erasae. media C^ magna M (media m) \\ 16 et pronai M: et prona CP {sed in C ex- pvmcta sunt) om. LH {sed et peronai l in marg. haec addens: peronai sunt fores) et fores vulgo || 18 incurua] obliqua LH et Isidorus || 21 ad C || sequentis diuinis aetate 1 23 seperatnm C 158 SERVII religio administraretur. bene ergo, cum de templo logtieretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem in aedi- hus locus patulus relinquehatur suh divOj qui si non erat relictus et contectus erat, appelldhatur testudo. Cicero in 6 Bruto commentatum in (quadam testudine cum servis littera- tis fuisse.) quidam testudinem locum in parte atrii volunt adverstm venientibus. alii hunc ordinem volunt Hxim foribus divae templi resedit, media scutorum testudine*, quia saepta armis erat lioc sane genus fabricae ah animalis similitudine quae testudo vocatur captum est: 10 de qua fdbula talis est virgo quaedam nomine Chelme, linguae inpatientis fuit. verum cum luppiter lunonem sibi nuptiis iungerei, praecepit Mercurio, ut omnes deos et liomines atque omnia animalia ad nuptias convocaret, sed omntbus quos Mercurius monuerat con- venientibus, sola Clwlone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras 15 adesse contempsit. quam cum Mercurius non venisse notavisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluvium positas praecipi- tavit in fluvium ipsamque Chelonen in animal sui nominis vertit, quam nos Latine testudinem didmus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, velut domum suam prona portaret: unde inctirvatis aedificiis 20 lioc nomen inpositum est. 506. SAEPTA ARMis satellitum scilicei vd nt quidam volunt pro armatis, ut feta armis. solio solium proprie est armarium uno ligno factum^ in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusive sellam regalem intelle- 25 gimus. ALTE oUo fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. SVBNIXA pro subnisa; ut supra diximus. alii pro innixa cuidpiunt. 507. IVRA DABAT LEGESQVE viRis ius geuerale est, sed lex 2 Varro d. L 1.] V 161 || 4 Cicero in Bruto] 22, 87 | 10 virgo quaedam . . . inpoaitam estl cf. mythogr. I 101 et II 67 || 22 fetaj A. II 238 || soliam . . . so- lidum] cf. Isia. orig. XX 11, 10 et diff. verb. 624 || 27 ias generale . . . species] exBCr. Ifiid. orig. V 3, 1. cf. diff. verb. 338 4 contentaB C || 5 commentantem C || qaadam testadino cam servis littera- tis fuisse e Cicerone supplevi. in quadam testndine fuisse. alii locum e. q. 8. vtUgo II 8 Btrutorum C scutulatorum Mibbeckim || 9^Raptum (7 1| 10 lingae C {corr. C^ II 11 inpatientis C impatientis mythographi impotens vulgo || iononem C {con'. C^) II 12 et mythographi uel || 13 conuenientibus monuerat C || 14 derogans] detrahens mythographi || 17 chelone C chelonem mythographi || 19 domnm Masvi' ciu8: danum C uelut domum suam om. mythographi \\ 21 ad v. 506 Saepta ar- mis] satellitum scilicet. SoliumJ proprie est armarium uno ligno , in quo reges sedebant . . 7 sellam regalem dicimus. {sic) Alte] alto fulta (fultam) suggeatu, ac si diceret . . . ut supra dictum est. alu pro innixa (innixam) accipiunt. P |j 23 factum om. C || 24 intellegamus C || 26 snbnisa^/^ilf : subnixa CPH \\ dictum ei^t 0|| 27 ofl V. 507 lura dabat legesque] ius generale cst, sed lex . . . itera- tio. P II viRis om. BLHM || lex uero B nam lex C COMM. IN VERG. AEN. I. 606—518. 159 iuris est species: non est ergo iteratio. et bene ^dahat^; primi enim Locri scriptis usi stmt legibus, nam superior aetas contenta fuit mori- hus. quod autem dixit Wiris', ad Didonis pertinet laudem, et sepa- ratim enuntiandum, ut sit maior admiroHo. 508. SORTE TRAHEBAT proprie locutus est; trahuntur enim 5 sorteS; hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedifkantis urbem inplere ostendit offtcium, 509. CONCVRSV ACCEDERE MAGNO cum magna Afrorum multi- tudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur. lo 512. DiSPVLERAT segregavcrat. et magna est inter *di' et 'de' differentia, ut diximus. penitvs longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit. 513. OBSTiPviT et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. percvlsvs ad utrumgue pertitwt 15 514. LAETiTiAQVE METVQVE laetitia propter socioS; metu pro- pter concursum. vel quod^neerti erant de vohmtate Didonis, avidi coxivNQERE pro ^ut conimigerenf , vel ad coniungendum avidL 515. ARDEBANT cupiebant, ut formosum pastor Corydon ardebat Alexim. ardeo autem et accusativum regit et ablati- 20 vum. RES INCOGNITA id est qua adfectione Poenorum populus Gonveniret. 516. DISSIMVLANT dissimulamus nota^ simulamus ignota, ut Sallustius simulator ac dissimulator. 517. QVAE FORTVNA utrum prospera, an adversa? et hic osten- 25 ditur, unde sit metus. 518. CVNCTI NAM LECTI NAVIBVS benc addidit ^lecti', ne peni- tus omnes intellegeres. nonnuUi tamen Mectis navibus' legunt: 12 dizimnB] ad A. I 224 U 19 formoBuin] buc. 11 1 || 23 dissimnlamus . . . dissimulator] cf. Isid. di£P. yeil). 615 || 24 SallustiuB] Cai 5, 4 1 iteratio. ius ad non scripta etiam pertinet, leges ad ius Bcriptnm. D 3 quod antem dixit om. C|| yiris] patris G|| separatim enotavit Scioppitis: repa rati in C i 6 ad V. 508 Sorte traliebat] proprie locutus est . . . educuntur. P 11 ad V. 512 Dispulerat] segregauerat . . . litornm facit. P || de et di LHP 12 ut dictum snpra C ut supra dictum est P ut dictum est supra M || remotos ex remotns H forUme a Carthagine vel a regno Didoms remotas || 13 fecit H facit ex fecit JL || 14 ad mirationem BLH: ad admirationem Cilf || hic om. C 15 quo] quod B quo ex qnod L || quo dicendo quod dicendo C || 16 (u2 v.^514 Obstipnit. Laetitia metnqne] laetitia propter socios, metu propter concnrsnm. P I socios liberatoB edita exemplaria || 18 B,ndi//// C (auidi C^) || 19 ad v. 515 Ardebant] cupiebant . . . conneniret. JP || 20 alezim C: alexin BHPM a. L\\ 21 Poenomm om. P || 23 ad v. 516 Desimulant] desimulamus nota, simnlamns ignota. P I 24 simulatur ac dissimnlatur LH (corr. l) || 27 cvnctis 2f || 28 intelle- geres. • sane cuncti non idem significat . . . simnl aunt iuncti C 160 SERVII quod et si sit; hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialita- tem. item si dicas ^omnes scolastici laborant'; generalitas est; si addas Hsti', fit specialitas, ut Sallustius transgressos omnis reci- 5pit mons Balleia prudenter addidit ^transgressos'. * cvscti non idem significat qxiod omnes. Cicero saepe ait cuncti atque omnes, quia omnes non statim sunt cundi, nisi idem simul sunt iuncti.* 519. ORANTES VENIAM pacem propter incendium navium. et proprie verbum pontificale est: unde est tu modo posce deos ve- 10 niam et paulo post pacemque per aras exqiiirunt. dicta autem venia ad eliciendam misericordiam; meretur enim benivolen- tiam numinum qui, licet innocens sit^ veniam tamen tamquam pec- caverit petit: unde est confessio illa in Terentio quid meritu^s? crucem. orantes veniam] *venia quideni pro ctdpa petitur, sed 15 nunc heneficium, aliqui tamen veniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit ^prohibe infandos a navHms ignes\* ^ 520. MAXiMvs ILIONEVS rcbus omnibus maximus; nec enim ali- y^id addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni virtute acci- / piunt, et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim 20 Homerus dicit, Phorbas pater Ilioiiei semper Mercurio deo eloquen- tiae favente pugnavit, ut Horatius Mercuri facunde nepos At- lantis. merito ergo huic datur eloquentia. placido sic pectore COEPIT more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo ^placido% ne timore consterfiatus viderettir, quem ideo aetcUe 25 maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de 4 Sallustius] hist. fragm. I 65 Kritz. || 5 cvncti . . . iancii] cf. Pseudo-Ascon. ad Cic. div. in Caec. I 3. Isid, diff. verb. 106 || 9 tu modo] A. IV 60 || 10 pa- cemque] A. IV 56 13 in Terentio] Andr. III 5, 15 || 14 sed nunc beneficium] cf. Don. ad Ter. ad. V 8, 19 || 18 ergo . . . accipiunt] cf. Isid. orig. X 171 . 20 Homerus] II. XIV 490 || 21 Horatiua] carm. I 10, 1 1 illic L (illuc T) illud H ^ i tranBgreasos GeUius X 26, 3 et Nonius p. 453, 3 Merc: transgessos C trangressus LHM || omnis M: omnes CLH recipit C: recepit Xfiitf || 5 balleia (7*: bell/////// (7 [tres Utter<»e radendo deletae) belleia L (t taleta superscr, l) ballei H taleta M | 8 ad v. 519 Orantes veniam] uenia quidem pro culpa potitur (dicitur P) sed nunc aut pacem aut beneficium propter incendium nauium. aliqui tamen ueniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit (addit P) ^prohibe infandos a nauibus ignes' CP, nisi quod tnfer nauium et aliqui Serviana et proprie verbum . . . quid meritu's? crucem habet (7 II 10 dicta] fortasse hic autem venia petitur ad e. q, s. || 12 numinum] an supe- riorum? || 13 merit///// C meritus IjHMC^ ^ \1 ad v, 520 Maximus Ilioneus] id est a honore uirtute facundia. Placido sic pectore coepit] bene placido, ne timore constematus videretur ad placandum apta (abta) definiUo est. P | 18 ac- cipiunt] maximus Scioppius enotavit || 20 Phorbas om. C || deo eloquentiae] qui deus eloquentiae est C COMM. IN VERG. AEN. I. 619-524. ' 161 mor^ms crescat. ergo ^placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se d(bet componere, qmlem vult iudicem reddere, 522. o REGINA secundum artem rhetoricam id ei dat quod vult inpetrare. nam eam per laudem benivolam reddidit. quae henivolentia in principiis controversiarum secundum praecepta rhetorica 5 quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab adversa- riorum, a re ipsa. quod hic^venitur: a iudicum persona ^o regina novam c. c, L u.\ a sua persona ^Troes te miseri' et cetera, ab ad- versariorum ^qtiod genus hoc homimim', a re ipsa ^hospitio prohibemur harenae\ post praeparatam igitur benivolentiam et ex sua persona lo miseratione commota adhibet preces ^prohibe infandos a navHms L p, p, g, e, p, r, a! an possint? ^non ea vis animo n, t s. v! quo ergo ibatis? ^est locus Hesperiam G. c. d.' et cur huc venistis? ^cum subito adsurgens f. n, 0,' ne autem possint timcri, ait ^pauci vestris adnavimus oris\ an gratiam referant? ^officio nec te certa^e priorem paeniteat\ qtiod 16 autem Aeneam laudat, occtdte etiam terrorem incutit dicendo ^nec bello maior et armis\ dicit etiam esse qui vindicent, si fiat iniuria ^sunt et Siculis regionibus u, a, q, T. q, a. s. c. A! an recessuri sint? ^quas- satam ventis liceat subd. c' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedetnus ^si da- 20 tur Itcdiam s. e. reliqua. sin {d>sumpta salus e. t. p, o. T. p, h. L. n. s. i. r. L at freta 8icani pione interemptum; oriente enim uno alter occidit. hoc signum ibi (ubi) est ubi hjades, circa frontem tanri. P || ^^ er syncqpen, qmtiens syllaha de niedio subtrahitur. et hene 6 ^adnammus\ quasi vix et opportune. 539. QVOD GENVS HOC HOMINVM? rhetorice vituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. qvAEVE HVNc TAM BARBARA MOREM.p. p. bcne moTes occusat tetToe, ut hU' manitas patriae potius esse videaiur. 10 540. UOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi litusque roga- mus; occupantis est enim posses^io litoris. unde ostenduntur cru- deles qui etiam a communibus probibeant. uospitio prohibemvr HARESAE ut alSn litusque rogamus innocuum. litus enim iurc gentium commune omnUms fuit et occupantis solebat eius esse possessio, 15 Cicero in Bosciana nam quid est tam commune, quam spiritus viviSy terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis? unde ostenduntur cruddes qui etiam a communibus prohibeant. 541. BELLA ciENT id cst movcnt. et bene ^cient* et ^vetant* per- numet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appeUare 20 videatur. sane in principio modestius, hic ig,m commotius. prima- QVE VETANT CONSISTERE TERRA id est in litorc, ut alibi tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti. 542. MORTALIA ARMA mortalem possibilitatem. sane arma 25 etiam consilia significant, ut quaerere conscius arma. sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait ^sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem *urbes' posuit. * temnitis [autem] pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima verbi syllaba 30 detraJiitur. alii ^mortalia anna* pro humanitate accipiunt.* 3 natat] A. IV 398 || 10 litasque] A. VII 229 || 16 in Rosciana] 26, 72 ; 21 tuque o] georg. I 12 1 25 quaerere] A. II 99 2 liciendam C || 8 inhumanitas patris enotavit Scioppius || 10 hospitio . . . prohibcant om. || 12 prohibent BM \\ 14 occupatis C || IS ad v. 541 CientJ inuocent (lege id est mouent). Prima terra] id est in litore . . . tridenti. P \\ 19 tercia C ccrta enotavit Scioppius y persona ex persone C || hoc ex hos C ,: 21 o] hoc C, om. ceteri y 24 ad v. 542 Mortalia arma] mortalem possibilitatem. sane per arma etiam consilia sigrnificantur, ut ^quaerere conscius arma'. alii pro humanitate accipiunt. P y 25 arma. temnitis autem pro contempnitiB per aferesin olictum quae eet cum prima uerbi Bjllaba detrahitur. alii mortaiia arma pro humanitate accipiunt. aed hoc loco e, q. 8. C alii . . . accipiunt 8crij)8it Daniel in tnarg. exetnpl. Basiliensis (ndnotans ^reperiuntur in codice S. G.\i 28 regnabat C y poauit] dixit BCM COMM. IN VERG. AEN. I. 689—646. 167 543. AT SPERATE DEOS abuslve ^timete'; ut alibi hunc ego si potui tantum sperare dolorem^ cum speremus bona, timea- mus adversa. veteres tamen sperare dic^nt deorum auxilia spectare. Plautus in mUite deos sperabOy teque postremo tamen, in Casina diis sum fretus, deos speravimus. sane opportune post blanda 6 principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. memores fandi atqve nefandi iusti et iniusti. et bene ^memores', quia etiamsi non statim puniant crimina; sunt tamen memores, ut Horatius raro antecedentem/ scelestum deseruit pede poena claudo. et dicendo ^fandi atque nefandi* 10 significat ^prout meriti fueritis\ 544. REx ERAT bene medio verbo usus est ^erat\ ne si ^fuiV dixisset, fiduciam abiecisse videretur, 545. NEC pietate fvit multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est^ sicut severitas. nunc ergo 16 hoc dicit^ qua parte sit iustuS; id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem^ quam a Didone inj^etrare contendit^ et virtu- tem, quam vult timeri. qvoivstior alt^ nec pietate fvit nec bello MAioR ET ARMis\ qui ct bencficium referre potest, et vindicare. bello MAIOR ET ARMis non est iteratio; nam bellum et consilium habet; ^arma' 20 tantum in actu ipso sunt. bello maior et armis'] * hoc est scientia rei mUitaris et viribus dimicandi^ ut aliud (sU) animi, aliud corporis.* 546. qvEM si FATA viRVM 8ERVANT unum sensum in tres partes divisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter voto suo inmorari. tale est illud si numina vestra incolumem Pal- 26 lanta mihi et cetera, si vescitvr avra vescor illa re, ut alibi 1 hmic] A. IV 419 || 4 in milite] IV 6, 10 || in Casina] II 6, 37 [ 9 Ho- ratios] cann. III 2, 31 || 25 si nnmina] A. VIII 574 1 osuit; nani non comedit auram, sed vivit ea. 547. AETBERiA AVRA qula animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus. 10 548. NON METVS hoc loco distingucndum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam vult eam non timere, ne inaniter praestet. alii ^non metus officio^ legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde saUsfacior mus officio ac parem gratiam reddamus. officio nec te cer- 15 TASSE PRIOREM PAENITEAT nec tibi parum videatur prima beneficia praestitisse; cum possis maiora recipere. nam ^paeniteat' parum videatur est^ ut in heauton timorumeno at enim quantum hic operis fiat paenitet, hoc est parum videtur. sane ^certasse^ quidam provocasse a>ccipiunt, ut Terentius heneficiis si certasset 20 audisset bene. officinm autem est, quod Graeci ro xa^xov appel- lant Cicero de Marcello noli igitur in conservandis bonis viris defetigari, non cupiditate praesertim* aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba. 549. svNT ET sicvLis REGioNiBvs VRBE8 td cst gratiam reddere possu- 25 mus: arma latenter minatur. 550. TROIANOQVE A SANGVINE CLARV8 ACESTES CUm Laomedon 1 vescitarl A. YIII 182 || 17 in heauton timommeno] I 1, 20 || 18 hoc est parnm videtor] cf. Don. ad Ter. eun. V 6, 12 | 19 TerentiuB] Phorm. prol. 20. cf. Don. ad h. vers. || 20 officium . . . appellant] cf. Don. ad Ter. ad. I 1, 44 I 21 Cicero ile Marcello] 6, 20 pora et quod a se nascitnr. uescor autem illa ro . . . eBse aeruandum. (sic C pro facienduni) sane hic uescitur pro fruitur posuit C7 || 3 ut et locutionis C II commedo C |j 4 et ipse enim dicit L: et ipsum genue dicti B et ipse dicit C ct ipse eni dicit HM. fortasse et ipse Plinius dicit U 5 usquaque C l S ad V. 547 Aetheria aura] quod animam a@re, corpus cibo potioneqne nutrimus. P || 9 cotera C || 10 ad v. 648 Non metusj hoc loco distmguendum est . . . gratiam reddam. P || 12 praeat P || et] ut P || 13 satisfaciam et red- dam P H 15 primam i/ || 17 in he&uton timornmeno] om. B, in ea entontu- morumono C in eautontimorimenon L in ea ut ineaut ontimorum enon H in heauton timorumenon ilf j| 22 defatigari C j| 23 fulta Scioppius enotavit fialsa vulgo 1 25 miratur C {corr. man. rec.) || 26 ad v. 550 Troianoque a sanguine clarus Acestes] de Aceste autem fobula talis est: cum Laomedon . . . beluae. quod (qui) cum saepe fieret timens quidam Hippotes (hippotens) filiam euam Egestam impositam naui . . . post Segesta dicta eat. P || tboianoqve . . . nomi- natur {p. 169, 10) om. C COMM. IN VEBG. AEN. I. 647-651. 169 promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset^ Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam vastaret. unde ApoUo consultus^ cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens^ obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae^ cum Laomedontis regis Hesiona iam 5 esset orta seditione religatd; inpositam eam navi misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluvio^ quem Grinisum Vergilius poetica licentia vocat, converso in ursum vel canem con- pressa edidit Acesten^ qui ex matris nomine civitatem Troianis condidit^ quae hodie Segesta nominatur. troianoq^ve a saihgyise 10 cLARvs ACESTEs bme Troiano, td necesse habeat si passi fuerint iniuriam vindicare, quod in principio bene tacuit de Aceste aiUem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod vicina litoris vastarentur. unde Apollo cofisultus, cum et ipse irascerettir, contraria 16 re^pondit dicens dbidendas puellas nobiles beluae» quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam. esset ad scoptdum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii avehendas mercatorihus tradiderunt, timens Hip- potes -fvd ipsostratus fUiam Egestam inpositam navi misit quo fors 20 tulisset haec ad Siciliam ventis ddata a Crimisso fluvio, quem Cri- nisum Vergilius poetica licentia vocat, converso in ursum, vel ut qui- dam volunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem vocat, qui matris nomine civitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est. 26 551. QVASSATAM VENTis quamvis sit iusta petitio; tamen prope invidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. svbdvcere in 12 de Ace8te autem e. q. s.J cf. ad Aen. V 30. exscr. mjthogr. I 136 et 137. II 193 II 27 SYBDYCBBE . . . socii] Serviam exscr. Isid. difiP. verb. 166 2 cetoB L: coetus BH caetos M || aastarent 3f 2 || 3 magis aduersa BM t contraria superscr. m || 4 ippotens L yppotes H \\ & quidam nobilis om. B M (pater quidam nobilis superscr. m) \\ egestae L M aegestae B egeste i? || 7 Cri- miBBO scripsi CasseUanufn secutus: criniso BL (crinisio l) crinno H (qtMd prima ut videtur manus primum in crisino tum in criniso mutavit) crinoso M || cri- nisum BHM: criniBum ex crenisom X jj ^ condidit ciultatem BM (troianis supr, vers. add. m) || 13 laomedo C (corr. C*) || apolli C (corr, C*) || 14 dine- gasset C II cetos] eos C othos P || per quem CP \\ uina P || 16 uastabantur CP nastaretar C* || 17 esiona C 1 18 relegata C \\ qaas C {corr. man. rec.) || 19 abeendas C (aveendas man. rec.) || ippotens C || item timens Hippotes ne ipse orbai*etar coni. F. SchoelUm. fortasse t. H. vel Hippostratus J| filiam saam P 1 21 et haec C || ventis scripsi: aenerit C, om. P J cremisso C crisimo C" crimiso P || crinisus P || 22 arsam C ursem P { vel . . . canem] ut alii in ca- nem P || 26 segestam C || 26 ad v. 661 Subdacere] in terram . . . socii. P QVAssATAM . . . petitio om. B Q qvassatah ventis liceat svbdycebe classbm C sit] sicut C II petio X || 27 subdacere aatem C 170 SERVII terram trahere^ hoc est stibductam curare. deducere autem in mare mittere^ ut deducunt nayes socii. 552. APTARE aptas legere. legitur et ^optare^ sed utrumque digere significat. vd ^aptare^ adiungere vel adfigercy tU stellis ar- 5 dentibus aptum, strinqere remos aut defrondare, ut agri- colae stringunt frondes^ aut ^fractos stringere remos', id est ligare^ quia supra dixerat franguntur remi 553. sociis ET REGE RECEPTO sjllepsis per numeros, ut hic illius arma^ hic currus fuit. 10 554. SIN ABSVMPTA SALVS hoc cst, si pcriit Aeneas, qui Troianorum salus est. pater optime mira laus, cum et patrem et optimum dicit, 556. NEC SPES lAM RESTAT IVLI bcne dc Ascanio spem dicit propter aetatem, ut Ascanium surgentem et spes surgentis luli. 15 sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in voto. 557. AT FRETA sicANiAE bcne recessuros se dicunt. ^freta' autem, quia freto a SicUia dividitur Italia. sam quiddm a fervore dici pu- tant. et Sicanos quidam avt6%^ovag tradunt, quidam ex Hiberia pro- fugos de nomine fiuminis Sicoris, quem rdigueranty Sicaniam nomir 20 noss^. SEDESQVE PARATAS propter Acestis cognationem. 5&8. REGEM aut qui nunc rex est; aut qui etiam noster futu- rus est. 559. TALIBVS ILIONEVS aut subaudis ^loquebatur', aut ex posterioribus ^fremebant' intellegis. ore fremebant hoc est 26 consentiebant. et bene ^ore', quia et armis possumus fremere. oRE fremebant\ * ttut pTobantes IluMei dicta aut rogantes Didonem. * 560. DARDANWAE luiec hemistichia Vergilius fnominabatf quae in me\ enwfklando carmine fuerat repletums. 2 deducnnt] A. Ill 71 || 4 stellis] A. IV 482 et VI 797 J 5 agricolae] buc. IX 61 II 7 franguiitur] A. I 104 || 8 hic] A. I 16 || 14 Ascanium] A. IV 274 || spes] A. VI 364 1 17 sane . . . putantj cf. Varro d. 1. 1. VII 22. Isid. orig. Xlll 18, 2 • 1 trahere] dncimus CP || Bubductas OP || autem om. J?(7 || 2 mittere om. BGM (supr. vers. add. m) ducere F \^ ^ ad v. 552 Aptare] aptas eligere (ele- gere) uel aptare adiungere uel figere. Fractos stringere] religare. P || aptark TBABK8 C 1 legetre LU (i. e. colligere su^rscr. l): eligere BC elegere M j 4 eligere C^: elige || 6 remos om. C || 7 religare C j| 8 flK^ v. 553 Sociis et rege recepto] Byllepsis (silemsis) est, ut 'hic .. . fuit'. P || sinlemsis B si- lempsis est U silempsis L sjUempsiB H BylempsiB M || nnmerum C^ 1 10 ad V. 554 Sin absumpta (adsumpta) salus] hoc est . . . Balus est. P || ausvmpta CL II ai om. C II 11 obtimae C || 14 surgentis luli] h. i. C || 16 ad C || 17 freto] freta || 18 Sicanos Scioppius enotavit: anoano C \\ aut octhonos C aytox^to- vovg Scioppius enotavit || quidam] quia Scioppius enotavit || 19 Sicaniam] Si- cani Scioppius enotavit || 20 comparationem B || 25 consentiebant aut probantiB ilionei dicta aut rogantes didonem. et bene e. q. s. Cl 27 hemystichia C | nomi- nabat] iion amabat F. SchoeUius COMM. IN VERG. AEN. I. 662—565. 171 561. TVM BREVITEB DIDO atqui non breviter loquitur. sed breve et longuni; parvum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de provincia est locus orbis, ut diximus^ conparatione. item hoc loco ^breviter', id est minus, quam llioneus. et notandum regum esse breviloquium^ ut 5 multis in Yergilio locis probatur, feminarum verecundiam: unde utrumque dedit Didoni. vvltvm demissa nota figura est, ut oculos suffusa nitentes. dicendo aiUem ^vuUum demissa* aliud genus officii odieciL 562. SOLVITE CORDE METVM TEVCRi sicut supra lovis oratio, 10 partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane^ quia cum petuntur vel promittuntur aliqua, a validissimis inchoandum est; ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. solvite coRDE AiETVM TEvcRi] * qui poUicdur statim debet promittere, tunc suJitiM- gere si qua mlt, ne exspectatione su^^ensiis detineatur auditor. nam et 15 in Aeoli oratione statim promittit.* seclvdite cvras iteratio est ad augmentum benivolentiae^ hoc est, ad confirmandum suppli- * cum animum. ^secludite' vero pro exclyidite: quod fit aut propter hiatum^ aut propter suavitatem^ ut a, silice in nuda conixa re- liquit pro enixa. 20 563. RES DVRA ac si diceret ^est quiddam'. et duo formidat: vicinos barbaros et fratris adventum, quae propter novitatem per- sonarum generaliter dicens reliquit. res dvra] oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. vel ideo ^res dura% quod femina est. et reoni novitas quae semper habet timorem. 25 564. moliri bene non facere^ sed ^moliri'^ ut terroris sit, non crudelitatis. 565. QVis GENVS aeneadvm satis propere dixit Aeneadas^ quamquam ab Ilioneo audierit ^rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda' sunt. quamvis alii prolepsim vdint 30 3 est locnB] A. I 530 || 8 ocolos] A. I 228 || 19 a silice] bnc. I 15 1 ad V, b^l Vultum demissa] nota figora est) nt 'oculos Bnfiiisa mtentes'. P 1 2 nihil perfectae C || 3 intellegantm* . . . conparatione om. X, in mar^. suppl. Z 1 5 nt . . . probatm: oni. C || 6 accidit et iam feminarom nerecundu C et feminaram uerecmidia M i 1 Didoni. nt et Sophocles yvvai yvva»|l %6afiov ri atyii (pigBi JJ || 10 ad v. 562 Secludite] pro excludite . . . pro enixa. P I 11 partim obiecta pnrgat om. C || promittit nam et . . . promittit scien- dam C II 13 loco. praecipue qui pollicetur . . . auditor. et est C || 15 ne supr. vers. C II 17 supplicium C || 21 ac si diceret eet] hoc est BC hoc est est M y est quidam C quiddam metuo vulgo || 22 personaram aduenarum C || 28 relinquit BJIf 1 24 parti C|| 26 od v. 564 Moliri] bene non facere . . . crudelitatiB. P || terrori L (carr. l) || 27 crudelitaB L (corr. l) credulitatis M {corr. m) y 28 prae- propere C \\ aeneades If || 30 prolemnsim C 1 72 SERVII esse. TROIAE NESCIAT VRBEM aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut urbem Patavi, urbem Buthroti. 566. INCENDIA BELLi id est vim; semper euim diluvio et in- ceiidio conparat bellum, ut in segetem veluti cum flamma 5 furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens. incendia belli aut ardorem simplicUer helliy qtiia semper dUuvio et incendio et tetnpestati conparat hellum, ut in segetem veluti cum flamma f. a, i. aut rapidus montano flumine torrens et alihi saevis effusa Mycenis tempestas ierit: aut potest suhtilius 10 didum accipij quod Ilium conflagravit incendio, 567. NON OBTVSA ADEO aut non multum, vel valde, ut in Te- rentio adulescentem adeo nobilem et si adeo digna res est, uhi tu nervos intendas tuos: aut ^non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. ^obtusa' vero stulta, id est crudelia, 16 ut merito Sol equos suos ab ista urhe devertat. 568. NEC TAM AVERSVS EQVOS TYRIA SOL IVNGIT AB VRBE ' fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus vero 20 ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne videndo pollueretur, aufugit. sed veritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin invenisse, cui invidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. nec tam a. e. t. s. l a. k.] * lioc est non in alio orhe Judntamus.* 26 569. SEV VOS HESPERIAM MAGNAM [Leyalr^ enim 'Ekkag ap- pellata est ItaHa, quia a Tarento usque ad Cumas omnes civitates Graeci condiderunt. 2 nrbem] A. I 247 et A. III 293 || 4 in 8effetem| A. II 304 j| 9 saevis] A. VII 222 II 11 in Terentio] euD. 1 2, 124. • cf. I)on. ad hnnc vers. et ad V 2, 41 12 si adeo] enn. II 3, 21 j| 17 fabula quidem . . . adposnit] cf. mythogr. I 22. II 147. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. I 325 3 DfCENDiA BELLi id cst vim . . . guFgite torrens (Kn. 6) mn. C || 6 arborem C |t 7 nt C»: it (7 1 segitem C j| 9 alini C B seni efiFusam C || fiierit C || U ewi t?. 567 AdeoJ multnm uel ualde. Obtnsa] nero stulta. P|| obtvnsa BG^ autl adeo aut CH !\ non cm. C, supr. vers. add. 0* || ut terrentius C || 13 non adeo id est non in tantnm nt tn dicis D || 14 obdnsa C || 16 ac2 v. 568 Nec tam anersnB equos Tyria Sol iungit ab nrbe] hoc est non in alio (alia) orbe habitamus (abetamns). sed fabula hoc habet . . . snnt dicta. P || vrbe hoc est non in alio orbe habi- tamuB. sed fabnla hoc habet C || 17 thyesten CH thyestnm ili || 18 dissen- sionem H \\ in simnlatam gratiam rediBsc Ofti. P || renertisse C || 19 qnaj simnlataque B || nxore erope ex europe D || Atrens . . . adposuit] ob quam cansam atrens fratri filium adposuit cpulandnm CP || 20 Sol abominatus edita exemplaria praeter Gottingense || 21 aufngit] radios snos ab ea ciuitate detorsit CP II ueritas hoc C (hec C7») || 22 innidus H || ab nrbe P COMM. IN VERG. AEN. I. 666-673. 173 570. siVE ERYCis FiNES Eryx Yeneris et Butae^ vd ut qtiidam volunt Xeptuni filius fuit, qui praepotens virilms advenas caestibus provocdbat victosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex se- pultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens tum yicina astris Erycino in 6 vertice sedes fundatur Yeneri Idaliae. in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam venerit. ertcfs fises id est SicUiam. 571. Avxiuo TVTos DiMiTTAM non sim ordine jmta inducit Dido- nemct credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim lO bene advertatur, de illo loco pendet in primis regina quietum ac- cipit in Teucros animum mentemque benignam. 572. rvLTis ET His deest ^vel si\ 573. VRBEM QVAM 8TATV0 VESTRA EST multi antiptosin vo- lunt, accusativum pro nominativo, ut sit pro *urbs qttam statuo vestra 15 est^. sed si sic intellegamuS; ^quam' nihilominus sequitur et syl- lepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere ^urbs quae statuitur vestra est'. melius ergo est ^vultis' bis intellegere, ut sit Wultis regnis considere? vultis urbem quam statuo? vestra est', ut est eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque 20 1 Eryx Venei^B . . . templaml cf. mythogr. I 53, 94, 107. II 156 || 5 tam vicina] A. V 759 || 11 in primisj A. I 303 y 14 malti antiptosin e. q.*B.] cf. Don. ad Ter. ean. IV 3, 11 et Phorm. V 8, 53 sq. 'Qnid vis tibi? argentnm qaod liabes?] ^^yIa" iteram sabaadiendam est, at sit '^vis argentam qaod habes?" . . . sic est illad apad Virgiliam 'Waltis et his mecam p. c. r.? arbem qaam statao, vestra est." || 20 eraet] A. VI 838 1 ad V. 570 Siae Erycis fines] Er^ (erix) Veneris filins et Batae, at qai- dam Neptani fait, qni praepotens ninbas adaenas cestibns proaocabat aictos- qae perimebat. hic ab Hercale occisas est, monti ex sepaltara saa nomen inposait. in hoc autem dicitnr etiam Anchiscs sepaltas. ergo Erycis (ericis) fines id est Siciliam. P || eiiicis BLHM Q erix libri || aelati (7 || 2 cestibas C II 3 ab hercale occisas (7 || 4 matris B: magistri C (matri C^) matri ex ma- ris L matri HM \\ 5 ericino BLM \\ 6 Idaliae om, BLHM italiae C \\ 7 aenerit ad italiam ante nomen habnit sicilia a rege italo qai in ea regnaait J? II 8 aenerit. ergo erycis fincs C || 13 ad v. 572 Valtis et his] deest nei (aal) si. P II 14 ad t7. 573 TJrbem qaam statao aestra est] malti antiptosin nolant accnsatiuam ./. pronomini (accnsatiaam singnlarem ianctum pronomini Daniel)^ nt sit arbs qaam statuo. quae si sic intellegamns qaae nihil seqaitiu' et silem fit per casus motatio, debuit enim dicere 'nrbs qnae statao aestra est'. melias ergo est ^oultis' bis intellegere, ut sit ^nultis regnis considere? ualtis urbem qnam statuo? uestra est'. P || 16 sedj quod C7 et C^ 1 nihilho- minuB L jj sequitnr supr. vers. in M, fortasse a prima manu || et syllesis B et sylempsis C et silensis L et syllempsis H et silempsis M et antiptosis vulgo II 17 mutatio C || 18 ut sitj a superiori uersu zeuma conectens sequen- tem hoc modo add, l in marg, || 20 nt est eruet] ut eruet C ut est C^ 1 ipsum- que Aeaciden . . . alter micenas om, L, add. l in marg. || ipsnm^ae Aeaciden] ipsnmq: aeaccedens C ipsumque acidem subaadis ille per demonstrationem add. C in marg. inf. 174 SERVII Aeaciden: subaudis ^ille'. alter enim Pyrrhum vicit, alter Myce- nas. item non ignara mali miseris succurrere disco. VRBEM qvAM sTATvo VESTRA est\ hoc schema de anHquiaribus stmpttim possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam agrum quem 5 vir habet tollitur et Terentius eunuchum quem dedisti nohis, quas turbas dedit. 574. AGETVR re^etur. 575. ATQVE vTiNAM diccndo ^utinam* et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. noto compvlsvs eodem aut quovis vento, 10 aut re vera Noto, qui de syrtibus Garthaginem dudt; supra enim Ilioneus in vada caeca tulit penitusque procacibus austris. EODEM ^o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est^ ut steteruntque comae. 576. ADFORBT adveniat; teniporis est futuri. eqvidem in 15 omni Vergilio ^ego quidem' significat^ sed in aliis et pro ^quidem' tantum ponitur, ut TuUius equidem ego ceteras tempestates. item Persius non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies. certos aut veloces, aut fideles; utrum- que enim hoc loco siguificat. aliquando et firmos^ vel forteSy ut 20 Sallustius apud latera certos locaverat^ ut Vergilius tam certa tulistis pectora, aliquando et deliberati iudicii, ut certus iter. cERTos] *qui cito inveniant contrario ineertos pro tardis, Sal- lustius et onere turrium incertis navibus.* 577. £T libyae otttTaxQTi(ftixSg nam Dido Libyae regna non 2 non ignara] A. I 630 J 4 Cato in legem Voconiam] fragm. 2 lord. i 5 Terentius] eun. IV 3, 11 || 11 in vada] A. I 536 || 13 stetenmtque] A. U 774 1 17 Persins] sat. V 46 || 18 ant veloceB] cf. comm. Lnc. V 652 || 20 Sal- lustius] hist. fragm. inc. 19 Kritz. y yergilius] A. IX 247 || 21 certus] A. V 2 22 Sallustius] hist fragm. III 24 Kritz. 1 alter enim pyrrum alter mycenas dicit. quamuis hoc scema de anti- quioribus sumptum poBBumus accipere C || 2 mali non miseris 3f || 5 te^en- tiU8 C ^ B (id V, 676 Atque noto] qui de syrtibus Carthaginem ducit. Eodem] autem o naturaliter longa eet, sed si corripiatur metri est, ut ' steteruntque comae'. -P U 9 aenea C || pro quouis C \\ 12 eodem autem C \\ metri est ut (XII 847) uno eodem tulit partu Fabricim stetemntque comae wnittens || 14 a^ V. 676 Adforet] adueniat. tempus est futuri. in Virgilio e^o quidem ubique . . . ponitur. Certos] ueloces (uelocem) . . . locauerat. ahquando deliberati (aliquanto deliuerati) iudicii. apud Virgilium ot 'certus (certos) iter'. P \\ 17 hoc om. Jlf 1 18 cetu LH (certu T) || consentire dies oni. C, in marg. add, C^ II dies et {Pers. scU. I 110) per me equidem sint omnia protinus alba D \\ cKBTOB aut ueloces qui cit6 inueniant aut fideles . . . significat. contrario in- certos . . . nauibus CP, nisi quod uelocem P, ut supra dictum est, |j 19 ali- quando . . . locaverat om. L, add. l in marg. || 20 latere // || 21 de libertate ^ 1 24 ad V. 577 Libyae lustrarej naraxQriatinas , nam Dido Libyae regna non retinet, sed ut ostendat uoluntatem, se misisse. P|| et librak lvstrare e. i. C catacresticos BHM catachristicos C catachresticos L COMM. IN VERG. AEN. T. 674-688. 175 reidnet. et libtae lvstrare e, /.] ut ostendat voltmtatem et libenter se mmsse, qui Aeneam qtiaererent 578. EiECTVS naufragus, ut eiectum litor6 egentem. 579. ANIMVM ARBECTi nota figura est. 580. lAMDVDVM et cito, vel qtiam primum significat; ut iam- 6 dudum sumite poenas, et olim; ut hoc loco. 582. SVRGIT oritur. et est translatio corporis ad animum^ ut alibi stat conferre manum Aeneae. 583. CLASSEM sociosQVE RECEPTos syUepsis per numeros. Weceptos^ de maris pericuio lAeratoSf ut frugesque receptasy vel a Ihdone; lo nam et ab ea timueranty ut ait laetitiaque metuque. 584. vNvs ABEST Orontcn signifkat qvem vidimvs ipsi svb- MERSVM quod ante doloris fuerat, ut ipsius ante oculos, nunc cOnsolationis est, cum cernit omnes incolomes. 585. DiCTis RESPONDENT CETERA MATRis modo congruunt, con- 15 sentiunt; quia dixerat supra namque tibi reduces socios. alibi ^respondet' respicit, ut respondet Gnosia tellus. 587. sciNDiT S£ NVBES nubes tantum dicimus^ non nubs^ licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces^ plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt 20 ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae^ ut vel mi- nuant vel augeant nominativum. inde est et supellex supellectilis. ET iN AETHERA pvRGAT APERTVM quia acT collectus nubcs fccit, ut atque in nuhem cogitur aer, quae puriore vento dissolvitur in aerem. 26 588. RESTiTiT AENEAS absccdente scilicet nube. claraqve 3 eiectum] A. lY 373 || 5 iamdudam] A. II 103 || 8 stat] A. XII 678 |j 10 frngesqae] A. I 178 |i 11 laetitiaqae] A. I 614 || 13 ipsias] A. I 114 || 16 nam- qae] A. I 390 || 17 reapondet] A. VI 23 [ 24 atqae] A. V 20 1 retinet sed ut e. g. ^. (7 || 2 misisse] missaram sive iassisse coni. Bur- tnanntis Ji S ad v. 578 Eiectas] naafragas . . . egentem. P || 4 od v. 579 Ani- mum arrecti] nota figara est. P || 5 cui v. 580 lamdudum] et cito uel quam primum . . . poenam ut olim hoc loco. P || 6 et olim om. C Iji 9 ad v. 583 Omnia classem sociosque receptos] silempsis per numeros. P || classe C || syn- lesis C II 11 timerant C || 12 ad v. 584 Unus abest] Orontem significat. P |{ 13 dolor\?|| 18 ad v. 587 Scindit se nubesj nubes tantum dicimus . . . supel- lectilis. P H nups C || licet . . . supellectilis om. B || 19 trabs] trabis P || trabesj trabis ex trabes C traues P || stirps stirpes om. M | styrps C stirbs L II stirpes] et stirpes P styrpis ex styrpes C om. U || prex preces L \ praex H ' et precis P precis C praeces H || plis (ples C^ plebis C || sed . . . legimus] de his tamen quae legibus P || 20 legibus C {corr. C^) || 22 et suppellectilis CP II 26 ad V. 588 Bestitit Aeneas] abscedente . . . derogauit. P || ascen- dente L (abscedente l) 176 SERVII IN LVCE REFVLSIT laus est nimiae pulchritudinis^ eui nec lucis cla- ritas derogavit. 589. os VMEKOSQVE DEO siMiLis similes umeros habens deo. et est Graeca figura^ ut diximus supra. IPSA aut quod sequitur 5 ^nato genetrix', aut certe Mpsa', id est pulchritudinis dea. 590. DECORAM CAESARIEM a caedendo dicta caesaries, ergo tantum virorum est. quod autem dicit ^decoram' yult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem^ ne si totum tribuat Ye- neri; nihil Aeneae sit reliquum^ vel contra nihil relinquatur matris 10 favori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius fortes creantur fortibus magna arte nec eruditioni aliquid nec natali- bus derogat. ivventae iuventus est multitudo iuvenum^ luveutas dea ipsa, sicut Libertas, iuventa vero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque. 15 591. PVRPVREVM pulchrum, ut Horatius purpureis ales olo- ribus. LAETOS HONORES non terribiles; ut esse in viris fortibus solent. 592. MANVS vel artificis, vel ars ipsa. addvnt bene ^addunt% qtiia et ipsa materies hahet naturalem pulchritudinem. ebori de- 20 cvs ebur a barro dictum, id est elephantO; ut Horatius quid tibi vis, mulier, nigris dignissima barris? sane naturam huius nominis nec derivatio nec obliqui casus reservant. et eboris enim et ebumeus facit, non eburis, sicut murmuris. 6 a caedendo . . . est] exscr. laid. ori^. XI 1, 29 || 10 Horatias] carm. IV 4, 29 II 12 iuventus . . . aetas] exscr. Isid. diff. verb. 310. cf. ad Aen. IV 32 et 669. Suet. prat p. 274 Reiffersch. Beda de orthogr. VI p. 18 Gil. 15 HoratiuB] carm. IV 1, 10 |j 18 manys . . . ipsa] cf. Isid. orig. XI 1, C6 20 ebiir . . . barris] exscr. leid. orig. XVI 6, 19. cf. XII 2, 14 ] Horatius] epod. 12, 1 1 est nimiae om. P || pnlcritudinis L pulchritudini P || 4 ut supra <&ctum est C II ipsA autem iS || 6 dicta est C || 7 fortasse ynlt etiam naturalem in Aenea fuisse || 9 reliquum vel contra oni, L {supr. vers. add, II ^^ magna arte . . . confunduntur plerumque mn. || 12 iuuenta L ut videtur (iuuentus est l) II iuuenum ut (VIII 151) rebus spectata iuuentus Fabriciua || iuuentas ex iuuentus H || 13 Libertas. TuUius (disp. Tusc. I 26, 65) luuentate pocula mi- nistrante Fdricius || aetas unde (IV 559) et membra decora iuuentae Fabri- cius y 15 oloribus M: om. B oloribus ex soloribus C otoribus L {corr. l) ole- ribus £r II 17 solet Cl H solent. notandum autem reges formosos semper de- scribi , ut dignitas et auctoritas magis ad sui contemplationem obseruantiamque alliciat 7) || 18 ad v. 592 Ebori decus] ebur barro dictum . . . sicut murmuris. P II 19 KBORi DEcvs . . . murmuris] erori ebur a barro id est elefanto dictum cst. eboris et ebomeos facit contra regulam non eburLCUS sicut murmureus et murmuris 5 B 20 a om. (7 {supr. vers. add. C^) || 22 diriuatio CLHP diriua- tiones M deriuationes 7 ) 23 eburneas C (ebumeus C^) eburne L (eburneus l) ebumeos P fortasse et ebumeus enim et eboris facit COMM. IN VERG. AEN, I. 589-598. 177 593. PARIVSVE LAPis candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. parivsve lapis c. a.] ut in decimo qualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum. 594. TVM sic quid est ^sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio. 5 595. INPR0VI8V8 hehe^ quia maiora nobis et pulchriora solent videriy f non pmiluUm aliqua, sed subito stupenda conspicere. coram qvem QVAERITIS hoc loco distiuguendum ; nam si unum esset, *adest' diceret, non ^adsum'. et coram non nuUi ad personam, ut ^coram VergUio*, palam ad onmes referri volunt, ut ^palam omntbus\ Varro lo coram de praesentihus nobis, palam etiam de absentibus. sane caram quidam adverbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus servientem. 596. EREPTV8 liberatns; et utitur poeta familiarius hoc verbo eripe me his, invicte, malis et eripui^ fateor^ leto me. ^^ 597. o SOLA propter Polymestoris factum, qui fide violata de- fecit ad Graecos, ut habemus in tertio. miserata et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusativum regit, ut hoc locO; item nec miseratus amantem est, misereor genetivum, unde est miserere animi non digna ferentis. ^^ 598. QVAE Nos RELIQVIAS DANAVM si Troianos significat, sim- pliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem evasit favore 1 PARiYs LAPis . . . nascitor] exscr. Tsid. orig. XVI 5, 8 || 2 in decimo] 134 || 9 coram . . . omnibus] cf. Don. ad Ter. Andr. III 2, 10. adelph. IV 3, 17. Iflid. diff. verb. 91. Suet. prat. p. 286 Reiffersch. Gloss. Sangerm. ap. Hildebr. p. 80 B 10 Varro] de serm. lat. V fragm. 89 Wilm. || 15 eripe] A. VI 866 || eripni] A. II 134 | 17 in tertio] 53 || 19 nec miseratas] A. IV 370 | 20 mise- rere] A. U 144 1 ad V. 593 Pariusue lapis] ligdina nomine qui apud Parum (parinm) nasci- tur lapis candidisBimus ut in z (in f.) 'qualis . . . aurum'. P || lafis et can- didissimns C lapis lapis hic candidissimus M || lygdinus scripsi. cf. Plin, nat. hisL XXXVI § 62 : lycidius B lygdius C licdiua L lydiua H lycdius M || qui] ncf uel quia M || 2 parum inaulam BMC^l || 3 tvm om. B tymqve C ty L tvnc HM I ^ ad V. 595 Coram] nonnulli ad personam . . . non casibus seruientem. P y uidere C H si non p. a. s. s. suppecutantur conspicere coni. F. Schodlius. fortasse quae non p. a s. s. st. conspicimus || 9 fortasse ad certam personam •• 10 Vergilio C: uiro P || 11 etiam om. P || absentibus dicit P D 13 proposi- tionem P || loqnellis P; laquellis C {corr. man. rec.) \\ 14 ad v. 596 Ereptus] liberatua. P || famnliarius (7 || IQ ad v. 597 sola] propter Polymeatoris (soli- mestoris) factum, qui fide uiolata defecit ad Graecos. P ||' polimetoris B poli- meatoriB CM polymetoris L || 17 ad C: in BLHMC^ \\ utiiabemus in tertio om. C habemus LH: dicit B ostendit Ml || 18 miserorj misereor CL {corr. C^Q I 19 loco et facit participium miseratus ut est nec miseratus C || 20 feren- tia et facit participium misentua C | 21 ad v. 598 Quae nos relliquias Danaum] pro Danaorum. Terrael propter . . . interitum. P|| BELLiQVLis BC^ belliqviab (7 II 22 intelligendum B intellegendum M || achillen BCM Scrvii comm. Vol. I. Fasc. I. 12 178 SERVII Neptuni. ^Danaimv' auteni pro Danaonm, terraeqve marisqve Herrae' propter Cretensem pestilentiam^ ^maris' propter Orontis interitum. 599. oMNiBvs EXHAvsTis vcteres sic dicebant ^dades Jiausi% id est 5 perttdi. omnivm eoenos egeo honestius genetivo iungitur quam ablativO; cui iungit CicerO; ut eget ille senatu. item contra Vergilius quorum indiget usus. quidam autem ^egenos^ pro egentes dictum tradunt, nomen pro partidpio. 600. vrbe domo socias hoc est et publico et privato dignaris 10 hospitio. 601. NON OPis EST NOSTRAE DIDO ^opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali divitias significant; ut Troianas ut opes^ numero tantum singulari aiixi- lium, ut fer opem, serva me obsecro, ab utroque possibilita- 16 tem. NEC QVICQVID VBIQVE EST meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diversa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Yenetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii vicina syrtibus loca secundum Lucanum; ut portusque quietos osten- dit Libyae Phrygio placuisse magistro. 20 603. Di TiBi ordo est ^dii tibi praemia ferant\ si QVA pios RESPECTANT NVMINA si quidcm; ut Horatius si tamen impiae non tangenda rates transiliunt vada; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot labo- rabat incommodis. si qva pios r. n. s. q. v. i. e] ^qua' et ^quid^ ad- 25 diditj erat enim integrum ^si pios numina respidunt et iustitia us- quam est\ 604. Si QViD VSQVAM IVSTITIAE EST si valet apud homines iustitia. et mens sibi conscia recti secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam virtutem esse pro praemio, etiamsi nuUa sint praemia. 7 quonun] buc. II 71 || 13 Troianas] A. II 4 || 14 fer opem] Ter. Andr. Ill 1, 15 II 18 Lucanum] IX 43 || 21 Horatius] carm. I 3, 23 1 neptuni id est maris uel dei JB || 2 propter] per B 1 pro^ter] per B 4 ad V. 599 Omnibus exhaustos] sic ueteres dicebant clade hausi id est per- tuli. P II EXHAV8TIS Rihheckius adnotat ad h. v.: bxavstos C || cladem liib- heckius /. Z. 1 5 egeo Cl: eget BLRM || 11 ad v, 601 Non opia] non poasi- biiitatis. secundum alios opes numero tantum plnrali diuitias significat, nu- mero uero tantum singulari auxilium, ut 'fer opem serua me', ab utroque possibilitatem. P|| noh opis id est possibilitatis B || 12 ateium BCM: atheinm /«H II 13 significat B(7 | ut ante opes ot/i. Cl || tantum om. LHM ^ auxi- linm terentius iuno lucina fer LHM || 15 kst q. d. C || 16 orbia ex urbia C || 19 lybie H libiae M y frigio CL \ 20 dii C || 21 iinpia C impie LH3f ; 22 nasa L (corr. T) ) 24 incommodis aut certe qua (; 1 29 praemio. unde et Cicero {Cato mai. 3, 9) conscientia bene actae uitae multorumque bene factorum recordatio iucundissima D COMM. IN VERG. AEN. I. 699-607. 179 . 605. FERANT adferant vel tribnant qvae te tam laeta TVLERVNT SAECVLA alibi nati melioribus annis; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Teren- tiiis hocine saeculum! o sceleray o genera sacrilega! et digna laus regibuSj ut bono tempore nati esse dicantur. 5 606. QVi TANTi TALEM GENVERE PARENTE8 secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta servata; nam et a parentibus lau- dat, ut ^qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut ^urbe domo socias'; et a futuro, ut ^nomenque tuum laudesque mane- 10 bunt'. ^talem^ autem, tam iustam^ tam piam. 607. IN FRETA abusiye modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum fervore nominatum. dvm MONTiBVS vmbrae lvstrabvnt convexa alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis 15 fiexu .circumibunt, ut lustrat Aventini montem: aut ^lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contra- rium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen ^convexa sidera' volunt, id est pendentia, ut et caeli convexa per auras, id est suspensa; planetasque intellegunt; quia non sunt fixi, sed in 20 aere feruntur. ^pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait atque undae plus quam quod digerat aer. *aUi ^sidera convexa' ncbis in- minmtia, vel guae per convexum polum pascuntur, vd quae per con- 2 nati] A. VI 649 || 3 Tercntius] ad. III 2, 6. cf. Don. ad huuc vers. 16 luetrat] A. VIII 231 H 17 unde lustra . . . illustrantur] exscr. Isid. orig. XIV 8, 29 I 19 et caeli] A. VII 543 || 20 planetasque . . . feruntur] ezscr. Isid. orig. III 70, 20 || 22 Lucanns] X 260 l ad V. 605 Ferant] adferant. P y 3 nascentum HM: nascentium BCl nacente Z || e] te C || terrentius C l T laudauit BGM | 12 ad v. 607 In freta] abusiue . . . ab undarum feruore dictum. P || 13 mobile et terris uici- num aut incluBum, ut fretum Siculum ab undarum feruore nominatum. D \\ nominatum] tunc tantnm fretum dicitur quando a uentis mare agitatur. dictum fretum a fremitu. marc proprie dictum ctdd. l in marg. || 14 distinguunt M: distin^unt CLH | 15 flexibus M || circumibunt. ant lustrum facient monti- bus, id efit rotatu solis uertentur circa montium sinus. ut lustrat D || 16 ut] om. C unde L (ut l) || lustrat auentini montem oblitterata in C || inumbrabunt C* in rasura || 17 unde om. C || 18 quiarum C ut videtur qd parum C* vel C^ II 20 quia LH: quae B qui CM ^ fixae £ || 21 feruntur. alii sidera con- uexa nobis inmin^ntia uel quae per connexnm polum pascuntur. uel quae con pemexum disposita exhalatione terrae ali= credantur. quamuis fjsici pasci aquis marinis sidera id est ignes caelestes doceant secundum quos . . . aer. auidam radios solis . . . caelum dixit. C || 22 ad v. 608 Pascet] translatine aicitur. fjBici (fysice) autem pasci aquis marinis sidera dicnnt, id est ignes caelestes. P 12* m X 180 SERVII vexum disposita exhalatione terrae ali credantur,*' quidam radios solis pasci asserunt timore terreno, ^polus^ autem caelum dixit 609. HONos honor, an honos quaeritur, quia nominativus pluralis Ves' terminatus singularem in or mittit, ut amores amoTj honores 6 honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros, 610. QVAE ME cvMQVE vocANT TERRAE td cst in qu^mscumque terris fu^o. 611. luoNEA paenultimam huius nominis sylldbam natu/ra brevem licentiaj qua in fiominibus propriis omnes syllabae vocales possunt esse 10 cofnmunes, produxit 613. OBSTIPVIT animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. primo aspectv id est pulchritudine. sidonu pro Tyria a vicinitate, 614. CASV DEiNDE id cst miscratione. et sic ore locvta 15 EST pleonasmos. sic vocemque his auribus hausi. 615. QVis TE NATE DEA quis, qualis; admirantis enim est^ non interrogantis, ut quis globus^ o cives! non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem DidO; ut post indicat, ex Teucri narra- tione cognovit. 20 616. QVAE vis qualis. inmanibvs oris ut Sallustius mare saevum; inportuosum. inmanibvs orisI non de suo regno ait, sed iUas oras siffnificat, qiias Ilioneus ait per invia saxa dispulit ADPLICAT secundum praesentem usum per 'd' prima syliaba scribitur, secundum antiquam orthographiam^ quae praepositionum ultimam 25 litteram in vicinam mutabat^ per ^p', secundum euphoniam per ^a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut vim suam retinet; ut indico^ aut mutat ultimam litteram, ut suffi- cio^ aut perdit; ut coemo. 7 paenultimam . . . produxit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 225 || 15 vocem- que] A. IV 359 || 16 admirantis enim esi] cf Don. ad Ter. Andr. IV 3, 4 |; 17 quis] A. IX 35 || 20 Sallustius] lug. 17, 5 i| 22 per invia] A. I 537 H 23 ad- plicat] cf. Don. ad Ter. Andr. V 4, 21 3 bonor an honos Mcisvicim: honore et honos C honor rectius qnam honos dicitur coni, F. Schoellius. cf. Serv. ad Aen. I 253 || 6 id est . . . fnero] id est nbicumque terrarum habitavero. est autem tmeais quaecumque vtdgo \\ 8 ad V. ^ll Ilionea] paenultimam natura breuem . . . produzit C|| 11 ad v. 613 , Sidonia] pro Tyria a uicinitate (pro ciuitate). P || 14 ad v. 614 £t sic ore loouta est] pleonasmuB, ut 'uocem his auribus ausi^ P || sine miseratione C ] 15 omnibuB C (auribus C^) || ausi CL {corr. C^ vel C^) || hausi id est accepi B II 16 ad V. 615 Quis te nate dea] quis, qualis . . . o ciues. P ] 18 autem om. C 1 post ea C || 20 od v. 616 Adplicat] secundum praesentem usum . . . coemo. P y QVAE vis qualis orn. (7 |j 21 inportuosum: non ergo de suo C || 23 scribitur om. P || antiquam autem P || 25 litteram] consonam P || secundum uero P J 26 praepositio enim . . . coemo] hoc loco seruius contra priscianum loquitur l in marg. || 27 indico HMP: dedo B indico ex iudico C induco L COMM. IN VERG. AEN. I. 609—619. 181 617. TvsB iLLE AENEAS ct hoc admirattvutn , non interrogatimim. UUe^ autem Jwnoris est, ut sic luppiter illc monebat, ^vcl ^tune iUe' videtur beneficium Veneris admirari in eo, qucfn adamatura est DARDANio ANCHISAE bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Yenus concubuit. sed sciendum Anchisen^ 5 ut fabtila loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem con- cubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluvium natus est; deae enim vel nymphae enituntur circa fluvios vel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque privatus est. 619. TEvcRVM MEMiNi siDONA vENiRE Quidam ^ mcmini venire^ pro lo ^"memini venisse' acdpiunt tevcrvm sidona venire historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut veritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragra- tam Mysiam navibus Troiam venisse. a cuius portu cum eum 15 Laomedon arceret, occisus est^ et eius filia Hesiona belli iure sub- lata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procrea- tum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a vicinis hostibus in—paterno regno locavit: unde et Priamus dictus est ano rov 20 HQCa6%atf id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia eversa sine fratre esset reversus, qui se furore propter perdita Achillis arma inter- emerat', vel, ut quidam volunt; quia non defenderat Aiads fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nuUi, quod 25 Tecmessam concubinam vel eius fratris filium Eurysacen ad avum Tdamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia navi vectus 2 luppiter] A. VII 110 || 5 Bciendum . . . privatus estj exscr. mjthogr. I 217. It 196. ct. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 575 || 10 quidam . . . accipiuntl cf. Don. ad Ter. Andr. II 5, 18 1 11 historia hoc habet e. q. s.] cf. mythogr. 1 136 et 138. II 199. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 393 1 oJ V. 617 Tune ille Aeneas] et hoc admiratiuum, non interrogatiuum. bene Anchisen addit. cum multis concubuit Venus. fabula autem hoc narrat, pastorem fuisse anchisen et cum eo . . . adflatus cst fulmine. P || sed] et J^. Schodlius 1 7 simoenta £ H 9 adflatus est oculoque priuatus CM, sed ocnloque priuatus C^ in marg. || 10 ad v, 619 Tencrum Sidona uenire] quidam memini uenire pro memini uenisse accipiunt. historia tamen hoc habet . . . in patemo locanit. sed Teucer . . . ex quo Dido cuncta cognouit P || tevckvm ubmim ridona vENiRE quidam memini . . . accipiimt. historia tamen hoc habet C || 13 ut fabula loquitur om. P ^ et om. P |.14 est] et C || 18 inde C (et inde C* fU videtw) ,' natus est Teucer BM ^ 21 ttpiactai BM piai C || 24 ut quidam volunt] ut alii P 1 24 iacis C {corr. C«) || 26 ut alii quod] ucl quia P || retulisset CP || ut nonnulii . . . concubinam om. P || 26 tecmissam C \\ eurysacena CP 182 SERVn felicius fiavigaverat, Salamine pulsus a patre Sidona venit^ ex quo Dido cun^ta cognovit. Aiaz autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus firatres fuerunt; Aeaci fiiii. 621. BELvs quidam alium patrem Elissae dicunt opimam pro 5 opulentam non nulli accipiunt, vastabat cyprvm quam subactam concessit Teucro^ ut in ea conlocaret imperium^ ^qui ex responso Apollinis illuc perrexerai * et civitatcm Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Ctfpri superatos incolas ei sic conditam civitatem: unde ^auxilio Beli^ a^ipi potest, etiam Teucro 10 auxilium a Bdo ad occupatiotiem insulae praestitnm. 622. DicioNE potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominativus huius nominis. sed de hac re historia lange aliud continet. 623. CASVS hoc loco ruinae^ ui ceciditque superbum Ilium, non fortunae intellegendus est casus. 16 624. PELASQi Graeci a Pelasgo lovis et Larissae fiiio. 625. IPSE HOSTis TEvcROs Troiauorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam ^Jwstis^ »singularem, quidam pluralcm legunt, lavde quidam pro virtute accipiunt, ui primam merui qui laude coronam. ferebat laudabat, praeferebat. 20 626. TEVCRORVM A STiRPE VOLEBAT propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit Wolebat'; quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane ^stirps" cum de origine dici- mus generis feminini est, ut heu stirpem invisam, cum de ligno masculini sed stirpem Teucri nullv discrimine sacrum. 25 627. TECTis svccEDiTE NOSTRis ad convivium vocat; nam iam 13 ceciditqne] A. III 2 [ IS primam] A. V 355 [ 22 sane Btirps e. q. s.] cf. Serv. ad Aen. III 94. VII 99. XII 208 || 23 heu] A. VII 293 | 24 sed] A. XII 770 1 salamina CP || sidonam libri, nisi quod sidoniam X || 2 Aiaz autem . . . Aeaci filii om. C, post natns est (p. 181 lin. 18) in marg. add. C Aeaci filii omittens. || 3 Aeaci] aiaci L (aiacis 7) || ^ ad v. 621 Opiroam] pro opnlentam nonnulli accipiunt. Vastabat Cyprum] quam subactam concessit Teucro ex responBO ApolliniB, Teucerque ibi oalaminam ciuitatem ex nomine patriae con- didit, licet alii ab ipso Teucro esfle Buperatos, unde etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum. P | patrem ElisBae Masvidus: patrum meliBBae C | 6 consenBit B | Teucro ex responso ApoIIinis illuc perrexerat ut in ea conlocaret imperium qui eam ciuitatem C || 8 geudro C (teucro C* I 10 auxiliom C (corr. C^ || 11 ad v, 622 Ditione] potestatc, omniB enim potestas dictis constat, id est imperio. P ) 13 cu2 v. 623 CasuB] hoc loco ruinae, non fortunae intelligendus est casuB. P || corruinae C || 15 ad v. 624 Pelasgi] Qraeci a Pelasgo louis et LarisBae (loriscae) filio. P y pellasgo C | larisse (/ 1 16 od V. 625 Ipse hostiB Teucros] Troianorum . . . laudaatur. P| qui CP (quod C*) ,| 18 uirtutem C H 20 od t?. 626 Tencrorum a stirpe uolebatl propter genns ma- temum . . . genns paternum. P || 21 dictum est CP y plenuB C plenuB P j| 22 stirpe Cynunc ad Ml COMM. IN VERG. AEN. I. 621-632. 183 siipra dixit ^urbe^ domo socias'. dkiiur auteni ^o tectis succedite% ut succeditque gemens stabuliSf et tecto adsuetus coluber succedere, 628. ME qvoqvE qtiemadfnodum vos. similis fortvka scilicet adyersa. 629. DEMVM postea. 5 630. NON IGNAKA MALI HISERIS 8VCCVRRERE DISCO quare ^UOn disco'? quia noa sum ignara; bis enim intellegimus ^non', ut supra diximus. sic Sallustius segnior neque miuus gravis et multi- plex cura. 631. SIMVL AENEAN IN REGIA DVCIT TECTA ct JlOC Ct quod SCquitur 10 videtur auspicium nuptiarum. 632. siMVL DivvM TEMPLis iNDiciT HONOREM apud maiores nostros mos fuU, ut magistratus post res seria^ quae consulto peragebantur in fine actus addcrent ^diis honorem dico\ vel dtio modo ^hinc ad deos% quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didotiem 15 post habitum cum Aenea coUoquium et iunctam hospitalitcUem, ^quare agite o tectis iuvenes succedite nostris' ct supra ^tirbem quam statuo vestra est* et *Tros Tyriusque mihi ntdlo discrimine agetur\ [post actum publicum]^ diis sacra iussisse; nam subiungit ^sinml Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit Jionorem^. indicit 20 HONOREM id est iussit fieri supplicationes. et bene ^indicit'; quia Troiani inopinato venerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur; quia paup^rtas maiorum ex conlatione sacri- ficabat^ aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes^ quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius 25 in suppliciis deorum magnifici. hinc etiam sacrum et vene- rabile et exsecrandum intellegimus^ quia sacrae res de bonis exse- crandorum fiebant. indicit honorem] * indictiva sacrificia dicebantur 1 sncceditque] A. Vll 501 || tecto] gcorg. III 418 g 7 sapra] ad 578 y 8 Sal- lostiua] hist. fragm. I 56 Kritz. || 22 et feriae . . . fiebant] exscr. Isid. orig. VI 19, 82 1 25 Sallustius] Cat. 9, 2 1 tectis succedite F, Schodliua: et tecto succedere C || 2 adsuietus C '\ 3 siMius . . . adnersa om. C 1 4 aduersa om. LH i scilicet errandi et aliena inquirendi D | 5 od v. 629 Demum] postea. P || demvn (7 | 7 ignara] mali. disci- mus enim quod nesciebamus. illa sciebat succurrere, quia non erat ignara mali nec opus erat ut disceret add. M et in tnarg. C^li intellegemus C (intel- legimus C^ ^ S dictum est (7 || 18 post actum publicum seclusit F. Sclioellius. fortasse id est p. a. p. || 19 iussisre C (corr. C^) j| 21 supplicationem C || 22 et om. BMIH 23 mdici CL: indicia B indicia H indictae 3f C^2 || quae C (quia C^) y pauperes L (t paupertas superscr. l) |j consolatione B || sacrificabatl at sacrificabant superser. l y sacrificabat. et iterum indictiua sacrificia diceban- tur . . . indicebantur aut certe y 24 dampnatorum Z y et om. C y diceban- tur C 184 SERVII quae mbito ad praesens tetnpus indicebafUur.* dicebantur sacra et hmoraria, quod utrunique Jioc loco complexus videtur. 635. TERGA SVVM non declinatio *u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est ^u', sicut et in ^rum' mittit genetivum 5 pluralem non per declinationem^ sed quia est in nomine V, ut pa- trum. alituum yero ubi legimus^ parenthesis est^ sicut MavortiS; nam alitum facit. 636. MVNEBA LAETiTiAMQVE DEi id est Ijiberi patriSf ac per hoc vinum: aut certe ut multi legunt ^laetitiamque die'^ id est diei; ut 10 supra dicta munera sint multorum dierum usui sufScientia^ intelle- gamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. f*in caesi dilegUur* non nulli ^diV legu/ntj sicut veteres ^famis fami\ Plautus in merccUore qui aut Noctiy aut Dii, aut Soli, aut Lunae. sane quidam hunc versum intellegi non ptitant posse, ut est ille quem tihi iam Troia. 16 637. spLEHDiDA iNSTRviTVR pTo instruitur et splendida fit. lvxv modo abundantia; alibi luxuria. et notandum^ quia afiluentiam ubi- que exteris gentibus dat, Bomanis frugalitatem ; qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde luvenalis quis fercula septem secreto cenavit avus? et Vergilius per- 20 petuis soliti patres considere mensis. mediis tectis iuxta cottidianam consuetudinem ait ^mediis\ ut si dicamus ^in media domo sua sedens turbatus*. 639. LABOBATAE VESTES labtre perfectae/ ut laboratasque 11 nonnuUi . . . fami] cf. Gell. IX 14, 8 || 12 in mercatore] I 1, 13 RitBchl. II 14 quem] A. III 340 g 18 luvenalis] sat. I 94 | Id Vergilius] A. VII 176 1 dicebantnr sacra et] fortasse erant et sacra || 3 o^ t?. 635 Terga suum] non declinatio . . . nam alitum facit P || 4 et in rum] trum G et tram F , 6 epenthesis vulgo. cf. Don. ars gramm. p. 396, 4 K. || Mavortis] uel indupera- toris add. LHMC^ cf Don. l. l. || 7 facit] uel martis aut imperatoris add. LHM et martis et imperatoris add. C. ceterum in B ad v. 639 haec tantum adnotata sunt Terga suum] parenthesis est sicut mauortis nam alitnm facit alituum uero parenthesis est. || 8 o^ f . 636 Munera laetitiamque deij id est Liberi patris. P Q mvnera laetitiamqvae dei in caesi dilegitur id est liben patris: .c i hoc (ac (P) per ho . uinum alii die legunt ut sit laetitiamqne dei (i superscr. (P) a ut supradicta munera sint multorum. intellegemus (a superscr. C^) autem missa aMqua etiam ad usum diei; nonnulli dii legunt e. q. s. C (supra caesi . . . lae- titiamque haec Serviana id est uinum . . . usui sufficientia scripsit C^) y 11 for- tasse ad usum huius diei || in caesi dilegitur huc transposui. scribendum vide- tur in Caeseliii dii legitur. ef. Gell. noct. att. IX, 14 Kretschmerus d. Gell, font. p. dbsqq. Eibbeckius proleg. p. 173 || 12 famiis C \\ quia ut C y 14 possi C } 15 ad V. 637 Splendida instnutur] pro instruitur et splendida fit. Luzu] modo abundantia . . . frugalitatem. P || 16 habundantia CHM || affluentia HP || 17 det 3f II 18 edebant sedentes C7|| 19 quisj iouis C qui J7 | 21 consetudinem C7 y ut si scripsi: et si C || 23 cm2 v. 639 Laboratae uestes] labore perfectae. et hic stragulas super quas discumbitur dicit uestes, non quibus induimur, aic enim dicebantur . . . superbos faciat. P COMM. IN VERG. AEN. I. 635-642. 185 premunt ad pectora ceras. et est sermo iu coupendium coactuS; sicut rapuitque in fomite flammam^ id est raptim fecit. et sane ^vestes^ non iUas dicU qutbus induimur, sed stroffulas, suj^er quas discumbiturj sic enim dicdxmtur ^vestes stragulae/ ostroqve svperbo claro, pretioso, id est per se superbOy aut quia superbos faciaL 5 640. INGENS^^ARGENTVM MENSI8 aut subaudi ^exponuut', aut mensas argenteas accipe. caelataqve in avbo insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in derivatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum imde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in derivatione mutatur; diphthongus lo namque est ^caelataque in auro\ 641. FORTfA FACTA PATRVM vetcres enim in conviviis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et htc resolvit poeta illud quod repreiienditur, cur in templo lunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scUicet quod suorum 15 res pretiosiore maieria signata^ habuerit. series ordo conexus. 642. PEK TOT DVCTA viROS a Belo, primo rege Assyriorum, ut ab antiquo durantia cinnama Belo usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamvis dlio nomine pater Didonis fuisse dicatur, hinc est quam Belus et omnes a Belo soliti, 20 cum inter patrem et filiam medius nuUus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua £1 dicitur, unde et "Hkioq. ergo addita digammo et in fine facta derivatione a Sole regi nomen inposuit. 2 rapuitqQe] A. I 176 || 9 nam celum . . . argentarii] cf. Isid. orig. XX 4, 7 II 20 qaam Belns] A. I 729 || 22 nam omnes . . . dicitnr] ezscr. Isid. orig. XIV 3, 12. cf. VIII 11, 23 1 ceras HM(P: aras C caeras L terras ^ y 4 stragulas Cjj 5 praecioso C l| quia P: quo C (quod C^) i Q ad v. 640 [ngena argentum mensis] aut Bubaudis exponunt . . . caelataque in auro. P || subaudi LH: subaudis BCMl || 8 in pnncipa//////// C in principali C aliam mperacr. C\ fortasse in principalitate quam babet naturam | 9 celum LH: caelom BCH^ nam caelum est unde CP . (dicitor ferrum ipsum superscr. C) |[ unde] quo M cum quo Z | 10 natura B 12 ad V. 641 Fortia facta] quae ibi . . . ueterum. Series] ordo conexus. P FOBciA PATBTM EACTA C || conuiis C7 ) 13 insculta C II 15 fortasse Dido depinxerit 16 praeciosiore C7 1| 17 ad v. 642 Per tot ducta uiros] a Belo . . . medius nullus ma existat. P | 18 cinnam.abelo C cinna a be=lo L (ma superscr, T) cinna Abelo H d 11 uaque abel=um L (d superscr. T) \\ 20 hinc estl sed hic ait CP i 21 existat. haec est generis series: luppiter, Epaphus, Belus priscus, Agenor, Phoenix, BeluB minor qui et Metres, Dido et Pygmalion Z> || 23 h. e. 1. (7 (el superscr. C^) \\ helios C elios LHM |j digtunmos libri || 24 facta deriuatione om. L {add. in marg. T) jj diriuatio C (diriuationis . us C^) diriuatione us Ml H et rege C (regi C« vel C*) 186 SERVII 643. AENEAS sequitur 'rapidum ad naves', cetera per parenthe- sin dicta sunt. 644. RAPIDVM AD NAVES PRAEMiTTiT ACHATEN non praeniittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, 6 ul est eiiis qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae velocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius pe/ pol quam pau- cos, hoc est perquam paucos; ^poF enim ipsum per se plenum est iurantis adverbium; cui praepositio separatim numquam cohaerei 645. FERAT adferat, nuntiet, ut feret haec aliquam tibi 10 fama salutem. 646. STAT modo ^est', ut Graio stant nomine dictae; alias ^horret', ut stant lumina flamma et stabat acuta silex; item ^plenum est', ut iam pulvere caelum stare vident et stant et iuniperi et castaneae hirsutae; item ^positum est', ut stant 15 manibus arae; item ^placet', ut stat conferre manum Aeneae et stat casus renovare omnes. pro loco ergo hic sermo intelle- gendus est. 647. ILIACIS EREPTA RVINIS commeudat ex loci difficultate, ut nec tuta mihi valle reperti; item ex persona, ut ^ornatus Ar- 20 givae Helenae' et 'llione quod gesserat olim', ut hoc Priami gestamen erat: quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut ex Aethiopia est usque haec. erepta ostendit valde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis dvitatis eripi. laborat autem poeta hoc ser- mone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si omatus 25 Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit. 648. SIGNIS avroqve signis aureis, ut molemque et mon- 6 Terentiiis] hec. I 1, 1 || 9 feret] A. I 463 || 11 stat . . . intellegendus est] cf. Nonius p. 391 M. || Graio] A. III 210 J 12 atant] A. VI 300 || siabat] A. VIII 233 g 13 iam] A. XII 407 || stant] bnc. YU 53 || 14 stant] A. III 63 g 15 stat] A. XII 678 B 16 stat] A. II 750 g 19 nec] buc. II 40 y 20 hoc Priami] A. VII 246 g 22 ex Aethiopia] Terent. eun. III 2, 18 g 27 molemque] A. I 61 1 idnm ad nanes praemittit Achaten] non praemittit . . . cohaeret. P g 4 ipse seqnitnr CP | seqnetnr if g 5 achatis C g 12 et . . . silez om. C g silex et stant inniperi et castaneae hyrsutae H g 13 ct stant . . . hirsntae om. CH {supr. vers, add. C^) 15 item placet . . . omnes om. C g 18 commendat] munera supra vers. add. C^l \\ necessitato BM (•/• difficnltate superscr. m) difficnltate uel necessitate L , 19 item ex . . . usque haec] item ex longnitate iliacis erepta rninis nt ex aethiopia est nsqne haec C {supplevit C in marg.) \\ 20 nt] et JBC^ |j 21 ex] et JEf g longinqnitate scripsi: longitudine BLHMC^ intemalli longitudine FcUm- ■cius g nt terentins MCH |j 22 haec ancilla] B | praeciosa C g 23 cinitatibns C \ 24 aenean non esse proditorem patriae J3 g 25 quam . . . manifestnm est om. C {8upr. vers. add. C) g 26 pro C proprio C*, ut videtur. H 27 ad v. 648 signis aureis ut molemqne et montes. Pallam rigentem] dnram . . . dno xov ndlX^iv. P COMM. IN VERG. AEN. I. 643-651. 187 tes. PALLAM RIGKNTEM duram propter auruni; sicut vel novas vestes videmus. siguificat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi vestium^ ano tov ndkksw. 649. ET ciRCVMTEXTVM VELAMEN cycladem significat. acan- 6 TUO genus virgulti flexuosum, quod vulgo herbacanthum dicunt; in cuius imitationem arte vestis ornatur. Varro ita refert: Onesicri- tos aitj in India esse arbores, quae lanam ferant^ item Epi- cadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere vestem. hinc lo uestimenta acanthina appellata. 650. ORNATVS ARGIVAE iiELENAE a vicinitate dixit *Argivae'. et paulo post ^Mycenis', cum Spartana fiierit, quae civitas est in Laconica; nam legimus me duce Dardanius Spartam expugna- vit adulter. et vide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae 15 suscipit munera. * qvos illa mycenis hic quoque commendatio mu- neris a persona, quae in fuga 'magni feceriL * 651. PER6AMA cvM PETERET co tetnporc quo a Faride sollicitata est Helefna Venere fadente^ quae ei praemium pro victoria, quam de malo aureo acceperat, cdienum matrimonium concilians solverat. nota fabida 20 omnibus traditum est, qmmvis vera historia hoc habere dicaiur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut ahsente eo tempore Mefielao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata civi- tate vi a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui 2 qaod . . . dno xov TcdXlsiv] cf. Isid. orig. XIX 25, 2 || 5 cjcladem sigDi- ficat] cf. Isid. orig. XIX 24t, 10 || agantho genus e. q. s.] exscr. Isid. orig. XVII 9, 21 I 14 me dnce] A. X 92 1 vel CHP: et LM(P 2 tnnicapallinm C^ || 4 circa finem] in fine Ml finem B | naAAiN C naACi L nnAEiN H naAaeiN M ^ 6 ad v, 649 Et circnm- teztnm nelamen] cicladem significat. Achantho] erba anchantho id est flexiuile nirgnlto in cuins emitationem arte nestis oroatnr et conficitnr. Varro cnm deti sint nncnlei exia implicitifl mnlieres mnltiplicem conficere nestem hinc nestimenta achantina appellata. P || achanto BjjHM achantho | 6 genns nirgnlti flexnosnm] achantho id est flexibili nirgulto C || qnod . . . dicnnt om. C (qnod nnlgo herba chantnm superscr, C^) \ herbachanthum B herbacanthnm L herbachantum HM || 7 Onesicritos C: Nescientes Scioppius enotavit, inde Neanthes Vossius ad Vell. Patere. II 56 Ctesias Masvicius || 9 siciliae C !| quom acripsi: com C | nuclei Scioppius enotavit: nucnlei C || 10 hinc] hic C\ 11 achantina C\ 12 ad v. 650 Omatus Arginae Helenae] a uicinitate dixit, nam ait etiam ^Mycenis', cum Spartana fuerit. nam legimns 'me dnce Darda- nins Spartam expngnauit (expugnabit) adulter'. P || ornatys abgivae hblknae Qvos iLLA MYCKNis Mc quoque . . . magnificerit C || 13 et paulo post] nam ait etiam C [ 18 od t;. 651 Fergama cum petere^ eo tempore . . . faciente. In- concessosqne hjmenaeos] et fato et legibns. Hymenaens quidam apnt Athenas . . . liberatoris uirginitatis. P || sollicita C (jcorr. C*) || 19 in praemium Scioppius 20 solverat] sicut Sciqppius 188 SERVII eum insequerentur , non recto itincre properaret ad pcUriam, sed dever- teret ad Aegyptum et ad regem Proteum veniret, qui cum esset sacrificus et agnovisset alienam uc atque illac inpdli potest. 673. QVOCiRCA quapropter. meditor mente pertracto. 674 NE Qvo SE NVMINE MVTET *quo' vel vacat, vel pronomen est. et bene supprimit nomen lunonis; ne eius frequenti com- 5 memoratione Cupidinem terreat; magis enim vult eum intellegere, quam audire lunonem. aut certe adverbium est, ut sit; timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem. 675. MECVM id est cum officio VeneriOy nec potest intellegi ^quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur^ aliter lo a Didone. mecvm per meos amores, id est me adnitenie. 676. QVA id est quomodo. accipe audi, ut accipe nunc Danaum insidias, ut contra ^da' dic; ut da, non indebita posco et da Tityre nobis. mentem dispositionem, consilium. 677. ACCITV evocatione. et est quartae declinationis. 15 678. vrbem sidoniam quam tenent Sidonii. mea maxima CVRA et Aeneas cura est; sed Ascanius maxima, cui regnum Ita- liae Bomanaque tellus debentur: et ubique Ascanius maxima cura Yeneris introducitur, ut Veneris iustissima cura, item hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae. 20 679. DONA RESTANTiA quac restiterunt, quae superfuerunt et a/nie pdagus posuit, cum post Troiae eversionem navigaverit Aeneas. 680. SOPITVM SOMNO unum quidem est sopor et somnus, sed modo ^sopitum' inrigatum intellegimus. ctthera sicut supra dictum est genere neutro pluraHter^ ut alibi sunt alta Cythera. ^^ 681. IDALIVM Cypri nemus est, in quo oppidum breve, ut paulo post Idaliae lucos, item Idaliumque nemus. sacrata sede vel templi vel oppidi. 12 AcciPE . . . dic] cf. Don. ad Ter. eun. III 1 , 11 || accipe] A. II 66 1] 13 da non] A. VI. 66 || 14 da] buc. t 18 || 17 cui] A. IV 276 || 19 VeneriBj A. X 1S2 II 20 hunc] A. X 60 j| 25 suDt] A. X 86 || 27 Idaliae] A. I 693 Idaliumque] A. X 52 'Idaliaeque domua' 3 cul V. 673 Quocirca] quapropter . . . pertracto. P || 4 oci v. 674 Quo] uel uacat uel pronomen est. aut certe aduerbium, ut sit . . . partem. JPjj 9 aa V. 675 Mecum] id est cum officio Veneiio, uel ' mocum ' per meos amores , me adnitente. P 1 11 a didone mecum er^o per meos amares (amores C^) id eet me adnitente (7 || 12 ad v. 676 Qua] id est qnomodo . . . dic ut 'da non in* debita posco'. Mentem] dispositionem consilium. P || qva packri!: C|| 13 da dic C: dic dsk LU dic id est da Ml || nt om. LHM || da nonj dic non Ml || 14 posco regna meis facitis C || et da Tityre nobis om. C \ Ib ad v. 677 Accitu] euo- aatione . . . declinationis. P 1 16 ae2 v. 678 Urbem Sidoniam] quam tenent Sidonii. P 1 21 oJ t\ 679 Dona restantia] quae restiteruut superfueruntqne. P I 23 cu2 t;. 680 Sopitum Bomno] unum . . . neutro pluraliter. P || 24 inroga- tum. P 1 26 od V. 681 Idalium] Cypri ncmua est . . . nemus. P ) ut] et C Serrli comm. Vol. I. Fa«c I. 13 194 SERVII 682. NE QVA ^qna' vacat, ut frequenter diximus. medivs inportunus, incongruus. 683. TV FACIEM iLLivs 'faciem* pro vultu posuit. nuUus enim faciem alterius potest accipere^ sed vultum, qui pro mentis quali- 6 tate formatur: unde infra est ^et notos pueri puer indue vultus*. Tv FAciEM iLLivs] quod difficile numini non est, ut in faciem mu- tetur alterius, sane ^illius^ in Georgicis corripuit, ut illius inmen- sae. NOCTEM NON AMPLivs VNAM ut supra diximus artis poeticae 'est non omnia dicere: unde nunc praemisit ^noctem unam'; nec 10 enim dicturus est aut abscessum Gupidinis aut adventum Ascanii. 684. PVERi PVER argumentum a facili. laetissima dido non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit. 686. REQALES INTER MENSAS epulas intemperauteS; in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est sine Cerere 16 et Libero friget Venus. laticemqve lyaevm latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae venas lateat; sed et vinum latet intra uvam, unde nunc dixit laticem. ^Lyaeum' autem pro ^Lyaeium' dixit^ figurate ponens principalitatem pro derivatione. 688. occvLTVM INSPIRES IGNEM definitio amoris est ignis oc- 20 cultus. VENENO venenum dictum ab eo quod per venas eat. ideo post ait longumque bibehat amorem. 689. PARET AMOR DiCTis ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum uhi inducit minorem festinantem parcre, maiori respondentem eum non facit, ut hoe loco Cupidinem, ut in 26 q^iarto ille patris magni parere parabat imperio, et in septimo exin Gorgoneis Alecto infecta venenis. 690. ET ALAS EXVIT laus ingeus Ascanii per transitum, si- quidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit. 3 faciem e. q. b.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I. 89. Isid. orig. XI 1, 34. diff. verb. 589 || 7 illiua] georg. I 49 || 14 sine Cerere] Ter. eun. IV 6, 6 J 15 latex proprie . . . lateat] exscr. Isid. diff. verb. 65 || 19 de6nitio . . . oc- cultus] Don. ad Ter. eun. IV 3, 6 || venenum . . . eat] exscr. Isid. orig. XII 4, 41 H 21 longnmque] A. I 749 |j 24 in quarto] 238 || 25 in septimo] 341 1 qua] qno C \\ diximus om. BC ^ 3 ad v. 683 Faciem] pro uultu posuit . . . mutetnr alterius. P || 5 uultus aut certe quod CP, nist quod quia P |' 6 in om. C \\ S dictnm est C (dicticon C^ || 11 id est cum laeta esse coeperit; non est epitheton perpetuum malim \\ 13 cid v. 686 Laticem] liceum autem pro lieium figurate ponens principalitatem pro diriuatione. P || 14 rata H rea M (./. corrupta t rara superscr. m) || et om. M (supr. vera. add. m) || 17 lyaeum HM: lyeum BC (nisi quod u in ras. C) lieum i || 18 lyaeium M: liaeium BLH ljei=nm C (ei et n litterae ab aJia manu ifistauratae sunt) || 19 eul v. 688 Occultum inspires ignem] uenenum dictum quia per uenas eat . . . amorem. P \ 22 ut snpra cnpidinem amorem posuit C || 27 ad v. 690 Et alas exuit] hoc est deposuit. P || 28 Oupido Fabriciana quoque anni J575. si quidem deua in IjHdensi suo fuisse testatur Burmannits. || tantum om. C COMM. IN VERG. AEN. I. 682-697. 195 691. PLACIDAM PER MEMBRA QViETEM aut epitheton est quietis; aut ideo ^placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somnio- rum terrore turbari. 692. iNRiGAT infundit: proprie quia et sotnnus sic pingitur quasi comu infundat fotvm sublatum, complexum, 6 693. AMARACVS hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex ungumtorum confusione odorem creavit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum versus est, quam nunc etiam amara- cum dicunt. 10 695. lAMQVE IBAT cum vix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra item in quarto, ut in septimo Furiae. 697. CVM VENIT aut pro ^cum veniret', aut ut *cum' sit ad- 15 verbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctivi modi par- ticula iungi indicativo. sane sciendum, malo errore ^cum' et Mum' a Romanis esse confusa. avlaeis velis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt; quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inventa sunt. ideo autem etiam in 20 domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitavere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit vela solere suspendi ad excipiendum pulverem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius interea suspensa gravis aulaea ruinas in ^^ patinam fecere, traheutia pulveris atri, quantum non Aquilo Gampanis excitat oris. sciendum sane omnia Graeca nomina in 17 exeuntia; cum derivationem faciunt, 17 in ae diphthongon 6 hic puer . . . dicont] exscr. mythogr. I 34. II 182. Isid. orig. IV 12, 8. XVII 9, 14 1 11 sane . . . facultas] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 303 1 cf. ad p. 194, 24 sq. || 18 quae ideo aulaea . . . inventa sunt] exscr. Isid.' orig. XIX 26, 8 II 25 HoratiuaJ sat. II 8, 64. cf. Porphyr. ad hunc. vers. 2 quae] qui (7 |j 4 (td v. 692 Inrigat] infundit proprie quia (quae) et somnus . . . complezum. P || 5 sublatum a fouendo> D ^ & ad v. 693 Amara- cub] hic puer regius . . . quam nunc amaracum (amaracus) dixit. P || ungen- tariuB LM i 7 ungenta L || maiorem . . . ungenta Ofti. L {add. l in marg.) ' 8 amaricina L amarachina P || 9 sampsucum M: samsucum BH sampsuchum G Bam=8u///cum L samsacum P || versus est] dicitur uersus OP || quam] quia U quod B 1 etiam om. CP || 10 dixit CP U 11 sane . . . furiae om. BC ,{ 15 cul V. 697 Cum uenit] aut pro cum ueniret . . . confusa. P || aut ut scripsi: ait ut CP aut BLHM cf. ad Aen. II 455 || 18 avlaeis uelis pictis . . . mrdiau- QVE {pag. 196 lin. 9) om. C || 22 semper om. B || 23 hodie B || 25 unde Ho- ratius . . . oris om. B \ suspensus H || 26 atrii H ) 27 oris] agris libri Hora- tiani || sane] tamen l 13* 196 SERVII convertere, ut avXrj aulaea, "ISrj Idaea, Ahvri Aetnaea. svperbis nobilibuS; ut ceciditque superbum Ilium. 698. AVREA si *Dido aurea', pulchram significat, et est nomi- nativus, si ^sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, 5 et spondeus est. sponda antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero sterni triclinia, et in foro sterni iubebat. tmde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam vel cena- . tionem. mediamqve locavit ipse enim apud maiores domini 10 fuerat locus, ut aperte Sallustius docet igitur discubuere: Ser- torius inferior in medio, super eum L. Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam. locavit coUocaviL 16 699. lAM PATER AENEAS religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius. 700. OSTRO pro purpura posuit, unde tingitur purpura. 701. DANT MANIBVS FAMVLi LYMPHAS humilis charactcr, qui la%vog dicitur; vilia enim describuntur. cereremqve canistris hic 20 panem, alibi triticum, ut tum Cererem corruptam undis, ex- PEDivNT jyroferunt, tonsisqve fervnt mantelia villis ^tonsis villis' vel minutis vel conpositis, ut tonsa coma, pressa corona est; constat enim maiores mappas habuisse villosas, quibus etiam in sacris ut^ntur, sicut in georgicis manibus liquidos dant or- 26 dine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia villis; de 2 ceciditque] A. III 2 B 7 Cicero] in Verr. act. II 3, 26, 66 10 SallustiuB] hist. fragm. 111 3 Kritz. || 20 tum] A. I 177 || 22 tonsa] A. V 566 g 24 in georgicisj IV 376 1 aule B aule LH aulae M || iah B: ide LH idae M || ulHtvrj Aetnaea om. B post idaea addens caliopn caliopaea sed illa dip a in e produc a in . /. pro in quibusdam iocis solct mutari. || Atrvri om. H aetbne £ aetbnae M .j 3 ad V. 698 Aurea locabit] collocabit. P, locavit coUocauit C ipse enim . . . iam (lin. 15) 07nittcn8 || 4 aurea B: oin. LHM || Binizis BLH sinizisis itf || 6 sti- badia B: stupadia L stipadia HMl (lectum de culcitis superscr. l) || 9 caena- tioiiem BM i domi B dni M (domini m) || 11 L. Kritzius: tucius BK tutius L tituB M II 13 aertorius L || ueraius H: uirsius B uisius e.r uerisiuB vel uer- sius L uirsius ex uersius M || maecenas L: accenas B maccennas H mecaenas J/ II 14 arquinium BH Tarquitium Kritzius || domum BH ^omir L (domicium /) domitium M || ppernam L (ppma Z) perpenna M l \b ad v. 699 lam pater Aeneas] religiosus (regiosus) . . . Virgilius. I^ || 17 ad v. 700 Ostro] pro pura inpoBuit unde et tinguitur. P || posuit] dixit B || unde «^ C || tinguitur libri \\ \B ad V. 701 Cereremque] bic panem . . . utebantur. mantelia (mantiiia) uero a (a 07n.) tergendis manibus dicta. et est . . . apocope est. P\\ 19 iaxvog] isenos BHMl ex C senoa L || 20 nt om. C|| 21 mantkma H M mantilia CL || 24 iiquido C (liquidos C') j 25 fonti C (fontis C') || gerina C (gerraanae C*) || feri C \ mant C (mantilia C^) COMM. IN VERG. AEN. I. 698— T06. 197 supplicaturis enim hoc dixit. ^mantelia' vero a manibus tergendis dicta^ et est fwminatims mantele, quo modo torale. quod autem legimus ne turpe toral, apocope est. 703. QViNQVAGiNTA hoc est multae. ordine longo id est dispositione; secundum TuUium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi 6 ponendum sit; nec enim debent universa confundi. cvka penvm STBVERE inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum framentum, penus vero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc peuus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, lo a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius portet frumenta penusque, masculino vero genere Plautus nisi mihi annuus penus datur, feminino Lucilius posuit, ut uxori legata penus. quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in locu- plete penu defensis pinguibus Umbris. 16 704. STRVERE ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. et flammis adolere penates colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem xar' €vg)ri(it0(ibv adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua; sed cremantur ct consnmuntur, et flammis adolere pesate8\ quia 20 veieres in focis sacrificahant, \it ipse alihi hortor amare focos, 705. TOTiDEMQVE PARES AETATE MiNiSTRi nou numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas. 706. QVi DAPIBVS MENSAS oNEREsiT dapcs rcgum' sunt, epulae 1 inantelia . . . dicta] cf. Isid orig. XIX 26, 6 1 3 ne turpe] Hor. ep. I 6, 22 J 7 inter penum . . . longi] cf. Geli. IV 1, 14. Isid. orig. XV 6, 7 i 9 Bane dicimus . . . hoc penus] cf. Gell. IV 1, 2 et Noniua p. 61 M. || 11 Ho- ratius] ep. I 16, 72 B 12 Plautus) pseud. I 2, 46 || 13 LucilmsJ XVI 6 MflU. |j 14 Persius] sat. 3, 74 | 18 adolere e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. 1 614 1 21 hortor] A. III 134 [ 24 dapcs . . . privatorum] exscr. Isid. orig. XX 2, 6 1 a om, G {supr. vcrs. add. (P) || 2 et mantele] an telo B et telo L (et ex corr. o in a mutavit l, qui superscr. t ante lotis) anctelo H et /////telo M (duae litterae erasae) ante lotis Burmanni Leidensis et Regius mantilia vero a manibns ante lotis et est nominativns mantiie Lion y 3 legimus in Horatio Fahricius || 4 (u2 v. 703 Quinquaginta] hoc est . . . dispositione. Cura penum struere] inter . . . pingnibus umbris. P y id est] deest H uel deest id est L ;' 5 oecomicis B ///oecomicis C (oeconomicis (7*) || 8 in cellam BLM: in cella CP cellam H y ducitur l || 10 et a feminino om. CP | a feminino HB femi- nino JBL y 12 penuque P \\ masculini nero generis P || 13 annus poenis P || lucius y 16 pjenu X y 16 ad v. 704 Struere] ordinare componere . . . amare focos. P y strictores P j| 18 xar' Bvtprjiiiafiov om. CP i 22 ctd v. 706 Centum non nnmerus sed aequalis abet admirationem. P | non nnmerus sed aequalitas habet admirationem (7 y 24 ad v. 706 Qui dapibus] quidam dapes regum uolunt esse, epnlas priuatorum. Onerent] de ueterum more dixit . . . adponebantnr. Et pocnla ponant] similiter more antiquo dixit quiu (quae) . . . dicuntur. P " qnidam dapes regum nolunt esse epnlas prinatorum C 198 • SERVII priyatorum. ^onerent^ autetn potest et ad abtmdantiam rettUisse et de veterum more dixisse, quibtis cmn acculmissent omnis eena semd ad- ponebatur. et quidam volunt hoc secundum veterem caerimoniarum ritum adverti debere, qiiod flamini Diali mensa inanis non antepone- 5 batur; nam cum didt ^qui dapibus mensas onerent et pocula ponant\ et alibi et vina reponite mensis, quid aliud ostendit, quam mensam vacuam non antepositam Aeneae, qiiem ubique mnnia sacerdotia in- ducit hahiisse? et pocvla ponant secundum antiquum locutus est morem, quia veteribus non in manus dabantur pocula, sed fnensis 10 adponebantur , ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur, . 708. TOKis pwTis pro in toris pictis. et torus dictus est, quod vete- res super herbam tortam vel sedebant vel discufnbebant , ut proximus ut viridante toro consederat herbae, ivssi discvmbere bene 15 ^iussi^ de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti hahebantur im- perio, nec tamquam hospites fuerant invita^i. discumbere autem iuxta consuettuiinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes vescebantur, iU ipse alia gramineoque viros locat ipse scdili et perpetuis soliti patres considere mensis. 20 709. MIRANTVR DONA AENEAE, MIRANTVR IVLVM hoc ad Ty- rios rettulit. mirahtvr ivlvm quem putabant lulum. 710. FLAGRANTiSQVE DEi vvLTVS hoc ad poetam refertur. * FLAORANTis ardcntis divinitate.* simvlataqve verba conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum. 25 712. PRAECIPVE iNFELix propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti devota futurae'. ideo ergo infelix. ^pesti^ autem amori vel malo. ^devota^ vero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inma- turae morti devotum fuisse. 6 et yina] A. VII 134 | 12 toru» . . . discumbebant] cf. Isid. orig. XX 1, 2 B 13 proximus] A. V 388 || 18 gramineoque] A. VIII 176 || perpetuis] A. VII 176 1 ad om. C (stfpr. vers. add, 0*) || 4 flamini C flamen (P vel C* ) 10 odie- que C (hodieque C*) odie P \\ 11 apponuntur P: apponebantur C || dicuntur. m. (7 {I 12 0(2 V. 708 Toris pictis] pro in toris pictis . . . qui utique subiecti erant imperio nec tantum quod hospites fiierant. discumbere autem quod olim sedentes uescebantur ideo dixit. P y torus] toris C || quia P 1 13 sedeant C (corr. C^) II proximus ut om. P || 14 bene iussi oni, P || 19 patris C ( 20 mi- BANTVR ivLV» otn, C || 21 ivLLVM C || putebaut II 22 «K^ v. 710 Flagrantesque dei uultusj ardentes diuinitate. hoc . . . ex pei^sona poetae. P || plagbaktis ardentis diuinitate hoc C || 25 ac2 v. 712 Deuota] de oratione Augusti trans- lata elocutio . . . deuotum fuisse. P || 27 oratione] uoratione C ut videtur, uotatione (7* vel CT^ || 28 laudatione] translatione P COMM. IN VERG. AEN. I. 708-720. 199 713. EXPLERi MENTEM NEQViT Graeca figiira est. tvendo dum intuetur. et omnis geruudi modus tam ab agentis quam a patieutis siguificatioue similiter profertur, ut cautando tu illum, id est dum cantas^ et frigidus in pratis cantando rumpitur anguis, id est dum ei cantatur. 5 714. ILLE VBi postquam, ut Uoratius nos ubi decidimus, hoc est postquam; nam si loci esset, ^quo' diceret. ergo ^ubi' iliterdum adverbium loci est, interdum temporis. 716. ET MAGNVM arduum; difficile est enim imitari verum filii adfectum. falsi iMtLEviT gemtoris amorem iion veri^ vel jn^o eo qui 10 fallebatur, ut sit, implevit amorem eius queni dedpi^Hit simulando eum esse patrem suum, et est magis ahsolutum participium; nam illic nomen est falsi Simoentis ad undam. 717. KEGINAM PETIT uou simpiiciter dixit ^petit'; nam petere est proprie insidiari. 15 718. GREMio FOVET sustiuet, ut et fotum gremio. 719. INSIDAT in sinu sedeat, legitur tamen et *insideat', id cst wt quidam volunt insidias faciat, at memor ille matris hoc est praeceptorum matris. 720. ACIDALIAE Acidalia Venus dicitur vel quia inicit curas, 20 quas Graeci axtdag dicunt, vel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae civitate, in quo se Gratiae lavant, quas Veneri esse<;onstat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, 25 2 et omnis . . . dum ei cantatur] Servii comm. in Don. p. 412, 21 || 3 can- tando] buc. III 25 | 4 frigidus] buc. VIll 71 || 6 Horatius] carm. IV 7, 14 ; 13 falsi] A. III 302 || 16 et fotum] A. I 692 || 20 Acidalia . . . solet reverti] exscr. mythogr. II 36. III 11, 2 1 ad V. 713 Tuendo] dum intuetur. et omnis j^cmndi modus . . . dum ei cantatur. P || 2 tuetur Lm || argenteis C [| 4 etl item B sed HM (et m) ' 6 od t7. 714 Ille ubi] postquam . . . ergo ubi interdum aduerbium temporis. F , decimus L {corr. || 7 posquam -L || 8 temporis] aduerbium tempons C || 9 cki v. 716 Falsi genitoris] non ueri . . . Simoentis ad undam. P || 11 quem decipiebatj ilesinit CcisseUani quatemio sq^timtis || 12 illi P || 13 falsis P || 14 nam petere non solum adiic, sed etiam est proprie insidiari 2> || 16 oe^ v. 718 Gremio fouet] sustinet . . . gremio. P|| 17 ad v. 719 Insidit] in sinu sedeat. legitur tamen et insidias facit cra n pene ut breu e altius pene ut i>ducitur. {lege paeneultima breuis est, alterius paeneultima producitur.) P || id est inseruit Masvicius *ut quidam nolunt Daniel, quem haec e Cassellano edidisse conicio, cuius folium LVII e codice sMatum a Francisco Modio acceperat. || 20 ad V. 720 Acidaliae] Acidalia Venus dicitur a fonte Acidalio . . . esse sacratas. Abolere Sichaeum incipit] ordo . . . inferre. P [| 21 acidas libri || 22 horco- meno X || 24 gratia B grati L (gratiae T) 200 SERVII quia insolubiles esse gratias decet: Horatius segnesque nodum solvere Gratiae. quod vero una aversa pingitur, duae nos re- spicientes, liaec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reverti, unde est supra nec te certasse priorem paeniteat. 5 sane Veneri multa nomina pro locis vel catms dicuntur inposita. nam Venerem vocari quidam propter promptam veniam dicunt. aiii Suadam appellant, quod ipsa concUiatio Suada sit, dicitur etiam Obsequens VenuSy quam Fabius Gurges post peractum hellum Samniticum ideo hoc nomine consecravit, quod sibi fuerit dbsecuta: hanc ItcUi -fPost- 10 votam dicunL dicta est etiam Equestris Venus, dicta et Cloacina, quia veteres cloare purgare dixerunt dicitur et Myrica et Myrtea et Purpurissa, est et Erycina, quam Aeneas secum advexit. dicitur et Salacia, quae proprie meretricum dea appdlata est a veteribus, et Lubentina, quae lubentiam mentibus novam praestat, quamvis dlii 15 hanc Lubiam dicant, quod eo numine cansilia in meduUas Idbantur. alii Mimnerniam vel Meminiam dicunt, quod meminerit omnium. est et Verticordia, est et Militaris Venus, est et Limnesia quae portubus praeest. ipsa et Victrix et Genetrix ex Caesaris somnio sacrata. est ei Venus Calva ob hanc causam, quod cum Galli Capi- 20 tolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Dpmitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam ex- secuertmt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine coUocata est, licet alii Calvam Venerem quasi puram tradant, alii Calvam, quod corda afnantum calviat, id est fallat atque eludat. qui- 25 dam diciint porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam calvam posuisse, quod constitit piacttlo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Ccdva Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, vd ut quidam volunt, metae colitur. apud EpJiesios Venerem Automatam dixe- 30 runt, vel Epidaetiam. ratio auteni horum nominum taiis est. Mdi- boea et Alexis amore se mutuo dUexerunt et iuramento se adstrinxe- runt, ut cum tempus nuptiarum venisset sibimet iungerentur: sed cum virginem parentes sui alii despondissent et hoc Aleocis vidissd, sponta- 1 Horatius] carm. III 21, 22 4 nec te] A. I 548 1 docet H I nudum H || 5 sane Veneri . . . Epidaeti sacrauit (p. 201, 8) Danid in margine exemplaris Basileensis e Cassellano adscripsit. sane Veneri . . . ueniam dicunt perierunt cfuirta a bibliopego circumcisa || 9 Postuortam F. SchoelHus \\ 11 purgarej cf. Plin. nat hist. XV § 119 ^in eo loco qui nunc signa Veneris Cluacinae habet. cluere enim antiqui purgare dicebant^ : pugnare C || 13 alatia C I 14 lubentium C H 15 an Labiam? || 18 uictima C || netriz C j 29 auto- aet matam scripsi: automatem C J 30 epidecia C | 30 meliboea scripsi: meUboce C COMM. IN VERG. AEN. 1. 721-724. . 201 neum subiit exilium, virgo autem ipso nuptiamm die semet de tecto praecipitavit: quae ctm inlaesa decidisset, in fugam cotwersa pervenit ad litus ibiqiie scaplmn ascendit, ex qua sponte funes soltiti esse dictintur. vduntate itaque deomm pervecta est ubi amator morabatur: qtmm ctun Ule parans cum sodalibus convivium suscepisset, i)ro ipso rei eventti 5 templum canstituit quod ergo sponte fuissent (funes) solutiy Automatae Veneri nomen sacravit, quodqtie cum epulas pararet virgo ei aquis fuisset advecta, Epidaetiae sacravit, abolere sichaevm incipit ordo naturalis. prius enim est avellere inhaerentia^ et post nova inferre. sic Terentius ut metum in quo nunc est adimam 10 atque expleam animum gaudio. 721. vivo AMOBE aut viyi hominiS; aut certe vehementi. praevbrtere praeoccupare: propter lunonem sine dubio. 722. resides pigroS; ad amandum inertes; iuraverat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, tb ut residesque movebit Tullus in arma viros, unde contra in- stantes dicimus industrios. 723. QVIES EPVLis propter regalem affluentiam. contra supra ait postquam exempta fames. mensaeqve remotae licet sub extranea persona^ Romanorum tamen exsequitur morem^ apild quos '^^o duae mensae erant: una epularum, altera poculorum. 724. crateras Graecum est ab eo quod est *hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram. et vina coronant Wina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Gererem *ant vel candelae vd funes pice delibtUi: quae intcrdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent. 728. Hic timc; est ergo adverbium temporis. 729. QVAM BELVS primus rex Assyriorum, ut supra diximus, 15 quos constat Saturnum; quem et Solem dicunt, lunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. uude et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacroru]u ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Satumi temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt. 20 1 Cicero Tusculanarum] I 35, 85 et III 19, 44. tra^. Kom. fragui. rec. Ribb. p. 26 ed. II. Ennianae poes. rcl. rec. Vahl. p. 104 || 4 funalia sunt . . . funera dicuntur] exscr. Isid. orig. XX 10, 6. cf. XI 2, 34 et XIX 4, 1. et Don. ad Ter. Andr. I 1, 88 || 15 primua . . . et Sol] exscr. Isid. orig. VIII 11, 23- 1 laquearium facit Daniel || legitur . . . lacuatis in textu hahet Daniel 2 laqueatis Ciceronis libri et hoc loco et Tusc. III ^ 44. || 3 ad v. 727 Funaliaj funalia quae sunt intra ceram, dicta a funibua quos (quae) ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur. P || 4 quae Bunt intra ceram Danid || sunt unde sunt dicta B L sunt unde sint dicta H sunt unde dicta M. cf. Isid. orig. XIX 10, 5 || 7 in cicendula Daniel. in fune ut cicendula Barthim ad Claud. epithal. Hon. 206. fortasse in candela. cf Paulus Festi 8. v. *cicin- dela' p. 42 M. || 8 facibus . . . funalia] facibus aut candela simplici, ant ea ex funiculo facta earum fastigia quibus eas figebant, appellarunt funalia Barthius l. l, facibns, aut candela simplici, aut ex funiculo facta, cera yestita: quibus ea figebant, appellabant funalia Salmasius exerc. Plin. p. 266. facibus aut candela, simplici aut ex funiculo facta cera vestita, quam nbi affigebant, appel- lanmt funalia H. Kettnerus Varronis de v. P. P. libr. IV quae extant p. 29. facibus aut candela simplici aut ex cera et funiculo facta locarunt yestigia locaque ubi ea figebant appellarunt funalia F. ScJwelliuSj qui propter Ttvffoovg de signis igne datis Varronem dixisse censet. fortasse facibus aut candela sim- plici, ex cera aut ex sebo et funiculo facta: earum vestigia (t. e. imas partes) ubi affigebant appellarunt funalia. cf Donatus l. l. || 11 candelae scripsi: can- delaber Daniel solebat vel candela Salmasius l. I. || 13 remeantibus in con- textu omisit Daniel, dedit in appendice tamquam a Sdoppio e codice supple- tum. II 14 ad v. 728 Uic] tunc. ergo aduerbium temporis est. P || 15 ai2 t;. 729 Quam Belus] primus rex Assyriorum, ut supra dictum est. P || dictuni est Daniel || 16 quem eundem et Danicl || 19 alii . . . tradunt habet Daniel in, textu 204 SERVII 730. TVM FACTA siLENTiA TECTis mos CTat apud veteres, ut lumine incettso silentium praeberetur, ut foptativam sibi laudein loquendo nuUus averteret apud Romanos etiam cena edita suhlatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libaia fuerant ad focum 6 ferrentur et in ignem darcntur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo fque nos cum intercessit inter cenandum, Graed quoque ^sciv naQovaiav dicunt, 731. HOSPITIBVS NAM TE DABE IVRA LOQVVNTVR SCilicet exemplo Lycaonis^ qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a 10 suscepto love; postquam ei epulas humanas adposuit, yersus in lupum ostendit hospitii iura non esse violanda. 732. TYRiisQVE DiEM otqui nox erat, sed per ^diem* accipimus et noctem, et quidam volunt masculini generis ^diem* bonum significare, feminini maium. troiaqve profectis bene noluit 'profugis' 15 dicere. 733. ESSE VELis secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt Wolens propitiusque sis'. 734. ADSiT LAETITIAE BACCHVS DATOR alii 'adsis* legunt, secundum quos ^Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus vocatiyus, 20 ut socer arma Latinus habeto. dator bene autem addidit ^dator laetitiae'; quia est et dator furoris. et bona ivno aut propitia, id est non irata Troianis, ut sis bonus o felixque tuis, aut magis ^boua' caelestis; est enim et inferna, ut lunoni iufer- nae dictus sacer. aut, siait supra dictum est, XQtjOtfj, quod est 25 bona, qmm inter pcnates Troiani liahuisse dicuntur. 735. coETVM modo convivium; et bono verbo ad dignitatetn duo- rum in uno populorum usus.est 730. LATICVM LIBAVIT iiONOREM more sacrorum: et tangit 8 Bcilicet . . . violanda] exscr. mythogr. II 60 || 20 socer] A. XII 192 22 siB bonuB] bac. Y 65 || 23 lunoni] A. VI 138 t 24 supra] ad 378 || 29 more Bacromm e. q. b.] cf. Macrob. Sat. III 11, 3 sqq. 1 moB erat apud Daniel omittit in iextu, in appcndice profert tamquam a Scioppio suppJetum, || lumine scripsi: lumini JJaniel J 2 ut optativam . . . aver- teret] ut optata a divis sibiiando et loquendo nullua avericret coni. F. Schod- liu8 II 5 in ignem Burmannus: igni Daniel in textu igncm in appendice Sciop- pium facit e FuUlensi testantem || 6 que nos] nevog XQ^vog F. SdioeHius quae rcs Masviciua. ceterum quattuor scholia ad tvm facta hilkntia tectis videnJtur serrata ease: primum mos erat . . . praeberctur, secundum ut . . . adverteret, tertium apud Romanos enim . . . nuntiasBet, quartum ut* diis honor haberetur . . . &eav nagovaCav dicunt 1 11 violanda: unde dicitur lupiter ^iviog, id est hospitaliB. D violanda. Graeci tov ^eviov Jia appellant Daniel 1 14 uoluit LH (noluit 7) II 16 od V. 733 Esse uelis] secundum eurusticam disciplinam dictus est . . . propitiusquo sis. -P et rusticam H i 17 dixit £ || 26 fortasse et bono verbo ad significandam duorum unionem populorum' usus est. || 28 sacrorum diis enim . . . libabatar et tangit C COMM. IN VERG. AEN. I. 730--788. 205 ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant; in quas libabant, ut est heus etiam mensas consumimus, inquit lulus. LATicvM LiBAVjT honorem] * dits entm Jiospitalibus et lovi in mensam libabatur,* 737. LiBATO delibato. svmmo tenvs tisque ad labra. atti- 5 GiT OBE et verecundiam reginae ostendit, et morem Bomanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur vino, nisi sacro- rum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo vinum bibit occisa est a. marito, Mecennius absolutus^ id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae. lo 738. TVM BiTiAE per transitum Poenorum ducum nomina in- troducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus^ ut docet Liyius, lopas vero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. servavit autem ro nginov: quare non Aeneae dedit, ne aut contumdiosum videretur aut petulans, incbepitans incla- 15 mans, ut aestatem increpitans seram, aut certe arguens fami- liariter segnitiem tarde accipientis^ cum esset ayidus in bibendo; nam sequitur ^ille inpiger\ melius tamen accipimus clara voce hortor tum, ut Plautus neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo et Horatius quis post vina gravem mili- 20 tiam aut pauperiem crepet? havsit modo accepit, nec possu- mus intellegere bibit, cum hoc sequatur *et pleno se proluit auro'. alibi yidit, ut hausit caelum mentemque recepit, alibi audivit^ ut Tocemque his auribus hausi, alibi vulnerat, ut latus hau- rit apertum. et multa alia pro loco significat. 25 2 hens] A. VII 116 || 7 Dam apad . . . diebns] exscr. Isid. orig. XX 3, 2 13 Livius] fragm. 6 Hertz. 16 aestatem] georg.' IV 138 || 19 Plautas] cf. Ritschelii adnot. crit. ad mil. III 4, 43 sqq. || 20 Horatias] carm. 1 18, 5 21 HAYsiT modo accepit e. q. s.] cf. Nonius p. 319 M. y 23 hansit] A. X 899 24 Tocemque] A. IV 359 | latas] A. X 314 b ad V. 737 Sammo tenas] usqae ad labra. Attigit ore] et aerecundiam reginae . . . ccrtis dicbaa. P || libato svmmo tknvs attiqit ouk Usqae ad labra. Et verecandiam JJaniel, neque Cassellanum alitid habuisse adnotatum est. || 7 feminae om. 1* || n^num P || 8 denique femina . . . cenae 6aae om, C j| 9 me- cennius B mece///niu8 L Metenniua H mecenins M metenins 2 1 10 licinianus BHM: Incian^as L (Incianius fuisse videtur) 1 caenae BM caene Ht snae V. unde in institutis Romanorum, nini nsns Romanis feminis ignotus fnit, ne sci- licet in aliquod dedecus prolaberentur D. post snae II vel V intercidisse veri simillimum videtur philologis BonnensibuSf qui Granii quae st^persunt a. 1868 ediderunt (p. 46) || 11 ad v. 738 Tum Bitiae (betiae)J nomina ducum Poenorum. nam Bitias (boetias) classis Punicae fuit praefectus, ut docet Linins. lopas nero unna de procis Didonis, ut Pnnica testatur historia. ideo antem non (non om.) Aeneae dedit ne contumeliosum nideretur aut petulans . . . panperem crepet. P || tvnc BLHM H 18 an hortatam? || 21 crepat Horatius 206 SERVII 739. PROLviT bibendo proftidit 740. POST ALii PROCERES ergo et Bitias iinus est de proceri- bus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane ^proceres' de his est quae nominativum in usu non habent, ut supra et victor 5 dicione tenebat. nam nec hoc in usu habet nominativum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes civitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres no- minantur. crinitvs iopas aut puerum intellege, aut imitabatur 10 ApoUinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator. 741. DOCVIT QVAE MAXIMVS ATLAS ^quae' legendum est non *quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem 16 fuisse philosophum', et (haec) est ratio, cur illa omnia monstra vi- cisse dicatur. sane Atlas Graecum est, sicut et Nilus; nam Ennius dicit Nilum Melonem vocari, Atlantem vero Telamonem. docvit q^vae MAxiMvs ATLAs\ * td cst quoc ipsc scity quae ipse niodulatus est * hic Atlas lapeti filius in Africa natus dicitur, hic quod annum in tem- 20 pora diviserit et primus stellarum cursus vel circulorum vd siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepo- tem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur» * 742. Hic CANIT bene philosophica introducitur cantilena in 4 et viclorj A. I 622 ] 5 nam . . . nominativum] cf. Servii comm. in Don. p. 434, 1 K. II 6 proceres antem . . . nominantur] exscr. Isid. orig. IX 4, 17 ,' 16 nam . . . Telamonem] cf. comm. Luc. X 216. Isid. orig. XIII 21, 7 U En- nius] incert. libror. rel. 49 Vah!.. 1 cul V. 739 Proluit] bibendo (uiuendo) profndit P, quae verba inepte inUy auro et alibi conlocavit Daniel. in Fuldensi alium ea locum luibuisse non est adnotatum, ] 2 a(2 t;. 740 Proceres] de his est quae nominatinum non habent (habet) ut 'ditione', licet in compositionc dicamus condicio. proceres autem principes ciuitatis qui eminent in ea. P || 6 decionem B supra et uictor et te- nebat omittens ditione -L || 6 conditio X7f y 8 mutuli BHM: mutaU L (mutili T) 10 imitator] quod graece phoebos (l. q>otpog) crinitus latine dicitur add. B quo circa apud Ouidium de se loquens ait {metam. I 664) 'utque meum intonslB caput est iuuenile capillis'. add. i> || 11 ad v. 741 Personat. quae legendum est non ^quem', id est quae ipse scit quae ipse modnlatus (malulatus) est. nec enim istum docuit qui fuit temporibus Didonis. hic Atlas . . . docuisse dicitur. constat enim Herculem (hercholem) philosophum fuisse. P || anhlas L atlans H ATHLA8 M II 12 quem id est quae ipse scit ipse modulatus est. nec enim istum do- cuit qui fuit temporibus didonis. hic atlas . . . docuisse dicitnr, unde et hercules caelum ab atlante susceptum sustinuisse narratur propter caeli . . . telamonem C 13 ab atlante] atlantem B ' Ib haec e mythographo recepi: om. libri met\'\ 17 thela- monem LHM || 18 id est quae lopas canit, ipse modulatus est Atlas F. Schoettius, ordineni quem C praebeat servandum esse censens. ego lacunam indicavi quae nescio an his explenda sit sed Atlas primns homines docuit. || 19 apeti P || 20 primns lege P ! 21 transitum C quia C ' 23 ad v. 742 Errantem lunam] id est obliquo . . . circulus terrae. Solisque labores] sane septem (quattuor) planetae sunt . . . uolubilitatem. P COMM. IN VERG. AEN. I. 739-744. 207 convivio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae femi- nae erant, ait Vulcani Martisque dolos et dulcia furta. ERRANTEM LVNAM quia iktTCOBidriq est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequen- ter patiatur eclipsin; vicinus enim est eius circulus terrae. solis- 6 QVE LABOBES ^canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus luppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol vero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit ^Solis labores': laborat enim nitens contra venientis spbaerae vohibilitatem. 10 nec nos debet Homerus movere, qui ait riXiov dxdficcvta; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. lvnam solis- qvE LABOREs] amat sane ubique Solem et lAinam iungere. 743. VNDE HOMiNVM GENVS si fabulam respicis, a Prometheo intellege, vel a Deucalione et Pyrrha*, si autem veritatem requiris, 15 varia est opinio philosophorum. alii enim de umore dicunt, alii de igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. pecvdes pro omni- bus posuU. VNDE IMCER scilicct de nubibus, quae secundum Lu- cretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint elevatae, aut solis calore resolutae aut vi ventorum 20 conpressae mittunt leves pluvias vel exprimunt concitatiores. et IGNES scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, vel attritu rotarum, vel in in silvis arborum. 744. ARCTVRVM stella est post caudam maioris ursae, posita 26 2 Vnlcani] georg. IV 346 || 3 id est obliquo . . . patiaturj comm. Luc. 1 78 . 7 sed qninque . . . mundumj cf. Isid. orig. III 70, 20 || 18 scilicet . . . concita- tiores] exscr. Isid. orig. XIII 10, 2 || 22 scilicet . . . arborum] exscr. Isid. orig. XIII 9, 1 II 26 stella . . . ovgd] exscr. Isid. orig. III 70, 9 3 elico BLII elicoides M elicoides eet 2 || 6 sane septem planetae C \ 7 8ol luna mars mercurius iuppiter uenus satumus CP|| 8 et contra CP: econ- tra B contra XHJyT || mundum] modum Lion || retrograndi sunt LP retrogra- diuntur ir|| 9 ergo om. C7P|| 10 yenientis] ruentis CI? || 11 iiaioNa KaMaNTA B aioNA KaD'CANTA L haiona kammta H haiona xaMANTA M || 12 sentire] sustinere ^ II 14 ad V, 743 Vnde hominum genus] si fabulam respicis . . . nam omnium rerum conlisio ignem creat. P || ad fabulam 1j || respitiens L respicit ^ || 16 uel phyrra L et phyrra HMl jj 16 enim om. C*P \\ 17 pro omnibus animalibus uel pro animalibus Burmannus \\ 19 alitu C* P || 20 eleuatae fuerint C* eleuatae fuerit P II solutae BM || 21 emittunt P || Et ignes scilicetj Ignes autem P ' 26 dixit fit strepitus tectis. ^conticuere' autem pro conticuerunt: quod metri causa fit yel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene ^onmes' addidit; poterant enim simul quidam^ sed non omneS; tacere. 5 INTENTIQVE OSA TENEBANT aut ora intuebantur loquentis, aut in- mobiles vultus habebant, ut tenuitque inhiaiUs tria Cerberus ora^ id est inmobilia habuit. aut ^tenebant' habebant, ut sit figura et intellegcmus Hntenta tend>ant\ ut Terentius nam Andriae illi id erat noinen. teneo. ideo autem hoc addidit, quia potest quis lO tacere, nec advertere. 2. INDE aphaeresis est^ pro deinde: vd ut quidam volunt ^tunc^. TORO AB ALTO summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificuhim quemqnam accumbere, cum enim dicit de Didane (1 698> aurea conposuit sponda mediamque lo- 16 3 nec est . . . inTemtar] of. ChariB. p. 175, 18 E. Bibbeckii proleg. p. 169 7 tentiitqae] georg. IV 483 | 9 Terentins] Andr. I 1, 68 « 1 ad V. 1 Conticaere omnea] qoia supra dLdt ^fit Btrepitas'. ^conticaere' aatem pro conticaerant. metri caasa fit ael ratione (ratio) clausalaram. Ora tenebant] id est inmobiles aaltas habebant, at 'tenuitqae inhians (hyians) tria Cerberns ora'. P || 2 qaod om. C || metri/////// G (dvMe l%tter ostroque superbo et aulaeis iam se regina superhiSy ut aulam significaret. ^db alto* 6 vero pro ^ex aito^; mutavit praepositionem. pater aeneas Jwnoris hoc nomen est. oRsrs propter hngam narrationem. et ^orsus' hic ^coepify alibi ^finif, ut sic luppiter orsus. 3. INFANDVM quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes yis, ut iubeo Cbremetem: nam aliter boc 10 yerbum Aeneae persona non recipit. renovare retexerCy iterare. 4. TROIANAS VT OPES sic Horatius aut pingues Phrygiae Mygdonias opes. ^ut* awtem quem ad modum. lamentabile BEGNVM id est magnum^ quasi dignum multa lamentatione, ut hi multum fleti ad superos. danai Argivi, dicti 15 a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. 5. MI8ERRIMA viDT cst cnim pocna et in atrodtate spectactdi, ut [m] Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes et vidi egomet, duo de numero. 6. PABS MAGNA FVI propter amissam coniugem. et boc se 20 commendat, ut paulo post <746> aut quid in eversa vidi cru- delius urbe? fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut <81> fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures, quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum acdpiunt. 7. MTBMIDONVM Myrmidones suut Achillis socii^ Dolopes Pyrrhi, 25 qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter • 2 dictus . . .' torus] exscr. Isid. orig. XX 1, 2 || 9 iubeo] Ter. Andr. III 3, 1. cf. Don. ad. hunc vers. et Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 608 || 11 Horatius] carm. I 12, 22 I 14 DANAi Argiyi . . . a Graeco rege] cf. Isid. orig. IX 2, 72 et 69 1 et om. C, K (t. e. ^atUem^) post Aeneas supr. vers. add. C\ ttt yiddur: quod ^hic* ifUerpretatua est Bergfcius || 2 thorus autem ab herbis tortis dictus ert II 3 torus, ut (V 388) 'prozimus ut yiridante toro consederat' D || 8 od t;. 3 Infandum] quia (quae) uiro forti uictum se dicere doloris et pudoris. Benouare] retezere, iterare. P || quia] q (7 || et doloris et pudoris est L: et dolorifl est et pudoris C et doloriB et pudoris H dolori et pudori est M do- loris et pudoris est j&O 9 chremeten C chrementem L cremetem IT |j 10 per- sonaiH U personnm X || 11 ad v. ^ Lamentabile] dignum lamentatione. Danai] dicti . . . a Graeco (cco) rege. P 1 pinguis Horatius || frigiae il^ 1 12 migdonias CH y opes. Opes semper dictae ad magnificentiam, sicut divitiae ad usum. D \\ 14 Argivi] Danai H || 16 graco H graio M (at. greco superscr. m) || 16 poena C^: pona C || in XI. coni. Bergkius || 18 ego et || 19 od v. 6 Pars maxima] propter coniagem amiBsam. Fando] dum ipse dicit . . . accipiunt. P |j coniugem amiasam C|| 21 dum ante dicitur om. P|| 22 aliquod CH: aliquid LMC^ ali- qui P. cf. Eibheckii adnot ad A. 11 d || 23 quidam] siue P || pro P i)ro infi- nitivo modo Daniel ^2^ ad v. 7 Myrmidonum] Myrmidones sunt AchilliB socii, DolopeB Pyrrhi. MyrmidoneB autem a rege mirmidono dicti iouis et eurime- dontu filio. P I MTBMiDONYM . . . a rege ^rmidono (p. 213 lin. 4) om. C COMM. IN VERG. AEN. H. 3-7. 213 hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est iivQfirixag yidisset; optavit tot sibi socios eyenirey et statim formicae in ho- mines yersae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos' a rege Myrmidono. mtrmidonvm Myrmidones sunt AdnUis sodi, Dolopes Pyrrhi, guos ut quidam vohmt de Scyro 6 insula duxit ad Troiam, dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, lovis et Aeginae filiuSy cum vdlet matris suae perpe- tuam memoriam permanere, insidcm, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appeUavit hoc indignata Iimo pestUentia cives eius omnes absufiymt; quod cum vidisset Aeacus petit a love, ut formicae, id est lo (ivQfi/rixsgj quas casu animadverterat pl/ures^ in homines et suos sodos vertereniur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fdbuia est nam Eratosthenes dicit, Mtfrmidonas dictos a rege Myrmidono, lovis et Eurymedusae filio. sam amat hos exercitus -iun- gere; nam et post ait <29> hic Dolopum manus, hic saevus ten- 15 debat Achilles. avt dvri miles vlixi *duri' non laboriosi, sed crudelis, ut <[X 44]> quem dat tua coniunx dura. nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est ^sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur'. illud autem quod Asinius PoUio dicit 20 caret ratione, de Achaemenide dictum ^miles ITlixi', Myrmidohas yero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vljxi] [sane] quaedam si singuiariter pro- ferantur, interdum gratiora sunt, ut Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur. ^Ulixi^ autem vett/ts genetivus est, ut 26 atque inmitis Achilli. 1 AeacQB cum . . . a rege Mynnidono] ezscr. mythogr. I 67 et II 204. cf. Isia. orig. IX 2, 76 1 Aeacus iouis Karolir, 116 aeacusio H Aeacns loyis et Aeginae filias, cum poet amissoB pestilentia socios in arbore D || fivQiiriTuiig] myrmicaa LH mirmicas ME || 3 fabulae ME: fabnle ex famule H jfabula L (fabulae J) f 4 mirmidonas M || dictoB] dicte sunt H || 6 Scyro Bergkius: ferro C || 7 ionis iouis C II 8 insnlam C^: insnam C || 9 apellanit C7 1| 11 fivQfirinBs] mirmyces C \\ 13 myrmidonais C || dictos ex dictas ut videtur C || 14 ionis C^: iones C || Euiy- mednsae vulgo: enrimedone 0I| 16 et C^: om. C7|| 16 laboriosi, qnia non landa- ret enm cnm esset hostis, nnde ille {Ovid. tnet, XII 647) 'nam neque Deipho- bum Dec Polydamanta neqne ipsnm Hectora landamns; qnis enim landayerit hostem'? sed dnri id est cmdelis D || 17 qaam det Vergilius || 18 eandem H \\ 20 poUii ex pollio H y 22 heleno nt tamquam de ipsis intelle^mns eneam di- cere. nec hos qnidem (oe eos quidem l) posse calamitates troiae sine lacrimis ezplicare. sed si sic intellegamns frangitnr dignitas E ut tamqnam . . . in- tellegamns l quoque in marg, || sic enim dicti frangitnr M: sic enim firangitor dicU dicti C si sic enim dicit frangitnr L (dicti superscr. T) sic enim dicit frangi- tnr H si sic enim intellegamus dicti frangitnr m || 23 singulariter C: sigula- riter C 214 SERVII 8« TEMPERET oibstinecU» 9. PRAECIPITAT pro praecipitatuT : Terbum pro verbo, ut dixi- mus. et diias ccmas praetendU, qtiibus dicit non posse universa narrariy dohrem et tempus. gadentia sidera aut epitheton est 5 siderum; quae semper et oriuntiir et occidunt; aut certe maiorem partem noctis yult esse transactam. per sidera awtem noctem siffni- ficat, quae somHos suadeai, 10. dASVS GOQNOSGERE cognoscendorum casuum: et Graeca figura est ^casus^ autem fortunam, pericula; nam si ^mortem* dixis- 10 set, ^nostrorum* debuit dicere, 11. ET BREVITER praescribit^ quia Dido dixerat fractae vires et frangimur heu fatis, inquit 6 FATISQVE BEPVLSi oraculis: ut est cum virgo poscere fata: secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii- conser- vatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios yero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evoca- lo tus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes^ g^ibus ^aris peremptus esty cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. 14. DVCTOBES sonantius est quam ^duces', ut <557> regna- torem Asiae: quod heroum exigit carmen. labentibvs velo- 15 cibus, ut labere nympha polo et labere pinnis. cursu enim lapsus celerior est. 15. INSTAB nomen est indeclinabile, licet Probus instaris decli- nayerit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut ^peregre', quamvis Serenus lyricus ^ad instar' dixerit. ^instar' autem est ad simili- 20 tudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. eqvvm de hoc equo yaria in historiis 3 bene defendit ... fderint] of« Don. ad Ter. hec. I 2, 39 || 9 in Bacchi- dibns] IV 9, 29 || 15 labbntibys yelocibas . . . ceierior estl exBcr. Isid. orig. X 168 1 18 licet Probus . . . nectaris] Probi cath. p. 17, 1 K. || 19 et caret . . . dixerit 25 K. j cf. Gharis. p. 111, 21 et 212, 18 K. et [Sersii] explan. in Don. p. 511, 20 instar autem . . . facta] cf. Varro ap. Macrob. Sat. I 11, 5 et Isid. orig, XIX 10, 1 1 FBAGTi BBLLo beno defcndlt . . . faerint duplex ergo est in hoc libro in- tentio C II 2 ne om. C7 || 7 ecilicet nita troili et si palladinm permansiBset in troia integ^o C U 8 sepulchro libri || fuerat C || 9 bachidibus Lm baccidibuB H acchidibus IJ bacchiaibus comedia C|| pluribus] plurima fuerunt fatalia troia- nis C H 10 eyocatus] ductus C 1 11 bellum est unde dictus est Neoptolemus veo£ elg ntoXsfiov add, B || 13 cum . . . praeventuB am, C || 14 od v. 14 Ducto- res. Labentibus] uelocibus cursu, ut ^labere pennis'. cursu enim lapsus (lapsu) celerior est. P|| 15 herocum veL herooum C hereum L heroicum C^2 1| 17 pen- nis L II celenor est. yel 'labentibus' labilibus D || \^ ad v, 15 lastar] nomen . . . peregre quamuis Serenus ad instar . . . facta. Equum] Hyginus et Tubero de hoc equo dicunt machinamentum . . . ut alii porta quam (portam qua) eis Antenor aperuit equum habuit pictum. non nulli . . . hostes. equus depictus est in frontibus domorum ipsorum, unde et Antenoris et ceterorum domus id est proditorum agnitae sunt. Palladis arte] aut ingeniose . . . Troianis.' P || est (m. C II Probus om. C, supr. vers. add. C^ || declinet C || 19 nectaris CP: nestoris LHME || sicut] ut CP || peregpre] peregrre rus L peregerus IZ || 20 li- ricus CL II 22 facta, ut in tertio (62) 'ergo instauramus Polydoro funus' D i de hoc equo uariae in^ historis dictum C (i superscr. (7*) 216 SERVII lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appdUitur, sicui aries, sicut testudoj quibus muri vd discuti vel subrui solent: unde est <^46^ aut haec in nostros fabri- cata est machina muros: ut alii^ porta quam eis Antenor aperuit, 5 equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus^ quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut intemoscerent Oraeci sms, vd hostes, a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictuSj unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio 10 yicta est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci; unde et adludit ^instar montis equum'; ut (Ylil 691]> pelago credas innare revulsas Cycladas. aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius maAinamenti genus accipimus. PALLADIS ARTE aut ingeniose, aut dolose^ ac si diceret, consilio 16 iratae deae, quae fuit inimica Troianis. 16. AEDIFIGANT translatio, ut Cicero navem tibi aedificatam esse Messanae. item intexvnt ut ipse alibi <(XI 326^ bis denas Italo texamus robore navis. ASDrFicANT] aedificari enim habi- tacula hominum didmm; nam ideo hic de equo ^aedificant% qui erat 20 homines recepturus; vd propter magnitudinem. intexvnt] quia naves teod dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur, abiete GOSTAS non siiie ratione Yergilius hoc loco abietem commemorat^ item acerem et pinum paulo post: nam fiilminata abies interitum dominae significat^ et Troia per feminam periit. acer vero in tutela 25 Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut (3iy pars stupet 1 machinamentum . . . solent] cf. Plin. nat. hist. Vll 202 J 16 Cicero] in Verr. aci II lib. II, 5, 13 T. Heium iuratum dicere audistis isti navem onera- riam maximam Messanae esse publice coactis operis aedificatam'. 1 ut enim C7|| dicit LHME^ 2 equus C^: equia Cy 5 equum . . . memo- ratur^ equum habuit pictum C7 || vel certe . . . agnosci om. (7 || 6 possit E 8 quis] is in ras. C H 9 antenoris (P: anteris C7|| 10 hyppio L hyppio H ipao C lippio M. fortasae Hippo U absconderunt C|| 11 adlusit C | equum om. C \\ 12 innare] in mare C [| 14 ingeniosae aut dolosae jE7 || 16 od t^. 16 Aedificant. Intezunt] quia naues dicuntur texi, nam ubi naues fiunt teztrinum uocatur, ut ipse 'bis denas Italo tezamus robore naues'. Abiete] solutio est spondei nunc in proceleumaticum (proclematicum). sciendum autem Virffilium seruasse ubi- que ista in solutione sibi ezcuaationem sinaliphae,. quod iQii contemnunt. P {| AEDiFicAMT translatio aedificari enim . . . magnitudmem ut cicero . . . meaaanae iMTExvNT {8%c G* intezuit C7) quia nauea . . . uocatur ut ipae alibi . . . nauea C ,< translatio a nauibua LHME || nauim m y 22 hoc uirgilius loco C7 | abieteni om. C, 8upr. vers. add. C* i 23 acerem LHME cf. ad Aen. IX 87, ubi acere libri mei praeter Hatnburgensem , qui acerte praebet: acerum C7. idem exhibuisse vide- tur is liber quo Priacianus usus est, qui VI 44 (I p. 232, 13 H.) 'haec acer arbor acri (fort. haec acer (arbor) aceri) dicit Senriua in commento Vir- gilii'. cf. Prisc. V 16 Q et iulminata C 24 periit L: perit CHM g 25 ut uiao E COMM. IN VERG. AEN. II. 16-19. 217 innuptae donum exitiale Minervae. pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic*equus plenus insidiarum est ABiETE solutio est spondei; nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut <1 l^ arma yirum, alias in anapaestum, ut fluvio- & rum rex Eridanus. sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. 17. y.OTVM oblatum: nam participium est. votvm p. r. 8.] id est vovisse pro reditu, *Accius in Deiphobo inscripiufn dicit Miner- vae donum armipotentes Danai aheuntes dicant* ea fama lo VAGATVR hoc cst reditus fama tantum fuit, non et simulationi^ ; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatvb bene excusaty ne reus sit conscientiae. 18. Hvc pro illuc. itvc in equtm, vel in hanc rem. de- LECTA CORFORA dclectorum virorum. sortiti contraria sunt di- 16 lectuB et sortitus. sed intellegimus^ plures quidem electos; sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virvm pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali hi- storia] hoc in neutro non esse faciendum^ scilicet propter casuum similitudinem^ nisi forte nimia metri necessitas cogat. fvrtim 20 num a pl^, hoc est nuUo sdente, id est latenter? nam et furtum 4 ABiKTE Bolntio est . . . contemDQDt] cf. S^rvius comm. iii Don. p. 425, 14 K. 'nam pro spondeo, qui legitimas eet versas heroici, invenimoi etiam dactylom positam, nt 'arma ▼irumqae cano', non nnmqoam anapaefltam. at 'flnTioram rex Eridanos', aliqnando procelenmaticam , at 'genaa labant' et 'arietat in portas' et 'abiete costas'. et Idd. orig. I 16, 28 6 Baviorum] georg. I 482 I 9 Acciofl in Deiphobo] trag. Bom. fra^. rec. 0. Bibbeck p. 152 ed. II li 21 nam et furtam . . . sabripait] cf. Idd. ong. V 26, 18 et X 106 2 frandiam X/ | 3 interimnnt] onde Martialis (XIII 25) 'poma . . . caput' add. Maavicius | 4 sane abite C (abiete C*) | nnnc om. L | alias in dactylum om. LHMEj std Servii sufU | 5 airomq; C (cano troiae q. p. a. o. 9upr, ver», add. C*) arma Tirum tabulaeque et Troia ^aza per undas Fabricius | 6 herida- nos C I sane] autem (7 1 7 synaliphae L: suialiphae relimii \% ad v. M VotumJ oblatnm. nam participiam est, id est uooiBse pro reaita. Ea iama oagaturj hoc est reditos. P | 9 fortasse vovisBe se | Accioa . . . dicant huc transpotut, poti eoDscientiae haib. C | deifoebo C | Minervae dooum armipotentes abeontef Danai dicant Bergkius [De4e] Mineroae ddnom armipotenti abenntet Daoai dicant lUbbeekius. | 11 reditas P: pro redita C | tantam fama malim, ceterum fama tamen enotavU Seioppius | nam] nondum add. F. SchoeUius, cf. Tib. DoHoius ad Atmc vers, | 12 patefactae esse. Bene erffo excomt C i 14 ad r. 18 Hoc] pro illoc, in eqoom ael in hanc rem. Delecta corpora] . . . cogat Furtim] latenter, onde fbres . . . sobripiont P | vjls^a If | 15 di- lecfcorom HE l sdiolium ad soktiti post schoiium ad tibtm hab. C | mvrm] ffoaxiQ: H\ dilectos C: delectos L dilectoe H delectos MEl | 16 •ortitos MKl: MRB C 8ortitofl LH | 18 qoa] qoasi ^ | in natnrali histaria seduoi. de re grammatica Fabridus, sed Servius quotiens grammaticum PUmi praeeeptwu prih fert tUulum libri non nominat. 1 19 hoc] hic C | oon om. C (supr. vers- add, C) 218 SERVii ideo dicitur, quod magis per tend/ras admittatur; unde fures qiii quasi per furvum tempus, hoc est niffrum, aiiquid subripiunt. 19. CAECO LATERi pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem^ aliter caecum latus, id est 5 obcaecaturum, absconsurum. gavernas ingentes non ntUli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus a^sserunt, ut et umhrosae penitus patuere cavernae. alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tahulae adfiguntur, cavemas appeUarunt: Mnde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, 10 ut et Hntexunt' diceret et ^cavemas^. alii quodctmiqiie in arcum for- matum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem dedudtur cavemam dici tradunt 20. INGENTES ut diximus, epitheto levayit tapinosin. vtervm- QVE uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo 15 ideo dixit; quia dicturus est <(238)> feta armis. alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius simula&s sibi alvum purgari. venter qui videtur, ut luvenalis Montani quoque venter adest abdomine tardus. sane et in tragoedia de hoc equo iyxv(iova legi- tur; hinc ergo hic ^uterum' dixit armato hilite ut supra 20 ex hoste. armato milite\ singularem numerum pro plurali posuit, ut (XI 286> ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus pro Dardani; et aiibi pluralem pro singulari, ut <^II 60> desiste ma- num committere Teucris, cum solus esset Aeneas. 21. TENEDOS Tenes quidam infamatus, quod cum noverca con- 25 cubuissety hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos 14 uterns est mulienim . . . uenter qni videtnr] cf. Isid. orig. XI, 1, 132 — 134 et diff. verb. 38 || 16 Sallnstins] hist. fragm. I 42 KritzJ 17 laveoalis] Sat. IV 107 1 24 Tenes quidam . . . nominatur] exscr. mythogr. II 186 et Isid. orig. XIV 6, 23 1 qui om. P || 3 od t;. 19 et 20 Caeco lateri] pro caecis lateribus. aliter autem caecus homo non uidens, aliter caecum latus absconsurum et obcaeca- turum (obBcenatnrum). Ingentes] nonnuUi omnia loca concaua dicunt. alii fuBtee curuos nauium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur cauemas appella- runt. permansit in metaphora ut 'intexunt' diceret et (et om. cod.) ^cauemas'. sane aicendo Mngentes' epitheto leuauit tapinosin. Utemmque] uteras est muliehim, nam praegnantis proprie eet quem modo . . . feta (fetam) armis. Armato milite] ex hoste. scilicet . . . posuit P 1 8 apcllarant C || 9 sunt scripsi: sint C II metafora C7 y 12 tradunt. sane dicendo ingentes epitheto leuauit tapi- noBin.Cl 14 quem modum (7, inde quemadmodum Bergkius || 15 ideo] eo n j| quo effluent L quod efluunt H \\ 18 tardus] pinguis U || iy%vfM}va ex Eurip. Tro. 11 DorviUium coniecisse Burmannus cuinotavit: £NPoiuoxa (7 || 19 hinc scripsi: hanc C. possis et bene || 20 abmato milite ex hoste scilicet et singularem nume- ram C Ij plurali C^ in marg.: singulari || 24 ac2 t*. 21 Tenedos] insula est contra llium. P || tenedos Tenes quidam . . . unde Tenedos dicta est om, C ' tennes LHm \ infirmatus L (infamatus l) || concubuisset fugiens hanc insulani vacuam cultonbus obtinuit Isidorus ' OOMM. m VKUO. AKN. II tu tti) \)|)| dicta est. ideo wgo ait ^mtiNNiiim \\\\m\ nio rirom 'ruhith IpHMht cuius ex nominQ TnnodoM nomlnal.iir. ^rvMix^ u^hiihi tt^t conira Ilium, quac nntv l^nwophtffn tliiifi vtit; fimii Vviun^ l)itiii filnih^ infamatu8 a noverca, tjuod mm vti mliiiHHvt voiitiiiiilnn , tnllonlooi ni cuam tenuU: unde TvtwdoH dirtn vnt, alU dinnil, ffiitnl hv fiiniilfi o supra didam caumm vx IpHU imiUa in mniv pinniiiihiiiid himnt sorar Hemithea fuvm difittir» 22. .1N8VLA mVKH OI'VM ul ulMn ^W 'M\t dlvrn n/iitijH il Uu ge&eiivo iungit, Btatiuw; ({ntn\ rurHm i^nif vi iiSi\i^\\siif o\, nNlh^ ostro dives et auro. HUAit/ fn^ ntattA ki. ] f/iH /7 ////»// // ////// hl tempus stjjit nares^ yorinu ul/i Ui^$smhi. UAhk. ¥ihk (^ut hhhh^ nda ^ropier perieulujn ojtviunj^ ^jiUiA piWii^/ ^'ri ^ t^*iu$it pltfyi»it/i 4p o;J £Tit certe fida (jtt^m. UkUt Uok ^i 'w fio^hi^m p^fhni^ht ^ ^A !*> LufiaDTi^ de i^yrtibufe t\K waI*" 4^kMf*^/^', H Uifm w/yjnit/ aii//h' //i rKTO urreniiDUK hHdxt 'juluiI»; U^AUi^* nW o/h ///<>/ ' nr4^*' . u( *V;<\ :.,jtf.. /•.(.»• «i.. ^'' 1' #'■'» * •..'^./ y 3. filrr I "^. ••.#<^ — - .-,fc« » ^ • ,., . ■" •• - '-tf* . - -'-'.. • . ' 220 SERVU 27. FANDVNTVR FORTAE signum pacis esty ut Sallustius aper- tae portae, repleta arva cultoribus; ut ^clamis portis^ signum beUi est quae moenia elausis hellum acuant portis, jYVAT iRE autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala 5 est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus estsermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit^ unde Dori originem ducunt. 28. LiTvsavE RELicTVM quod nostrum fuerat 29. Hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat 10 tentoria habebat, ut et latis tendebat in arvis. SAEVVS ACHiLLEi^ propter Hectorem tractum. et talis ubique indu- cendus est, ut Horatius iura neget sibi nata. 30. CLASSIBVS Hic Locvs magis ad equites referre debemus^ ut hi£c geminas nunc flecte acies. Hic ACIES legitur et ^acie'. nam potest utrumque. 31. PARS STVPET (et mirantvr) figurate, ut pars in frusta secant innvftae quae numquam nubit; nam virgo potest et nubere. donvm dii(ptfiokia, non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum 20 est. DONVM EXITIALE quantum ad Troianos. 32. FRIMVSQVE THTMOETES ut Euphorion dicity Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum^ per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thy- moetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus 25 Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nu^ic dicit 1 SalloBtins] hist. fragm. III 74 Eritz. || 6 sane DcmB . . . dacuntj ef. Isid. orig. IX 2, 20 1 12 Horatins] a. p. 122 || 21 Priamus ez Arisba . . . iuBsit occidi] exBcr. mythogr. I 212 1 ad V, 27 Dorica caatra] mala est . . . originem dacimt. P J est om. C aparte C (aperte C^ || 2 portae om. C || clausis post moenia om. C/ || 3 belluml ferrum Vergilius | 4 luuat ire autem enottwit Scioppius: iuuat me aut C \\ 6 nam om. || 7 dorii P | 9 od o. 29 Hic] pro illic. Tendebant] tendoria habebant, ut 'et dotiB tendebant in aruiB'. P|| et totum . . . accipiendum] vi- detur scholiastes significare voluisse, in iis quoque quae sequuntur 'hic^ pro ^tllic* dictum esse. || scholium ad tendebat scfiolio ad Baeyus Achilles postponit C || 10 armis C (aruis CT^) || 11 tractum om. (7 1| 13 ad t;. 30 ClaBaibus hic ^ocus] magis . . . dicuntur. Hic* acies] hic exercitus. P || 14 ortyne C (ortine C^ ortunae LHM (ortynae Im) || clasBes] id est turmae add. B || huc C^: hoc C || 16 hic ACIR8 le^tur . . . utrumque om. C y aciae L ijjll acie K {duae litterae deletae 8unt) acie 3f 1 17 ad v. Sl Pars] figurate, ut 'pars in frusta (frustraX Donom] dfMpipoUa . . . oblatum est. Ezitiale] periculosum id est Troianis. P D 18 nam uirgo potest et nubere quae numquam nubit C || 19 amphibolia C || Bcd quod Daniel: sed quia P quod om. C 1 20 troias C || 22 arsiba C | 23 posset ^oia conruere C (corruere (7*) COMM. IN TERG. AES. II. 27—37. 221 ^sive dolo', qnia iustam cansam proditioiiis habere Yidebatur. alii Yolimi ^dolo' sdlied Graeeorum, qoo omnes decepti sunt. 33. ARc^ LocARi vdut t^Uomen, et non ineasSHm (xrcis Troianae prape muUis loeis tnenUo fit in hae enim aree huinsmodi saxum fuisse didtury quod ab aUo coniriium sanguinem emiUerei. namque Helenam 5 ad incOandos m se amaiores saepe ex hoe saxo lapiUum uH fuisse soliiam, 34. sic FATA FEREBANT ut etiam ciyes eontra patriam sentireiii. 35. AT CAPTS quidam: non pater AnchiBae. et bene nec se, nec patrem huic consilio didt interfnisse, per qnod interitos patnae lO imminebat. quamqnam Aeneas qaaai obtrectator Priami non adsit^ at Homeras dicit, Anchises yero propter caecitatem, ot docet Theo- critas. alii hune Capyn adfinem Aeneae traduniy ei ideo ei db Aenea dari reeU eonsHii principaium. hic est qui Capuam condidii, sed hoc post muUa saeada daruii. nam his temporibus, quHms Caesar ocddi 15 hcdmiij Capuae iuveiuxie aenetMe dicUur inscriptum fuisse, isdem tempo- ribus unum de genere eonditoris perUurum. 36. PELAoo pro in pdagus. dasaym iksidias hene qui suadet ut praedpiieiur, non didt ^donum Minervae^ sed ^Danaum insidias' et ^suspeeta dona\ 20 37. SVBIECTISQVE YBERE FLAMMis ^que' copulatiTa coniunctio est, 'ant' disiunctiva. qaomodo ei^o has iunxit, cum non utrumqtie, sed aUeruirum fieri poterat quod suadebaiur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubi- libus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut <^ 616^ 25 saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum *que' pro Ve* posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria W habere invewiuniur; W enim jTropriiim significa^m habet, ut interdum pro vd acdpiatur. 4 in hac Qniiii arce . . . emitteret] cf. Ampelii lib. mem. VIII 11 1 qtiia . . . Tidebatur] quia habuit ituatam caasam proditionis C | aliique C I 5 namqne] atque enotavit Scioppius | 6 incitandos C^: incitando C | lapillis enotavit Scioppius | 9 quidam aliua C 1 10 interesse M (interfdisse m) | per quos C 1 11 imminet patriae C| 15 occidi habuit] occisus est Bergkius 1 16 muencae 6'^.* iuuentae C | fuisse isdem C^j fiierat (7 | 18 od v. 36 Pelago] pro in pela- gus. P|| 19 non dicit C* in tnarg,: om. C i 21 ad v. Sl SubiectiB(|ue urere flam- mis] 'que' copulatiua coniunctio est, non disiunctiua, quae hic esse debuit. sed poetarum est . . . uolubilibus. ergp coniunctionem (coniunctio) pro con- iunctione posuit, id est 'que' pro 'ue', nam sonaotius (sonatius) uisum est. P \\ 22 haa iunxit LHM, nisi qtwd iuoczit LH: per adt imudt C (per aut adiun* zit Scioppius enotavit 'aut' adiunzit coni. Bergkius que adiunzit in archetypo Casseilani fuisse videtur) || 23 est] mo^s est L (r vel n erasa) 1 24 ludibiUbus C (uolubilibus C*) 1 25 ergo om. C || 27 antiquata men C 222 SERVn 38. TEREBRARE quidam aperire ac resdndere acdpkmi, alii terArare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hmc ostenditwr adoersa sententia; non enim ab amnibus credunbu/r insidiae, 39. IKGERTVM instabile, unde est ^studia in contraria'. ^tN^ 5 certum^ ergo aut temporale est, aut perpetuum q^iihetan vulgi. sane ^YuIgus' magis masculini generis est, quam neutri; quia in ^us' exeuntia neutra in ^ris' mittunt genetiyum, ezcepto ^pela^s', quod in hoc nomine creavit errorem. 40. ANTE OMNES aut perissologia est, quia dixit ^primus'; aut 10 ^ante omnes', id est videntibus omnibus. 41. LAOCOON omnia in ^oon' exeuntia tertiae sunt declinationisy ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus reims ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi qtMe vuitu ostenditur dedit, dein cderitatem 16 corporis, inde vocis magnitudinem, 42. ET PRocvL quidam hoc hco ^procuV ^unde primum exokidiri potuif tradunt: alii Huxta* volunt, ut serta procul. o miseri bene hoc coepitj quia non erant suadenti utitia credituri, qvae tanta INSANIA? quia insanorum est contra se sentire. aut Hnsania* dementia. 20 43. CREDITI8 AYECTos H08TE8 vchementius esty quam si dixisset ^non navigaverunf, 44. DONA CARERE DOLis DANAVM? ordo est ^doua Danaum'^ non ^dolis Danaum'; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunL Sic NOTVS VLIXES? quia; ut ait HomeruSy voluntate verberatus 26 et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Fendopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Fenelope, ex Oirce vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereretj occisus est. huic Ulixi primus Nico- machus pictor piUeo caput texisse fertur. huius post Iliense bdlum § 17 alii iuxta volnnt] cf. Don. ad Ter. hec. IV 3, 1 ] serta] buc. VI 16 1 ad V. SS Tetebrare] quidam . . . eim^liciter accipinnt (accipitnr). P || Bcindere P 1 4 od r. 39 vnlgns] magis (magis om. cod.) mascnlini generiB est qnam neutri. P || incertnm C: agnigramm C (Jn in marg.). fortasse ant igna- rum. ergo aut temporale est aut perpetuum epitheton | 6 pitheton C7 Q 6 magis om. C (tam supr. vers. C*) || 9 ad v. AO Ante omnes] aut . . . omnibus. P {| quia dizit] quasi dixit P quisi diziseet C (quasi dizisset C^ || aut om. C {supr. « vers. add. C^ n || 11 od v. 41 Laocoon (laacohon) ardens] omnis . . . gestn. P|| LAocooN . . . Hippocoontis om. (7|| 16 od t?. 42 Procul] quidam . . . serta pro- cnl. P 1 primum P: om. G ( 17 tradnnt om. P || iuxta PC*: iusta C | 18 erant (P: erat C l 22 pectebatque ferum et paulo post <500> saucius at quadrupes. cvrvam alvvm Plautos masculino ait genere; quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. 10 52. RECVSSO pro concusso, praepositio pro praepositione. 53. CAVAE CAVERNAE Graeca figura, ut Vitam vivere', *mor- tem mori'. quae autem a veteribus cavemae appeUatae sint superius <19]> dictum est. 54. FATA DEVM ^fata' modo participium est, hoc est ^quae dii 16 loquuntur*, ut Statius et vocem fata sequuntur. si mens non . LAEVA FVIS8ET Troicmorum scUicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laeyum, cum de humanis rebus est, esse contrarium; cum de caelestibus; prosperum, ut <693> intonuit laevum, quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. 20 55. FOEDARE dilacerare. foedum enim tam apud Yergilium, quam apud Sallustium non tui^e significat, sed crudele, ut <(502^ sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis, Sallustius foedi oculi. alii ^foedare^ secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras atUem 25 amare dixit 7 Plautus] Pseud. III 2, 34 16 Statius] Theb. I 213 || 22 SalluBtina] Cat 16, 6 uino C. fortasse scholitm sic constituendum Quicquid id est tixneo] quicquid omnino in equo est, ceterum timeo Danaos etiam dona ferentes. 1 1 ad v. bl In aluum contorsit hastam] quidam deesse putant aliquid, ut sit sensus 'incli- nans se in latus ad ictum uehementiorem contorsit hastam (in aatam); nam si latus equi accipias, contrarium erit quod (quae) subiunxit 'aluum feri (fieri). Latus] quidam inter nentrem et latus percussum intellegunt. multi ita uolunt intellegi 'in latus' * quadrupedis. ab eo qui toto corpore feratur ut 'pectebat- que feram'. Curuam aluumj Plautus masculino genere protulit quo (co) non utimur. P | 6 feratur. unde semifer, id est centaurus, quasi mediue equua D \\ d 8 quo non inuenimus L (d superscr, l. idem sup. ve9'8. add. at quo non utimur) quod non utimur H || percussum . . . latus om. (7 || 10 iu2 t;. 52 RecusBo] . . . praepositione. P|| 11 ad v. 53 Cauae cauemae] . . . mori. P|| 12 sint ex sunt C i l^ ad V. 64: Fata deum] fata . . . sequuntur. Laeua] modo contraria . . . intuentibus. P || participium est] participium et CP || 15 locuntur LMP^ se- cuntur CPM sequitur L (sequuntur l) i 19 nimium LH (numinum l) || dextra sunt intnentibus CP || 20 ad v. 55 Foedare] dilacerare . . . foedantem. P | fob- DARB LATEBBAS C COMM. IN VERG. AEN. 11. 61—60. 225 56. STABES si ^staret' legeris, ^aneres' sequitar propter oftoto- xilBvxov, et est apostropha. 57. EccE MANvs koec particula propc rem gestam ante octdos lecto- ris inducit sane saepe dictum est, Vergiiium inventa occasione men- tionem iuris potitificaUs facere in quacumque persona, antiquis itaque 5 caerimmiis cautum eratj ne vinctus flaminiam introiret, $i introisset, solveretur vinclaque per impluvium efftmderefUur inque viam publicam eicerentur, flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus, [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus acci- pere, <[146> ipse viro primus manicas atque arta levari vincla lo iubet Priamus; quod factum sub divo, illo versu ostendit <163)> sustulit exutas vinclis ad sidera palmas et vos aeterni ignes, id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sid> divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus, ideo autem Huvenem* dicendo nomen su^^ditf q%u> gravior narratio fieret, si ordine suo re- 15 ferrentur quae gesta sunt. manvs eevinctvm ut oculos suffusa. 58. TRAHEBANT cum festiiiatione adducebant, ut conventus trahit in medios. et modo Hrahebant' ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non qtiia renititur Sinon, 20 nam contrarium esset ^qui se ignotum venientibus ultro\ 59. QVis SE quibus se. alii ^qui se' legunt. 60. ffoc iPsvM vel ut caperetur, vel quod Graeci simulahant, hoc IPSVM per ^m'^ quia usurpatum est 'ipse', et est naturale ^ipsus'^ ut ipsus mihi Davus. dicimus ergo ^ipsus ipsa ipsum', ut ^do- 25 5 antiqniB itaque . . . regis domns] cf. Oellins X 15, 7 sq. y 25 ipsus] Ter. Andr. III 3, 44 1 cu2 V. 56 Stares] si 'staret' 'maneres' sequitor . . . apostropha. P 8TABES si stare et L (S altera et et ab alia manu in rasura. f superscr. Q || lege ris om. C ^H S ad v. 67 Manus reuinctum] ut 'ocuIob sufiFusa'. P || occulos C 6 oerimoniis C || 7 imfluuium O || 9 quod secl. F. SchoeUiusJi 10 uuro] uero C 15 si C aed enotaverunt Scioppius et Berghius || referentur Commeliwus primus 18 ad V. 58 Trahebant] modo ad ducentium deaiderium pertinet, non quod renititur (aentithr) Sinon, namque contrarium eaaet ^qui ae ignotum uenienti- bua ultro'. P || duce///bant | 19 medioa C: mediiun LHME | et modo] V modo ergo (7 [ 20 ducentum deaiderium C || ducentem H || et Sinonis et aimu- lationem om. C || 21 contrarium C^: contraum C || 22 qvib sk . . . legunt om. C \\ quibus se om. H \\ 23 ad v. 60 Hoc ipaum] uel ut caperetur uel quia Graeci simulabant. 'ipaum' autem per m, non per d, quia (quae) uaurpatum eat ^ipae' et eat naturale 'ipaua' (ipsiua) * mihi Danus . . . doctum. Ut atrueret] incoatum a Graecis perficeret, hoc est confirmaret praeiacta dolorum aemina. P H Roc iPSYM per] ipaum autem per C7 y 24 per m] generia maaculini enotavit Scioppius 1 ipse C: ipsum LH ipsud JBdEl || naturaus C Senrii oomm. Yol. I. Fa6c. I. 15 226 SERVII ctus docta doctum'. VT strveret ut confirmaret praeiacta dolo- rum semina. et respexit ad superiora, ut <[16^ aedificani vt strveret] *vel ast/meret vel incoatum a Graecis perficeret, qtwd ipse eoiposuit ^Troiamque aperiret Achivis\* 5 61. FIDENS ANIMI ut (XLl 19^ praestans animi iuvenis. et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, xU SaUustius ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur, et VergUius nam 10 quis te^ iuvenum confidentissime. IN vtevmqve ^in' modo *ad' significat, alibi pro ^contra', ut etiam supra diximus. sane sequenti versu eaposuit, quid est Hn utrumque paratus\ 62. VEBSARE DOLO dolo evertere; et subaudis Troianos; aut ^dolos versare', hoc est exercere. hinc versutus, quod facHe se ret achiua (achiuis C*). strueret autem respexit aa superiora ut aedificant C || ut confir- maret H confirmaret LME^ praeiacta CP: periuria et LHME || 2 aedificant G: aeilificaret LHME || 5 o^ t;. 61 Fidens animi] desinit esse participium, quia (quae) genetiuo cohaeret. sane ueteree fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut ^Ballita fiducia quam ergenteis purgatores dicuntur et Virgilius ^nam quis te luuenum confidentissime?' P || 6 nam desiit C || quia] qua J7|| 7 conparationem] participium enim et accusatiuo coheret (coheret ac- cusatiuo Z) et non recipit comparationem add. M et le in marg. cf. \^Sergi%] eamlanat. in Bon. p. 514, 38 K. || 8 Sallnstius] lat C || argumentis Donattts et jNoniu8: argentis (7|| 9 purgatiores C*: purgatiorem C || demittuntur C|| 10 quis te] qui iste C7 || 11 alibi contra ut supra dictum est C || 13 ad v. 62 Versare dolo] dolo euertere . . . poscit uertit. P || dolos H || uertere X || 14 quod C^: quid C II 15 poscit C* possit C || figuralis C || 17 vostri Masvicitts: nostri C uestri C^ (uestri enotavit Scioppius) \\ uostra C uestra C*, quod enotavit Sciop- piu8 J 18 obuiam om. Scioppius fortiter Masvicius |j 19 od v. 63 Visendi] fre- quentatiuum uerbum est. P^ 21 ad v. 64 Circumfusa ruit] figuratum est, quia iuuentus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. Inludere capto] et in- ludo tibi et te dicimus. simUe insulto tibi et te. P |j ypallago CH ypalage L yppallage M || ruit] ut H COMM. IN VERG. AEN. U. 61-69. 227 plurdle. IXLVDERE CAPTO et ^inludo tibi' dicimus, ut hoc loco, et ^inludo te', ut verbis yirtutem inlude superbis, et ^inludo in te'. simile est et ^insulto'. quidam ^inludere* per ludum ac iocum saevire in iniuriam cUicuius inieUegunt, ut silvestres uri adsidue capraeque sequaces (inludunt). ^oa^^ autemy quod 5 ita Troiani putdbant. * 65. AccrpE audi, ut ^da' dic, ut qui sit da Tityre nohis. iNsiDiAs servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interroga- verat insidias, inquit, Danaum. crimine ab vno hoc est causa, ut <[X 188^ crimen amor yestrum: ab eo quod lo praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris ^cri- mine', de negotio ad personam yitiosum transitum fiacis. alii sic legunt ^Danaum insidias et crimina'. 67. TVRBATVS quasi turbatus, ut exultat Amazon, id est quasi Amazon. et hoc ad pdem fadendam: non enim tur- 15 batus, supra enim ait ^seu versare dolos, seu certae occunibere mortV. , iNEHMis gpjiidam supplex accipiunt, ut et corpora 10 fingere lingua. et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyr- tica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stulti- tia^, ut hoc loco. finxit vanvm fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane Wanus' stultus apud idoneos non invenitur, ut ait luvenalis 16 sic libitum vano qui nos distinxit Othoni. 81. FANDO ALIQVOD Sl FORTE TVAS PERVENIT AD AVEES dum dicitur. et utitur bona arte mendacii; ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici^ 20 partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut ApoIIonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra sus- 26 pendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea 14 IuYenalis] sat. III 169 | 20 Nam Palamedes e. q. s.] exscr. mythogr. I 36, II 200. Lnct. Plac. ad Stat. Acb. I 93 1 proficere sane autolycus C7|| sinonbnim LME sinenim H || autolicus LH \ fuit fur C II 2 liberos Aesimum Ryckius ex Tzetze ad Lycophr. Cass. 344. cf. Tryphiod. 294: liberos Riinum G liberosissimum L liberos BiBsimum H liberos sinum MEl liberos Sisyphum vulgo || 3 anticlyan G autoliam LHME || 4 et ante fallaciam om. GP\ fallatiam GH jj 6 descendat G || ®^forionem G (ey incer- tum utrum C* an man. rec. scripserit) eufurionem i/ || 6 hoc C || 7 enfasis G 9 ad V. SO Finzit] composuit formauit. et sciendum quia omnis . . . insultat stultitiae. VanumJ £EiIlacem et qui etiam sine utilitate mentitur . . . Othoni. P , FiNxiT uero C 1 et ut HM || 10 fingere lingere i^ || 12 ut hoc loco om. G et ut hoc loco finzit Lion, quod nescio unde petitutn sit. ita Terentius (ad. II 2, 2) ^est quod te audio neecio quid concertasse cum hero' x Guel- ferb. I teste Bodio. cf, Victorini a. gramm. p. 194, 14 K. et Keilii adnota- tio. e <|> X ab hoc inventas cam b coni. F. Schoellius aspiratione secludens \ innentas LH Guelferb. I: inuentam M myihogr. I inaentum E mythogr. II (inuentam e) || b aspiratione LH: aspiratione ME mythographi. respectu k lit- terae sine aspiratione add. D || 17 od v. 82 Inclita glorial propter dilectum et frumenta. P |j inclyta CLH || 18 ad v. 83 Pelasgi] a Pelasgo . . . tradit. P || 20 sed] si X II 21 sciendum om. X, supr. vers. add. 1 1| uere e mpr. vers.: om. ME bene C uenire L uenire IT || 22 ut C (et C^ || 24 archadia (7 || 26 od v. 84 Infando indicio] propter aurum . . . periit. P || 26 qvia] qvab P || 27 paladimefl P 232 SERVn lamedes periit. et bene ad captandam circa cmicos eiiis miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. 85. CA8SVM privatum, vacuum. [et] cassvm est quasi qmssum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non con- 6 tinet et est vacuum: unde et retia casseSf quod muUum in se vacui habeant. nvnc cassvm lvmine lvgent] [sane] vuU Sinon suadere, vere fugisse Crraecos, si Falameden lugere potuenmt 86. iLLi ME coMiTEM ortttoric se commendat. ^iUi^ id est qui bdla vetabat. et bene ^comitem^ non miHtem, quem eius inimid vdut sub- 10 poirem insequerentur. et consangvinitate propinqvvm excusdtio a ne- cessitudine, sed hoc totum fcdsum est. 87. PAVPER excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa mili- tandi; ut Terentius cum hinc egens profugiet aliquo mili- tatum. PRIMI8 {hvc misit) ab annis aut adolescentiae, aut beUi. et 15 est excusatio, qtiia patri parendum necessario fuit; ideo ait ^misii^. 88. DVM STABAT BEONO quia et ipse unus de regibus fuii et bene addidit dignitaiem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indigrihtionis adversus Ulixem. 89. £T NOS pluralis numerus pro singulari^ ut Sailustius nos 20 in tanta doctissimorum copia. an ^nos^ se et patrem dixit? et Nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam^ ut <(XII 515)> nomen Echionium matrisque genus Peridiae. alii ^nomen* nobUitcUem ampiuntj ut (Y 621^ cui genus et quondam nomen natique fuissent. 26 90. INVIDIA propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. 91. concessit pro decessit. 92. adflictvs suspendendumj ne videatur adflictum se dicere, quia 3 Cassnm est quasi quassom e. q. s.] cf. Nonius p. 46 M. || 13 TerentiuB] adelph. III 3, 31 || 19 Sallustins] hist. fragm. I 6 Kr. || 26 PellaciB per blauditias decipientis e. q. s.] cf. Isid. or. X 204 3 0(2 V. 86 Demisere (DemiB est). Cassum] priuatum . . .. uacui habeant. P ;| cABVM H II quasi quassim P || 6 quod] qui P || 6 fortasse perBuadere || 7 pale- meden C|| 10 excusatio C^: ezcussatio U Ji 12 ad v. S7 Pauper] haec enim . . . militatum. Primis ab annis] aut adolescentiae aut belli JP || excussatio P || 14 adoliscentiae C| 15 excusBatio C|| 16 ad v. SS Dum stabat regno] quia . . . fuit. P|| 17 ut ei C*: et ei C|| 19 ad v. 89 Consiliis. Nos] pluralis pro singu- lari, ut S^luBtius . . . Nomen] gloriam uel nobilitatem ut alii ut 'qui genus et quondam nomen'. P || et om. C || pluralem pro singulari C |j Bingulari ad eui- tandam iactantiam D {Stephanus qttoque edidit) || 20 an nos F: et nos (Ty 21 id est om. P 11 palamides P j ut ... Peridiae om. |j 22 matriBque M: matrique HE matri X (matriqne T) || perideae L pieridae i? || 25 flkl v. 90 Inuidia] propter . . . elicere. P || 26 blandiendo] per blanditias CP || elicere] decipere D y 27 od V. 91 Haud (aut). Concessit] pro decessit. P COMM. IN VERG. AEN. II. 85-98. 233 in ten^ms vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit, vitam in TENEBRI8 ideo liigenttbus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiduntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tend)ri$ inferomm faciem. m 93. iNsoNTis AMici duo posuit, H ^insontis^ et ^amici\ et plus est 6 quod amicum dixit, quam propinquum. mecym indignabab quo- modo er^o ^Dec tacni demens'? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casvm insontis m. i. amici] [au{] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. 94. FORS SIQVA bene ^siqua'^ quia est et bona et mala. 10 tylisset non nuUi pro retulisset inteUegunt. 95. 81 PATRIOS VMQVAM REMEA8SEM VICTOR AD ARQ08 henC dubitatj %U ostendat, propter Pcdameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. vicTOR autem ut quidam vohmt voti compos, ut est (l 192^ quam septem ingentia victor corpora fundat humi, quia aliter dictum 15 potuit non bene a Troianis accipi. aroos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam lo fuerat commutata Mercurius ocddit. 96. PROMisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra atqui yultus erat multa et praeclara minantis^ id est promittentis. [et] promisi 20 VLTOREM deest ^futurum^. 97. BiNc MiHi pro ^hac coMsd* vel ^propter hoc\ et est adverbium locdle pro coniunctione ccMScdi, prima mali labbs quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. ^adsdta^ sane dicitur adsumpta. ^labes' vero ruinam significat^ a lapsu. 25 98. CRIMINIBVS causis, ut supra oblitusve sui est Ithacus. aut certe sciens hunc 5 meum animum, arma modo f^audes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes ^arma' nomi- navit. alii ^arma! pro opibus vel auodliis accipiunt. alii ^arma* con- # siliumy alii occasionem, non niUli insidias intellegunt: quidam ^conscius arma^ hypallageti putant pro ^conscientia arma^, ut arma deosque parant comites et alia arma Latinis quaerenda. 100. NEC REQVIEVIT ENIM aut vacat *enim', aut pendet sensus, ut et posterior Monec Galchante ministro': arte enim agitur, semi- plena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. 16 CALCHANTE MINISTRO <129> *me destinat arae', et est aposio- pesis. et mire ^ministro\ qu || 24 ordine H ^ 2b multitudinem uel om. C \\ 26 annus litium] anolicium H 1 luvenalis . . . annus om. C || expectandus ex expentandus H || qua H quo /^ ) 26 anno H COMM. IN VERG. AEN. II. 99-107. 235 103. wqvE AVDiRE SAT E8T nie Graium esse. iamdvdvm modo ^quam primum'. svmite poenas scilicet nt satis facioHs Graecis, qui me oderunL et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troia- norum benivolentiam conciliai, et ut sibi reliqua credantur extorquet 104. HOC ITHACVS VELIT ET MAGNO MERCENTVR ATRIDAE Cal- 6 lide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hosti- bus esse placituram. ideo autem dicit ^mercentur', quia sacrorum est^ ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne pia- culum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat; quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel lo empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. *Ithacus' vero pro ^lthacensis'; principale pro derivativo. maqno mercentvr» id est pretio, ut Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta. 15 105. ARDEMVS sciTARi festinamus inquirere. et ecce, quo pro- ficit aposiopesin ante fecisse. qvaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. 106. iGNAjti aut nescientes, aut imprudentes. artisqve pe- LASOAE ars t(5v iid^fov est. ideo adiecit ^Pelasgae', hoc est malae. 20 107. FRosEqviTVR mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pa vitans^ hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit tlli contrarium ^iamdudum sumite poenas* : sed ut videretur cum timore civium suorum co9%silia vd secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur 26 pectus. 1 lamdndnm modo quam primam] cf. Don. ad Ter. Andr. I 4, 1 | 12 Itha- cns vero . . . derivativo] ezscr. Lact. Plac. ad Stat. Achill. II 44 1 AvoERE C {corr. C) | 3 troianomm C*: troiarum C | 5 ad v. 104 Ithacns (itacus) pro Ithacensis (ii^censis), principale pro diriuatiuo. P || 7 mercentur] coercentnr H y 8 nictimam H | sit om. 7v | 9 comitatnr C | qui] quia C, om. H qnippe . . . redire] possis hoc scholium constituere noc . . , atkidar] qnia Binon propter ... vel empta morte eius ad patriam redire. | 11 morte om. C, in marg. add. C | 12 Ithacns . . . derivativo hoc loco om. C | itaou L itachns HM I itacensis L itaceBins H i 13 dirinatiuo X// | magxo om. C | mkrcentvk nero C | id est] om. C idns H | pretinm C | nt illnd C | 14 erat C {corr. C*) 15 palanta H | pallanta. Ithacns nero pro ithacensis. principale pro diri in his desinU Cassdlami quatemio octavus. nonus interiit. enotavit ex eo non nuUa Franciscus Modiw in usum Danielis, quae is margini exemplaris BasUeensis, quod in bibliotheca Bemensi asgervatur, adscripsU. quae Modius aliter legtsse videtur ac Scioppius infra commemorabuntur. | 16 festinemus -2/ I 17 apotiopeum C I 20 Ton meson L ton meson Hm tomeflon M | Pelasgae. iranduienti enim snnt habiti, nt PlaninB (Asin. I 3, 47) 'graeca mercamur fide*, I> | 21 o^ v. 107 Proseqnitnr. Ficto pectorel pectns pro nerbo pofmit. nam numqnam (non nnmqnam) fingitnr pectns. P | 23 erit] esset maltm 236 SERVII 108. SAEPE FYQAM DANAi hoc secundum Homerum Yerum est, apud quetn stiadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut osten- dat propter hellum fugere, ait ^cupiere^ non ^voluere\ 109. MOLiRi parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. 5 LONoo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci; horum virtus probatur : [et] sibi favorem conciliat. 110. FECISSENTQVE VTINAM nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit *ponti', quia est et temporis. 10 111. EVNTES ire cupientes, ut cum canerem'reges et proe- lia, id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. 112. praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibvs 16 ACERNI8 speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut 06> abiete costas et <268> jpt- nea claustra, ita hic ^ojcemi^. ' 113. AETHERE pro aere posuit poetica licentia. 114. SVSPENSI aut soUiciti; ut nostroque in limine 20 pendes, quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distingmmus ^ninibi suspensi\ sci- TANTEM participium pro participio est, id est scitaturum. alii ^sci- tatum' legunt; id est inquisitum. oracvla ad templa de quibus dantur oracula. cUibi ^oracuW responsa, ut lapsis quaesitum ora- 25 cula rebus et quin adeas vatem precibusque oracula poscas. 10 cum canerem] buc. VI 3 || 19 SuspenBi solliciti] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 168 || 21 bcitantem e. q. s.] cf. Don. ad Ter. eun. III 4, 10 24 lapgig] georg. IV 149 3 fortcisse eos fugere || 4 od v. 109 Moliri] parare . . . decennali. Fessi bello] fauorem sibi (ibi) conciliat dicendo fatigatos esse Graecos uirtute Tro- ianorum. P ) 5 Troianos . . . conciliat LH et libri Burtnanni, nisi quod Lei- densis laudat pro laudando exhibet: ftiuorem sibi conciliat (conciliant ME) dicendo fatigatos eese grecos uirtute troianorum C*ME et l supr. vers. ^ 1 ad V. 110 Fecisscnt utinamj significatio optandi a praeterito tempore. Ponti hyems] bene . . . temporis. P y destinaretur UEl: destinarentur M destinabatur LH\\ 9 et temporis et aSris Z^ || 11 et est figura graeca LE: et est figura H et est greca figura ilf et a Graecis figura est vulgo || ubi] urbis J? || 12 haberetur H l| 13 ad V. 112 Praecipue. Trabibus acemis] apeciem . . . ligno. P || 14 placita M ; 18 ad V. 113 Staret. Aetbere] pro aere posuit poetica licentia. P || aethbbr aetherem LE H 19 ad v. ll^ Suspensi] soUiciti, ut 'nostroque (nostra) in limine pendea'. aut ad nimbos refertur, ut dicatur nimbi Buspensi. Scitatnm] parti- cipium . . . poscas. P || nostraequae H^l lumine LH {corr. 1} || 20 pendens LH 21 sciTATVM Cy 22 scitfcitaturum H sciBsitaturum i(f y 24 datur LH {corr. l) COMM. IN VERG. AEN. II. 108—116. 237 115. ADTTI8 adytum est locus templi secretior; ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breyiter habitum futurae orationis ostendit. 116. SANGVINE PLACASTIS VENT08 ET VIRGINE CAB8A CVM PRI- MVM hic distinguendum est^ quia et semel ad Troiam ventum est, 5 et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuiuB fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venabur occidit ignarus. unde dea irata fiatus ventorum; qui ad Troiam (Juce^n^/removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per CcUchan- io tem oracula dixerunt^ Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Ijohi- genia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qtii Iphigeniam AchiUi iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur; numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi 16 Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel td qui' dam volunt Orthiae Dianae, quae cum secundum statutam consuetu- . dinem humano sanguine numen placaret, agnoyit fratrem Oresten^ qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade^ a cuius patre, Strofio nominCj fuerat nutritus, Colcbos petierat^ et cum his 20 occiso Thoante^ simulacrum sustulit abscondituih fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur^ propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulii sed cum postea Romanis sacrorum crudelitos displiceret, quamquam servi ^mola- 7 cuius £Abixla ialis est e. q. s.] cf. mythogr. I 20 11 202. l ad V. 115 Mittimos. Adytis (aditis)] adytnm (adytas^ . . . sacerdoti. Beportant] reDantianL P | aditis aditam lihri mei || nullus H l 2 accessus L (at aditus superscr. 7) | sacerdoti. ano zov a %al dvoa ingredior, id est sine ali- cuius ingressu. D | renuntiat om. HME | 4 ad v. 116 Sanguine] fabula est. cum Graeci ad Aulidem uenissent, Agamemnon Dianae (deance) ceruam occidit ignarua in uenat^ne. unde dea irata flatus uentorum qui ad Troiam ducebant Buspendit. ob quam rem consulta per Calchantem oracula dixerunt (dx) Aga- memnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia (figenia) placandam Dianam (deanam). cum ergo esset adducta ut immolaretur, numinis miseratione sublata cst, cerua supposiUi, et traDsbita ad Tauricam regionem regi Thoanti (thoante) tradita est sacerdos &cta Orthiae (ortiae) Dianae. P || 7 cuius fabula] fabula uero ME | 8 ceruam CE et mythographi: ceruum LHMl 9 removit] suspen- dit C* I ob quam rem 0* | 10 nec pestilentiam y 12 per nuptiarum simula- tionem] quasi tradenda sit nuptum superscr. I | 16 cerua H ^ 16 dictynnae C: dictinnae L dictinne HE dictymnae ilf | 17 ortiae C* [ 18 oreetem l^ | 19 ca- rendil curandi Masvicius. cavendi libri Burmanni, quamquam hoc testimonium typothetae errore videtur corruptum esse; Stephanus certe Daniel Fabricius, guoa uiem edidisse Burmannus testatur, carendi dederunt. | causa] matrem enim suam dicitnr occidisse eoque furebat add. L, expunxit 2 || 20 trofio (7 | 22 fascelis LC* facilis H fasciolis M fascelidis Elm. cf. Probi praef. ad Verg. buc. p, Z K. I 23 propter . . . dicitur oin\ M | dicitur] sed a fasce etiam (etiam a fasce E) b'gnorum add. LE\ aritiam L 238 SEBVII tentur^ ad Laconas est Diana tfanslata^ ubi sacrificii consuetudo adulescentum yerberibus servatur; qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant^ qui plura posset yerbera sustinere. Orestis yero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante 5 templum Satumi^ quod est ante cliyum Capitolinum iuxta Goncordiae templum. viroine caesa non yere^ sed ut yidebatur. et scien- dum in sacris simulata pro yeris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inyeniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro yeris accipiuntur. hinc est etiam illud <(IV 512> sparserat 10 et latices simulatos fontis Ayerni. nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. 117. TLiACAs DANAi VENI8TI8 AD 0RA8 figurotum: ctm primum venire velleHs, sane hoc de Iphigenia verum est. 118. 8ANGVINE qvAERENDi REDITV8 koc folsum est. ct bem oracU' 15 lonm naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat^ ut altbi <(IJI 94^ Dardanidae duri; dicendo enim ^Dardanidae^ ostendit qtme loca petere de^beant. 119. AROOLICA quia occurrebat occiai potuisse captiyum. ergo. ideo addidit ^Argolica^ ne non esset triste oraculum. videtur sane pe- 20 ritia iuris pontificdlis animalis Jwstiae mentionem fecisse, cum dicit ^animaque litandum Argolica^ ; nam et ^animam* dixit, et ^litare* verbo pontificali ustis est, id est sacrificiis deos placare, 120. 0B8TVPVERE ANiMi omncs cnim crediderunt se perire posse, antequafn unus esset delectus, * 25 121. cvi FATA PARENT cui praeparent mortem. fata id est re^oonsa, sunt qui ita dividant: ^cui fata parent' vitam^ ^quem poscat ApoUo\ ui moriatur, 122. Hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam <(VII 41> 6 et sciendain . . . de Nilo esse dicebatur] ezscr. mythogr. III 6, 30 extr. | 19 videtur sane pcritia . . . deos placare] cf. Macrob. Sat. IIi^4, 4 1 2S Vateiu nunc divinum . . . alias sacerdotem] cf. Isid. or. VII 12, 15 et diif. Verb. 451 2 adolescentulum C* 1 serbatur E seruabatur e || b5monicae L homonicae (7 II 3 qui plura uerbera nustineret C || 4 ab aritia i(f / 1| 5 quod est . . . templum om. ME^vA cliuum cx an cliuum X || 9 etiam] om. M et ^ || 10 in om. H jj 12 ILIACA8 . . . petere debeant (/tn. 17) hah. marg. exempl. BasiL || 14 ad v. IIS Litanduml offerend mod uerb (offerendum. modo verbum Daniel. fortas9e offe- rendi modo verbum). sed hoc in liquidis fit id est lito ut libo. a lito autem fit litus eo quod interluit. P. non fuerunt hae nugae in Cassellano: quas qui invehit litandi et libandi verha inter sc confudisse videtur || 15 a re] arte Modius enotavit j| incipiat Modius enot., incipiant Scioppius | 18 ergo ideo . . . deos pla- care {Jin. 22) hab. margo exemph Basil. || 19 non] fortasse hosti aut Troiania |{ 22 est, id est suppl. Masvicius, om. C || 25 ad v. 121 OsBa. Cui fata parent] cui praeparent mortem. Fata] id est responsa. JP 1 28 od r. 122 Hic] pro tunc . . . cassida. P COMM. m VERG. AEN. II. 117-129. 239 tu vatetn, tu diva mone, alias sacerdotem, ut et aurea vati cassida. maono tymvlty ad factionem tegendam. 123. pRQTRAHiT quasi nolentem. nvmina diwm pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. qvae sint ea nvmina divvm] *id est ut ambi- 6 guitatem oraculorum interpretetur.* 124. FLAoiTAT id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est ftagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt ^mihi\ hoc est Sinoni. mvlti cbvdele canebant ^multi* bis intellegendum^ id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant; 10 ne sit contrarium ^canebant taciti'. quamvis multi sic exponant: qui mihi amid erant dicebant, qui inimiei, iatebmt, ut prmanimnt qtkoe praesentiebant. 126. Bis QVINOS SILET ILLE DiES dicimus et ^bis quinis silet iHe diebus'. bis q. s. i. />.] scUicet auctoritatis quaerendae gratia, ut 15 sit d^iojtiatia eius qui invitus diceret, tectvs aut multitudini se subtrahenS; aut tegens consilium suum. aut cautus, ne inteHegere- tur. REcvsAT abnegat. 127. PRODERE bene prodere: me cnim dicturus, quem sciebat. oppoNERE ohicere, destinare. 20 128. vix tandem aut iunge, et vacat Handem'; aut separa, et est exaggeratio a synonymis^ ut abiit excessit^ evasit erupit. et est ordo ^vix tandem rumpit vocem\ 129. composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si ^silentium rumpere' 25 est loquiy ut <^X 63)> quid me alta silentia cogis rumpere?, 7 unde et . . . dicitor] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 90 || 22 abiit] Cic. in Cat. II If 1 II 24 RVMPiT vocEM hoc est enimpit in vocem] cf. Don. ad Ter. eun. III 6, 2 3 ad V. 123 Protrahit] qoasi nolentem. Numina diunm] pro omculis posuit, id est ut ambigukatem oraculorum interpretetur.- P || 4 posuit id eet ut ambi- guitatem oraculorum interpretetur. quaeritur enim non quid dicant, nam pla> lium, sed quid debeant immolari C || quaerit i/ || 7 ac^ v. 124 Flagitat] id est . . . dicitnr. P|j 8 mihi m\ilti poBterioribus, multi primis iungunt* ad oram eat unua tamen sensus et quidem graviter . . . Sinoni e Fuldensi Scioppium eno- tavisse Daniel testcUus est. cf. Serv. ad v. 132. ad oram illud inde explicandum csse, quod Scioppius est . . . 'sensus ad oram codicis adscripta fuisse dixcrit, Burmannus intellexit. || quidam Peerlkampius || 10 intellegendum est L || uidebunt // II 14 (u2 «7. 126 Bia. Tectus] aut tegens consilium suum, aut cautus ne intelle- geretur. Recusat] abnegat. l' || 19 ad v, 127 Prodere] dolo ostendere. Oppo- nere] obicere, destinare. P || me . . . sciebat] fortasse id est eum dicere quem Bciebat || 21 ad v. 128 Vix tandem] aut iunge . . . uocem. P || aut uacat P \' separa ex separaa H || 22 a] ex PC* 1 ut Cicero 'tandem aliquando Quiritee' ; item abiit e. q. 8. Lion || evasit PC*MEl: euanuit XJ/ || 24, ad v. 129 Com- posito. Kumpit uocem] hoc est . . . eei loqui; uocem uero rumpere est ta- cere. P |[ ex pacto , vel ordine intor eoa instituto. D j| erupit 1/ ) 25 si om. PC^ 240 SERVU Vocem rumpere' est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, inter- dum per contrarium intelleguntur. 130. ET QVAE siBi QVISQVE TIMEBAT ideo hoc addidit^ qaia dixerat ^adsensere omues', ne videretur fuisse cunctis suae gentis 5 invisus. atU ^adsensere otnnes' ad provoca^idam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum Jiostes omnes ad crudditatem consen- sisse adserat. est autem figuratius, si legatur HimebanP, 132. MiHi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. pabari infinitus modus pro indicatiyo. et est 10 figura propria historiographorum^ ut Sallustius equitare^ iacu- lari^ cursu cum aequalibus certare; ut poetarum propria est nuda genu et tbrvum clamat. quod autem ait Cicero bellicum canit non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane ^parari^ pro ^parabantur* acci- 15 piimt et ad omnia hoc subaudiunt. 133. SALSAE FBVGES sal et far^ quod dicitur mola salsa^ qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de homa fruge et horno sale^ ut Horatius et horna fruge. vittae quibus victimae coronabantur. 20 134. LETO non sacrificio: invidiose locutus est. et est hystero- proteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret, vin- GVLA BVPI atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est <(IV 518> unum exuta pedem vinclis; in veste recincta item vittasque resolvit 25 sacrati capitis. ergo vincula religionis intellege, ut ^YIII 651> et vinclis innaret Cloelia ruptis^ scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit; quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se 10 Sallnstiua] lug. 6, 1 || 13 Cicero] pro Murena 14, 30 || 18 Horatins] carm. III 23, 3. cf. mythogr. III 6, 32 || 22 nam piaculnm est e. n. s.] cf. mythogr. III 6, 30 1 nocem uero PC* || 2 intelleguntnr LC*m: intellegantur H debemns in- tellegere 3f 1 4 uideatur i(f || 5 prouocandum (7)6 omnis C || 8 ad v. 132 lam. Parari] infinitus modus pro indicatiuo, hoc est pro 'parabantur' (parare). P , primis] prioribus vulgo || 9 infiniti L infinitiuus Z || 10 historiaegraphorum H < iaculari C*: iaculare HME iaculare ex iacilare L 1 13 est ante figura om. H \\ sed natnralis est sermo X || 16 a<2 v. 133 Salsae fruges] sal et far . . . de horna (oma) fruge. Vittne] quibns nictimae coronabantnr. P J 17 frons] fors P || aspergnntur M || fiebat HE: fiebant IrC*P fit itf | 18 oma et omo et oma lihri H 20 ij^ v. 134 Leto] non sacrificio. et est hysteroproteron . . . fa- geret. P || leto] bene loeto «upr. vers. add. ml || 24 ninctis H || retincta HJj 26 uinculis L || 27 obligantur 6 1| sed huic . . . se obtulerat om. 1| 28 faeritj quando a troianis inuentus est supr. vera, add. l COMM. IN VERG. AEN. H; 130-137. 241 obtulerat. nnde est intellegeudam a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat ip. ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et luvenalis docet^ dicens sed procul extensum petulans quatit faostia funem. 135. LIMOSOQVE LACV ut verisimilem fugam faciat; circum- 5 stantiis utitur. notandum sane^ Yergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium^ ut hoc loco Marii; item paulo post Pom- peii, ut <557> iacet ingens litore truncus. per noctem OBSCVRVS bona elocutio est rem temporis ad personam transferre ut ^matutinus venit'. vlva herba pcUtistris. sane in arte rheto- lO rica omnem narraHonem cum rei partibus dicunt convenire dehere, loco tempore materja catisa persona. hic ad singula respondetur: nam per- sona TJlixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne uUor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quis- gue timeret; modus agendi ^bis quinos silet ille dies^; materia ^salsae 16 fruges ct circum tempora vittae^; locus ^per noctem obscurus in ulva delitui\ 136. si FORTE dedissent medium se praebet: nam nec negat^ uec confirmat eos navigasse^ ne aut eis demat securitatem; aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos^ nisi fao- 20 mine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedis- 8ent\ [*wi est^ quia iam scire non poterat, quid facturi essent, ctem ipse fugisset.* 137. ANTIQVAM caram. et bene commemorat liberos et paren- 25 tem^ ufostendat se non deseruisse ut vilem^ sed mortis fugisse terrore. et hene fignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non ^duhes', sed ^dupH- ces' legerunt, quia ^dulces^ Uve esset et commune epitheton liberorum. 3 lavenalis] Sat. XII 5 1 nnde est intellegendnm . . . sacrificiorom] aut certe intelligendam est liga- tam ante tempas sacnficii nam consaetado illa qaae sopra scripta est in ipso tempore Bacrificioram erat C || est om. HME || 3 ligari et] ligabantar at C^ Jf j docet dicens om. C*M, supr. vers. add. m || 5 o^ v. 135 Limoso. Ulaal pala- stris. P y 6 personis El \\ 7 pompei ^ || 8 tancas ^ || 9 locatio ME || referre L super re scr. at trans ^ £ 10 matatinas] gt. pro mane superscr. 1 1| 18 Media ef epbet if II 19 eis] his E illis malim. eis aecl. F. Schoellius || 21 immolato id est qnia iam . . . fagisset at troianorum sit qaieqaid elegcrint C (immolato: aat ideo qaia e. q. s. coni. F. Schoellius) || sit om. L (add. T) || delegerint H 22 inter argumentoram angastias MEl || argumentoram] argumento. Nam H „ 26 se om. L (ad4. /) 1 27 terrorem Cl || apad ignotos Burmanno teste DorvilUus ignotis Burmannus gnatos F. Schoellius liberos secludens || 29 et] fortasse ut Servii oOmm. Vol. I. Faic. I. IG - 242 SERVn 139. qvos iLLT (krqutbus iUi. FORS et poenas forte et poe- ijas. alii iuDgunt ^forset'; ut sit forean. et bene elioit misericor- diam ostenditque^ non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non recipermt, suspicantes ad suos quandoque 5 redihArum, 140. EFFVGIA et *fuga' dicimus et ^eflFugium', sicut Uana' et Hanitium'; ut si tibi lanitium curae. hinc est ^aequitas' et *aequum'. sed hic dicendo ^effugia* verbo sacrorum et ad causam apto usus est, nam Iwstia quue ad aras adducta est immolanda, si casu 10 effugerety ^effugia* vocari veteri more solet; in cuius locum quae suppo- sita fuerat, succidanea; si gramda fuerat, forda dicitur; q\Kae sterilis autem esty taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qtU ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti si^nt prqpterea, quod onmis partus mulierum male cedeb(xt. alii ludos Taureos a Sdbinis propter 15 pestUentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. cvLPAif HANC vd quod fugi, vd quod me defensorem Palamedis dixeram. piabvnt expiabunt: et xmv ^b6ov est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen ^piabunt* bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinofiis 20 inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vuU etiam beneficii sibi debitores esse Troiams, quod interim Graeci able- gati sunt. 141. QvoD TE pER svpERos proptcr quod. et finita narratione sub- iungit epihgos; neque enim quae non putaret credituros argumenta 26 subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se . 7 81 tibi] georg. m 384 ] 11 euccidanea] cf. Gell. IV 6, 5 12 unde ludi Taurei dicti e. q. a.] cf. Festus s. v. Taurei ludi || 23 qvod te propter quod] cf. Don. ad Ter. Andr. lU 3, 24 'Id te oro] deest ''ob", ut sit "ob id'% ut Vergilius ''quod te per superos oro'*. • 1 ad V. 139 Quo8 illi] de quibus illi. Fors et {^oenas] forte et poenas. alii iungunt ^forset', ut forsan. P || 2 fors et olic L || for^it ut forsan F, SchoeRius. cf. a^ XI 50 II 6 ad v, 140 Effugia] pro fuga. dicimus et efi^gium . . . et aequum. ergo more antiquo hostia si emigi^set effugia uocabatur, quae autem subposita fuerat succidanea, 8i grauida forda (forua), si sterilis (sterelis) taurea (taure ex torue) appellabantnr, unde ludi Taurei dicti, qui ez libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt. Piabunt] expiabunt. et xmv jiiemv (ton meson) est. nam plerumque et impiare significat. bic tamen piabunt. P j et fuga] pro fuga U* || 7 lanicium H || sil sit LHP \\ lanicium H 1 curae om. P \ hinc] hic P. fortaase simile || et om. M || 11 foma C || 16 cvlpam hanc . . . dixe- ram hab. margo exempl. Baail. || 17 ton meson L tlun mccon H ton meson M \\ 18 hic tamen . . . (p. 243 2%n. 3) appellat Jiab. margo exempl. Basil. || 19 hostia Scioppius enotavit, piatio Daniei I 21 beneficii Danid: beneficiis Scioppius enotavit ) ablegati Burmannus: obligati 1| 23 eu{ v. 141 Quod te per BUperos] id est propter qnod. P || finita Daniel: infinita C || narratione] ratione LUm infinita aervans \ 24 neque enim quae non Masvicius: neque n. q. non C neque enim quasi non Daniel COMM. IN VERG. AEN. E. 189-148. 243 dicere. conscta nvmina veri bene medium tenuit; fmm ea numina invocansj quae sunt conscia numina veritatis, quda et pontifices dicunt, singulis 'Octibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. 142. PEE 81 QVA EST aut diasjrtice deridet, ut diximus <80>, aut certe hoc ait: si cUiqua est fides. quam cum sibi non adscribit, 6 fctcit ut in eo esse credatur, restet supersiL vsqvam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam, 143. iNTEMERATA incoTrupta vel integra. alii tamen volunt ^inte- merata* de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, ftimaram eftim fidem, id est sanctam appdldbant, ut sit sensus, oro per fidem to vehementer smctam^ si tamen est usquam penes homines. ORO ordo * est *quod te oro per superos*. laborvm periculorum, malorum. MisERERE quidam pro ^misereare' accipiu/nt. 144. NON DIGNA FERENTis iudigno luctu affecti. 145. ET MISERESCIMVS aut pcr se plenum est, aut cohaeret 15 sequentibuS; quia non potest primis: dicimus enim aut MUam rem miseror*, aut ^illius rei misereor', non MUis*. quidam ^miserescimus* pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut ^horreo horresco% ^gelo gelasco^ : aliter ^lentesco^ inchoativum, niiUo praecedente verbo; neque enim est ^lento^ ut sit ^Jmtesco*. vltrq autem non est sponte: 20 nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est ^ultra'-, plus enim quam rogayerat, praestiterunt. 147. vincla] pro ^vincula^ per syncopen dictum. arta' vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. 148. QViSQViS ES licet hostis sis. et sunt, ut habemus in 25 Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem ^quisquis 17 quidam misereBcimuB . . lentesco] cf. Diom. p. 348, 17 K. et Prisc. I p. 397, 22 H. II 25 in Livio] fragm. 58 ap. Hertzium 1 non nomine inrocans vel non nominatim Tocana F. SchoeUius || 2 innocavit Daniel || nmnina om, Daniel || 3 certos] certe Lion. ef. Prellerus Roem. mythol. p. 63 g 4 om2 V. 142 Per si qua estj ant diasyrtice ridet, aut certe . . . cor- ruptam. P || deridet M: irridet L ndet HG^ deridet troianos El j| nt diximus cm. C* y 6 nt in eo P: uti nec C y bestat PC* || vmqvaic P || apnt P || 8 adv. 143 Intemerata] incomipta . . . penes homines. P I 9 commotatis P || praesumtam P y 10 sanctam appellabant C: scientiam in sacris dicebant P y sensis C \\ 11 vehementer om. P^lb ad v. 146 His. Ultro] plns enim qoam rogauerat prae- stitemnt. Py 16 illam] illa L^ll miseror] mi8er///or L. ut hic ita snbsequatur miserescimus manicas atque arta uincula add. E et l in marg. y misereor] qui casns hic non est nam illis misereor nemo dicit ut^dicatur his lacrimis add. E et l in marg. in E tamen et hoc et superitts ctdditamentum expunctum est. y non illis expwnxit 2 y 19 miseremur acripsi: miserescimur C y 21 nam] non M Ji2S ad V. 147 Arcta nincla] pro 'uincula' per syncopen (sincopam) dictnm. P J 24 efe- xegesis L efexesis M efPexegesis ilf y 25 et uerba sunt ut habemus in liuio imperatoris transfugam C | sunt ut] sicut I/ 1 26 uerba] sunt supr. vers, add. l qms L 16* 244 SERVn es *no8ter eris'. item vigilasne; deum gens verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scien- tiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut obliviscor in- iurias tuas, Clodia. didmus autem et ^amissorum obliviscere*, et 6 ^ obliviscere^ quidam pro contemne vel neglige, ut oblitus fatorum. Hmc iam aut ex hoc tempore^ aut ex hac oratione, qu>a tibi salutetn in tuto poUiceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. 149. EDISSERE VEBA hic distinguendiim ; vera enim audire de- 10 siderat. ^edissere' autem ordine cuncta narra, unde qui ptane loquun- tur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab iUo Priamus exi- git, quod ipse ei statim obtulit <57> ^cuncta equidem tibi rex\ 150. QYO MOLEM quam ob causam^ in quem usum. et ad hoc respondit Sinon <187> *ne recipi portis'. et est color, qui in con- 15 iecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. qvis avctor? ,ad hoc respondit <185^ ^Calchas attol- lere iussit*. 151. QVIDVE PETVNT? quid desiderant? utique ut placetur 20 Minerva. qvAE relugio? quae consecratio. machina belli ecce sub- tilifer secutus [estl histonam machinamenti beUici fnentionem facit et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant^ non ut mi- nores, quos plus loqtd fiecesse est. 152. DOLis ET ARTE ufkim rcm secundo dixit, quia ars t&v fU6Giv 25 est, sicut supra (106y diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. 154. AETERNI lONES aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora Vos arae'; aut certe Solem et Lunam' signiiicat. 3 obliviscor] Cicero pro Caelio 20, 50 1 reris J?|| 2 quia uariam ex qni auaritiam X | 3 inserit om. L, in marg. cidd. man. rec.- 1| 4 dicimus autem scripsi: dn. n. C|| 6 ratione LM (oratione l) [| 7 autj an II 9 (uJ t7. 149 Noster. Edissere uera] hic distin^endum . . . tibi rex. i^ll 10 locuntur P|j 11 dissertores fiunt Daniel: diasertor fit P. cf. Nonius p. 224 M. dissertores fiunt et om. C || appellantur C ^ IS ad v. IbO Quo molem] quam ob causam, in quem usnm (ussum). P || 14 ne ex nec X || et est color . . . requiritur] cf. lul. Victor p. 387, 11 H. || 15 saepe requiritur] sep sequitnr H \[ 16 centum viginti] ulnas vel pedes vel certe menaurae aliquod nomen intercidisse censet Burmannus || 17 ad hoc om. LHl 19 ad v. 151 Quidue petunt?J quid desi- derant? Quae religio?] quae consecratio? Machina belli] ecce subtiliter secutus est historiam machinamenti bellici (storiam machinamentis belli) mentionem facit. P Ij 21 est secluait Masvicius || 24 fikl r. 152 Dolis et arte] unam rem se- cnndo dixit, quia (quae) ars zmv iiiatov (ton meson) est, sicut supra dizimus. P II 25 AD 8IDERA iu altum ad locum siderum D ] 26 sidera] desidera H21 ad V. 154 Aeterni ignes] aut ararum . . . optare prospera. P || 28 poateriora ut uos P COMM. IN VERG. AEN. II. 149-167. 245 exsecratio autem est adyersorum deprecatio^ iusiurandum vero optare prospera. non yiolabile quod graeci afpd^aQtov dicunt 155. TESTOR modo iuro, alibi testificor, ut <432> testor in occasu vestro. vestrvm nvmen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. 5 eksesqve nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Te- rentiusnon perpeti meretricum contumelias. 156. viTTAEQVE DEVM aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeqve [et] midti hic distin' gunnt et sic subimgunt ^deum quas hostia gessi\ consuetndo apud lo antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentmh transiret prius se abdir caret db ea, in qiia fuerat, et sic db alia reciperetur: quod hic osten- dit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse^ quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive Jiabitus sit. GESSi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos 15 pertinet; qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia uero victima- et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddan- tur, unde hostimentum aequationem. 157. FAS MIHI subaudis ^sit'. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam 20 audiret /noster eris'; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero nemo umquam sapiehs proditori credendum puta- vit. aut Yas mihV ideo, quia non licet soJvere sacramentum mUitare adversariis vel hostibus; ideo dixit Hiceat arcana dicere\ et cum osten- derit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata 25 RESOLVERE IVRA scilicct ut nou iucidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogcdnUur^ ut exiens ad bellum iura- 1 execratio . . . prospera] cf. Isid. diff. Terb. 202 || 3 Testor modo iuro] cf. Isid. difiF. verb. 561 || 6 Terentius] eun. I 1, 3 || 16 Hostia Tero •. . . aequa- tionem] cf. Non. p. 3 M. et Paul. Festi s. v. hostia et hostimentum || 22 Cicero] in Verr. act. II. lib. I 16, 38 1 autem om L {add. l) || 2 aip^aQxov dicunt Mcistncius: acpiaQtov dicuntar C7| 3 ad V. 155 Teetor] modo iuro . . . proprias potestates. P|| 5 sedj et PC* \\ 6 transiit itf || 7 merrtricum If |j 8 od v. 1.^6 Vitt^] dicimus quas habent si- mulacra (simulacre). Hostia (ostia)] uero uictima, et dicta quod dii per illam hostiantur (ostientur) . . . aequationem. Gessi (gesi)] . . . quantum ad Graecos (grem) pertinet (peritineret). P || aut qui C honore CLE: honorem H3I |' 9 distingunt C 10 quos U 14 adeo] atque adeo Masvicius. fortasse ideoque 15 bene M (pene m) || uera LH (uere 16 pertineret 0|| dixit C7|| 17 hosti- antur Burmannus. cf. Nonius: ostientur C* || 18 aequatio est F. SchoeUius |' 19 ad V. 157 Fas. Sacrata] ut non incidat in sacramenti poenam; nam miles legibus (legimus) sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil (et ut nihil) contra rem publicam facturum. P || eitj sitE eat L (t videiur ddeta. fuit fortasse sit uel est) sed If || dis J? |i 21 si enim . . . umquam om. L [add. in marg, T) Q sequeretur / 1| 24 et] ut Masvicius || 25 crederetur Masvicim 246 SEEVII ret, se nihii contra rem publicam faciunm: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim ^evocati' dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius neu quis miles neve pro milite^ item ipse ab his omnes evoeatos et eenturiones: plerumque 5 Humultuarii'; hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque ^sacramento rogati', quia post electionem in rem publicam inrant^ sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergi- lius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo simul omne 10 tumultu coniurat trepido Latium^ evocationis mitti- tur et magni Yenulus Diomedis ad urbem. 158. FAS ODISSE viBOS ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt^ et ad Troianos referri. et ^odisse* hic praesentis temporis, quod non facit ^odere\ AiqrE 15 oMNiA FERRE sYB AVRAS Mnc vidctur subtiUter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produant ex equo <(258^ et pinea furtim laxat claustra Sinon. et hoc vtdt credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat, 159. siqvA TEGVNT coUide occuitant, siqva tegvnt propter 20 ea quae latent in equo. nec legibvs vllis si Graecorum^ propter ^noster eris'^ si Troianorum^ quia Graecus. aiii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam' prodere; et volunt hoc esse ^sacrata resolvere iura\ 160. Tv MODo pro tantummodo. promissis pro Hn promissis*. 26 161. 8ERVES TRoiA FiDEM mognificentius , quam si diceret ^TroianC. serves troia fidem quia quod rex promittit videtur res pu- blica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna 3 Sallustias] hist. frajnn. inc. 15 Er. | 4 ipse] Cat. 59, 3 N 14 quod non facit odere] cf. Don. ad Ter. ean. prol. 40 D 21 alii ita e. q. b.J cf. Isid. diff. verb. 338 1 24 Tu modo pro tantummodo] cf. Don. ad Ter. eun. V 8, 43 1 quia om, Daniel p 2 enim om. Jlf || 3 unde SallustiuB . . . milite om. L (tn marg. add. 2) || 5 mihtent £ || 6 Bacramento ex sacramentum H | qoia om. L (add. T) qui Leidensis Burmanni || lectionem coni, BurmannUs || 8 annis om, L (add. l) y 10 loetam M (at latium superscr. m) || 12 ad v. 158 Fas odisse viros] ut Bupra dictum est omnia . . . odere. P J vero H vibos ex vkhos Jlf J 14 tem- poriB au P II 19 a<2 v. 159 Si qua tegunt] callide occultant. P 1 si qya tkgvnt uel callide occultant uel propter ea C || 21 alii ita . . . (v. 201) sorte ductos fuBti necat in exemplari Basileensi Daniel correxit et supplevit. ad alii ita . . . iura in marffine adnotavit ^ex v. codice coUegii Fuldensis cuiw fragmentum dua- rum paginarum prae manibus hdbui*, quae nescio an ad ea quoque quae secun- tur pertineant. ex his scripturis quae memordbiles esse videntur Danielis nomine addito infra proferam. y 22 quibusq. Danid | 24 oei v. 160 Ta modo] pro tan> tummodo. PromiBBis] pro 4n promiBsis' (misBis). P || 25 ad v. 161 Vera feram. Si magna rependamj magna praemia resoluam. et uidetar duo promittere, primo ueriloquium (ueriloquum)i deinde salutem. P COMM. IN VERG. AEN. II. 158-166. 247 praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Tro- ianis, ptimo veriloquium, deinde saiutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis fera^n, Graeds rependam, 162. OMNis SPES DANAVM more' suo a yeris incipit: nam et favit Minerya Graecis^ et constabat raptum esse Palladium. ty- 5 DIDES SED ENIM hysteroproteron est ^sed enim ex quo impius Ty- dides'; nam hysterologia unius sermonis est, ut (Y 663> transtra per et remos. 163. iMPivs vero propter numina vulnerata. ex qvo autem vel die vel facto. lo 164. SCELERVMQVE INVENTOB VLiXES propter se et propter Pa- lamedem occisum ipsius factione. 165. FATALE tciv ^i^Giv cst: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellebe ostendit invitum numen esse sublatum. 15 166. palladivm Helenus apud Arisbam captas a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens onmes Graecos, quod et contigit^ naufr^io esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed do- 20 lore, quod post mortem Paridis Hdena iudido Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde mo- nente Cdkhante productum de Palladio pro odio prodidisse. timc Dio- medes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascende- runt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum 25 16 Helenus apud AriBbam e. q. s. ap. Seryinm exscr. mythogir. I 40. cf. 142 4 cKi v. 162 Omnis spes Dananm] more sno . . . per et remos. Pfl ^ fauet MP Baniel ] confitabat] contra P constat E et Daniel (constabat e) || 7 nam am, P et Danid | yeterologia L isterologia H histerologia Mh sterogia P |{ est om. P ei Daniel i 9 ad v. IQS Impius] propter numina uubierata (uulnera). Ez quo] autem nel die uel facto. P || impium uero LHME j^ uubieratu////// diwbus litteris erasis M (uubierata m). uulnerata numina Martem et Venerem Fabricius i tl ttd v. 164 Scelemmque innentor Ulixes] propter se et propter pali- • medes (sic!) factione occisum. P 1 propter se et om. Daniel uel ante propter m- serens H palameden Xif || 12 ipsiuB om. Daniel || 13 ad v. 165 Fatale] TcSy ^i- amv (ton meson) . . . esse sublatnm. P || ton meson L Tan meson H ton meson 3f I et quod ante interimit om. L {add. ly 1 16 ad v. 166 Palladinm] fabula (fauula) autem haec est. Diomedes et Ulixes . . . ad caBtra Graecomm egit. P II arisban L arispam ME y 17 palladio dixit D jj inde LH y 18 quamquam praestitent] quoniam praedixerat mythographtis || 19 ut per terram rediret] ut non ea die qua graeci ceteri nauigaret C ut non . . . nauigaret et faceret enm per terram redire vulgo '|j per om, M || quod et contigit om. M (aupr. vers. at vazk l at paMuroi l at perituroi m add. m) || 20 naufragio esse pertituros ex peritums L naufragio esBe pasBuroB M t o tf t peritnroi e nanfragium esse pasBuros j^ || 23 Calchantem Daniel J pro odio om, Daniei 248 SERVII reverterentur ad naves, Ulixes, id siU tantum operis videreiur effedus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius iUe conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egU. ideo autem hoc negotium his potissimum datur^ quia cultores 5 fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet; ut guidam dicunt: quod et Yergilius ex parte tangit^ et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibtis num- quam cariturnm responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium rcddi- dissety transeunti per Calahriam Aeneae offerre couatus est sed 10 cum se ille velato capite sacrificans convertisset; Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non lulia gens habuit^ sed Nautiorum. hinc est in quinto <704> (tum senior Nautes,) unum Tritonia Pallas quem docuit. quamquam alii dicant^ simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructnm 15 parietem^ postquam agnoyerunt Troiam esse perituram: quod postea ' bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indi- casse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore^ ubi et Palladium^ adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. yerum tamen agnoscitur hastae oculorum- 20 que mobilitate: unde est <(172]> Wix positum castris sijnulacrum, arsere coruscae luminibus flammae' vel <^175)> ^hastamque tremen- tem'. sed ab ima tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus <1 598^ Troianam soli cui fas vidisse Minervam. dicunt sane alii; unum simulacrum caelo lapsum^ quod nuiibus advectum et in ponte 25 depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et ysfpvQiarijg dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifiees a ponte sublicio, qm primus Tybri impositus est, appdlatos tradunt, siait Saiiorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palla- dium a veteribus Troianis Hium iranslat^im. alii duo volunt: hoc 30 de quo diximus^ et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Hium con- deretur^ hoc Troianum caelo lapsum dicwnt: alii a Dardano de Samo- 1 effectuB P et Daniel in exemplari Basileensi: effector Daniel edidit, ne- ^ue Fiddensem dissentire in appendice adnotatum eat. || 2 diomeden P 1 3 nsqiie in Daniel | 4 datam Lion || 7 ease om. L (add. l) J pericnla] piacula cotii. Maius ad mythogr. || quibus ae numquam Daniel || 10 se om. CL (add. l) \ reuertisset C || 11 iuli L (iulia Z) || 12 Nautiorum C: nautorum LHMJE Nanta- rum mythographus et duo libri Burmanni || 13 dicant] dncnnt L || 15 parietem templi Baniel y agnonerant l^\^ nindicasse mythographus | 18 Mamnrio fabro] artifice Daniel || 19 nemm tamen] qnod est tamen uemm Daniel | nerum tamen . . . sacerdote {lin. 22)] Vernm tamen cognitnm hastae ocnlornmqne nobilitate (sic) est ab nna tantnm sacerdote. mythographus ocnlomm ilf || 20 unde est hoc E II 21 comBcifl LIIM y 23 troianum IT || cni fas soli LR \ minemam ex mi- nemem If || 24 advectnm Daniel: adfectum (7 | 25 yetpvQitrjg Daniel || 26 ex qna cansa etiam Daniel || 27 Tyberi Daniel || 28 locnntnr Daniel || 31 labsum Daniel || Samo-Tracia C COMM. IN VERG. AEN. 11. 167-172. 249 {hracia Troiam translattm: alii nmlta fuisse FaUadia, sed hoc a Diomede et TJlixe furto ahlatum tradunt. 167. SACBAM EFFIGIEM quasl de caelo lapsam. et tres simul res dixitf quare numen irasceretur: quod ,antistites caesiy quod tollere- tur, quod cruentis manibus. 6 169. EX ILLO facto, vel tempore. flvebe deldbi, et rc5i/ (ie6G}v est; nam ideo addidit ^retro'. contra Sallustius rebus supra yota fluentibus. 170. AVEBSA DEAE MENS propter illud ^manibusque cruentis'. 171. TBITONIA aut quasi terribilis, axo xov tQStv, id est timere, lO aut a Tritone amne BoeotiaCy aut a Tritonide palude Africas, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum et se dilecta Tritonida dixit ab unda. sane ^Tritonia' antonomasivum est; quia proprium est Minervae: oam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt^ sicut 15 et propria nomina^ quae plerumque ex appellativis sunt^ ut est Victor vel Felix. 172. vix modo *mox' significat castris pro in castris. siuvLACRVM ifUer consecratas res, id est aedeSy areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis (YU 31)> scriptum est hic ergo ipso no- 20 mine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat PdUa- dium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait ^nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix fosi- tum castris^ et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen conse- 7 Sallastias] hist. fragm. inc. 70 Kr. || 10 Tritonia aut qaasi terribilis o. q. s.] exscr. mythogr. III 10, 1 extr. cf. hid. orig. VIU 11, 74 3 lapsam CH lapsam ex lapsum Z || 4 antistiteB] arcis tres Danid 1 6 od V. 169 Ex illo] facto vel tempore. Fluere] delabi (delapsi). et est xmv fiiamv (ton meson); nam ideo addidit 'retro'. P || factol fato Jlf Q et est C | 7 addit Daniel 11 Sallastias econtra C et Daniel | super jDdniel || 9 advebsa M ^ 10 ad t7. 171 Tritonia] a Tritone amnc (amno) Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur. secundum autem Lucanum. a personis (so- nis) uel rebus apponi. et haec . . . ex appellatiuis sunt. P H aut . . . timere] aut q. inter nubilis dno rov d^QoeiHoai i timore C aut quasi interribilis dno tov ^QOSid^ai id est timere Daniel 1 ano tttritin L (ytritin in ras. 1) «norrpiN H AHo TOT TRiN ME || id OBt] quod eet Me || 12 Lucanuml qui ait add. m \\ delecta ex dilecta H || 13 trytonida H || hab H || ab undaj uel Tritonia per izviioXoyiav , quia cum sit de aapientia, in partes treB diuiditur: in intelli- gentiam de tempore praesenti, in prouidentiam de futuro, in memoriam de tempore praeterito add. D || est] id est uice nominis ponitur quae Vidgo adduntur, mei libri omittunt || 14 minerua J(fZ || 15 obsernande P|| 16 nutaina P ^ 1% ad V. 172 Vix] modo 'mox' significat^ Castris] . . . Mineruae esse. Arsere] . . . tremulum est. P || 19 id est] fortasse ut || areas P: aereas edidit Daniet, neque Fuldensem dissentire adnotatum est cf. ad buc. VII 31 1 20 ac- cipiuntur P: accipiunt Daniel edidit neque in appendice quicquam adnotavit, 24 etei loco motum coni. Burmannus 250 SERtU crationis habuisse. arsere subaudimus ^eum% ut sit ^cum arsere*. C0RV8CAE ^coruscum^ alias fulgens, aiias tretnulum est 173. LVMiNiBvs FLAMMAE ARRECTI8 hjfpaHage cst, lumma enim ar- sere flammis. salsvs svdob bene addidit ^salsus'^ ut significaret 5 laborem futorum, ne forte alter in simulacro guUibet umor intelle- geretur. salsvs svdor] *indicium commoti numinis fuisse dicUur,* Prcbo sane displicet ^scdsus sudor\ et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit 175. EMicviT exsiluitf quasi quae consistebat invita^ locumque 10 damnaret. parmamqve ferens MASTAMqvE trementem his enim signis Palladium a ceteris discemeiatur, quod supra dictum est 176. TEHPTANDA AEQVORA si vel fugere possint post iram Minervae. 178. ARGis adverbium loci est. et respexit Bomanum morem: 15 nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabemaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabemacula autem eligebantur ad captanda auspicia, sed hoc servatum a ducibus Bomanis, donec ab his in Italia 20 pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolaium est, ne dux dh exercitu diutius cibesset, si Bomam ad reno- vanda auspida de hnginqtw revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Bomanus fieret in ea provincia, in qua beUabaiur, ad quem, si renovari opus esset auspida, dux rediret nvmenqve aut pro 25 Palladio posuit ^numen^ ut <1V 204> media inter numina divum^ aut ^numm* Minervam dixit redvcant placent, roconcilient 2 comBcnm alias . . . est] cf. glosB. Sangenn. ap. Hildebr. p. 81 || S Ennias] inc. libr. rel. XXX ap. Yahl. p. 136 B ad V. 173 Luminibas flammae arrectis] hypallage est . . . flammis. Sal- Bns Budor] indicium commoti numinis fniBse dicitur, ne forte alter in Bimolacro qnilibet humor intelligeretur. Probo Bane snperuacao positum uidetur . . . dixit. P II 5 faturam uel certe indicium . . . dicitar ne forte (7 1| 8 lamis] lacri- mis Vahlenu8 jj 9 ad v. 175 Emicuit] exslLait, quasi quae consistebat inaita locamqge damnaret. Parmamqne f. h. tr.] . . . dictum est. PC*. fortasse EMicYiT exBilait qaaai locam damnaret. emicvit quasi quae e, q. 8. || conBistebat] couBiderabat IT |j 12 a^ t?. 176 Tentanda (Tentando) aeqnora] d uel fugere poBt iram Mineruae possini P || possent LH possint ex posBunt E ^ l^ ^quo molem hanc immanis equi sUxtuere^. 184. NEFA8 qvAE TRI8TE piARET cofUaminati Pailadii scUicet. 15 piARET autem expiaret. 185. iMMENBAM cALCEAS ATTOLLERE hoc cst ^150)> ^ quis auctor, qUQC machina teUi?* 187. NE REciPi p. A. D. L M. p. cum cqui magnitudo necessaria ad re- cipiendos miliies fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis 20 iniciat cupiditatem inducendi. 188. ANTIQVA 8VB BELI6I0NE favore. pristino. nev popvlvm A. 8. R. T.] id est loco PaUadii secundum antiquam religionem tutdam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. 25 189. NAM si VESTBA MANVS quia occurrebat exvurendum esse equum^ si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit, dona minervae quae Minervae data sunt et minatur oc- cidte, ne quis equum tentare audeat, • 190. qvoD Dii PRIV8 0. L /. odco sc ostcndit favere Troianis, ut 30 nomen etiam Graecorum exsecretur. Upsum' autem Ccdchantem ac- 1 ad V. 17^ Quod] id est palladium. P | 2 ostendit Daniel || 5 ingenti arte . . . incautos] cum Servianis videntur haec parum apte coniuncta esse vide- tur pericnluni denuntiando secreta Argiyornm prodere, ut eoB faciat incautos. ,' 7 ut eos] fortaue et eoB; ^quaUnus^ enim idem vaUt atque *ut^. || 10 ut Gro- novius cii Liv. I 53, 7: et C7| timeant C: timent Damel | ne C. per errorem Burmannus et JAon atc Scioppium enotavisse dixerunt. | abierint Baniel, Com- melinus^ Masvidus: abegerint C | 11 dicerit H || omnia HME omU L (ia in ras. l) II vel fnturi . . . disponit edidit Daniel, ego e Parisino non enotavi. \\ 15 ad v. 184 Effigiem. Ne&s quae triste piaret] contaminati palladii (palla- dis) scilicet. Piaret] autem {sic.^. P || 22 ahtiqva svb reuoions id est loco . . . religionem id est fauore pristino tutelam e. q. s. C i 2Q ad v. ISO Nam (num). VioIaBBet] pro uiolauerit. Dona Mineruae] quae Mineruae (minerua) data sunt. P I 31 exsecretur Daniel: exueretur C exsecraretur coni. Burmannus 252 SERVII cipimus: nam quasi Troianus detestaiur quae in iUos aminose dir da sunt 192. ASCENDISSET pro oscenderit. at.<237> scandit fatalis machina mnros. 5 193. VLTRO statim, mox, asiam Asiaticos^ ut ^X 365]> Latio dare terga sequaci; nam et paulo post <(265^ urbem sepultam pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Pelo- ponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyr- tice; nam iam quasi Troianus loquitur. 10 195. TALTBVs jNsiDiis hcne ^insidiis% ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit ^quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a, d, d, n, fn, c. perivri quia diocit ^vos aetemi ignes\ et ^periuri* in verbo *r' non habet: nam ^peiuro' dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut 15 aliqui male dicant *peiurus', ut ^peiuro'. 196. CREDiTA RES aut fides habita^ aut commissa respublica. CAPTIQVE DOLis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit^ sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est ex- 20 pressis, ut Terentius (una me hercule falsa lacrimola,) quam oculos terendo (misere,) vix (vi) expresserit. 197. qvos N. T. N. L. A. hene utrique honorem virtutis dat, a quibtis victus est, LARISSAEVS ACHILLES a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha La- 25 rissa est appellata, ex qua Neptunus creavit f Pdago et Phthion, Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent 13 Periori in verbo e. q. s ] exscr. Isid. orig. X 2*22 1 19 Coactia id est expressis] cf. Don. ad Ter. ebn. 1. 1. et glosB. Sangerm. ap. Hildebr. p. 56 |l 20 Terentius] enn. I 1, 22 1 Troianufl deteatatur Commdinus: troiania teatatur C et Daniel || 3 euf V, 192 Aacendiaaet] pro aacenderit. P J 5 ad v, 193 Yltro] atatim mox. Aaiam] Aaiaticoa, ut panlo poat . . . posteros. an diaayrtice quaai Troianua loqnitnr? P l 7 pelopenaua P I 8 an] tcI Mfisvicius || 10 ad v. 195 Perinri] quia dixit 'noB aeterni ignea'. et periari in nerbo 'r' non habet . . . dicant peiams (peinroa). P || 13 peiora P I^ praepoaitio P H rea facit] reapicit P | 15 peinrua ut peinro scripsi: peiaroa peiaro nel peiurant LH peiums peiuro peinranti 3/ peiurua peiuri peinranti E peinrna nt peiuro uel peinrant Vossianus et Begius Burmanni || 16 ad v. 196 Credita res] fidee babita (abita) aut commisaa res- publica. Coactia] id eat expreaaia, ut Terentiua . . . expreaaerit. P J 17 nirtute // I dolia ae dicit eaae auperatum 3f 1 18 se ... superatum] Troiam ease auperatam vulgo || 21 terrendo H || 22 ad v. 197 LariaaaeuB AcnilleB] a uici- nitate . . . LariBaa autem a nympha LariBsa est uocata. P || 23 labibsevb HM '• pthiuB LM phiuB if P || 25 ciuitatis IT || 26 Pelagonta et Phthian coni. Bwr- mannus. cf, Steph. Byz. s, v, WCa et Paus, VI 21, 11 COMM. IN VERG. AEN. II. 192—201. 253 peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitcUem damnasse civitatem, 199. Hic tunc. MAivs misebis mvltoqve ut sale saxa sonabant et <1II 183> casus Cassandra canebat; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, 5 quia ut supra O^]) diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus; vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos; cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse, 201. LAOCOON) ut Euphorion dicit^ post adventum Graecorum 10 sacerdos Neptuni lapidibus occisus est^ quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacri- ficare Neptuno^ Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est^ ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commi- serat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundO; et 15 ob' hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troi§norum excusa* tionem^ qui hoc ignorantes decepti stmt alii dicunt quod post con- temptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptimtis etiam inimicus fuisse Troia- 20 nis, et quod ill\ meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens (V 810) cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae. quod autem ad arcem ierunt serpenteSy id est ad templum MinervaCj aut \guod\ et ipsa inimica Troianis fuit, atU signum fuit periturae dvitaiis, sane Bacchylides de 26 * Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venienti- 10 post adyentnm Graecorum e. q. 8. ap. Seryiom exscr. mythogr. II 207 3 mtltoqvk] freqnentauit 'm' supr, vers. cM, ? || et . . . canebat ow. ME, expunxit 1 1| caeandra LH || 6 dictom est Daniel D 8 dens et 9 fecisset Danid \\ 10 ad V. 201 Laocoon (laucohon)] ut Euphorion (eophonon) dicit . . . ad Troia- norum excusationem , qui hoc ignorantes decepti sunt. quod autem ad arcem ierunt Berpentes, id est ad templum Mineruae, aut quod et ipsa inimica Troiania fuit, aut signum fuit penturae ciuitatis. P\ 11 est om, P| quia non sacrificiis eorum uetauit aduentnm M: quian sacrificiis eorum uetauit aduen- tum L quia (qui myHxogr) sacrificiis eorum non uetauit aduentum C* mytho-- graphus quae eorum sacrificiis non uetauit aduentum P quia non pro sacri- ficiis eorum uetauit aduentum H qiiia non in sacrificiis eorum uetauit ad- uentum ^ || 12 post PC* 1 13 lacohon P || timbrei LH tymbrei iif || 14 est om. P I ut] et i7 g sacerdoB certus . . . ante simulacrum om. L {in marg, add. T) I certus] Cereris mythographus || 15 numis P || 16 ab hoc ^ || 17 ex- cusationem] quasi^pro tanto piaculo caperetnr troia in marg, add, Z { 21 me- ruerint Masvidua: mferuerit G 24 id eat] uel Daniel et C* H quod secl, F. SchoeUius. fortasse aut factum est, quod || 26 Bacchilides C 1 26 Caljdnis Masvicius: Chalidonis C Caledonis Commelinua 254 SERVII Ims atque in homines conversis diciL sobte dvctys sic Sallostias sorte ductos fusti necat. 202. SOLLEMNIS ABAS aimiyersario sacrificio religiosas. did- mus autem et sacrificium soUemne, et aras sollemnes, ut apricum 5 et hominem et locum, ut aprici meminisse senes PersiuS; con- tra Horatius cur apricum oderit campum. quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuent restauraJtum, sollemne dici, sive puhlicum fuerit, sive jnivoitum, tavrvm moEK- TEM non praeter rationem est hoc loco ^ingentem': alibi iam cornu 10 petat: in victimis enim ista* requiruntur; ut certis numinibus cer- tae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sU ^mactare* in quarto libro <57> innuimus mactant lectas de more hidentes. sane sciendum rite Nqptuno et Apollini tauros immolandos, nam lovi non licere: ideo et 16 in tertio libro <21> prodigium dicit secutum, 203. EccE AVTEM cum ex inproviso vuU aliquid ostendere ^ecce* ponit, ut <318^ ecce autem telis Panthus. sicut dcero ecce autem repente ehrio Cleomene, esurientihus ceteris. gemini duo et similes. ^gemini' autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo 20 ideo quod signifiearent naves inde venturas. trah(ivilla per alta dhsolute dvcit. 204. HORRESCO REFERENS etiam referens, quod ium vidissem. INMENST8 oRBiBvs pTO inmcnsorum orhium. angves angues aquarum sunt; serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc ^ 25 indicat loco ^tranquilla per alta angues'; paulo post <(2I4]> in terra ^serpens amplexus'; item <(225^ Melubra ad summa dracones'. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum no- mina Sophocles in Laocoonte dicit. 1 Sallustins] hisi fragm. IV 27 Er. || 5 Persiua] sat. V 179 | 6 HoratiaB] carm. I S, 3 | 9 alibi] buc. III 87 || 13 sane Bciendum e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 10, .4 1 16 cum ex inproviao e. q. s.] cf. Don. ad Ter. adelph. lY 7, 4 et Phorm. II 1, 34. PBCudo-Ascon. p. 133, 9 Or. || 17 Cicero] in Verr. act II lib. y. 34, 87 I 23 angues aquarum simt e. q. s.] ezscr. Isid. diff. verb. 48 2 Borte ductoB fusti necat Danid edidit e Parisino 7929, qui ad Aen, YI 22 sortes ductoB foBti necat exhihet, neque Fuldensem dissentire in appendice ad- notatum est: Borte ductuB furtiB negat L Borte dtfctuB fnrti neg^t H A Stephanus Borte ductuB furti necat ME sorte ductuB furti ncgati Fabricius ^S ad v. 202 Sollemnes aras] anniuersario sacrificio . . . et locum. P y 6 oderit] odori H \\ 9 praeter] propter H g ut alibi LE || 13 mactat C 1 16 cu2 r. 203 Ecce. A Tenedo (tenendo)] ideo qnod . . . dixit. P 1 19^ gemini . . . nati om. M ^ 22 ad V. 204 HorreBco. InmenBiB orbibus] inmensorum orbium. Angues] angues aquarum (anquarum) sunt, BerpenteB terramm. P COMM. IN VERG. AEN. II. 202—212. 255 205. PELAGO per pelagus. 206. IVBAE aut cristae, aut barbae. ^iubae* autem proprie equorufn sunL PlatUus in Amphitruone angues iubati. sangvi- NEAE id est coloris sanguinei. 208. poNE posty semper in loco, numquam in tempore. legit 6 transit, ut <^I 292^ litoraque Epiri legimus. . SINVAT cur- yat; flectit in sinus. sinvat] (sinmt a sinu,) ut a fluctu ^fluctuaf. sic in georgicis <7II 192^ sinuatque alterna volumina crurum. 209. FiT soNiTvs ut ostenderet serpentum magnitudinemy^ quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait ^tranquiUa per alta\ salo lO dicimus et salum^ unde est ^salo'^ et sal salis^ ut <(I 35^ spumas salis aere secabat et ig xal ^ Xaql^oia xov Aaonoovtog natSa dvfikov iv T(o xov Svfi^QcUov Anolloivog vam*, Coryphen et. Periboeam F. Sehoellius, fortasse Porcen bfin et Chariboeam. 1 25 o^ v. 212 Diffagimus aisa] qualis uin- dicta in eos foit, at et poBteris Bappucia haec praeoidiBsent; maior enim poena est in uiaione, qaam m patientuu D i ad v. 212 Exsangaes] timenteB . . . agmine caadae. P 256 SERVn exsangnes fiunt agmine certo itinere, impetu, ut <(782> leni fluit agmine Thybris, vd tractu corporiSj ut extremaeque agmine caudae, 213. LAocooNTA ctsi a filiis eius indpiunt, ^Laocoonta petunt\ 6 215. iMPLJCAT hoc ad moUitieni infantum corporis dixU. de- PASCITVB ut supra diximus <(I 194)> et *pasco' et ^pascor' unius signiiicationis sunt^ ut atque artus depascitur arida febris. 217. SPiBis nodis: unde etiam bases columuarum spirulas dicimt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora 10 serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. 218. SQYAMEA pro squamosa^ ut &ondea pro frondosa . et est figuratum ^squamea terga coUo circumdati^, 220. siMVL modo adverbium temporis est, significat enim ^eo tcm- pore\ et est ordo ^simui manibus tendit diveUere nodos, simul damo- ih res horrendos ad sidera toUit perfusus sanie vittas atroque veneno\ et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. 221. PEBFVSVS viTTAS perfusas vittas habens. et est inter- positus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atboqve veneno ut 20 pallida mors vel tristis senectus. 223. QVALis MVGITVS id est toUit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. 224. INCEBTAM dubie inlisam^ quae non haberet mortis effectum. inde et ^excussit\ 26 225. LAPSV labi proprie serpentum est. delvbba delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina^ quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva^ luppiter^ luno. alii^ ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi 2 extremaeqiiel georg. III 423 || 7 atque artus] georg. III 458 || 20 ^llida morsl Hor. carm. 14, 13 || 26 delubrum dicitur e. q. b.] cf. Isid. orig. XV 4, 9 et diff. yerb. 407. Pseudo-Ascon. p. 101, 12 Or. Macrob. Sat. III 4, 1 sqq. 2 tigris P II agmina caudae Vergtlius | 6 et depasco et depascor J? |j 7 fibria M l ad V. 21% Poat ipsum auxilio] quomodo se misit filios liberare, qui talem uim coDspiciebat? sed pareticula diceretur (ne parricida duceretnr Fabricius) qui filioB non liberauit. JDjJiSadv. 217 Spiris] nodis; nam proprie . . . ut funes. P II 9 spira est] spires P 1 10 girum P || 11 dd v. 21S Squamea] pro (per) squa- mosa . . . circumdati. P ^ IS ad v. 220 Simul] modo aduerbium temporis est . . . diuellere nodos. Tendit] contendit. P ) fortasae eodem tempore || 17 od V. 221 Perfufius uittas] perfusns uittas babens. Sanie] autem pro sanguine; nam sanies corruptus sanguis. P |j 19 ▲tro ▼xxeno HM i 21 ad v. 223 et 224 Qualis mugitus] id est tollit . . . excussit (excusit). P J 23 dubiam inlisam C || 25 ad V, 225 Lapsu] labi . . . hoc est a parte totnm. P || serpentium P ) 2G quodj quae P || quia] quae P U 27 fortasse deluitur ) est om. PC* Fa^ricius j| in quo Minerua luppitcr luno sunt cvvvaoi Fabricius || 28 cinchius P || dicunt om. P COMM. IN VERG. AEN. II. 213-227. 267 aqua currit^ a diluendo. .est autem synecdoche,. hoc est a parte totum. Yarro autem rerutn divifkirufn libro fXIX. delubnm esse dicit aut ubi flura numina sub uno tecto sunty ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio lovi Statori, aut in quo hco dei dicatum sit simulacrumf ut.(sicut) in 6 qm figunt candelam, canddabrum appeUant, sic in quodeum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit ^ddubra ad summa dracones\ ut esset manifestcUum, suhtexuU dei simulacrum; adiecit enim ^saevaeque petunt Tritonidis arcem% nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens ^sub pedibusque dcae clipeique sub orbe teguntur% ne sine ratione lo delubri nomen intulisse videretur, Masurius Sabinus delubrum. effi- gies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ^oavov dicunt alii delubrum dicunt tempJum db eo quod nulli iunctum aedificio pluvia dUuatur. il> 226. SAEVAE fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton addi- tum, aut saeva circa Troianos, 227. SVB PEDIBVSQVE DEAE scilicet maioris simulacri^ quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post rapbum Palla- ?o ditmi intulit ^deae\ sane hoc loco ^sub* particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit ^prope pedes deae^; et ^sub orbe^, abUUivo, id est infra orbemy ut saepe suh inmotis praesepibus. clipeiqve svb orbe ut maxima pars in spiram coUecta ante pedes sit. colla, vero cum capitibus erectis 25 post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. 23 Saepe snb] georg. III 416 1 fartasse deluendo || 2 Varro . . . pluuia dilnatur in marg. exempl. Basi- leensis sciipsU Daniel U lib. XXIX Daniel lib. 19. Scioppius lib. XXVII Com- melinus Masvieius Bwmannus Lion. Varro libro octauo rerum diuinarum Macrobius. cum sexto rerum divinarum libro haec verba tribuenda esse recte st€Uuisse videatur Merkelius (proleg, ad Ov. fast. p. 123), in eo JibrOj quem et Maerobius et hic sdwliastes exscripsit, fuisse conieci ^ Varro libro XXXI antiquitatum , qui est VI rerum divinarum^^ unde Macrobius dederit ^ Varro libro sexto rerum divinarum^, scholiastes ' Varro rerum divinarum libro XXXI \ ef. quaestt. Serv. p. 25 et 0, Crruppius de Varr. antiquit, rer. hum. rel, p. 6 || 6 loui sutori Daniel H sicut addidi. cf. Macrobius g 6 ponunt Daniel: ponant C y 11 MasuriuB Daniel MassuriuB (7 | 15 fortasse deluatur J| 19 a cuntia Xi/| quod a cuntia colitur X || 22 proprie] pro Masvicius prope Burmannus. post proprie non nuJla intercidisse videntur. || 25 spira H ] fortasse ante pedea sit, colla vcro . . . lateant | 26 ut est in templo urbis Romae dubito num Servii sint. Serrii oomm. Tom. I. Fmo. I. 17 258 SERVII « 228. Novvs maguuB; ut Pollio et ipse facit nova [car- mina; atU repentintiSy aut novi generis, id est quaiis numquam antea. cvNCTis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixitj qui sacerdotem 5 extinctum cognovissent 229. INSINVAT pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: Hnsinuem* intro eam penitus. scelvs supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. 10 exfendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est an quia -futriusque rei ddntor ^refis^ dicitur? gpiis ante hunc ^expendisse* pro luisse? 230. SACBVM KOBVR non ut supra <45> ^lignum*. et notan- dum, quot nominihus hunc equum appdlet: lignum, machinam, mon^ 16 strum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. 231. TERQo quare ^tergo\ cum dixerit <51> ^in latus* et Hn alvum^? ergo ^tergo^ quasi per significationem equi accipiamus. qui- dam ^tergo' quasi ^a tergo suo* acdpiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo sm iecerit telum, ut est ecce aliud summa 20 telum librabat ab aure, sceleratam pro ^ipse sceleratus', ut <544> telumque inbelle et <510> inutile ferrum. et est hy- pallage. 232. sedes per hoc ostendit <31> ^donum Minenrae'. OBANDA placanda. 25 233. coNCLAMANT una scUicet voce. et bene de peritura civitate ^ccndamanV dixit, quia semper res perditae * conclamatae' dicuntur. 234. MVROS superpositos Scaeae portae; nam sequitur *quater ipso in limine portae'. moenia pandimvs vrbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. 30 [crgo] MOENiA cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accin- 1 Novus xnagnaB] cf. Don. ad Ter. adelph. IV 7, 4 |I PollioJ buc. III 86 il 25 et bene . . . dicnntur] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 67 et comm. Luc. II 23 || 30 Moenia cetera . . . accipiendum] cf. leid. orig. XV 2, 18 Q intenditque locum sertis. scanbit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. mvros 6 ruinas murorum dirutorum. 238. FETA nunc plena, ut in bucolicis temptabunt pa- hula fetas, alias enixa iam, ut fecerat et viridi fetam, pvERi ciRcvM iNNVPTAEQVE pvELLAE morc RomanOj patrimi et matrimi. 239. SACRA CANVNT hymnos dicunt. oavdent quidam hic lo ^gaudent' pro optant intdlegunt, ut veniat quo te quoque gaudet 240. MINANS vel eminens, ut minaeque murorum ingentes; vel minitans. 241. o PATRIA versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam 15 post profanationem ab ingressu hostes vetarei nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divvm domvs vel quod eius muros ApoUo et NepUinus foAricaveruntf ubi etiam Minerva per PaUadium cuUa est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit 20 Mysiam totam. 242. QVATER saepius. in ltmine portae hic poriam pro ipso aditu posuit; nam quod ait ^limine* manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. 26 243. ATQVE vTSRo 80NITVM QVATER ARMA DEDERE ostcndere vuU, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derdictos; sed hoc dicit: ^nonuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit ^sonitum arma dedere', ne ei obiceretur, 30 no}i potuisse fieri, ut plena armis nmchina sonum non redderet. 1 Terentins Phormione] II 2, 4. cf. Don. ad h. t. || 11 veniat] bnc' III 88 1 14 versuB Ennianus] Androm. aechmal. fragm. IX ap. Ribb. et ap. Vahl. 3 ad V. 237 Intendont] inligant et tendunt ut Mntenditque locum (locus) sertis'. FataliB] mortifera. P (et tendunt Danid omisit, neque ea verba in Fiddensi fuisse in appendice adnotatum^est.) || uvtendvnt alligant in ras. l |l 4 8CANDITQVE ME i 7 nd V. 238 Foeta] nunc plena . . . uiridi foetam. P |{ temptabunt . . . fetas] teutabunt pabunt pabulato foetas P | 12 ad v. 240 Mi> nana] uel eminens . . . uel minitens. P || emens L (eminens 1) eminans H \\ 13 minitana, euentum aliquem malo (malum Fabricius) ominans D ] 14 enia- nu8 X I 17 sepulcro] ex sepulcro { || ^I totam om. M quia totam superauerat misiam F || 30 intelleximus] incipit Cassellani qtiatemio X. 17* 260 SERVn 244. msTAuvs TAjiEN stibaudtendum , quamgmm sonitum dederunt, iamm instamus. inmemobes inprovidi: aut non memores oracu* lorum. quidam ^inmemores* dementes acdpiunt, quoniam memoria in mente comistit sane si peritiam Vergilii diligenter hUendas^ secun- 5 dum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis: unde bene intulit Hnmemores caedque fu/ror(?y tamquam ^quos dei perdiderant. 10 245. MONSTBVM iNFELix Troianis sdlicet: quod post rem pro- batam dixit. sistimvs constituimis, conlocamus. 246. TYNC ETIAM sicut autehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra fvtvris ne putarentur stuUij qui vati non credidissent, cito subiecit ^dei iussu non umquam credita 15 Teucris\ sane quidam hic ^fatis^ pro ccdamitatibus acdpiunt 247. DEi ivssv praecepto Apollinis^ qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem yera dicenti. dei IV88V praecepto ApoUinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea dus concubitus copiam, Ula hac conditione promisit, si stbi ab eo 20 futurorum sdentia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab iUa promissus coitus denegatus est, ' sed ApoUo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saUem praestaret: quod cum iUa fedsset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveni^xUy effedt, ut iUa quidem vera vaiidnaretur, sed fides non 25 haberetur. non vmqvam non aliquando, id est numquam: nam si *non numquam' esset^ duae negativae facerent unam confirma- 2 InmemoreB inproyidi] cf. Don. ad Ter. Andr. IV 3, S || S Eique popolo . . . iniciatis] Macrob. Sat. Ill 9, S | 16 praecepto Apollinis . . . dicenti] cf. mythogr. I 180 et II 196 * 1 ad V, 244 Instamna tamen] snbaudiendnm . . . oraculomm. nel inmemo- rcts dementes . . . constitit. P || dederint P | 2 ant] ut P | 7 civitati Macro- bius I 8 inmemores] memorea C || qnoa dei Bergkius: qui deos C. tamquam qui deoa perdiderant (t. e. quorum ex urbe dei evocati erant) secl. F, Schoellius p 9 pro- diderant Scioppius enotavii. || 10 ad v. 245 Sistimus] constitnimus, collocamus. P \ poat] hoc post ilf J^ I 11 dixit] nam tunc aliud putabatur (putabat l) add. El , conlocamuB C: conlomua (7 || Vi ad v. 246 Fatis] quidam hic pro calamitati- bus accipiunt. F | ante hac C ante ac L HE || 13 fortasse Tentura praedixerat || Sraedizerat futura bella et mala. D (Stephanus quoque edidit) || 16 ad v. 247 lei iuBBu] praecepto Apollinia: qui cum amasaet Cassandram . . . tribuiBset ab ea, ut sibi OBCululum (sic) saltim dediaset: quod cum illa praeatasset os eiua inapnit . . . an neutmm plurale. P || qui ape . . . dicendi om. C l pTOmissi coi- tns] coeundi M i 17 diyinatione mythoaraphi: diuinitate LHME 1 19 concn* bitoa P I eo] ea P | 22 ea ex et CT 1 23 quia] que P 1 tributnm] datnm superscr. man. rec. in C 1 conuueniat P || efficit P | 25 id est umquam P |{ nam si non numquam esaent dnae negatiuae et facerent nnam connfirma- tiuam C COMM. IN VERG. AEN. II. 244-254. 261 dvam: licet Terentius Graeco more dixerit agrum in his regio- nibus meliorem neque pretii maioris nemo habet. credita dubium a guo verbo veniat^ et an femininum sit singuiare participium, an neutrum plurcUe. 249. FESTA FROKDE quae festos indicat dies, vei quae festis 5 didms adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velahys corona- mus, ut victori yelatum auro vittisque iuvencum. 250. VEBTiTVB CAELVM atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed Wertitur' est ^in aliam faciem commutatur% quod more suo explanat sequentibus. BVIT oceano nascitur de OceanO; ut lo ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem. ideo autem *ruit'^ quia altius est mare quam terra, ut diximus supra . aut certe ^ruif cum impetu et festinatione venit, ut <1 83> qua data porta ruunt. scme sphaerae ratio hoc hdbet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. 15 251. VMBBA MA6NA id est terrae: et definitio est noctis. 252. MTBMiDOXVMQVE DOLOS a generalibus ad specialia venire vitiosum est; nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. rrsi diq)ersi fper sua quisque, an ad habUum rettulit dormientium securo- rumque? peb moenia per domos, ut supra <234]> et moenia 20 pandimus urbis: ^moenia' enim et publica et privata dicuntur. 253. coNTicvERE dormicrvnt: ex consequentibus priora intellegun- tur. FESS08 ARTV8 aut gencrdliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut ^fessos^ trahendo equum diruendoque muros. 254. PHALANX lingua Macedonum legio. et est a parte totum^ 25 1 Terentiiis] heanton tim. I 1, 11 { 11 ruit] georg. II 308 1 Terentins fecerit more graeco P || dizeritl dnxit L (corr. ead, tnan,) || in his regionibns U 18 redet L redeat 3f 2 || 19 per sua quisque] pro se quisque coni. Bergkius per vias domusqne F. Schoellius || an] iam enota- cit Scioppius J ad habitum C^: adhibitnm C7|| 22 ad v. 253 Conticuere] docue- runt . . . intellegimtur. Fessos artus] trahendo equum. P || 25 odf v, 254 Phalanz] lingua Macedonum (macidonum) legio. et synecdoche a parte to- tnm . . . Ibat] neniebat. P 262 SERVn hoc est synecdoche; significat enim totum exerdtim. ibat venie- baty ut ^375^ nunc primum a navibus itis. 255. AMICA sibi grata. et sciendum^ septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod 5 retata vidoria constitutum est ad imaginem eiuSy quae tunc erat divi- duo orbis modo, hinc est quod dicit <(340^ oblati per lunam et alibi <397> per caecam noctem. tacitae lvnae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam cir- culi septem sunt, Saturni, loyis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, 10 Lunae. et primus, hoc est Saturni, yehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat alio- rum comparatione. tacitae lvnae\ *cuius tempore tacetur, quoniam nocte sUentium est, ut cum tacet omnis ager.* aut certe 15 ^tacitae' serenaCy ut sidera cuncta notat tacito labentia caelo. vel ipsi taciH, ut tacitumque obsedit. limen Amatae. 256. litora nota scilicet quae pauio ante reliquerant. flam- • MAS CVM REGiA PVPPis more militiae, ut dat clarum e 20puppi signum. et hinc intellegefidum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto <518> flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat. est autem tropus: per ^puppem' navem, 'per 'navem' eos qui in navi 25 sunt significat. 257. FATIS INIQVIS voluntate numinum, non illi propitia, sed 1 Ibat veniebat] cf. Don. ad Ter. adelph. III 3, 7 1 si^ificat P: significauit 6^ || 2 nunc primum om, C y istis C^B ad v. 255 Tacitae lonae] aut more poetico noctem significat, cuius temporo tacetur, aut certe ' tacitae ' serenae , ut ^ eidera cuncta notat tacito labentia caelo '. Amica] sibi tacita grata . . . per caecam noctem. P || schoUum ad ta^'itae lvnae ante scholium ad amica praebet C || sciendnm autem LHM i ^ cuius] huius LH ^\ est wn. L {add. T) H constitutnm om. CPMe || 5 ab imagine P ) duuduo P 6 orbis re modo P. post orbis in C unam liMeram videri erasam esse dixit Bergkius; ego non vidi rasuram. H dizit J^ || 7 tacitae lvnae aut more poetico noctem sigmficat cuius tempore tacetur quoniam nocte silentium est, ut cnm tacet omnis ager aut fisica ratione . . . coxnparatione. aut certc tacitae sere- nae . . . obsedet limina matae C | aut om. L {add. l) || ant more] Amore H H 10 est om. C I sonat om. C || 11 audimus H: audiuimus CME audimmus L \\ in citharal cuius ultima corda minns sonat add. l || 18 reliqnerant C*i reli- querat C7|| 20 et hic Scioppius enotavit || 23 ex arce CT^: ex erce C|| 24 puppim nauim per nanim Im | per nauim E || 26 non illi propitia, sed in nos iniqua CHM: non illi propitia sed in nos inimi L (qnae.illi propitia sed troianis inimica l) quae non illi propitia sed troianis inimica fuerunt £J {super troianis inimica scripsit t in nos iniqua e) nam illi vel illis propitia, sed in nos ini- qna vuigo « COMM. IN VERG. AEN. 11. 255—266. 263 iu nos miqua: ut Lucanus <(n 86y non ille favore numinis in- genti superum protectus ab ira. 260. HEDDIT quasi debitos vel crediios, ut <(VI 18> redditus his primum terris. sic Horatius navis quae tibi creditum debes Yergilium^ finibus Atticis reddas incolumem precor. ^ GAVO BOBORE equi: epexegesis. • 261. THE8SANDRVS Poljnicis et Argiac filius. sthenelvs Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. 262. ACAMA8 Demophontis filkiSj fperecthei nepos. thoas Andre- monis filius. lo 263. NEOFTOLEMVS quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus yero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filiuS; Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre yero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primvsqve hachaon hic Machaon fHius Aesculapii fuit, cuius frater Podaiirius. ^primus^ autem aut prin- 15 ceps, id est inter primos, aut in sua arte primuSy aut numeri sui; nam per ternos dixit. 264. MENELAV8 Atrci filius, frtxter Agamemnonis, propter quem bella gerebaniur. epeos Panqpei filius, 265. VRBEM id est cives. soMNoqvE vino || 3 ad v. 260 Reddit] qnasi debitoB uel creditos. Cauo robore] equi. epexegesis (effegesis). P || nt . . . terris om, C7 1 4 creditum] redditnm J? || 6 debes . . . Atticis otn. C || incolomem C incolonem S incolomem ex incolnmem Jf 1 6 efexegesis CLH efPezegesis 3f I 7 THESAifDBvs XJf || polinicis CM pollinicis H || stenelvs C stelenvs M \\ 8 cappanei H | euadnes H: euanne C enatnes L enadnis ME euatnis l y lcrte L laertiae Jlf y 9 achamas C athamas Scioppiua enotavit J demofpontis C |l Per- recbiae Scioppiua enot Erechthei F, Schoellius || nepos C: nepes C. A. D. frater, filins Thesei, Aegei nepos cOni. Bergkius || 11 ad v. 263 Primnsl aut princeps, inter primos, aut arte primus aut {sic). P || quia CM: qui LuE || pyrro C pyrrus itf || 12 nocitatus est . . . Scyriae insnlae oni, C \ vocitatns esi] nam pyracii capilli dicuntur add. D et Gueiferh. I didamiae 3f || 13 tethidis L (thetidis Z) tetidis H thetidis ex thedidis M || licomedis LHM || 14 sciriae H syriae 3f || pbimvbqve machaon Aescnlapii filins, medicomm maximus, ant prin- ceps e. q. 8. -D H 15 prodarilius C || 16 sui primus ME || 17 dizit CLH: distin- xit MEl II 18 ad v. 264 Menelaus] Atrei filius frater Agamemnonis, propter quem in bella gerebantur. P || 19 epios ex epeos C i 20 (td v. 265 Urbem] ciuitatem. P || civesl cum urbs muros significet, ciuitas uero eius habitatores add. X> 1 21 optinuennt C7 1| 23 ad v 266 Caednntur uigiles] portamm. Faten- tibus] pro pate&ctis. P 1 caedvntvb vigiles non actus nomen est sed officii modo enim uigiles intellegendum . . . uigiles portamm nam paulo post ait por- tamm uigiles C ||«vioilr8] hi ei niagiles add. E, sed expuncta sunt. 1 sed officii] nam tnnc non uigilabant add. E. uigiles autem . . . portamm nigiles om. M, 264 SERVII Wigiles' autem Capitolii significat; nam paulo post (3^y vix primi proelia temptant portarum vigiles. caJsdvntvh vj&iles] modo [enim] ^vigUes' inteUegendmn, nan qui vigiiarent, sed qui sole- hant exercere vigUicis; aut certe vigUeSf quos fefdlit Sinon equum ser- 6 vantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare, aut vigiles porta- rum. PATENTIBV8 pTO patcfactis. 267. CONSGIA coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. 10 268. TEMPVS EBAT Qvo PRIMA QVIES hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut <^y 522^ nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora. descriptiones sane pro re- rum qualitate ycI tenduntur yel corripiuntur: illo enim loco pro* tentio ad invidiam pertinet Didonis yigiliarum. sunt autem solidae 15 noctis partes secundum Yarronem hae^ Yespera conticinium intem- pesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam ^creperum' dubium • significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi^ usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit longa "20 repercusso nituere crepuscula Phoebo. ^manum' Tero, unde est ^mane'^ bonum dixere veteres. aeoris quantum ad divitia tardis. 269. DONo DivvM quidam donum ex voluntate dicnnt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur, SERPIT latenter membris infunditur. 25 270. IN SOMNIS aut per somnos: aut si ^in somniis' legeris. 14 Bunt autem e. q. s.] cf. Varro de 1. 1. VI 6 sqq. et VH 77 sqq. leid. orig. V 31, 4 sqq. 1 19 Statius] Theb. I 344 || 22 quidam donum c. q. s.] cf. Don. ad Ter. eun. V 8, 27 expuncta sunt in E, qui capitoUum Bignificant exhibet et post portarum uigi* les cuidit qui utique alii fuerunt, quae iteni expttncta sun^. || 3 non qui modo . yigiiarunt, sed qui soliti cxercere vigilias 3fa8viciu8 primus J 5 paucitati coni. Bergkius 1 6 quod ceteros Scicppius cfiotavit H S ad v. 267 Conscia] coniuratsi. bene autem in insidiis (insidis) conscientiam -nominauit. P || conscia consia (conscia l) coniurata L conbcia coniurata couBcia M || et bene autem M || con- sciam H conscia Me || 12 deecriptionis CH || 13 protento C protectio L (pro- tentio l) protensio vulgo || 14 uigiliarum CM: ///// uigiliarum L {duae litterae erasae sunt) ut uigiliamm H nt ui^iarum E aut uigiliarmn vulgo || autem ofti. C7|| 15 partes noctis L 1 conticimum LME: concubium C conticidium H li intempesta nox CM: intempestum LH intempestatum J^^ y 16 galicinium C (corr. c) gallicidinm H (corr. ead. man.) Q diei uero C 1 meridies . . . usus tamen om. 1 19 optinuit H obtinuit ex optinuit M || Stataus] Lucanus (7 | 20 febo C phebo H {corr. ead. man.) || manum . . . yeteres om. CME || 21 quantum ad divina] Uardi dicuntur mortales cum deis comparati* F. SchoeUius i| 22 ad t\ 269 Incipit. Serpit] latenter membris infiinditur. P) 23 dieunt C^: dicit C 25 et per eomnos if || in somniis scripsi: insomnis UM COMM. IN VEKG. AEN. U. 267-276. 265 erit synizesia. ecce hac particula utimor quotiens repentinum aliquid Tolumus indicare, ut <^57)> ecce manus iuTenem interea post terga revinctum. ergo ^ecce' subito est. 271. visvs ADESSE bene ^yisus', quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. x^uod autem paulo post dicit ^297]> 5 effcTt penetralibus ignem confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. 272. RAPTATVS frequentativo utitur, ut supra . RAPTATvs] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit; ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dica- lO mus, ut bigas, quadrigas^ mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritaS; ut Horatius ne sordida mappa. item Statius rori- fera gelidum tenu.aYerat aera biga. 273. TBAIECTVS LORA traiccta lora babens, ut nuda genu. 15 274 £1 HiHi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distindione frigescaty siciU plurimis doctissimis visum est 275. EXWIAS iNDVTVS ACHiLLis hoc est arma qtiae occiso Pa- trodo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. Mndutus' autem accusativo iungitar^ 20 ut hoc loco^ ety ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: %it in decimo <774> praedonis corpore rccptis indutum spoliis. ^exuvias' autem dicimus numero tantum plurali. 276. PHBYGIOS IGNES flammas TroianaS; quibus Protesilai uavis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas 25 ab Hectore. pvppibvs pro in puppes. 12 Horaiius] ep. I 5, 22 || Statias] Theb. I 138 | 16 Eiinii versus] anu. I 7 ap Vahl. 1 synizeBiB H: synzeuxis C sinezesis L siniziceBis M 8inizeBi8 J? || 2 ut ecce . . . revinctum om. C 1 iuuenum LME y 6 penetrabilibus CLH {corr. C) I 8 od t7. 272 Raptatus] frequentatiuo utitur, ut supra, id est tractus. Bigis] secundum artem dixit . . . plerumque corrumpit ut (sic) auctoritas. P || supra 'ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros'. D || 10 numero dicantur C dicantur nomero P D ^^ ^t om, C7 in P || mappas] pamas P || sed haec mn, P hoc C 1 13 aera ex acera C7 || 14 od v. 273 et 274 Traiectua lora] traiecta . . . frigescat. P || 16 enni H || uersus ennii M || 18 cui v. 275 Exuuias indutus AchilliJ hoc est . . . adeniit. 'indutus' autem accusatiuo iungitur, sed ma^s eeptimo casu, ut in decimo . . . Bpoliis. ^exuuias' tantiim numero plurali dicimus. P || ACHiLLi C 1 est 07». C {fldd. C).D 20 fortasse autem et accusatiuo || 21 et . . . Beptimo] sed magis in u est septimo (su superscr. C^ || 23 tantum numero 3i y 24 ad V. 276 Vel PhrygioB ignes] flamraas (flamas) . . . pro in puppes (pupes). P II troianas ex troianos u || protesalai C protessalai in ras. l pro- tesilla in H || 25 est om. P 266 SERVU 277. sqvALESTEM modo sordidam, alibi lucentem: per tunicam squalentem auro, a squamis. barbam singulari nu- mero hominumy plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit stiriaque inpexis induruit horrida barbis. 5 ET C0NCRET08 8AN0VINE CRINE8 non sinc rationc etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia iUis fnaxime Hector commendabaiurj adeo ut etiam ton- sura db eo nomen acceperity sicut Graed poetae docent 278. VVLNERAQVE ILLA OEREN8 QVAE CIRCVM PLVRIMA MVR08 A. P. * gC' rens' velut insignia praeferens et ostentam, quae a diversis pugnans 10 pro patria susceperat plvrima mvbos quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est (Xl 9)^ et bis sex thoraca petitum perfossumque locis, propter duodecim populos Tusciae; duodecim onim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum^ habebant. unde est <^ 202)^ gens 15 illi triplex, populi sub gente quaterni. 279. VLTRO quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui Yenerat. 280. GOMPELLARE adloqui. 281. Lvx quasi dies noster, per quem certi eramus de lu>ce^ hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. 20 8PES o FiDissiMA bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. 283. EXPECTATE antiptosis est, pro ^expectatus*. vt te ordo est UU fessi aspicimus\ id est quam fessi. 285. iNDioNA aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares, 25 antiqui e contrario tristes ^nubHos^ dicebani. 1 Squalentem modo sordidam . . . a squamiB] cf. Gell. II 6, 19 sqq. ; 2 Barbam singolari . . . barbisl cf. Charis. p. 96, 12 K. || 4 stiriaqQe] georg. III 366 II 10 Homeriis] II. XXII 375 || 24 Indigna . . . aut crQdelisl cf. Don. ad Ter. eun. V 4, 24 || Serenos hilares . . . dicebant] cf. Luct. Plac. ad Stat Theb. V 270 1 ad V. %11 Squalentem] modo sordidam, alibi (alii) lucentem, 'per tiwi- cam ut {sic) squalcntem auro'. Barbam] singulari . . . horrida barbis. P l| 8QVALLKXTEH C || allbi (P : alii |j 2 a squamis C (c utrum prima an secunda manus superscripserit dignosci non potest) H 3 plurali uero P || quadripedum JETPy 4 indur^uit C (indurauit fuisse videtur) indilrabit P || 6 hector C: aeneas (7 y 8 vvLNERAQVB . . . A. p. aut gcrens . . . pro patria Busoeperat aut quia ut Homerus dicit C7 B 9 nclut iniqua proferens et ostentans quae a Graecis pupfnans Scioppius enotavit y 11 in extinctum Hectorem M || est om, C y 12 ct bis sex om. ME 1 bis sex om. LU l thoracaca C toracha L thoraca ex choraca H > perfosumque IT y 13 tursciae U y lucomones C y 15 populo M y 16 ratio om. C illi C I 17 od V., 280 Compellare] adloqui. P y id est alloqui (7' y 19 ociso C 20 semper om. 3f y 21 esdiore C y 22 ad v. 283 Expectate] antiptosis est pro expectatus. P y 23 qua enotavit Scioppius. quasi Masvicius | 24 od v. 285 et 286 Serenos] hilares. antiqui e contrario tristes 'nubilos' (nubiles) dicebant. Foedauit] cruentauit. P y crudelia Scioppius enotavit | 25 e contrario C*: et contrario C7 et e contrario Scioppius enotavit COMM. IN VERO. AEN. II. 277-292. 267 286. FOEDAVIT cruentavit, ut <502> sanguine foedantem. et bene permansit in translatione, quia supra dixerat *o lux': ideo et ^serenos'; ideo et ^foedavit': nam Sallustius de nubibus foeda- vere lumen. 287. ILLE NIHIL scilicet ad interrogata: pleraque enim verba 5 ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. 288. GEMiTvs nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. 289. FVGE NATE DEA propositio est. ERIPE FLAMMI8 utlle. 10 His autem dHTccLTcmg, 290. A cvLMiNE vel a dignitate sua, vd vere a cuiminef id est a tedis suis: et ideo ctdmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia cantegebant. 291. SAT PATRiAE PRiAMOQVE DATVM honestum: nam contra 15 fata venire constat neminem posse. sat patriae priamo^ve datvm vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militctsti. 292. ETIAM multi distinguunt, ut sit ^adhuc', ut etiam currus, etiam arma tenentem: intelleffunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensanij 20 et nunCf si salutem tenere per fata potuissety ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est ^etiam hac', ut et particeps gloriae 3 SallTistias] hiat. fragm. inc. 73 Er. ] 18 Etiam multi . . . tenentem] cf. Don. ad Ter. Andr. III 2, 23 1 FEDANTEM H || nt.otft. C ) sangoinem foedantem qnos ipse sacrauerat ignes C 1 fedantem L fedentem if || 2 permansit bcne C y ideo om, L {add. T) '| 3 serenos] uultus praemisit add, E || fedauit H || fedauere i/ || 5 adv. 287—289 Ille. Vana. Hostis. P || verba om. X* ] 7 nec enim . . . virum] qui (quia (7*) non est paruus dolor uirum fortem uiro forti C | uirum fortem 3f J 8 persuadere itf II et notandum C || 9 contineri^ quinque enim materiae partes sunt: propositio utile honestum necessarium possibile hic continentur in marg. add. 7 1| 10 fvoe MATE DKA . . . miUtasti Qin, 17)] quaeritur enim an possit nate dea et fuge nate dea propodtio est an ntile eripe flammis his autem dicticos an necessa- rium hostiB habet muros an honestum sacra suosque tibi c. t. p. a cvlmine . . . contegebant sat patbiab. friamoqve datvm ecce et hoc honestum nam con- tra fata uenire constat neminem posse ergo sat patriae priamoque datum uel regnasse uel sat pro patria et pnamo militasti. C || praepositio ^ || 1 1 dicticos libri. id est demonstrantis ad locum add. -D | l^ ^^ ^* 2^^ ^ culmine] uel a dignitate sua, uel (id est) a tectis suis; nam ideo culmina dicta tecta, quia (quae) ueteres de culmo aedificia (aedificio) protegebant. P|| atettis ex atextis OH 17 regnasse] ^hoc dicit GrammaticWj aut '^reffnamsse" esse addendum, ut sententia sit, satis diuiumtm fata Priamo et patriae imperium concesserunt, aut ad ipsum Aeneam haec referenda esse, ut sententia sit: tu satisfecisti offi- ciis, quae I¥iamo et patria£ debebas ' Bergkius adnotavit. vel regnasse vel secl. F. SchoeRius. fortasse vel regni satis. || etj est Sdoppius enotavit id est Masvi- cius II militasse Scioppius emtavit || 18 multi hic diBtinguunt ^ || 22 et ante particeps om. L 268 SERVU sit AeneaSy et Hector yitet superbiam. quidam ^etiam^ pro ^deni- que^ vel ^postremo^ cuxipiunt. 293. TiBi merito ^tibi\ quod reliffiosus et pius est. gommendat TROIA PEXATES necessarium ; nam saerilegium est non liberare 5 commendatos penates. et non ^ego% sed ^Troia\ ut videcUur patriae praestare quod fugiat, 294. FATOBVM GOMITES possibile. quia occurrebat ^hostis habet muros', dat ei comites deos. et scite ait ^fatorum% ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia qvaere hoc est dum con- 10 deret, urbem inferretque deos. et muUi ^qmere' distinguuntj et sic suMungunt ^magna pererraio statues quae denique ponto^; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ^159> ita monentju moenia magnis magna para. 295. PEBEBBATO una pars orationis. . hoc autem verbo ostendit 15 erroris longinquitatem. 296. VESTAM deam ignis^ quae, ut supra ^ 292> diximus, terra est: quod in medio mtmdo librata vi suu stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dicttm, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro <^378)> dictum, quos deos penates cib Aenea 20 advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta siecutus dixerit, notatum invenihtr. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeiint magistratu, Lavini sacra penat^is simul et Vestae faciunt: 26 unde Vergilius, cum praemisisset ^sacra suosque tibi c. T. p/, adiecit ^et manifms vittas Vestamque potentem\ sed ^potentem' potest ad illud accipi d^eovg Sxyvaxovg, sicut vocari penates didum est. non nuUi tamen penates esse dixenmt, per quos penitus spiramus et corpus hahe- mus et animi rationes possidemus. eos autem esse lovem, aetherem 30 medium; lunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumeft. 16 Vestam deam ignis . . . in Vestam] cf. Isid. orig. Vlll 11, 61 sqq. , 19 sed in primo libro . . . notata sunt] cf. Macrob. Sat. III 4, 6 sqq. 1 adrogantiam nitct C superbiam uitet M || superbiam] sacha Bubauditur sua €uld. E II 4 necesearinm] ecce iterum a neceseario C7 y 7 possibile] ceterum et a possibiii C || 8 deos] muros L (corr. J) || scite (P : cito C7 1 12 promitit C 'j 13 post tertio tres litterae erasae sunt in C || parare C || 14 ad v. 295 Pererrato] una . . . longinquitatem. P|| 16 ad v. 296 Vestam] ignis, quae ut supra dictum est terra est. quae (qui) in medio . . . habeat. P || dictum est C || 19 nea ad- uectos (7* in ras. (21 notatum ex notandum (7|| 22 hinc C7* 1 ergo C7*; erg C ,| ueeta ex ueste C y 24 abeunte Comfnelinus abeuntes Masvicius | 25 adiecerit Scioppitis enotavit || 27 vynatoyc C (a superscr. C7*) || 29 aetherem Bergkius: aethere C aethera Scioppiua enotavit \ 30 inum C || aera CT^: era C COMM. m VEBG. AEN. II. 293-803. 269 Minervam: quos TarquinhiSf Demarati Corinthii fUius, Samothraciis religionibus mystice imbutuSy uno templo et sub eodem tecto coniunxit, his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius &6ovg ^yaXovgy ut lunonis magnae primum; d^Bovg dvva- Tovff, nt dominamque potentem; d^sovg XQfiaxovgy ut 5 <(I 734^ et bona luno: quae propter admonitionem hcis suis no- tata^sunt. 297. AETERNVMQVE AD7TI8 E. p. I. quod in tcmplo Vestae ignis aeter- nm esL ecce ipse exposuit quid est Vesta. 298. DiVEBSO INTEREA haec est prooeconomia. ait eniDi, lo Aeneam non foisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse; et facilius evitasse discrimen. 299. MAQis ATQVE MAGis iteratione sermonis facit augmentum^ ac si diceret ^magis ac plus': sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione fut est. 15 300. ANCHISAE DOMVS satis rcligiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises^ ei universa concedit, ut alio loco ^IU 9)> et pater Anchises dare fatis vela iubebat. arboribvsqve obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est sqparata fuit, et est speciosa translatio^ quotiens rei mobiiis ad inmobilem, 20 vel e contra transfertur officium. 301. INGRVIT invadit, ut ingritit Aeneas Italis et proelia miscet. 30^. EXCVTIOR SOMNO ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excur 25 teretj sed somnus illum. 303. ARRECtls avribvs translatio ab animalibus, quae ad omnein scnum erigunt aures. 1 demarathi C ) chorinthi C |j samoirachis C || 2 coniuDCxit C [ 3 hos Seioppius enotacit: hoc C 1 uergt C": negt 1 4 MerAaoTc C | ecocT C \ % ad V, 297 Aetemumque] Vestae ignis aetemus est; ecce ipBO exposuit quid est Vesta. P 1 DTTI8 C g 9 ipsi (7| 10 divrrsa C ^ hoc LHH est om. C {add. C*) \ agit O 11 proditorem patriae LMe | 12 tardius MEl l facilius in ras. l \ 15 deminutione (7 1| ut est I/ e^ lihri Burmanni, om. CE, ut ut est HMl (mi- nus atque minus qM. m in marg.). fortasse intercidit Aen. XII 616. post dimi- nutione add. ueluti si dicas minus atque minus E ueluti si dicat (dicas et 2>) minus atque minus et ut pro utcumque add. Stephanus, Fahricius, Daniel. eadem praebet D iMec addens ponitur tamen alibi magis atque magis pro uehe- menter, sicut etiam (atque etiam add. Fabricius), quod crebro est apud Cice- ronem lectum. ) 17 cedit C (concedit (7*) | 18 obiecta J(f ) 19 domus] et argu- mentum, si non auditns est strepitus armomm et urbis captae damor ab Aenea add. D | post removit tres litterae erasae sunt tn (7 | 20 est om. C \\ res mobiles C |j 21 contra L (e contra l) ^ 22 ad v. 301 Clarescunt. Ingruit] innadit . . . mis(fet. P y iNaRViT] incipit M y ingruit . . . miscet] ingruit aeneas italis e. r. p. C ingruit aeneas i. et p. c. Zlf f 27 ad v. 803 Arrectis auribusj translaiio ab animalibus (inimalibus), quae ad omnem sonum erigunt aures. PJ animalibus] ut apud Terentium (Andr. V 4, 30) 'arrige aures Pamphile'. add, D 270 , SERVIl 304. cvM FLAMMA FVRENTIBV8 AvsTRis ubiqu€ hcm vis oquoe et ignis beUo comparatur, quia utriusgue rei prope unus est effectus. 305. RAPiDvs quare ^rapidus^? quia montano (fluinine.) flv- MiNE fluxu, ut largoque umectat flumine vultum. 5 TORRENS fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen aecepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam x£i(id^foov dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et l6ri\UQCa. 306. BovM LAB0RE8 ut aUbi nec tamen haec cum sint homi- numque boumque labores, 10 307. TRAHIT siLVAS hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. iNSCivs non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, aTCBtgog. 308. SAXI DE VERTICE pro ^montis'. contra in sexto <360> montem pro saxo posuit, ut prensantemque uncis manibus 15 capita aspera montis. 309. HANIFESTA FiDES non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur *Danaumque patescunt in- sidiae'. qtuimvis alii hoc ad Laocoontis interitumy alii ad responsa Cassandrae applicent. 20 310. lAH DEiPHOBi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de qiw in sexto <495> pleniuf narratur. 311. PROXIHVS ARDET VCALEGON proximus Deiphobo. rem do- mus ad personam transtulit. et est ro ahtov: hoc est causativum; 25 ideo enim ardet, quia proximus est: ut Mantua vae miserae ni- 5 Torrens fluvius e. q. s.] cf. Lnci Flao. ad Stat. Theb. IX 508. Isid. orig. XIII 21, 2. de nat rer. XLIIII 6. diff. verb. 244. (Suet. rel. ed. Reiffersch. p. 244 I 8 alibi] georg. I 118 || 26 Mantua] buc. IX 28 3 quia montano flymjne fluzo et largoque C quia montano flumine fluxit ut largoque enotatnt Scioppius || 5 qui] quia H || accepit] id est a torrendo 8upr, vers add. C* || cui et graeci /^ 1 6 per ex pro C || x^hm^^oov scripsi: xiMAppoN LHC* xiMAPON C chimarou M xEifiaffov vulgo || 7 crescit . . . lcrif^' me Qui\ restituta fqui noctio niiseria C (e fMUavit in § e£ me superBcr. C"). inde quo restituta aequinoctio larifi,€(f£a Bergkius || cicMCPia L (i et mcpia in ra». l) eicMKpia H inmeria M iarjfieQiav Fabricius primus JilO ait ^sacra 25 suosque tibi commendat Troia penates'. victosqve deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. 321. ipsE TRAHiT id est qui numina liberabat, inter pietatem rdi- gionemque districtus, ipse trahit septima syllepsis est; Hrahii' enim licet nepotis^ tantum sit, tamen et superiora con^udit. 1 specialiter] peculiariter C y 3 non] nam non L | cepisBe CL: accepisse HEl coepisse 3f 1 4 praecipitant hominam I) || 5 ad v. 317 et 318 Succurrit] in animum uenit. Elapsus] uix euadene. P 6 amissae C: amisae C || 8 pan- THBva C I 12 hisdem C ) apollini defici C | 13 Othryadis] itnmo Othryos ' pulchritudinem C 1 18 ad v. 319 Arcis Phoebique sacerdos] aut subrogatnm intelligimu8 : aut morem Romanum tangit . . . in arce colebatur: aut 'arcis' Mineruae accipiamus. P H 19 est om. H ) capitulio Z J 20 eius] illius P || 21 aut quia . . . apnd Troiam om, Scioppius p thynibreus (7 1| 22 et eet F. Schod- lius: id est (7. qui in arce colebatur, non alterius, ideo addidit arcis Masvidus \ quasi C: quas C || 24 hoc est . . . Bupra ait] omnino {jsic C* omnium C) uerum quod ector dixerat C | propter om. L {add. I) 1 27 od i;. 321 Ipse trahit] ae- ptima syllepsis (silemsiB) est. trahit (trait) enim licet ad nepotem pertineat, tamen et superiora concludit. P [ 28 districtus et est septima C 1 septima am. M. ante silemsiB d^tarum litterarum rasura in L, Vll fuisse videiur. | syn- lempBis C silemsis L silempsis HE sylempsiB M || 29 licet nepotis tantum sit] licet ad nepotem {sic C* neptem C) pertineat C COMM. IN VERG. AEN. II. 316-326. 273 CVBsy legitur et ^cursum'. ad limina scUicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. 322. Qvo RES SVMMA Loco PANTHV td est ufiivers^is status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum soUidtus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et ^Panthu' yocatiyus 5 est Graecus. ^res summa' res publica qvam prendimvs arcem? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admiran- tis est. ^prendimits^ autem occupamus. et notanda simul orationis brevitaSy quae in periculis congruit. 323. QEMiTv ut ostendatf lucimsam rem se esse dicturum. lo 324. svMMA DIE8 uitima, ut supreme luppiter. ^dies' autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut (V 783> quam nec longa dies: si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria ohservanda sunt: in qualitatej numero, adverbio; in qualitate ^serenus dies' dicitur, non ^serena^; numero <126> bis quinos silet ille*dieSj 15 non ^bis quinas^; adverbio ^hodie% non ^hac die\ ceterum ^diecuW nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut ^scutum' ^scutula% ^canis^ ^canicula^ Wana' ^ranunculus\ iNELvcTABiLE quod ncmo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis ludati simus. 20 325. DARDANIAE Troiae: aut a Dardano lovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo 11 supreme] Ter. adelph. II 1, 42 || dies antem . . . ranunculus] cf. Charis. p. 110, 8 aqq. et p. 165, 10 sqq. £. Don. ad Ter. adelph. lY 2, 45 S ad V. 322 Quo res sxunma] res summa est res publica: id est uniuersus (uniuersiB) status quo loco posituB? sed hoc totum admirantis est, non inter- rogantis. et 'Panthu' uocatiuus graecus est. Quam prendimus arcem] cnm tu . . . admirantis est. 'prendimus' autem occupamus. P || phanthv 3f || 4 loco (P: loc C y utilis C^: itilis C || 6 pantu L panty H anthu M (panthu m) || res Bumma res publica post pamthy {lin. 3) hahet C || vocativuB est] ano tov ndvd^e per synaeresin os ia ov add. D H 7 scilicet cum tu eam ^' || 11 o^ V, 324 Summa dies] ultima, ut 'supreme (euprame) luppiter'. dies autem (autem dies) si feminino ^enere ponatur tempus significat, ut 'quam nec longa dies; si masculino uero, ipsum diem. P || subpremae || 13 tria C^: tri (7 l 16 hoc die vuJgo || 17 deminutiua C*: deminuta (7|| 18 positionis] positio Utteras in ras. C^ || scutula] scutella Scioppius enotavit jj canicula Scioppius enotavit: canila C 1 ranunculus] ra littercts in ras. C^ || 21 (u{ v. 325 Penates ergo, quos Panthus ad Aeneam traxit (poenates ergoa quas pan ad enean traxit), alii Apollinem (apollionem) et Neptunum uolunt, alii hastatos (statas) esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt. P 1 et om. C {add. C^ || helectrae M || 22 quem quidam . . . (pag. 274 lin. 6) et Fortnnam dicunt Daniel scripsit in margine exempl. Basil. praemittens ' cod. FuldJ* quos tamen penates . . . Fortunam dicunt, quae quinque linearum spa- tium occupant, expunxit et haec admtavit 'hae quinque lineae iotidem verbis et eodem ordine reperiimtur in vet. meo codice, nisi quod pro ^astatas' Jegitur ^statuas". II frigiam C || 23 samothracia C^: smothracia C y dicuntur C Serrii comm. Yol. I. Faac. I. 18 274 SERVU Dardanos populares appeUavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum pemtium antistites S(xos vocabantj qui postea a Bomanis Salii appdlcUi sunt; hi enim sacra penaHum curabant: quos 5 tamen penates aiii ApoUinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradu/nt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit. 326. FERVS ivppiTEB summae necessitatis est, cum etiam sacer- 10 dos in conyicia ruit deorum: quod servat Yergilius ne umquam tradat Aeneae. ^ferus' autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam luppiter aequus est omnibus^ ut <^ 112^ rex lup- piter omnibus idem. hinc et paulo post ^618^ ipse deos in Dardana suscitat arma, hoc est qui aequalis esse consuevit. 15 327. ARG08 TRAN8TVLIT quosi diccU, qui defendas quod luppiter transhUit? 328. ARDvvs hic aituSy ut illi ardua cervix. et ideo <262> de- missum lapsi per funem, medus in moenibvs ubi arx fiierat. ADSTANS pro stans: et est prothesis. 20 329. FVNDiT Eqvvs HomeTus tnno^Ev ixxviisvot: et ad veioci" tatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector^ ut rapidusque rotis insistere victor. miscet scilicet caedibus. 330. INSVLTAN8 nou dicit [Ulis] Graecos insultare, sed Sinonenij 25 qui iUis muros patefecerat dolis. et Hnsultare^ est in aliemim dolorem, 7 Sallustium] hist. fragm. III 33 Er. || 9 smnxnae necessitatis est e. q. s.] cf. Lnct. Plac. ad Stat Theb. I SO || 17 illi] georg. Ill 79 D 20 HomeruB] Od. VIII 515 II 22 rapidusque] georg. III 114 1 apellauit C || qui ez samotracia troiam penates dicitur om. C {supr. vers, add. C^ || S penantium 6 1| antestites C 1 saos Lobeckius Agltxaph, p. 1292 : 8U08 C Coes Gu^erlethus de diis Cabiris I 10. cf. H. Ketlnerus Varron. SUid. p. 9 8q. 1 4 penantium C || 5 haatatos Masvicius: astatas C cf. Dionys. Hal. antiqu. Eom. I 68 || 7 mida ex midi I/ Q ^ frigiam CH || 9 od t?. 326 Fems luppiter] inuidiose dictum est et ad tempus epitheton: nam luppiter aequus est ommbus, ut 'rex luppiter omnibus idem'. P || 10 conuicia M: conuitia CLHE 1 13 idem] item in VI. (129) 'pauci quos aequus amauit luppiter' add. Fabricius [ 14 quia CM || qualis if || 15 ad v. 327 Arffos transtulitj quasi dicat, qui defendas quod luppiter transtulit? P H quid defendas C ^ 17 ad V. 328 Arduus] incultus (sic!), ut 'illi ardua aeruix'. Mediis in moenibus] ubi . . . prothesis (proteBis). P || ideo C^: ide C || dimissum C J 18 mrdiisqte M '! iifMOENiBvB C II 19 pro^theeis C (prosthesis fuit) |j 20 (u2 r. 329 Victor] propositi . . . uictor. P II irrrTOCN ckxinucnoi C || vclocitatem] voluntatem Scioppius eno- tavit 1 21 et sonora Sdoppim enotavit [ quasi C: quas C || 24 eu2 r. 330 Insul- tans] id est Sinon subridenB illos. et insultare est in alienum dolorem exul- tare. Bipatentibus adsunt] quia (que) geminae sunt portae. P^ 25 in alienum dolorem gaudere enotavit Scioppius COMM. m VERG. AEN. II. 326-838. 275 ^exsuUar^ vere gaudere. bipatentibvs quia geminae sunt portae. et qxiidam ^bipatentibus^ praesumptuni accipiunty quia *W particula non praeponitur, neque verhis neque participiis; nenvo enim dicit ^bipateo' et ^bipatens^; sed praeponitur appellationibuSy ut ^bipennis\ 331. MILIA subaudis ^iot*, et est avaxolovd-ov: naui dixit ^quot', 5 cum non praemiserit ^tot'. et ita vel augendi gratia^ vel perturbatas dicity tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennaU bello, ym strata viarum.. ' 10 333. STAT aut horret, ut stant lumina flamma: aut ^staf a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene ad- didit ^ferri', quia homonymum est ^acies' et multa significat, ut ^eocerdtus*, ^ferri% ^oculorum\ 334. STRiCTA nuda: unde et destringere dicimus. vix modo 15 ^aegre\ primi vel m primo introitu collocati, vd periculo primi. 335. CAECO MARTE aut noctumo proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] *aut confusa pugna*; aut quia caecantur animae pugnanium. 336. NVMINE DivvM subaudis ^tali'^ hoc est mala iniciente 20 desideria. nam paulo post ait <396> vadimus inmixti Danais haud numine nostro. cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio Hn ftammas et in arma feror^. 337. ERINTS inpatientia animi hoc locO; qme in furorem impellit. 25 338. FREMITV8 perturbatio. . et svblatvs et unde sublatus. 16 Stricta nuda] cf. comm. Luc. VIII 612 || Viz modo aegre] cf. Don. ad Ter. eun. Ill 2, 19 1 uere C: nero C || 6 ad v. 331 Milia] subaudis 'tot' . . . praemiBerit ^tot'.' Umquam] pro quondam. P || et est . . . praemiserit tot om. L {add, l) \\ ana- coluthon CL anacaluthon P anacoluton H anacoleuton ilf || 6 et «t C || 7 quanti C: quant C i 9 ad v. 332 Angusta uiarum] id est uicos, ut ^strata uiarum'. P H et est om. C 1 est ut om. E {add. e) IvX wn. M ||, 11 ad v. 333 Stat] aut horret . . . tenetur. P || horret ex horrent C || 12 astantibus C adstantibus P || medi P ) 13 homonymum vulgo: sinonimon CL si nonymum H sinonimum ME. cf. Charis. p. 166, 10 K. || 16 ad v. 334 Stricta] nuda ,. . aegre. P || destringere ex distringere Zr || 17 (u2 17. 336 Caeco Marte] aut c6nfu8a pugna aut noctuma. P J cakco mabte aut confusa pngna aut nootuma aut epitheton C 1 19 animae] amine C agmine C^ animae et agmina enotavit Scioppius agmina scripsit Berghius || 20 cu^ t*. 336 Othryadae (odriadae)] paironymici (patronomici) genitiuus, nam Panthus Othryadis (atriadis) filius fuit. et 'nu- mine diuum' subaudis . . . numine nostro. P || initienti C initiente LHE { 24 ad V. 337 Erinys (erinis)] inpatientia . . . impellit. P || ertnis C erinis LHME II 26 ad v. 338 Fremitus] perturbatio. £t eublatus (insublatns)] et unde sublatus. P || et om LH \\ et svblatvs ordo est 'unde sublatus'. D 18* 276 SERVII 339. ADDVNT 8E 80CI0S fion dtxit ^quaero socios% sed ^addufU se*, ut ipse ab iUis videatur esse quaesitus„ 340. oBLATi PER LVNAM agfiiti per lunae splendorem. 341. ADQLOMEBANT adglomerantur, ut (8y nox umida caelo 6 praecipitat. coroebvs mygdonides hic filius Mygdonis et Anaxi- tnenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset^ ^Mygdonius' diceret; nuUum enim gentis nomen in ^des' exit. hunc autem Goroebum stultum inducit Euphorion^ quem et Yergilius sequitur, dans ei <^390^ dolus an yirtus^ quis in hoste requi- 10 rat? cum sit turpis dolo quaesita yictoria. 342. JLLI8 AD TRoiAM dccst ^ qui\ 343. IN8AN0 AMORE out perpetuum ^itheton amoris esty ut nunc insanus amor; aut Hnsano* magtio, ut <(776^ insano iuvat indul- gere dolori; aut ^insano^, quia beUi tempore amabat Ccroebus, 15 344. ET GENER ^gener' dicitur et qui est^ et qui esse yult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus^ unde est <^V 536^ quos ego sim totiens iam dedignata maritos. qener\ *secundum spem iUius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit ^spofisae\* 345. iNFELix quem mox mafiebcU interitus; vd infdix causae suae; 20 vd qui spofisam non audierit pbaecepta propter illud <(246^: tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris. fvrentis yati- cinantis. 348. iNCiFio SVPER ms his incipio^ id est verbis. ^super' autem insuper, quia iam audebant: unde paulo post ait ^furor additus'. 12 ntmc] buc. X 44 S sequimur te, sancte deorum, 16 quisquis es. 352. QVIBVS subaudimus ^auxiliantibus', vel per quos stetit. 353. MORiAMYR ET is MEDiA ARMA RVAMV8 hffsteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen ^moriamur* opportuniore loco posuit; ante enim dixerat ^quae sit rebus fortuna 20 videtis'. 354. VNA SALVS VICTIS NVLLAM SPERARE SALYTEM plerumque enim desperatione robur augetur^ ut Statius est ubi dat vires nimius timor. item scimus mortem captiyitatis esse remedium. hoc ergo suadet^ ut aut desperatione vincant^ aut vitetur morte 26 captivitas. SALVS nunc remedium. 355. LVPi CEV hoc ad ferocitatem pertinet^ ^nebula' ad noctem, ^catuli' ad liberos coniugesque. lvpi cev] ordo [tamen] est ^ceu 8 qnia ante ezpngnationem e. q. s.] cf. Macrob. Sai UI 9 || 23 Status] Theb. i 493 1 FSYBTBA . . . iayenes om, H || pectoha om. Mi 2 qoia] qnae P D 5 acci- h ^ pinnt nt C (nt obliUercUum est) || Binchisis C sincysis L sinebresis H synchri- Bis M sinchrysiB JB? || 6 yperbati CH yperbato L (yperbaton T) hyperbaton 3f ^ I confasio om. L (add, man, rec.) || audiendi H\% necidabantar L (eaoca- bantar 2) || 9 nomina H || 12 scribtam C. quod correxi y 13 mas] mars C ;, praecabantar ex praecebantar (7 | 14 optime mazime] o. m. C | 17 sabaadifl CM ^ 18 ad V. 353 £t in media arma raamas] hysteroproteron . . . mori. F \ ystero proteron C|| 20 oportaniore (7|| enim C^: eum (7|j 22 sed pleramqae L || 23 enim om, LH i robor IT || 24 scimns . . . remediam plerique editores non Servii esse putaverunt, aed dlicuiua seriptoris, cuius testimonio ille usus esset, \\ 26 sALVB nanc remediam am. C H 21 ad v. 355 Lapi cea] hoc ad ferocitatem (ferocitam) pertinet. sane apnd veteres . . . repente. P | nebala ad noctem om. d I 28 catali . . . coniagesque] om. C, cf, ad v. 357 278 SERVU lupi\ ei hoc est didum ab exemplo. sane apud veteres ^luptis* pro- miscuum eirat, ut Ennius lupus femina feta repente. et bene hetli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bettici. 356. RAPT0RE8 ab actu. atra rir nebvla ab occasione; vd certe 6 nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa dnplici: una ^quos inproba ventris exegit caecos rabies^ altera ^catulique rdicti fau- cibus expectant^. 357. EXE6IT exclasit, de latebris scilicet^ ut Terentius spe- ctandae an exigendae sint vobis prias. catvliq^ve sane catuli 10 non solum canum sed et serpentum, ut aut catulos tectis, aut ova relinquens. Flautus etiam suum et ego te conculcaboj ut sus catulos suos. RELicTi descrti et destituli, ut cui pauca relicti iugera ruris. 358. FAVciBvs EXPECTANT 8ICCI8 id cst nimia ctynditate aperiuniur. 16 359. MEDiAEqvE TENEMV8 Jioc od oudociam pertinet. et contray ubi de timore agit <737> namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum. 360. CAVA VMBRA bonum epitheton; naturale enim est^ ut obscurum sit omne concavum. vel ^cava* inaniy et hinc adparet occi" 20 disse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. 361. QVis etiam Graecorum^ ut <^6^ quis talia fando. et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacri- Mis aeqvare labores? hypallage pro ^laboribus aequare lacrimaa'^ ut ^n 61^ dare classibus austros. 26 363. VRBS ANTIQVA vel nobilis, vel quia duobus milibus octin- 2 EnniaB] ami. I fragm. 49 ap. Yahl. ) 8 Terentiiis] Andr. prol. 27 y 9 Ca- tali . . . serpentum] cf. Nonius p. 467 M. et Isid. orig. aII 2, 27, qni ezBcripsit Servium ad georg. III 438 [| 10 aat catnlos] georg. III 438 | 11 Plautas] cf. trac. 11 2, 13 4am hercle ego liic te, muller, quasi sub catulos pedibua proteram'. \\ 12 cui pauca] georg. iV 127 2 ut P, om. C I feta P: facta <7 1| 4 ad v. 356 Baptores (raptoriB)] ab actu . . . expectant. P | 6 causal sane Commelinus, quem Mcisvicius et Burmannus stcuti sunt, II 6 relicti ex relecti C i S ad v. 367 Exegit (exigit)] exclusit . . . prius (pius). Catuli] sunt liberi (liueri) luporum canumque serpentumque. Re* licti] deserti . . . ruris. P || exeoit] exhausit expulit Lion pecora inter inertia votis optat aprum: aut ^inertia'; dum occiduntur, ut inbellem avertis Bomanis arcibus 5 Indum, hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per sotnnum Hnertia\ 365. RELLIGIOSA gradatim ascendit^ ^vias^ ^domos% ^tempW. m- detur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt sane ^religiosus' et homo didtur attentus ad religionem, et lo locuSy qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo Weligiosa' rdigionis plena. 9ignificat etiam metum. sane ^relligio' geminatur ^l' propter metri necessitatem. 366. POENAS DANT moriuntur indigne: hoc enim proprie signi- ficaty ut ^XI 841^ heu nimium virgo, nimium crudele luisti 15 supplicium, item nunc pereat Teucrisque pio det san- guine poenUs. 367. qvo^DAM hic praeteriti temporis est, redit m praecordia VIRTVS atqui ait Horatius nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribUs. sed sententiae non semper generales 20 sunt^ sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. 368. viCTORESQVE CADVNT DANAi generaliter dixit Wictores' id est ad fortunam partis retulit, qiioe vincebat; neque enim victores erant qui cadd>ant. crvdelis vBiqvE lvctvs vbi^ve pavor aut utrdlnque, id est apud Graecos et apud Troianos; aut ^ubique^ per totam civitatem. 25 369. PLVRIMA MORTis IMAGO aut definitio timoris est^ aut varietas mortis ostenditur^ id est gladio, igni, ruina. alii intellegtmt ^plurima mortis imago' aut frequentissima, aut praesentissima. 6 inbellem] georg. II 172 || 10 sane religioaus . . . metnm] cf. Gell. IV 9 19 Horatius] carm. lU 5, 29 1 affirmatnr vulgo || qaod est P || subimicxit C Iji S ad v. 364 Stemuntar inertia paasim] aut non repugnantia, aut inertia dnm occiduntnr . . . ut in- bellem. P || passim . . . aprum otn. C || cobpora om. ME ^ A peccora L || inter . . . apmm om, M || optat aprum] o. p. L optata pmina IT || 5 artibus ^|| 1 6 ostendit LME y 7 inerta C (i superscr. ead. man.) || 8 gradatim ascendit in ra8. l supra versum haec addena id est a uiis a domibus ad limina deomm | 11 meretur ex medetur C || 12 sane ... 1] relligio {sic C^ religio C) autem Bcribi debet C | religio gemitur if || 1 geminatur in uersu M ^ IS ad v. 367 Quondam] hic praeteriti temporis est. P || I^ atquia ^ || 20 cums C (curat C7^) ]\ deterioribus om. C || generale O || 21 formanturl firmantur C formatur H et ad tempus dictae sunt add. i> || 22 victores] alias scilicet, non nunc add. D \\ 24 utrobique ex utrubique C || 25 troianos ex troianas (7 || 26 ad v. 369 Flurima mortis imago] uarietas mortis ostenditur hic, id est gladio igni mina. P || 27 igni F(P: igne C 280 SERVn % 371. ANDROGEOS et Graeca est et Attica declinatio: unde est in foribus letum Androgeo. facit enim 6 ^AvdQoyetoSj tov ^AvSgoyBGi, 373. viRi increpantis est, ut solet in mUites dici, 6 374. SERA SEGNITIES quae seros facit^ id est tardos, ut mors pallida. sane ^segnitie^ inxta cmtiquos dictum est, nam modo ^segnv- tia* didtur. ^segnis^ autein est proprie frigiduSf sine igni, ut ^securus* sine cura, ^sedulu^ sine doh. fervntqve pergama iiupauxag, ut <1 68^ Ilium in Italiam portans victosque penates. 10 FERVNTQVE pergama] * Quasi ipsam funditus civitatem in victoriam siuxm transferunt* 375. iTis pro venitis: ut e contra Terentius nisi eo ad mer- catum venio, pro *eo'. 377. FiDA SATis bene addidit ^fida', ut ostenderet symbolum, 15 quo utebantur in bello. ergo non dixit ^fidelia% sed quae ad fidem Iwbendam pellicere non possent medios manifestos, ut ^I 111]> medioque ex hoste recepi. et <(533^ quamquani in media iam morte tenetur. ordo autem est ^sensit in medios hostes se esse delapsum\ ergo ^ddapsus^ nominativum pro accusativo posuit, ut Ho- 20 ratius vir bonus ei sapiens dignis ait esse paratus pro ^ait se dignis paratum €sse\ 378. RETRoqvE PEDEM REPRES8IT aut ^rctro' vacaty aut in ^repressit^ Ve' vacat. sed veteres Wetro repressif dicebant, ut et (Y 21> nec nos obniti contra. 25 379. ASPRIS synaeresis est, ut <^ 249^ conpostus. ajhgvem xcctaxQri^tiTcciS' Homerus dQcixovra dixit. 5 mors] Hor. carm. I 4, 13 || 7 segnis . . . sine dolo] ezBcr. Isid. orig. X 244 et 247 et diff. verb. 296. cf Don. ad Ter. enn. I 2, 58 et adelph. I 1, 25 || 12 Terentius] adelph. II 2, 23 | 19 Horatias] ep. I 7, 22 1 et Graeca est et Attical greca est nt dicat C *greca est attica C* \\ 2 loetum HME U facit enim o 'AvdQoyBtoq om. C || oaNDPorHoc TranDPorHo L oANOPoreos toy andpOYeiu H oaNAPoreos toy aNAPoreiu ME y 3 toy amapotiun C TOY ANAponuN C || 4 est] quod ait ^viri' add. Lion ^ b ad v. 374 et S76 Sera segnitieB] quae seros facit . . . sine dolo. Feruntque Pergama] iiiq>ati*mg quasi . . . transferunt, ut 'Ilium in Italiam portans uictosque (portan uectoB- que) penates'. Itis] pro uenitis . . . pro ^eo'. P || 6 BegnitieB ex Bignities C ,, modo otn. C | segnitia] segnitiis ex segnitieB P 7 dicimus P | 8 enfiAticoB LHME enfaticos quasi . . . transferunt Cg 10 in] est in (7|| 12 ut] et LH \\ eo CP: ego LHME || marcatum H | 14 od r. 377 DelapBus] nominatinum pro accusatiuo posuit. P || symbulum ^ || 16 poUicere C || ut] aut H \ 11 hoste] ostende H || recipi C || et . . . tenetur om. C | 18 Bensit Seioppiu8 enoiavU: sen- 8U8 P U 19 accussatiuo C || 20 dignuB C || paratos C || 22 ad v. 378 Betroque re- pressit J aut retro . . . obniti contra. P || repraessit C | uocat P || 28 et om. C || 25 ad V. 379 Aspris] synaereBis est ut 'compostuB' (compotus). Angnem] nata- XQtlctiHoag. Homerus d(faitovta (draconta) dizit. P| BineresiB CHM BinheresiB L I compotuB C (compostuB C) compostiuB X || 26 catachresticoB C catacresti- COMM. IN VERG. AEN. U. 371-391. 281 • 380. HVMi NiTENS incedens per hamum. et est adyerbium. TREPIDY8 vd pavens vel festinans. 382. HAVD 8ECV8 nofi aliter, dicdxxnt veteres ^secus* et Huxta^, unde et ^extrinsecus^. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. ^ 5 384. IGNABOSQVE LOCi polanteSy errantes. et bis circumstantiis ostendit, a paacis plures potuisse superari. ardo autem est ^passim stemimus'. 385. ADSPIBAT favet^ ut <^U 8^ adsp^rant aurae in noctem: imde et favor ^aura' dicitur, ut ^YI 816^ gaudens popularibus 10 auris. primo quia postea non fuit. 386. SVCCESSV EXVLTANS felicitate: quod est stultitiae. 387. QVA PBiMA INQVIT FOBTVNA nou 'quac prima', sed *qua primum'. est autem hypallage, ut <^VI 268^ ibant obscuri sola sub nocte pro ^ipsi soli': quae fit non omatus causa^ ut <(I 212^ 15 pars in frusta secant^ sed necessitatis. * FORTrNA bene ^fortuna*; neque emm consilio Androgeos occisus est. salvtis efficax adhortatio. 388. DEXTRA vd ^fortuna dexifra\ id est favens^ propitia, ut ^laeva^ contraria; vd ^dextra* ad manum referendum. 389. CLIPEOS maiora scuta^ quibus latemus^ dxb tov xXiTtteiv 20 To 6miia. ' INSIGNIA onmia arma. 3^0. D0LV8 AN VIRTV8 Qvis iN H08TE REQviRAT? vidctur dcesse aliquid, ut puta: dolu^ an virtus in hello proficiat^ quis in hoste requircU? 391. ABMA subdistingue^ ut sit quasi interrogantis; et responsio 3 dicebant yeteres . . . eztrinsecus] cf. Charis. p. 80, 18 K. | 20 Clipeos . . . nXimBiv] cf. Isid. orig. XVHI 12, 1 cos LM cathacreBticoB H cnm angais aqoamm, non agromm esse dicator add. JD I draconta C 1 1 adv. 380 Humi nitens] ael tenens incedens per homam. et est adnerbiam. P ael tenens unde ortum sit, inieUegitur ex mendosa Cassd' lani 8criptu/ra pro hnmi nitens praebentia hamitens, quod (P eorrexit, ) per saper EJ (per tf) ) S ad v. 382 Haat secasl non aliter . . . abiit. Trepidas' ael paaens ael festinanB. P || 5 habiit jB' || 6 hiis C || 9 ad v. 386 Aspirat] fane i . . . postea non fait Pp noctae if || ^l qaia] qnae P| 12 ad v. 386 SacceBsa] felicitote: qaod est stoltitiae. P| bxyltaks om. CLHH fecilitate H|| 13 qva H, om, C Q X (ae prima, ut videtur, manus superscr.) qvab ME [ inqvid L \\ FORTVNA om. CH F. H quod primam Lion 1 14 ypalage CL ypallage C^HEm yppallage M g 15 pro L: id est C, om. HME || 16 frastra C fraosta H \\ IT.occisas C*: occins C || 18 od v. 388 Deztra] ael fortana at ptia (lege ael 'fortana deztra' id est propitia), at 'laena' contraria: uel ad manum refertur. P I fJEiTens scripsi: fnneris C aactrix enotavit Sdoppius secnnda, anctrix Mas- vicius primus secanda recepit Bergkius || 19 vel P: ant C | 2Q ad v. 389 Cli- peo^ scata maiora. Insignia] arma omnia. P | asro . . . amfka om. C || KAcnTiN Ml KcnTi L cleptin 3f 1 21 coma LH soma M | omnia arma J(f | 22 deesse Seioppius enotavit: esse Ci 2i ad v. 391 Arma] Bubdistingae . . . dabant ipsi. Comantem] ant cristatam . . . hirsutas (yrsatas) eqaina ant ^omas habentem (habentes) . . . Abantiadas. P 1 at] bene L (nt l) || et] at P 282 SERVII ^dabmt ipsi^. comantem aut cristataniy quia de caudis animalium habebant cristaS; ut <^X 869^ cristaque hirsutus equina: aut comas habentem, ut Statius non ego in terga comantis Aban- tiadas. 6 392. ANDROQEi modo Latine^decUnavit; cUibi Graece le- tum Androgeo. insigke decorvm omamentum decorum: non enim sunt duo epithet^a^ quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Yergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut lenta quibus torno facili super addita Titis^ cum antea 'facilis' 10 fuerit. sane ^clipei insigne* n:sQiq)QaatLxmg pro clipeo. 393. INDVITVR quia multa inerant in scuto lora^ quibus manum inserebant, ut <671> clipeoque sinistram insertabam aptans. ADcoMMODAT mirc ^adcommodaP, ut ignorares, quorum esset. 394. HOC IPSE multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: 15 et ideo subiunctum ^spoliis se quisque recentibus armaP. alii ^lkoc ipse Dymas' distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videaiur, tU est quos Imbrasus ipse nutrierat, et repetitum ^hoc* em- phasis preperantium, non figura ^naUpsis a quibusdam tradiiur. 395. LAETA quod est 3tQod^(iov. 20 396. iNMiXTi vacat *in', ut solet frequenter. havd nvminb NOSTRO aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fiierat Minerva depicta. havd nvmine nostroI *\}wc esf^ ^haud nostro^ non nobis uiili: et ideo paulo post <402> ^heu nthU invitis fas quemqmm credere divis\ ut est nec di texere 26 Cupencumy Aenea veniente, sui.* 3 StatiuB Tbeb. VII 369 TloDiam atque in terga comanteB non ego Aban* tiadas' 1 9 lenta] buc. III 38 || 23 hand nostro, non nobis utili] cf. Don. ad Ter. adelph. V 6, 10 2 eqoina] unde et tnnovQiv dixit galeam HomeruB add. D || 3 habentiB C \\ ubantiadas C abantadis H ^ b ad v. 392 Insigne deconim] omamentam deco- iiim (deomm) . . . aane ^clipei insigne' neQiq^Q&atmmg pro clipeo. Pp 7 qnod] qnia P || aput P || 8 tamen hoc X || 9 lento P | facili] facilis ex facitifl C faci- tis P facilis H | super ad ita Buuis L (snper addita nitis l) | adita C | ante L \\ 10 perifrasticoB C | pro om. C {add. C^ | 11 inerant] intrant C, om, L (»n marg. add. 7) 1 scuto lora] scutularo C (a superscr. C*. at scutaluro idem in marg.) \\ manum] om. C, manus C*Me || 12 inferebant M |j sinistra C || 13 accommodat C \\ 14 distingunt libri || refert L {eorr. || 15 submnctnm Bergkius: Bubiunctom cum C fortasse subiunctum dicunt J 16 dietingunt (7 || 17 enfasiB C || 18 figura] ^igere C (fugere fuit, corr. C) figura uel rei Scioppium e Ftddensi exscripsisse testatur Daniel: figura uel ere illum enotavisse conicio. || panalempsis C y 19 ngo- ^•viiot Scioppius enot i20adv. 396 Inmixti] uacat 'in', nt solet frequenter. Haud (aut) numine nostro] aut diis contrariis, hoc eBt ^haud (aut) nostro, non nobis ntili': aut quia (que) in {om. cod.) scutiB . . . depicta. P | in] id £ || 21 dis L^T |i contrariis hoc est aut nostro . . . uenienti Bui aut in Bontis . . . depicta. C l| 24 credere] fidere VergUius y texere Cupencum] teze cupiest ciun C y 24 nenienti C COMM. IN VEBG. AEN. II. 392-404. 283 397. C0NGRES8I PROELiA ^bdlufn* est totum teinpus^ ut lugurthinum, Funicumj Macedonicum; ^pugnd' unim diei; ^proelium' pars pugnae. 398. C0N8ERIMV8 id est adversa fronte puffnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, $i dolo pugnassent 400. FIDA PETVKT sibi scilicei fobmidine tvrpi epitheton 5 timoris est. sic Sallnstius Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit. 401. GONDVNTVB IN ALVO non dum eunt^ sed cum esse coepe- rint: unde et ablativo usus est^ non accusativo, ut in georgicis <^ 442^ conditus in nubem. tale est autem hoc, quale illud 10 ^includuntur in carcere' et ^includuntur in carcerem'. 402. HEV NiHiL invitis fas qvemqvam fidebe divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotiO; et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprebenditur: alioquin vitiosa est^ cum 'discrepat ab speciali- 15 tate. est autem xatatjouviq, non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatvr bene dissimulavit de stupro Cassandrae. 403. PAS8I8 tU guidam vokmt ^sacris', quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris\ pbiameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; ^Priameis' yero tantum patronymicon est, sicut 20 ^Priamides'. et hene ^virgo*, non fUia. 404. ADrnsqvE bene ^adytis* ostendit iUam sacerdotem rdigioscm fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ifupa- Ttxcoff, quasi non suffieeret *a templo', adiecit ^adyti^. 1 bellimi . . . pan pugnae] cf. Isid. orig. XVIII 1, 8 et diff. verb. 78 6 Sallastiasl hifit. fra^pn. I 32 Kr. | 9 ande et ablatiyo . . . carcerem] cf. [Sergiil ezplan. in Don. p. 617, 35 8qq. X. 1 11 incladontar] Cic. in Verr. act. sec. V 46, 117 \ adv. 397 Proelia] 'bellam' est totom, at Panicam, Macedonicam (maci- donicam), ^pogna' nnias diei, 'proelinm' pars pognae. P 1 tempos C*, om, C \' S ad V, 398 ConBerimns] adaersa fronte pagnaoimas, ne taatnxn dolo pagnare niderentor. P | 5 «2 v. 400 Fida. Formidine tarpi] epitheton timorig. P i PETrNT om. C I 6 cabo C (carbo C) carbe L (corr, l) | taliam 2f | 7 exercitus C I derait C (deaerait C^ | 8 (ui v. 401 Condontur in alao] non dnm eant . . . 'indadnntar in caroere' et inclndi («ic). P | non dnm ennt] condnntnr. Non dnm eant M non condnntor dom ennt El | esse CFU: isse ME isie nel ire L (esse man. rec.) | ceperint CL (coeperint Z) | 9 non] no C nam H^in geor- gicis om. P I 10 nnue P | antem ponite itaque Unte oculos, p, c, miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam. species sane medium est; nam et bona et 10 mala est. fvriata ^fiiriosus' est a quo furor numquam recedit^ ^furiatus' qui furit ex causa. et est figura Graeca, [lavelg zag q>Qiva^, quidam sane participium volunt ^furvM a verho figurato apud Horatium furiare: sic Yortunare% sic ^scderare^. sese avrog avxov. 408. PERITVRVS melior sensus est^ si ad dimicantis referatur 15 affectum: siout de Tarchonte^ de quo dixit cristaque hirsutus equina. 10 fdrioBua est e. q. 8.] ezscr. Isid. diff. verb. 211 | 12 apud Horatinm] carm. I 26, 14 | 15 et medios] cf. Aen. XI 741 ^haec effatus equum in medios moritaros et ipse concitat' et Aen. II 511 ^cingitnr ac densos fertur moritoniB in hostes'. 1 ASDENTiA om, C3f || LVMiNA 091». H || quid ^ I 2 dedit] et est jpallage (tdd. ME I 4 0(2 v. 406 Arcebant] continebant (continuebant). P | conbnuebant C (corr. G*) i b ad V. 407 Hanc speciem] iniariae faciem quod rcligata (q: re- licta), qnod passis crinibus trahebatur. sane ^species' medinm est, et mala enim et bona est Fnriata] ^furiatns' qni furit, 'furiosua' (furios) uero a quo furor numquam (numquia) recedit. P | 7 XI] .II. C || 10 est ante a Ofn, H|| 11 qui fu^rit perturbatus ez causa E manic tac «t^CNAc C || 12 oratium C || 13 furiarae (7; 14 MOBiTVBTs C, ut Verfftlii Bemenses 172 et 165 1 15 adfectum C affectum ex effectum L || tharconte CH tarh cunte L (u m o mutavit T) tharchonte M || 16 cum ipse vicerit Lion | 17 corybum C || pugnam . . . causa non exscripsit Scioppiw: videlicet a pugnam ad pugnandum oculi eius aherraverant. || IS pu- gnantem C: pugnan C || sponsam Bergkius: sponsum C || 20 catassceue C ; superati sint C*: superatis int C\\ 21 tecto: bene dixit; auod ante Lion || 22 non om. ME {trium litterarum spatium reUctum in M) moao Fabricius y 23 miseb- 91MA quia inter ciues. caedes non proelium C y 24 a^ v. 412 Facie] ueritate. lubarum] pro 'cristarum'. P || feril^te Masvicius 1 25 ut est] ut supra dictum est Fabridus primus COMM. IN VERG. AEN. II. 406—420. 285 413. TVNC DANAi ordo est ^tum Danai undique collecti inva- dunt'. EREPTAE (Sxrjiia dtavoiag: non enim dicit a Troianis sub- latam, sed intellegendum reliquit. 414. ACERRIMV8 AiAx GUeus sifie diibiOy quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace 5 viticUa sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. 415. GEMiNi ATRIDAE duo: quod habet excusationem, quia fra- tres Bxmt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; ^gemini' enim sunt proprie simul nati.' exergitvs omnis bene lo excusat propter vicl^ pudorem: ut <424> ^obruimur numero*. 416. ADVERSI e contrario flantes. 417. EOis EVRVS eqVis ab Eois equis^ id est Solis^ unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane^ quod^ cum *Eous' *e' naturaliter longum habeat^ metri necessitate cor- 15 reptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut *Diana', nec sermo compositus^ ut sudibusve praeustis. 418. STRiDVNT siLVAE cxcursus pocticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et ^siridunf quidam antiqite 20 declinaiium tradunt, ut sit prima verbi positio ^strido stridis stridit\ et fadat ^stridimus striditis stridunt\ nos ^strident^ dicimus a prima positione ^strideo*, ut sit ^stridemus stridetis stridenf. 419. SPVMBVS pro ^spumosus', ut ^frondea^ pro ^frondosa'. ATQVE IMO *ab' minus est, id est ^ab imo\ illi propter illud 25 <410> *hic primum ex alto'. 420. OBSCVRA NOGTE PER VMBRAM per umbram noctis obscurae: ut molemque et montes. 1 ad V. 413 Erepti] axfJC'^ diavoias (scemata dianoeas): non enim . . . reliquit. P || Tvif C || danai ex tanai C || danai ex tanai C || 2 Bchaema dianoeas CM scema dianoeas L chem adia nocas IT | 3 sed] qoi P | reliqnid CH || A cut V. 414 Acerrimns Aiax] Oileus sine dubio, quia (quae) Teiamonius armo- rum iudicio snperatus iam se peremerat. P l armrum U (armorum C^) y 5 ab Aiace C: abiace C || 7 ca88andr///m C || 8 cu2 v. 415 Gemini Atridae] quod duo. habet excusationem . . . simul natL P || quod duo habet C || 10 gemini enim . . . nati om. M || nati] ante if 1 11 forUnsse se ezcusat | 12 od (?. 416 Aduersil id est e contrario flantes. P || ej et C, om, H\ \Z ad v. 417 Eois Eurus equisj ab Solis {sic) equis, unde equi SoIi8 oriuntnr: nam Eurus ab oriente flat. sciendum sane quod* . . . praeustis. P || unde . . . oriuntur fortcisse post flat coUocanda sunt || 15 longam LH || metrice X || 16 rarum CPE: raro LHMe |J 19 ad V. 418 Striduntl quidam antique deolinatum tradunt, ut sit prima uerbi positio ^strido stridis'. nos autem ^strident' dicimus a ^strideo strides'. P ' silvae] vndb (». e. 'undae^) C || ultra] intra C || 20 fieri non debet] non fit C ne sit vitiosissimum otn, CM ne jituiciosum J? || 21 stridis stridit C^: stri distridit C | 22 nos strident 0*; nostrident C || 23 stride^tis C i 24: ad v. 419 Spumens] pro spumosus . . . frondosa. IIH] ... ex alto. P || 25 abminal est C7|| iLLi ETiAM CM£H illnd om. Mi27 adv. 420 Obscura nocte per umbram] per 286 SERVn 421. FVDIHVS modo ^fugavimus': nam sequitur ^totaque agita- vimus urbe'; alibi ^interemimus' significat. totaqve per totam. 422. MENTiTAQVE TELA verbo communi: hoc est ^quae nos Graecos esse mentiebantur'. ut solet^ sensum dedit rei inanimatae; 5 non enim [iUi] poterant tela mentiri. vel ^per quo/e nos menUAamur^, 423. 80N0 DI8C0RDIA SOHO discrepanHa. sionant designant: aut per vocem, aut per symbolum^ quo utebatur exercitus. 424. iiicET confestimj mox, sane apud veteres ^Uicet^ sigtiificahat sine dubio ^actum esl^. origo autem significationis inde descendit: olim 10 iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebcUy per praeconem dicdHxt ^Uicet^, hoc est ^ire licet% id est ^acta et finita res est\ Terentius in addphis em tihiy rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet, idem in eunucho <(I 1, 9)> actum est, ilicet, peristi. nvmero ne videantwr virhUe superati. 16 425. divae armipotentis hene Minervam Troianis expressit ira- tam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. 426. IV8TISSIMVS ^iustum^ secundum leges vel aliqua ratione can- strictum, ^aequum^ iuxta naturam acdpiunt ynvs non solus, sed 20 praecipuus. 427. aeqvi pro ^aequitatis'. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. 428. Diis ALITER visvM aut iUum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erai: an pro ^diis itd visum*; sic enim 26 periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil 8 Hicet confestim e. q. s.] cf. Charis. p. 200, 27 K. Don. ad Ter. eun. I 1, 9 y 18 iustom . . . accipiunt] cf. Isid. ong. X 7 et 124 et diff. verb. 68 umbram . . . et montes. P || per umbram obscurae noctia C || 1 ad v. 421 Fu- dimus] modo fugavimus . . . alibi (aliui) interemimus. Totaque] per totam. P {, 2 urbe om. C \\ aignificat om. C i 3 ad v. 422 Mentitaque teLa] quae nos . . tela mentiri. P || uerbo communi hoc est om, CP | 4 sensu rei inamatae dedit C sensu rei inanimitate ededit P || S ad v. 423 Sono diBCordia] Bono discre- pantia . . . utebatur ezercitus. P|| sono C*: sino C || sono C^: smo (7|| 7 sim- bolum CLE simbulum H id est per thesBeram superscr. man. saec. XII in C7 II S ad V, 424 Ilicet] confestim, mox. sed apud (aput) ueteres significabat ^actnm est'. olim iudex si dare finem agendis rebus uoluisset per praeconem dicebat 'ilicet', hoc est ire licet, id est 'acta et finita res est'. P || 10 egen- dis C|| 14 per isti CJ| 15 ad v. 425 Diuae] Mineruae. P|| iratam ex iteratam C\\ 18 ad V. 426 lustissimus] iustum secundum leaeB aliqua ratione constructum, aequnm iuxta naturam accipiunt. Unus] non soTus, sed praecipuus. P || ratione] an pactione? ||^0 precius C (precipuus C^^ll ^^ ad v. 427 Aequi] pro aequitatis " 22 neutro P . . . transire. P | et est optima figura (7P|| a om. LH (add. Q es ad V. 428 Diis. Pereunt] pro perierunt. P || 24 an pro ^diis ita visum, sic eum perire ut iniustum' coni. F. SchoeUius j| 25 perit (7 1| in ofn. C COMM. IN VERG. AEN. H. 421-441. 287 sacrilegum datur^ yel cum sequatur ^confixi a sociis'. pereynt vel pro perierunL panthv vocativus Graecus est. 431. ILIACI CINERES naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra <415> diximus^ fuga. ergo Juit necessarium iusiurandum. extrema num ideo ^extrema meorum% 5 quod existimet, nihil ex ea su^esse? 432. TESTOE testificor: et deest 'vos'. 433. viOES pugnas; quia per vicissitudinem pugnabatur^ ut Sallustius docet. legimus etiam poenas Vices' dici: Horatius vices- que superbae te maneant ipsum. sed de bello usurpatum est; lO nuUum enim proelium caret periculo. \ergo'\ ^vices^ pericula. 434. MERVISSE MANV testor me meruisse^ id est fortiter dimi- casse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis in- putat; cum tam senex^ quam debilis Iphitus et Fdias evaserint; occisis iuvenibus. diyelltmvr sic dixit, quasi accusd, quod non 16 perierint. 436. vvlnere vlixi quod illi Vlixes inftixerat 437. PROTiNvs AD SEDES PRiAMi seTvavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. ^protinus^ hic statim, dlibi porro tenus. cla- MORE bellico scilicet. yocati damorem secuti. ingentem pvgnam 20 meritO; quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae eroit^ aut de qua maior spes erat praedae. 439. FORENT pro essent. morerentvr non pugnarent, ut supra ^411^ oritnrque miserrima caedes. 441. acta testvdine adplicita^ vd quae agdxUur. 26 3 natnrale est e. q. s.] cf. Don. ad Ter. Andr. III 3, 9 | 9 SallaBtiaB^ hist. fragm. inc. 89 Er. || Horatiaa] carm. I 28, 32 || 17 qaod ilH Ulixes inflixerat] cf. Oellios IX 12, 17 1 yel cam seqaatar F. SchoeUius: at cam seqaatar X^3f JE7 et conse- qaatar G cam Beqaatar Leidensis Bwrmanni nam seqaitar Fabricius. possis et ex Tiberio l)onato ad hunc v. supplere perevnt aagetar commiseratio , cam seqaatar 1 confixa sociis C y 2 est grecas C || 4 qais habait LH: habnimas CMle habuit E || at sapra dictam C || 6 nam eocpunxit man. rec. in C ^ 1 Htd V. 432 Testorjl toBtificor. et deest 'aos'. P J S ad v. 433 ViceB] pagnad, qaia per aicissitadinem pagnabator. P || at et Salastias 3f || 9 dicit C || 10 saperbae 09n. C I de bello] e bello H. at dictam add. Fabricius, dactas cM. Lion || 11 nallam enim proeliam caret pericalo dubito num Servii aint | pericala scripsi: pericali C. cf. ad Aen. III 376: et hic Wices' viciBBitadinea , alibi pericala, at ^vitayisse yices Danaam'. || 12 te&tor me meroisBe om. L || me om. CM || 13 hi] dii C I eaaBisse se Cl: eaaBisse LHE eaaBBisBeqae se itf || 14 Iphitos] fitas C || eaaserit LE (eaaserint e) || 15 accasBet C It ad v. 436 Valnere Ulixil qnia illi Ulixes inflixerat. P || 18 adv. 437 Protinas] hic ^statim'. alibi (alii) ^porro tenas'. P || pri///mo C (priamo fuit) || 19 protenus C || 23 od r. 439 Porent] pro ^esBent'. JP || 25 od t7. 441 Acta testadine (testane)] applicita, ael qaae ageba- tar. P 1 applicatae C 288 SERVn 442. HAERENT PARiETiBvs 8CALAE quod iHoe, quoe ferunhw ad pug- nam, clavos habeant vel uncos, wt figantur: ideo haerent postes- QVE SVB ipsos si circa portam, ^sub postibus'; si circa fenestras^ ^cifca postes'. 5 443. NiTVNTVR pro nitAantur. ad tela id est oontra tela. e^ hoc verum est; nam si ^ac tela% sinistris manibus simul tenent tda et scutnm, cum se tegunt 445. TECTA CVLHINA ^tecta' participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et ^tota\ domorvm veteres ^haec domus*, 10 ut inerito ciblativus ^o' terminatus genetivum plurcUem in ^rum^ mitteretj ut ^bono bonorum*; sed mutata postea declinatio est, ut ^huius domus' faceret: quod cum ita evenerit, ut cAlativus in ^ti' terminaretur, gene- tivum pluralem per *f«' geminat, ut ^ab Jwc fructuj fructuum^y ita et ^domuum*: nam et luvenalis <[III 72]> viscera magnarum domuum 15 ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut ^ab hac domo, harum domorum* dicamus. 446. His SE propter quae pugnabant. sic Lucanus <^II 674^ in pugnam fregere rates. vel ^Ais' huius modi. qrANDo quaten/us, quoniam. 20 447. EXTREMA iN MORTE hoc cst ruina dvitatis. 448. DECOEA ab eo quod est ^decus', ut *pecus'. 450. OBSEDERE modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant ^hos servant agmine denso*. 451. INSTAVRATI ANiiii hinc ostenditur, eos superius defecisse: 26 quod supra non dixit. 452. LEVARE iuvare. vimqve virtutem: ut Sallustius sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est. viCTis qui vincebantur^ ut (Jl 121> et qua vectus Abas. victis hoc estj sine vincendi spe laborantibus. 30 453. LIHEN ERAT contra illudy obsessis foribus quemadmodum 26 SalluBtiaB] Cai I 2 1 ad V. 442 Haerent. PoBtesqne sub ipsoB] si . . . circa pOBies. P y 2 ha- beantur C || nt Bergkius: et C7 1| 3 si ont. C {add. C^ y portamj poBtem H y sub poetibus] suppositus P sub portibus IT y 4 portes H ^ 6 ad v, 443 Nituntur] pro nitebantur. Ad teia] contra tela . . . tegnnt. P y 9 liaec domus] addendum mdetur huius domi. dissentit F. Schoellius ut huius domus faceret {lin. II) se- 4^uden8. y 13 per 'um' terminat coni. F. SchoeUius per 'u' geminam facit ego. ;| 14 domuum C*: domum C y 16 declinatione C^: declinatine O y 22 ad v. 450 Obsedere] modo . . . indicant 'adseruant {sic) agmine denso'. P. (Jhinc has seb- VANT aUi adservant Daniel) y pro praesidio] proprie aidio C y sequenda H 24 hic C y ostendit ut C (ostenditur ut C^) y superius] non supra vers. add. C* ;{ 26 ad V. 462 Auzilio (auxilia) leuare. Vimque] uirtutem. P y 27 et c. s. est LHE e. z. c. 8. t. Jlf y qui] quia C y 28 est om. 6' y 30 ad v. 453 Limen eratj quo modo ingressus sit. et dicit . . . Caecae] non omnibus notae (nocte). Per- COMM. IN VERQ. AEN. II. 442-467. 289 ingresBos sit: et dicit per posticum^ quod generis est nentri; ut Horatius atria seryantem postico falle clientem. nam si generis feminini legeris ^postica'; aagurale est^ ut ^antica', ^postica'. CAECAE non omnibus notae. vsvs verbum iuris: Via' actus^ usus. PERVIV8 vsvs\ hos Graed andronas appeUant 5 454. TECTORVM iNTER 8E PRiAMi pcT quod iter ad tUramque domtm Priami commedbaJtur , ut appareat dtuis domos fuisse, aUeram regiam Priami, alteram Hectoris, inter qtias Uli aditus. postesqve relicti aut relidum spatium cum domt^s ojedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibtis, id'est quos hostes non obsederant. lo 455. iNFELix non cum regna numebant, sed ad praesens rettulit tempus ^infelix'. dvm eegna manebant *dum' donec: et abso- lutus est sensus. alii tamen ^cum' legunt: sed ^cum manebant' quomodo dicimuS; cum constet ^manebant' modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est^ quia^ quando couiunctivus modus est, necesse 16 est aliquid iungi aut subaudiri, ut ^cum venirem^ vidi illum'. si autem ^cumveniebam' dicamus, aut modus pro modo est^ hoc est indicativus pro coniunctivo: aut *cum* non erit coniunctio, sed adverbium temporiS; et significat Hempore quo veniebam'. 456. ANDROMACHE notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, 20 uxorem Hectoris, matrem AstyanactiSy de qua plenius omnia in tertio libro <97> narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non qtioereret obsequia famulorum. 457. AD SOCEROS qttare ^ad soceros% cum ^socer' et ^socrus^ di- 2 Horatius] ep. I 6, 31 uius UBUs (uBUBue)] uerbum iuris: uia actus usus. has Graeci andronas uocant. •/ •/ P II Limen contra erat C ) 1 ut Horatius om. C |j 2 Horatius LHF: flaccus ME y poBtico] portio H g falle] fallentica C fallene P 1 cliontem ^ y 3 fe- minioi generis Ij | portica H || antica] ante C antiqua P cantica H || por- tica If II 4 PERYivs V8VS C l yia] ut F. Schoellius || 5 has C, correxi. y 6 ad v. 464 Postesque reticti] i^lictum spatium . . . ostium fieret. P y utramque C: utrum- que C\l duas ex duos C y 10 obsiderant ex ousiderant C y 11 ad v. 455 Dum] donec . . . cum uenirem uidi illum. aut uero modus pro modo est, indicatiuus pro coniunctiuo . . . tempore quo ueniebam. P | manebant C^: manebunt C || rei tulit If y 12 dvm reqna manebant om. C y 13 cum manebunt C y 14 mane- bunt C y modo L (modum Q 15 ergo] uero P y quando] quomodo P y modus om, C y 16 subaudiri debet M y oom uenissem L (t uenirem superscr. C) y vidi] inueni C \\ sin autem C y 17 hoc est om. CP y 18 coniunctivo om. H, in quo decem fere UUercie erasae sunt. y aut etiam P y com L D 19 temporis] tempus C 20 ai V. 456 Ferre incomitata] ne quaereret ezequia famulorum. P. (quae Lion primiM recepit notandum vero hic ezequia dici de comitatu famulorum sequen- tium non sunt in lihris; neque Burmanno fides habenda est, qui a DanieU et Fdbricio ea edita esse dixit.) || iectionis C y 21 astianactis C astanactis C7 y 24 od V. 457 Ad Boceros] quare ad soceros, cum socer et socrus dicantur? sed melio- Seryii comm. Yol. L Fasc. I. 19 290 SERVII cantur? sed meliori sexui respondit^ id est masculino. asttasacta hUnc quidam ah Vlixe, alii a Menelao, dbsente FyrrhOy rapUnm et praecvpiteni datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si superviocisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi 6 puerum, ut <320> parvumque nepotem ipse trahit. 458. EVADO *e' Tacat; ut *emortuus'. sane minus est *hac', id est *hac eyado'. 459. lACTABANT spargebant, quasi nihil profutura. 460. IN PBAECIPITI in altO; unde quis potest praeceps dari: 10 sequitur enim ^sub astra eductam'. edvctam extructam. 462. SOLITAE NAVES participium sine verbi origine: ^soleo' enim neutrale est, quod caret praeterito. acbaica castra indetur alios Danaos, alios Achaeos dixisse, castba ubi exercituB sit ^castra' dicuntur: unde est <^II 519^ nos castra movemus et 15 velorum pandimus alas. 463. SVMMA extrema, ut ^supremum' summum dicimus: ut pro supreme luppiter. labantes faciles ad resolutionem. et est ordo ^turrim convellimus inpulimusque'. 464. TABVLATA DABANT Quidam ^dabanf pro ^faddxmt^ inteHegunty 20 ut <482> et ingcntem lato dedit ore fenestram. olim sane domus 13 Castra ubi exercitus sit] cf. Isid. orig. IX 3, 44 || 16 pro aupreme lup- piter] Ter. adelph. II 1, 42 || 20 olim Bane domna e. q. s.] cf. Isid. orig. Xv 3, 12 rem {sic) sexui respondit, id eat masculino. Aatyanacta] hnnc (hic) . . . futn- mm. P II Ad soceroa] cum hoc loco aoceroa mascnlini et feminini generis (ge- nus l) aignificet hoc eat priamum et hecubam tamen meliori (melioria JS prae- ponderanti in marg. e) sexui respondit. El || Ad aoceroa] Priamum et Hecnbam. Qnare ad soceroa, cum socer ct socrus dicatnr? soluitur, quia quae ez dinersis potiora sunt ad snnm genus clausulas stringunt. an qnia omnes qui ad soce^ rum pertinent socms sunt, soceros ad praesens temx^us retulit, uel ad Priamum uel ad Hecubam? dices praeponderato sexui respondit, hoc est masculino. J) \\ 1 meliores exni C (meliore sexui man. rec.) nel praeponderanti meliori sexni (nel praeponderanti ea^ncta) L aX praeponderanti {ex praeponderandi) sexni H at meliori praeponderanti sexui (at meliori expuncta) M || jioc est M || mascu- lino] Astianacta graecus accnsatinus est add. E^^ a] abe P || raptnm Danid: rapto CP II 3 datum C: raptmn P || ferant G*: fuemnt CP | praedictum P: proditnm C || 4 parentem G (corr. C^) || quasi] quia Ml^ ad v. 458 Euado] ^e* uacat . . . 'hac (ac) euado'. P || emortuus] emontuia G || 8 ad v. 469 lactabant] spargebant quasi nihil profhtura. P 1 iactabant imrita C || quasi minna vel nihil profutura Masviciits primus || 9 ad v. 460 In praecipiti] in alto, unde qnia poteat in praeceps (praecebs) dari. Ednctam] extmctam. P || potest ex ponte est C II 10 exstrnctum C 1 11 ad v. 462 Solitae naues] participium . . . praete- rito (praepositione). P | participium est PL || solo Jt£ sole P y 12 praeterito] pto H fortasse passivo || 13 dixsisse C || castra autem C || ubicumque Mle ; fuerat O || 14 castra om. C || et] ut Xi/ || \Q ad v. 463 Summa] extrema . . . inpulimuaqne (inpulimns). P || supraeinnm CH supraemum ilf || ut pro nt H \\ 17 snpraemo H supremae M \ 19 ad v. 464 Tabnlata dabant] quidam . . . sustinet. P 1 dabvnt et dabunt C (corr. C7*) || ficiebant P ( 20 et om. P | feni- stram P COMM. IN VERG. AEN. II. 468-469. 291 de ixAulis fiebant, unde hodieque in aediftciis stirgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum a/ivtem est quod tectum sustinet. 465. iNPVLrMvsqvE guidam natant, quod non sit expressum, ubi stantes stmmum tectum inpuJerunt. refente ne provideri et vitari possit. B 467. A8T ALii svBEVNT kic ostcndit, priores perisse. 468. TELOBVM INTEBEA CESSAT GENVS bene addidit ^genus'. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam djto tov triXo' ^Bv quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio <(IX 747> at non hoc telum mea quod vi dextera versat et lo sequitur dixit et sublatum consurgit in ensem. telum autem illo loco dictum a longitudine^ unde et mustelam dicimus. 469. VESTIBVLVM Vestibulum' est prima lanuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam dolumnis: vel quoniam Yestae consecratum est. 15 unde nubentes puellae limen. non tangu^t. Lucanus ^I 359^ trans- lata vitat contingere limina planta. singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibuS; maceries, quae ambit domum, Herceo lovi. sane videtut vestibulum et limen pro una re dixisse. PYBBHVS a colore comae dictus^ qui Latine burrus dicitur. ita et 20 SaUusUus *Crispus\ 8 telam enim dicitqr . . . mnstelam dicimns] exscr. Isid. orig. XVIII 7, 10 13 dictom e. q. b.] cf. Gellias XVI 6 et Isid. orig. XV 7, 2 1 tabalis] talibas P || odie P U 2 qnod] qnae P l tectum est suBtinet C i| 3 notont (7 II 1 ad v. 468 Telornm interea cessat genus] bene addidit ^genus . . . deztera (dextra) uersat. sed illo loco a longitndine dictom est, nt mnste- lam dicimns. P || 8 et thimologia C ethimologiam LH etimologiain P ethy- mologiam M | NaTro tot TnacecN CP (id est add. P) arro tot euieCN L atto T07 THccoeoN H ano toy TnaocN 3f || 9 legerimns LM: legi dicimns C legimns P legeri If || 10 dexter C dexterat H || versat] sicnt Graeci Bilog telnm dicnnt dno tov ^aAilsri' add. D et . . . ensem omittem || 11 dixit om, M {| snblatnm alte con- snrgit C snblatnm dixit consnrgit M || telnm antem illico loco dictnm est C dictnm telnra antem illo loco Jlf || 12 dictnm est E || mnstelam LP: mnstelnm CHME cf. Serv. ad Aen. IX 747, ubi mnstela libn \\ 13 ad v. 46» Vesti- bnlam] nestibulnm prima ianua (iamba) est, dictnm nel qnia iannam nestiat; nel Vestae consecratum est: nnde nubentes pnellae limen non tangont. Pyr- rhns (pyrnis)] a colore comae dictus, qui latme byrrus dicitnr. P|| uestibulum . . . pars] uestibnlum est prima ianua C || 14 videmus] dicimus C 1 16 quoniam] non iam C || 16 tangunt] ne numini dicatum locum calcantes sacnlegium com- mittant add. D || translata uitat C: translata uetat L (translataque Y) tranlata- qne erat H translataqne uetat M translata netuit Lticani exemplana || 17 sin- gnla enim membra domus D || 18 culmina MEl || diis penatibus (poenatibus E) ME i macerios H |j domus C || 19 hercaeo C: herculi LHE herculio M ionis Oy sane acripsi: ante C. antique F. Schoellius || 20 ptrbys C phyrbys M calore L (corr. t) || quil quia L jj burms scripsi: byrrus CH byrrhns L birrus M dicitnrl a calore (colore l) quo tingebatur add. L a colore quia tingebatur add. M qno iingebatur add, E {eed eapuncta sunt) 19* 292 SERVn 470. LvcB coRvacvs aena pro luce aeni, tU saxea procubet nmbra. 471. iN LvcEM coLVBER dcest ^processU\ sed colubrum nan nuUi promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masctdinumj ui diceret ^coluber\ mala gramina pastvs venencUis herbisy fie^c}- 5 xmg xaxtt (paQ^uiKa^ hoc estpro malis graminibus, legimus et (X. 709]> silya pastus haruudiiiea: nam illud aiiud est pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos: sed sciendum est^ quia; licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. ^pastus' autem pro ^qui pascebatur', quia, ut supra diximus, in hoc 10 Latinitas deficit. 472. TVMiDVM qui semper irascatur. brvma id est hiemps. dicta autem ^bruma' quasi ^Qa%v ^iiaQ, id est breyis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. 473. Ezvviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. 16 NiTiDvsQVE ivvENTA novus; constot enim serpentes innovari virtute, pelU deposita. 474. LVBRICA TEB6A lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut ^V 335^ et sese opposuit Salio per lubrica surgens. 20 476. ' PERIPHAS ultima acceiitum non habet, n,e femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo ^ri' habebit ac- centum. agitator auriga secundum tisum communem. 477. ARMiGER AVTOMEDON Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. SCYRiA PVBES a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua 25 Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a 1 saxea] georg. III 145 || 4 fitfiQ(o%tog] Hom. 11. XXII 94 || 6 pascuntar] georg. III 314 II 12 dicta autem . . . dies] cf. Isid. orig. V 35, 6 et ffloss. San- germ. ap. Hildebr. p. 35 || 15 constat . . . deposita] cf. Isid. orig. XII 4, 46 17 Inbricum . . . Berpens] exscr. Isid. orig. XII 4, 2. XIV S, 36. X 158 \ ad V. 470 Luce aena] pro luce aehi (eni) . . . umbra. P|| aene C7| aeni] ceni C 11 2 od t?. 471 In lucem coluber] deest processit. ut Bonaniius finxit mosculinum, ut diceret coluber; nam, ut alii, promiscum ifiic) est. Mala gra- mina pastus] uenenatis berbis, id est pro malis graminibus. 'pastus' autem pro ^qui pascebatur'. sed in hac ratione Latinitas deficit. P|| lacem (7|| 4 mala om. LHME || ^f^^oonoo^ Dorvillim: bebpolK VC^^Q CM: Bpaxr CMera L (sPiiXTC t) BPAXY HMEAPA H BPAXiN MAP P || 13 iudicat locuB 3/ || 14 (m2 V. 473 Exuuiis] bene . . . deposita. P p quo serpens] quos semper C qua serpens P || 15 pella II 17 ad V. 474 Lubnca terga] lubricum . . . surgens. P 18 piscens C || 19 et ^om. CP, del. F. Schoellius. nam Vergilius || 20 od «. 476 Periphas] ultima . . . communem. P || pektpuas L \\ 21 quia] quae P || 23 ad v. 477 Armiger Auto- medon] Pyrrhi armiger . . . unde Pyrrhus natus est. P j| pyrri CE pyrhi // phirri M II 24 scHTRiA C II sciro CP || cyladibus C ciladibus P clycadibus Jlf || 25 lico- medes LH^ deidamiae m: didamiae CPMl dedamiae LH, matris pyrri add. L COMM. IN VERG. AEN. II. 470-486. 293 mcUre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est quamvis alu volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dieUnt 478. SVCCEDVNT TECTO pro *sub tectum cedunt'. et est figura^ quia mutatus est casus. 479. DVRA valida limina, id est firmiter dausa: ideo non aperit, 5 sed ^perrumpit^f bipenni ecce nomen, quod reservavit antiqui- tatem; quia veteres ^pennas' dicebant, non ^pinnas'. 480. vellit non *deiecit'; nam sequitur paulo post <492> Uabat ariete crebro'; sed *movet', ut Cyntbius aurem vellit, et admoouit. vel certe ^vdlere vuW, ut ipsumque tra- lo hunt in moenia regem, nam quare facit fenestram? 482. INGENTEM FENESTRAM epitheto, ut solet, auxit tapinosin •\in dicendo ^lato ore\ ^dedit' autem, id est fecit, ut Terentius quas turhas dedit, 483. PATE8CVNT apcriuntur ac per hoc videntur, it 484. pENETRALiA id cst domoTum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est ^penitm% aut a penatibus, 485. ARMATOSQVE viDENT STANTES uude supra <449> strictis mucronibus imas obsedere fores. sic enim datur virtus ubique Troianis. 20 486. AT DOMVS INTERIOB de Albauo excidio translatus est locus. TVMVLTV tumultus dictus quasi timor muttus: unde Ita- lica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit ^misero'; quia est etiam terribilis. 6 nomen . . . pinnas] cf. Uid. orig. XI 1, 46 et XIX 19, 11. diff. verb. 469 II 9 Cyntbias] buc. VI 3 || 13 Terentius] cun. IV 3, 11 || 16 domorum se- creta . . . a penatibus] cf. Isid. diff. verb. 435 || 21 de Albano . . . locus] cf. £nn. poes. rel. rec. Vahl. p. 23 1 thetidae C thete P || pjrruB G || volente Lycomede Scioppius enotavit: uolnnt elicomede C J 2 dedamiam O | 3 od v. 478 Snccedunt tecto] pro . . . casuB. P H 4 qnia] quae P || 5 ad v, 479 Dura] ualida limina; ideoque 'per- rumpit', non aperit. Bipenxu] ecce nomen quod (qui) seruauit antiqmtatem . . . pinnas. P 1 6 seruauit UM || 7 quia] quae P || 9 labat ariete] labatari ecce C II quintiuB C cinthius Xif || 12 ad v. 482 Ingentem fenestram (fenistram)] epitheto . . . quas turbas dedit. P || ephithetho L ephyteton H || ausit H [ 13 item dicendo F. Schoellius. fortasse et adiciendo. || ut om. C H 16 ad v. 483 Patescunt] aperiuntur ac per hoc uidentur. P || uidetur C i 1& ad v. 484 Pene- tralia (penitralia)] id est (ide) domorum secreta, dicta aut ab eo quod (que) eat penituB, aut a penatibus. P || id est scripsi: ideo C \\ dicta . . . penitus] dicta ab eo quod aut penus sit in solitaria parte domus Masvicius y 18 arma- tosqve] armatori C W 21 ad V. 486 Tumultu] tumultus diotus quasi timor mul- tus; unde alia bella dicta sunt, ut Italicum Gallicum, tumultus. P || 22 tv- MYLTv M. L 11 tumultas C || unde Italica bella dicta sunt tumultus scripsi: unde alia bella dicta sunt itali cum uel gallicum tumuItuB C unde alia bella dicta Bunt italicus (ista T) tumultus Xlfilfij;. cf. ad Aen. VI 858, VIII 1 et 370 294 SERVn 487. MiSCBTVR perturbatur, ut ?^II 703> nec quisquam aeratas acies ex agmiue tanto misceri putet. cavae AEDES tecta camerata. ^aedem' autem numero singulari de templo tantum dicimus^ plurali et de domibus et de templi^. si aliter 5 dictum inyeneris^ usurpatum est, tU ^meUa* ^hordea* *aera\ 488. FEBIT CLAMOB secuudum philosophos physicoSy qui dicunt, Yocem corpus esse: bene ergo ^ferit'; nam et fluvius hdbet mugitum, res incorporaUs. avbea sideba multi ad laquearia referunt, quod stultum est. 10 489. PAVIDAE pro *paventes'. ^pavidus' est semper timens^ ^pavens' ex causa, ut supra <407> ^furiatus' et ^furiosus*. matres honoris nomen. errant -^confusiOy consilio. 490. AMFLEXAEQVE TENENT POSTES ATQVE OSCVLA FIGVNT ApoUonii lodis, in quo inducitur Medea fpatrem salutasse, et do- 15 mum relinquens. 491. VI PATBIA secundum fidem generis sui^ ut <(in 326> stirpis Achilleae fastus. item de Hercule Onil ^01> salve vera lovis proles. 493. CARDINE a cardine. primos quos dixit supra <^449> 20 ^strictis mucronibus*. 496. NON sic AGOEBiBVS BVPTis vult ostendere^ gravius vasta- tam Troiam^ quam agri fluviorum eruptione vastantur. et scien- dum, comparationes aut pares esse^ aut maiores^ aut minores^ aut 14 Apollonii] cf. adnot. crit. 1 ad V. 487 Miscetur] pertnrbatur. Canae aedes] tecta camerata . . . si aliter inaenias, usurpatum. P y 2 aerata facies C || miBceri ex miscere L \\ misceri pnte putet C || 3 numeri C || 4 dicimus tantum C | plurari C | 6 ut mella hordea praeter Qissellanum praebent El, sed expuncta E, cf, Donati ars gramm. p, 376, 30 JST. || 6 schoiia ad v. 488 om. LH et lihri Burmanni^ in margine addidit 2 | 7 bene ergo ferifj ideo dixit ferit C y 10 ad v. 489 Paui- dae] pauiduB est semper timens . . . furiosuB. modo pro pauentabuH posuit. P \\ ttt pro pauentes om, C y pauidus est est semper ^auens timens ex causa furiatuB et furioBUB modo pro pauentibus pauidus posmt C (ut superscr. C) | paudus If II 11 Bupra om. ilf | 12 confnso consilio coni. Bergkim, fortasse conftiBae, Bine consilio. y 13 atqve oscvla fiovmt M^ om, rdiqui 14 patrem . . . relinquensl patris aede (patrio Aetae enotavit Scioppius) relinquens domum ita facere C |; 14 et domum H ///// domum {duae litterae erasae sunt) L domum ME. for- tasse in quo inducitur Medea postes osculata esse Aeetae domum relinquens. cf, Apoll, Argon, lY 26 hv69b 6' iov t8 Xsxog xol dinXidag dfnpotig€»&69 axaO-fiovSf %al zolxtav inaq^rjaaxo ^ 16 eai om, LH (ante generis add. Q | 21 od V, 496 Non sic aggeribus ruptis] uult ostendore . . . aut minores, aut similes . . . magnis. Spumeus] spumosus. P ) raptis C y uastatum C | 22 agri] acri Hi uaBiuntur U| 23 conparationes Ml aut maiores MEl, om. CLHP y aut similoB e. q. 8.] videntur haec a Servianis segrcganda et Jioc modo supplenda esse MON Bic AaoKBiBVB BVPTiB comparationes sunt aut similes aut contra. in simili- tudine comparatio e. q, «. I COMM. IN VEKG. AEN. II. 487-.^01. 295 similes, aut cotitra m smUitudiiie cotiiparatio ultro negatur, ut hoc lotv, vcl iUk non tatn jiraccijjites. milraritm est si parva licet componerc magnis. spvmevs apumosus. 407. EXiiT dicimiis et 'exivit*. aed 'v' aiibtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et itroprie plcna flumina cum 6 eMra alvcum swm crescttnt 'exire' dicimtur, ut praescrtim inccrtis si mensibus amnis abttndans exit. 498. cvMVLo augmento: extiherante fluctn, ut racruptus aquac mons. 499. viDi IPSE FVRENTEM ut quaeque ipse mifierrima lo vidi. et hie 'vidi' pro admiratione i>osuit; at vero <501> 'vidi Hectibam' pro miscrationf. sanc 'vidi ipsc' luic particiila addita tiiiseriorem se ostendit, cuius ante oculos casiis patriae suorumque for- tuna conslituerat. 500. nEMiNoaqvE is limise atrihab potesl subaudiri 'furmtes'. 16 GEHmos more suo 'fratres*. *gemi&i' emm sunt uon duo, sed simul iiati. 501. CENTVMljVE NVRVS aut finitus eat iiumerus pro infinito imfp^oXixas: aut certe ideo 'oentum', quia barbarorum luerat dou aingulas coniuges liabere, sed plures. aut illud dicit 'plures femi- sn iiaa', ut LucanuB (I 164> cultos gestare decoroB vix nuribus rapuere mares, boc est femiuis. aut *m)vas nuptas', ut actatis hoc nonuM sitf non adfinitatis. aut 'ceutum per oras', licet incougruum sit, cjuia scquitur <^523) baec ara tuebitur umues, ot unus per ceiitum aras oecidi non poterat. rsi autcm haec plena adfixtu et 36 dolore repetitio. 5 ei parva] georg. IV 176 Q 6 praesertim] georg. I 116 I ut contra Danirl, itec disseTtlire fuldemetn adnolatmii est | negatur com- partitio nltro P | 2 illic} illo P | praeoipitcB^ biiugo certamiiie campum corri- puere odrf. Danvel || Hoic contranum Maactdus primus i i ad v. 497 Eiiit] aiaimua et 'exiuit'. sed 'u' mbtrahit (subtrait) VixgiliuB, at brenem faviat seqnetite uocali. P || et sccl. F. ScJroellius | 5 Bequenter nocali C «equentem uoca- lem LUME || 6 preeertiiii incertiia incertda C || 8 od v. 498 Cumulo] augnonto . . . mons, P D ej///ubenuit« (ubo littera eraaa) C [ 9 jire procruptus cy 12 bebiicAm C 1 miBerationo] admiratione Sdoppiut enot. | adtit& C || 16 (tiociNosqvE t. l, a. C I, BUbaadire C || 16 oehinob . . , eimul uBiti om. C || 17 nati, ut aupra diximua D |, 18 ad V. 601 Centumque nuraa] aut finituB est numerus pro infioito vittg^oliyiaii (iptrbolicoa). aut certe ideo cetitum, qnia barbaroroiu fnerat noa aingulaa habere, «ed pliireB coniugeB. P J iDfiuitOB perbolicoa C, untopoliHfBB om. LllME || IQ nou BtngulaB habere, «cd pluree coniugos C i ili iUud dicit] centum nurus id att Fabricitis \\ 21 cultus geBtorel cultuequo nel gestare iactare L (qne uel et iactare vatmnctn Kunt) | geslHre] dcgeBtare C | 22 feminos 11 feuini« ex fo- minafi LE [ 23 centun per C 1 24 quia et aequitur CMe \\ omnis M [ 35 haec Seioppius cnolavit; hic C || affectnum et doloris Masviciwi privius 296 SERVn 502. Qvos IPSE SACRAVERAT iGNES ut <365> et religiosa deorum limina: per quod ostenditur latenter, nihil prodesse reli- gionem. foedaktem autem est cruentantem. SaUusHus in - 1. cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedaren- 5 tur. et Terentius in eunucho pro deum fidem, facinus foedum^ o infelicemMdulescentem, 503. QyiNQVAGiNTA ILLI THALAMi ^illi' celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma ^quinquaginta tha- 10 lami procubuere, et postes siiperbi'. 504. AVRO BARBARico id est aut multo;,aK^ cuUu barbaro, quia harbari copiae magis quam elegantiae stnident; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est JPhrygio, quia jcag ft^ '^Ekkrjv fidgpaQog. nam . et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vcrgilius bar- 16 bara tegmina crurum. spes tAnta nepotvm aut nepotes significat, qui essent futuri magnae speij aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut modo namque gemellos spem gregis, spoliisqve SVPERBi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse *in septimo <184> captivi pendent curr^js curvaeque secures. 20 505. TENENT DANAi ^VA DEFiciT /. w/HW potuit deftcerCy Danai non potuerunt 506. FORSITAN ET PRIAMI FVERINT QVAE FATA REQVIRAS bcnc de 'Priamo obtulit narrationem, quia lev^iter strinxerat ^Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes\ et bono usus 26 est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est 3 SalliiBtias in L] fragm. 26 Kr. || 17 modo] buc. I 14 1 ad V. 502 Foedantem] craentantem. P || poedantem cruentantem . . . adalescentem. qyos ipse bacravebat ignes . . . religionem C || qyos otn. LHME \ 4 sacrata] sacra Gommelinus primus y 6 adalescentalum Terentius ^7 a4 v. 503 Qainqaaginta] zebma est ^ quinqaaginta thalami (talami) procubaere'. P iLLi ex iLLA C II illi id est celebrati ab homero C || iUi] illi pro illic. thalami Fabriciuslji ab Homero {II. Yi 244) nBvri^%ovt* ^vsaav &dXajLoi ffffrotd Xi^OM^ nlriaCov dllTJXtDV dtdfirjfiBvoi' ivQ-a dl naidsg' noiftmvro UQiafiOLO nagd avriatys dXoxoiat, et bene e. q. 8. D. || S unus] minas C|| 9 ceagma C zeama LHME j, 10 postes] potestes C potest H || superbia H \ \1 ad v. 504 Barbarico auro] aat coltu barbaro, ant barbaris capto. P (aut barbaris apto Baniet) || 12 le- gantiae C || 13 barbaro CHM: barbarico L barbarico E || frygio C || quia ow. L II TraCMHEAAEH BAPBACOP G TiaOMeaamr BaPBaPOC L nAHCMHEAAHW bapbapoc H naNOMiieaaHN BaPBapuNc M naNOMNEMNM bapbapoc E (uel hEAAtiN bapbaponc superscr. e) nXrjafiovrj xmv §HQpdQmv vulgo 1 14 frigas || apellant C || 15 tan- TAK 0|| 16 cocoDubia C?|| 17 splovis C (spLOLnsQVE G*) spoliis if || 18 ipse otn. C 1 19 securuB C et cristae capitum et portarum ingentia claustra. ideo bene dixit 'spoliis superbi'. add. D jl 20 danei C || 22 fvkbvnt C fvbrant 0* I' 23 quia Scioppius enotavit: qua U || breuiter perstrinzerat enotavit Scioppiue 25 post regis interitum inde D COMM. IN VERG. AEN. II. 602-610. 297 sua fata narraret. hoc est iUud multa super Priamo rogitanSj super Hectore multa. de morte autem Priami varie lectum est. alii dicont, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est^ sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Bhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput 6 conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei loyis aram extinctus sit^ dicunt: unde Lucanus <(IX 979)> Herceas, monstra- tor ait^ non respicis aras? et hanc opinionem plene Yergilius sequitur: licet etiam illam praelibet^ ut suo indicabimus loco. 507. vRBis vTi CAPTAE cAsvjf benc onmia coUegity et captam^ et di- lo rutam, et incensam. 508. MEDIVM is PBNBTRALIBV8 HOSTEM hypallagc est, hoc est in mediis aedibus. si autem ^mediis' legeris, non stat versus, nisi excluso *8', ut inter se coisse viros et decernere ferro.* et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut 16 moffis inritet hostem in necem stMm, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane ^penetralia* proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privqtarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo 20 regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. 509. ARMA DE8VETA ob hominis consuetudine: sefisum ad arma transhdit arma desveta] id est quae iam pugnare desierant TBEMENTiBVS AEvo non timorc. 510. ciRCVMDAT non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri 26 sumit. INVTILE FERRVM ipsc inutilis. ^ferrum' enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta^ ut Wenenum'. 2 de morte autem Priami e. q. b.] exscr. mythogr. I 213 3 pyrro CH phyrro X Jf || 4 sit Zr (t est superscr. l) || occisus tractasque est C 1 sicaeum C geam l^ || 5 promantarium C: proinontoriam L promuncto- torinm HE promanctoriam ex promontariam M || roetio C roetho L (roetheo l) roethaeo H rhoetaeo ilf || 6 Fyrrhas circamtalit vulgo | aram C || 8 aras | dictas aotem loppiter Herceus qoia ara eios erat intra aolam et inter aeptam parietom aedificata, qood graece egnog dicitor add. D. cf. comm. Lucani IX 979 || 9 indicabitur O 1 10 captam Scioppius enotavit: capta C | 12 ad v. 508 Me- diam in penetralibus hostem] hypallage (ypallage) . . . decemere ferro'. sane 'penetralia' proprie deorum dicontor. hic aotem . . . deorom. P 1 mediis C \\ ypallage C ypalage L hyppalage H YndAAaru M || 13 acdibus] penctrabilibos C penetralibos P edibos H sedibos E || legeris] dixeris P || 14 decemere] cf. B^beckii adnot. crit. ad Aen. XII 709 || 17 aliqoem Magvicius primus l 18 non ex non C || prioatorem C || 20 oportonios C || 21 proprie so^estom emitantor F { 22 ad V. 509 Arma desoeta] qoae (qoe) iajn pogoare desierant. P || 23 qoaej qoia Daniel 1 25 honeri IT || 26 ipse om. C H 27 a CMEl, om. LH. ex vulgo epithet aot C 298 SERVII 512. AEDiBvs iN MEDJI8 omne aedificiutn ^aedes* dicufUur, Varro loetim quatttm angulis cotidusum aedem docet appeUqri debere. idem rerum divinarum lihro sexto intulU, ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur^ f> et ut essety quo confugerent plerique cumfamilia sua in periculis; quod etiam in^comoediis apri cursum clamore pre- mentem: alitn ^premit' interficit, vd opprimiti ut armi- gerumque Remi premit. 2 ara antem . . . xiXTapa dicitur] exacr. Isid. orig. XV 4, 13 || 8 dira enim est deomm ira] cf. Isid. orig. X V5. diff. verb. 141 || 19 bonum schema Wnl- nns' pro telo] cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IX 345 ) 21 Premit nrget e. q. s.] cf. Nonins p. 364 sq. M. 1 bellicnm C || 2 tantnm om. j5 || 3 aras CL apac H || dicnntl dicnntur L dicnnt nt if ( praecatio H || catara CM xatapa J? || 4 dicitnr] a&i yolnnt ab altitudine, sed male add. Fabricim ex Isid. or, XV 4, 13. H 5 od v. 516 Prae- cipites] festinae propter tempestatem. P || 6 et ante clara om. C 1 nt . . . clara om. L {add. T) l B ad v. 519 Dira] modo pro^rie . . . ira. P | 9 mens] dira id est vulgo additur, || 10 ad v. 520 Telis] armis. Ruifi] aut festinas, ant in- cedis aeniliter. P | aut anU festinas om. Me \ seniliter eJ^sencliter L || seni- liter ant inconsulto B ^ 11 ad v. 522 Non si ipse mena] Bubaudis 'posset de- fendere'. P 1 ipse ksvs n. h. a. C nom si omitiens 1 12 snbandi filins posset defendere -D 1 13 ad v. 524 Ore effata] abundat 'ore'. est antem fignra pleo- nasmos. P ] morieiie C^: morire O H 14 moriantnr Scioppitis enotavit: moriuntur C moriamnr Masviciua || abundat ore] abundantiores C | habnndat E || autem] enim Maavicius primiM y 16 ad v. 528 Vacna] qnare vacna? aut quia omnes ad aram confugerent; aut vacua a Troianis civibus; ant vacna inre Graeco- mm et possessione vacantia; ant certe ampla vel magna, quae difficile com- plerentur. D || dificile complerentnr C || 17 aram Berghius: ara C aras Scioppius enotavit ^ 19 ad v. 529 Infesto uulnere] bonum . . . infiigeret. P || scema LHMP II 20 qnod] qnia P J 21 ad v. 530 Premit] nrget . . . ^ armigernmque Remi premit' (aronigernmqne repremit). P ) 22 premit om. P ) intenecit P |{ oprimit P 300 SERVn 531. VTTANDEM ANTE ocvLos Iwc tVfeo descrHbitur ^ ut et contra pro- posUum Friamus indtetur. evasit peryenit: ut quam timeo, quorsum evadat 532. viTAM CVM SANGVINE FVDIT modo eo^ sequitur quisan- 5 guinem sedem vitae yolunt^ alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut XIX 347> purpuream vomit ille animam. potest [tanim] xatcc ro aionoiiisvov intdlegi iterum vulneraium Politen. 533. Hic id est Hunc'. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, 10 mediOy postrema. et potest refer^^ vel ad Priamum^ vel ad Politen. 534. NON TAMEN ABSTiNviT N. V. L Q. F. 6^ JPriamo animositatcm regiam dedit, ut mori honeste velit 535. AT TiBi PRo scELERE ExcLAMAT ordo cst ^atquc dH persolvant grates dignas\ avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in 16 prosa dici. 536. SIQVA EST vel secundum Epicureos, vel desperat^ quia inpune ante aras conspicit caedes. cvret ulciscatur. 537. grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicun- tur, sicut praemia. 20 538. CORAM modo adverbium [temporis] est^ quia verbo cohaeret: ut (I 595> coram quem quaeritis adsum. et ^coram' ad per- sonam certam refertur, ^palam^ ad omnes. me cernere de spe- ctaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pgrrhus oc- ciderat. sed cur ante oculos patris? 25 539. F0EDA8TI cruddes impiosque fecisti. fvnere cadavere: 2 quam timeo] Ter. Andr. I 1, 100. cf. Don. ad h. y. et Andr. I 2, 6 et Phorm. 12, 61 y 20 Coram modo e. q. s.] cf. ad Aen. I 595 1 ad V. 531 Enasit] pemenit. P 1 3 enadas Terentius || 4 qui ipsom saa- goinem 3f | 5 yolunt alibi] uoluntabili C y 6 anima C | 7 cata to siopomenon C H S ad V, 533 Hic] id est ^tunc'. P | tunc] temporalc est, non locale add, T> II MEDEA C (media (7*) II aut certe . . . dictum] cf. ad Aen. I 637 | 9 potest seclusit F. Sdu>elli9t8 J IS ad v. 535 At tibi. Ausisl quidam proprie (sic) sumptum tradunt , nec poBse in prosa dici. P || at dii masvicius | persolvant] tibi addidit Masvidus priinus»^^ 14 praeBumptum Bergkius: prosumptnm C pro- pric Bumptum P, inde poetice sumptum coni. Burmannus. cf. ad Aen. Xll 351 y 15 dicit Cy 16 ad v. 536 Curet] ulciscatur. Pg ebt] caeix) pietas add. C dessporat ex di88pei;at Z | 17 cedem M. \ uel ulciscatur /f || 18 ad v. 537 Grates] prout res fuerit . . . sicut 'praemia debita'. P|| pro eo nt X 1 ducun- tur X y 20 ck2 t7. 538 Coram (coronam)] aduerbium est temporis modo . . . ad- sum. et coram . . . ad omnes. P adnerbium temporis est modo C'\ coheret CH coieret X | 21 adsum] 'coram' autem significat 'in conspectu', quod ivmniov dicitur add. X) y 22 scholium ad ue rERNERE ante schohum ad ooeam praebent LHME | me cernere] cernere letvm C I 23 quaeritur C quaeritur ex quaetur if y 25 od v. 539 Foedasti] crudeleB fecifiti. Funere] cadanere . . . sepulcrum. P COMM. IN VEBG. AEN. II. 631-646. 301 ab eo quod praecedit id quod sequitur. ^funus' enim est iam ar- dens cadaver: quod dum portatur^ ''exequias' dicimus: crematum iam ^reliquias': conditum iam ^sepulcrum'. quidani ^funere* pro caede acdpiunt vvltvs nan nulli pro ^ocuhs^ voltmt. 540. ET NON iLLE 8. Q. T. jf. A. Mbus generibus parentes obicimus 5 filiis: cum bonis eos negamns aequales, nt hoc loco; cum malos obici' mus, ut ^in 248^ Laofhedontiadae; item ctwi non solum bonos adimimus, sed insuper nudos obidmus, ut <^iy 365^ nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris ge- nuit te cautibus h, o. H, a. ii. t. 10 541. IN HOSTE PRIAMO aut archaismos est^ aut Mn hoste', id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic ^Priamo* nomen positum sensum vaiidiorem facit, hoc est Friamo, qui tnnc .fuiy qtiosi iam esse desierit: scHicet quem operae pretium fuii ocddere, ivba FiDEMQVE SVPPLICIS EBVBVIT quia, quod Homerus mutat, dicitur 16 Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria^ excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. ^iura' vero, quod a rege roga- batur. fidemt qtiia supplex. quidam ^inra fidemque' iia intellegunt: ^iurd*y qtu)d Hectarem reddidit, ^fidem^, q\u>d me in mea regna remisit, bA2, 8EPVLCR0 pro ^ad S€pulcrum\ ' 20 543. BEMISIT comitatus usque ad Troiam est. et mire ^in mea regna remisit*, cum potuisset per me^regna mea capere, 544. INBELLE ipse inbdlis, ut <^510^ inutile ferrum. 545. RAvco AERE od scutum reUtdit, frotinvs aere repvlsvm statim prohibitum. 26 546. NEQVIQVAM ^non'. sic Persius <^II 51^ nequiquam fundo suspiret nummus in imo. sane qtiidam ^nequiqiiam umbone pe- 1 ftmiis enim . . . sepiilcnmij ezscr. Isid. orig. XI 2, 36 1 ardenB iam If | 3 Bepnlchmm CUMEl sepaltam L et Isid, | 6 schoUum ad r. 540 pogt dici (p. 300 lin. 16) praebet C| a. t. n. C | 6 boois Masvicius: boDOB C\l bonos Scioppius enot.: bonns C | 11 ad r. 641 loraj qnod Hectorem (electomm) . . . remidt. F | archaismosj arcaifonoB ex Barcasmofi /. arcaismoB H, casns pro casn add. E | estj pro in hoBtem add. /> | 14 praetium C || 15 svbhm- ciM C I 16 dnce (ex dncem) mercnrio priamns C \ tentorinm M \ M quod a rege rogabatnrj qnia rex rogabat C. quicqnid enim a rege rogatns (nic) ad- impleri oportet in marg. add. l | 20 bepvlchko C | 21 nnque om. Me \ 2'S €id V. 544 Inbelle (inbele)] ipse inbelliB (inbelus}, nt 'inutile ferrum^ J* \ 24 ad V, 646 Bauco aerej ad acatam . . . prohibitam. P | 26 ad v. 546 Et Rummo clipei neqaiqnam nmbone pependit] eandem rem biB Uliit, cum praeceBniBHet 'raaco qnod protinuB aere repnlBum', qnod idem efit 'et Bummo clij)ei nequi- qnam nmbone pependit'. P | xEQVKtrAM . . . intttgyaa^av excuiant] eandem rem bia dizii; cnm praecessiBBet . . . ezcnBat. Bane quidam . . . alii nnam eandemqne rem biB dictam Tolnnt et Buperfluum pntant hkqvwvan . . . in imo. Masridus, qmem Burwumnus et Lion ucuti sunt. | 27 BOBpiretJ BOBpicit C I namus H | imo] npsvDiT quomodo 'pependit', cum dixerit 'rauco quod 302 SBBVII pendit^ hunc senswn volunt, telum rejmlsum ne summcUim qmdem haerere polmtj ut penderet, dlii unam eandemque rem his dietam volunt, et superfluum piUant ^et summo clipei nequiquam umbone pe- pendit% cum praecessisset ^rauco quod proHnus aere rqmlsum^ quod 6 idem est ^et summo clipei nequiquam umbone pependit*, et nikil atti- nuisse did p^itant ^summo dipei nequiquam unibone pqaendit^, tam^ quam non omnino necesse esset, ut de summo dipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit, sed duplicoMonem narrationis per ixe^egyaiSiav excusatU. 10 547. REFEBES EBGO HAEC sarcasmos est, iocus cum amaritu- dine; ut <(XII 359^ en agros et quam bello^ TroianC; petisti Hesperiam metire iacens. astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos. 549. DEGENEREM nou respondentem moribus patris. 15 550. Boc DICEN8 ostendit, simul dum diceret fecisse. altabia ad IPSA unde sperabat auxilium. aut quia AchUles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumereiur. trkmentem non formidine sed aetate. 552. DEXTRAQVE CORVSCVM EXTVLIT ^coruscum' si omatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gla- 20 dium in vaginam recondit^ quae lateri semper cohaerei si vero ^coruscum gladium' yis intellegere, lateri Priami in^xum accipe^ et xata t6 6LG)nci^vov^ postea caput esse sublatum. 554. HAEG FiNis ut ^ dies\ si tempus longum significat, generis feminmi est. et omnia Latina nomina inanima; simplicia, a verbo 13 atque idem] buc. III 91 || 24 omnia latina nomina e. q. b.] cf. Prob. instit. art. p. 124, 16 K. d. nom. exc. p. 209, 81 K. Sergias explan. in Don. p. 538, 34 K. Gelliua XIII 21, 12 protinus aere repulsum'? solvitur. 'neqniquam pependit', id est non pependit yel secundum Donatum ^penetrato scilicet aliqua ex parte scuti contextu telum pendens inbaerebat'. ctdd, D || 3 clippei (7 || 5 et nibil . . . de clipeo pependit liaud scio an post excusant collocanda sint et pro et nibil scribendum alii non nibil y 6 putant C^: possunt O, ut videtur || 7 non omnino necesse esBct enoiavit ScioppiuB: non omni non et esset est (7 | 9 Enc^cprAciAN C iQis^sifYueiav eno- tamt Scioppius | excusat Scioppius enotatnt || \0 ad v, 647 Beferes ergo haec] sarcasmos est. P | BarcaismoB Me BacrasmoB E || locus M || 12 asteiamos vtUgo. cf. Charis. p. 276, 29 et Diofn. p. 462, 36 K. ) autem om. M i 13 ut om. C |l ad V. 548 Illil pronomen. modo adverbium, ut (661) 'patet isti ianua leto'. I> cf. Dan. ad Ter. adelph. I 2, 36 1 14 patres C (s in ras. C*) | 17 ut] et enoUwit Scioppius y Bumeretnr om. Sdoppius | IS ad v. 552 Inplicuitque comam] quo> modo 'comam', si armatus galea erat? sed non omnes crines galea tegit. aive quia non habebat galeam;* nam hoc dixit (^09) ^arma diu senior . . . cingitar'. J) I 22 accipere C | 23 cata to siopomenon libri iad v. &bS Lateri capulo tenua abdidit ensem] si ^iacet ingens in litore truncus avulsumque caput'. 8i latus percussit Priami, quomodo truncum? hoc postea factum est; nam hoc insigni- bus viris fieri solet, ut alibi (XII 511) 'curruque abscisa duorum suspendit capita'. aut Huta t6 atmncifisvov lateri buo, id est Pyrrhi, dicat, quod in ▼a^^ ginam recondidit gladium i> | 23 od v. 554 Hic] talis, nt 'hunc ego te Eoryale aspicio'. P COMM. IN VERG. AEN. IT. 547—658. 303 non venientia, ^nis' syllaba terminata masculina snnt: inanima propter *canis': simplicia propter ^bipennis': a verbo non yenientia propter *finis'. ergo ^clunis' Iwrenalis bene dixit tre- mnlo descendant clune puellae. Horatius male qiiod pulchrae clunes. mc talis: ut <^X 479^ hunc ego te, Euryale^ aspi- 5 cio? SOBTE fatali necessitate. vel ^sorte* fortumy ut <^XII 932^ utere sorte tua. et quidam ^exitus sorte* pro ^sortis^ tradiint, abla' tivum pro genetivo, ^ 555. TROIAM INCENSAM pro ^llium'. 556. PEBGAMA proprie Troianae arces sunt: unde xar' il^oxriv 10 arces omnes ^pergama' dicuntur, ut poetam d^cimus, et intellegi- mus Yergilium. svperbym modo nobUem. 557. BEGNATOBEM ASIAE quia imperavcrat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litoke tbvncvs Pompei tangit histo- riam^ cum Hngens^ dicit, non ^magnus\ quod autem dicit Mitore', 15 illud, ut supra <506> diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit^ ^litus' locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod 4ituo iO/ud spatium desigmUur, ratione caret: oam a litando *li' brevis est, et stare non potest versus. litore] *quod Priami corpus ad litus tractum, aut ^litus^ pro solo 20 accipiamus, ut litoraque et latos populos, aut ideo Hitore\ ut ostendat litus iam esse, tibi fuerat Troia, ut (JU 11> et campos ubi Troia fuit* 558. ArvLSVMQrE vmeris capvt hoc est quod xatic tb (Siamci(i£- vov acdpi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut quin ipsa arrectis, visu mixabile, in hastis praefigunt capita. SINE nomine sine agnitione^ attt sine dignitate, aut sim- pliciter ^sine nomine^; a capite enim quis nomen ducit? 4 Horatius] Sai l 2, 89 g 16 in Pacuvii tragoedia] cf. Ribb. p. 130 ed. II. 2 propter canis] propter clunis canis Masmcim U 4 descendunt H | puellae] pelle If II 6 te Euryale] te tureale C teuriale ^ || 6 sortk aiitem.if \^^ adv, 655 Sorte. Troiam incensam] pro 'llium'. P||inckn8Am om, (7 || 10 ad v. .556 Per- gama] proprie Troianae arces omnes sunt. Superbum] modo nobilem. P catexochen C cata exochen LHM ) 11 poeta CM |j 12 uirgilius intellegitur M 13 ad V. 557 Begnatorem. Litore] quod Priami corpus ad litus tractum est. aut 'litus' . . . populoa. 'H' breuis est . . . uersus. P || frigiae CH 1 14 migdo- niae CHM | 15 non] fortasae id est. cf. Serv, ad Aen. II 135 || 16 quod aupra dictum est C^|| 16 pacubii C pacuiui ^ || 17 continetur priami cOrpus ad litns tractnm . . . troia init. qnod aut (aic) donatus dicit e. q, 8. || 24 od v, 558 Sine nomine] sine agnitione aut dignitate. P |j cata to siopomenon C 1 25 et] ed (7 II 26 qui in ipsa 1| 28 ducit Scioppius enotavit: dicit C, si ad aram oc- cieus eet, quomodo 'litore'.? solntur sic: 'litug' dicitur locus circa aram prope pedes duodecim, dictus a litando. alii ^litus' piropterea accipiunt, sicut alibi (IV 212) 'cui litus arandum' agros mari vicinos possidendoB Lione teste add, Guelferb, J, quae ad ^lUore^ v, 557 periinefit. 304 SERVII 559. AT ME me autem. saevvs horrob quia est et bonua: ut laetusque pex artus horror iit. est et amaris, ut Terentitis totus, ParmenOj tremo horreoque, postquam aspexi hanc. 561. AEqvAEVYM amabUiter locutus est; plus enim est ^aeguaevum% 5 quam ^longaevtm\ 562. viTAM EXiiALANTEk secundum eos^ qui animam yentum Yolunt: ut atque in ventos vita recessit. dibepta (liripi'enda: participium pro participio. ^ 563. cAsvs aut interituSy atd oaptivit^xs, 10 564. COPIA notandum de exercitu numero eum dixisse singu- lari, ut Sallustius fcom Sertorios neque rumperet an leTvi copiam avibuSf cum copias de exercitu numero plurali dicamus. ^copia' vero aliarum rerum est. 565. DESERVEHE oMNEs DEFES8I doloris voXj non aecuscUianis; sic 15 enim se ptirgat, ut alios non culpet, dicendo autem ^defessi^ etiam illos excuscU, a quibus desertus est 566. lONiRvs AEQRA DEDERE post hunc vcrsum hi versiis fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt, 589. CVM MiHi SE ordo est, cum mihi se videndam oculis 20 obtulit non ante tam clara. 590. IN LVCE in nimbO; qui cum numinibus semper est. 591. coNFEssA DEAM divino habitu; quia in primo venatrids habiiu se obtulerat. qvAiisqvE et ^vanta qualitas et qtiatUitas hoc loco ad puldiritudinem pertinet, 25 592. DEXTBAQVE PREHENSVM ea corporis parte qua Helenae 2 laetusqne] Stat. Theb. I 493. cf. Lnct. Plac. ad h. yers | Terentios] eun. I 2, 3 I 11 Salfustins] hist. fragm. inc. 1 Er. 1 od V. 559 At me] me autem P || 2 horro U || horror . . . amoris] horrori testata moris C|| totas C ^ Q ad v. 562 Vitam ezhalantem] secundnm eos; qni nolnnt animam esse uentum. Direpta] pro 'diripienda'. participium cst pro participio. Pg exalantrm // ( 7 uolunt uentum i/ y 8 eat pro ME ^ 10 ad t^. 564 Copia] de execcitn dixit nnmero singnlari (sm), cum dicimns copiaa plurali de exercitu^ copia uero aliamm sit. P | cnm singulari numero dixisse C 1 11 con Scioppius enotavU. | rumpor et Masvicius, quom Sertorins neque emmperet (erumpere Kritzim) tam levi copia nayibuB PtUsdiiua, Bergkius, Kriiztus. qnom Sertorins nequiret emmpere tam levi copia, navibns (se commisit) F. Schoellius. ceterum cf. Cat, 61, 5-1 12 com C || nnmero plurali de exercitu M y dicamns, nt Sallnstius (Cat. 6) ^memorare possem, quibus in locis maximas hostinm copiaa populuB Romanns parva manu fnderit add. I) || 13 est] sit C | 14 drpbmsi C ,; dploris vox scripsi: dolores uox C dolore nox enotamt Scioppius y 15 defensi C 18 qni a Tucca et Vario Bergkius: q tncca et nariuB C quos Tncca et Vamis enotavit Scioppius y obliti] sublati Bergkius. cf. Rihbeckii adnotat. crit. ad Aen. U 567 y sunt] sequuntur in codice vv, 567 - 588, cf. ad Aen. I 1 y 19 occulis C \ 20 clara] vidrndam qnalis poterat Veneris csse effigies in luce Lione^ teste add. Guelferb. / y 21 nimbo] mynbo J/y nominibns C {corr.-C^) nnminibns ex nubi- buB H y 22 DRVM (7 y 25 prrhknsvm] 'dextra' signavit hic prosperam , id cst ad COMM. IN VERG. AEN. H. 669—698. 305 ictam minabatur, quae- in templo Yestae stabat omata. ut enim in primo O^ diximusy aliquos hinc versus constat esse sublatos^ nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci^ et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei^ quae in sexto <[495^ dicitur, quia in domo est inyenta Deiphobi^ postquam 6 ex summa arce Tocayerat Graecos. hinc autem versus esse subla- tos, Veneris verba declarant dicentis <601> 'non tibi Tyndaridis facies inyisa Lacaenae'. 593. BOSEO pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non canvenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo 10 ore loqui cum fUio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. INSVPEB super, quod continuerat eum. 594. INDOMITAS magnas nunc. et ^quis' non wuUi admiranHs volunt esse, non interroganHs. 595. QVID FVRis aut quia furor est virum fortem ruere in 16 mulieris interitum: aut ^quid furis^, cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a prodio revocans. NOSTRi GVRA et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut ^ 251^ unius ob iram prodimur. ^nostri' autem et Westri' genetivus pluralis est antiquus et ex Oraeco veniens^ sicut 20 singularis est 'mis' et 'tis'. non est autem possessivum, sed ab eo quod est ^nos'^ et hoc est unde dicimus ^nostri causa facit', hoc est ^nostrum'. 597. SVPERET supervivat, supersit. 598. ASGANivsQVE PVER filius, ut tuque puerque 25 19 nostri autem et yestri e. q. s.] cf. Gellios XX 6 et Sery. comm. in Don. p. 410, 85. 436, 5. 502, 3 E. bonas partes dednxit Lione teste add. Cruelferb. 1 1 prabhensyic CM y pbehbnsvm ea] Posteri L {v. ea 2) || qua] qnia C qa=a L || ictum helenae C y 1 minaban- tnr H minabaEtnr L minabar Me i uestam H | instabat X y ut enim . . . Bublatos] nt enim dictum est yersnB illoB qui Buperius notati aunt hinc con- stat esse sublatos (7 1| 2 snblatus H^b posquam X/ y 6 uersos L {eorr. I) y fuisse C y BublatiB H H 7 declarant CHl: declarat L monstrant ME \ tyndarides C tynriridifl L {corr. Q y 8 lacaenae. sane quidam . . . Aeiaoi. bobbo pulchro C c/*. od r. 601 y 9 o^ V. 593 Insuper} super, quod continuerat eum. P y perpe- tuum epitheton Yeneris om. O y 13 et quiB . . . interrogantis Masviciua quid scribens pro quis post revocans (7tn. 17) collocavit. y 15 od v. 596 Quid furis] furor enim uirorum est. ^nostri' autem et 'uestri' genitini plurales sunt anti- qui, ex graecis uenientes, sicut singulariB est 'mis' et 'tis'. non est posBessi- uum, sed a 'nos' uenit, ut dicimus 'nostri causa facit', boc est 'noBtrum'. P\\ furor est CL furorem H furoris est ME y 16 fortasse cum extinctos socios videns yelis pugnare. || uides enotavit Scioppius y 20 antiquis L {corr. V) y veniens] descendens Af y 21 mis ex miss C mif) H | habeo C y 22 nos om. H \ 2^ ad V. 697 Superet] supersit. P || svpebet ex svpebat, ut mdetwr, L y snperuinit L {corr. T) Serrii oomm. Yol. I. Easo. L 20 306 SERVII tuus. Horatius puerosque Ledae. et est Graecuni; nam xatdag dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertac 599. cTRcvM KRRANT mire, quasi qtiaerentes: tamqnam prope sintj et adkuc sua opera fstm non avertant 5 600. HAVSERIT ENSIS aut percusserit, ut latus hau- rit. apertum; aut voraverit. 601. TTNDARiDis atqui lovis est^ non Tyndarei filia; sed sic dicimus ^Tvndaridis' de Helena, ut de Hercule An^phitryoniades. nam de love et Leda nati sunt PoUux et Helena, de Tyndareo et 10 Leda Castor^ qui solus mortalis fuit: unde Vergilius si fratrem Pollux alterna morte redemit^ qui inmortalitatem suam cum iratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse in- dicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum 16 filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset; tot sine dubio saeculis durare non posset. ha^c autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegjpto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset^ a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicai. facies invisa 20 pulchritudo Helenae odiosa^ id est Helena. et est Graecum; ut ^vis Herculea'; hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribefidam. *sane quidam Hnvisd' figurate dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a 1 Horatias] cann. I 12, 25 y et est Graecum e. q. b.] cf. Don. ad Ter. Andr. II 3, 26 I 12 Helenam vero . . . commendatam Proteo] ezscr. mythogr. H 182. lU 3, 8 1 Horatios om. H | laedae CHM | natSag] praedas C tiimabc L (niAAC T) naiaac IT 1 2 etiam om. Me | refdrtnr] referetur E et ad hominiB conditionem (idd. Fahridus || 4 et adhnc opera Bna non advertant Masvicius. fort. et adhnc Boa opera avertantur. cf. Doiuxtua od A. v. || 5 ad v. 600 et 601 Hanserit ensis] ant percussit . . . ant noranerit. Tyndaridis] atqoi (aut qui) . . . partitas est. ideo Helenam (aelenam) sororem eomm constat esse inmortalem. Inuiaa] odioaa. Lacaenae] a j)rouincia Ladbnica . . . quod rarum est. P 1 7 tindabidbs C7 ( at- qui ex autqui C || 9 nam om. C || 10 Castor] Clytemnestra et Castor Fabricius |; 11 inmortalitate sua P || 12 partitus est] traditur namque quod permiBerit se polluz occidi qua parte mortalis erat (fuerat X) ut castor inmortalitatem me- reretur sicque redemit add. LME omnia nomina uel participia in Jis. deei- nentia nomina ablatiuum in .e. participia in .i. et in .e. mittunt. licet etiam eadem et nomina et participia sint nominum autem quae et proprii^ et appel- latiua esse possunt ablatiuus a proprio in .e. exit. ab ablatiuo in .i. praeter illa add. M. cf. ad v. 610 || fuisse . . . ThebaniB om. C, tn Fuldensi fuisse testaiur Sdoppius, qui Thebano Eteoclis et Polynicis bello pro cum Thebanis bello enotavit | 16 raisse H | potuisset mythographi || hunc C 1 17 prius] primuB M primo me et Scioppius e Puldensi U ruptam C|| commendatum C | protheo LHM II 18 licet non enotavit Scioppiua. \ raptum C || aegiptum C 1 19 sub- tractum C || dicit Scioppiua enotavit | 20 pulcritudo L [ Helena] helenae C helena ex helene Z || 22 sane quidam . . . ACiaoi] cf adn. crit. ad v, 692 COMM. IN VEBG. AEN. U. 599-606. 307 Troianis, quia cum eam Paris rapuU, ad Aegyptum profectus dicitur, mutcUo itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehendere- tur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Hdena Proteo suam nar- rasset iniuriam, ab eo retenta est tum sine ea Paris venit ad Troiam, Graeci autem puta/ntes quod occultaretur a Troicmis et noUent sibi eam 5 reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Hele- fiam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi subUi' tam et quibusdam disciplinis phantasma in simUitudinem Helenae Pa- ridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtUiter, ubi Aeneas a Neptuno qppo- lo sita nube liberatur. aiupl S^ ap' eldciXG) Tgmg xal Siot ^AxaioC* LACAENAE a proyincia Laconica. et notandum^ derivationem mino- rem esse a principalitate, quod rarum est. 602. CVLPATVSVE PARIS criminosus, reus. divvm inclementia laienter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum con- 16 spircUione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi He- lenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. 604. ASPICE de Homero tractum^ qui indudt Minervam prae- stantem ista Diomedi. et bene subdistinguitl quia non soJum didtur, sed etiam manu significatur. namqve omnem ordo est: omnem 20 tibi nubem eripiam^ quae umida circum caligat et mortales hebetat yisus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila^ quia supra nebulam est^ plus videi est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Yenerium videre di- cuntur et numina: unde nunc merito post Yeneris abscessum numina 25 vidisse dicitur Aeneas. obdvcta superducta. tventi modo Widenti', alias ^defendenti'. 606. NEQVA PABENTis IVSSA TiME pro *wc*. ct *ne' particula 11 diupl] II. Y 451 g 18 de Homero] 11. V 127 sqq. y 22 dicitur emm . . . plus videt] ezBcr. mythogr. III 6, 24 l 23 est etiam . . . Aeneas] exscr. mythogr. III 11, 5 1 aegiptum (7)2 forte] forsan Scioppiua enotavit y 3 protheo C [ protheo C 5 et ScioppiiM enotavit: ut C y 6 se ex sed C y 7 paridis d y 9 datam C, correxi quam . . . pertulisse om. Scioppius y 10 apposita enot. Scioppiua y 11 aM4>rAPiAM NOTPoc KAi Aioi ACiaoi (7, om. Scioppius. quem Tliados versum scholiastes faho Neptuntm pro Apotline memorans laudasset, vidit F. SchoeUius y 12 diriuationem CPLHi& om, C/ y 14 od v. 602 Culpatus] criminoBus reus. P. y ve paris om, C\\ DFviNAM U y 15 inuidiae Scioppius enot. y consprratione C y 16 Bubverti] in hoc verho desinit Casseilani quatemio XII. y 18 adv. 604 Namque omnem] ordo est . . . et mortales hebetat (abitat) uisus tuenti. Obducta] superducta. Tuenti] modo uidenti, alias defendenti. PJ 19 Diomedi] axXvv d' av xoi an 6q>^aX(iAv ^lov, 7j nglv in^ev, otpQ* sv yiyi^codH^ff ri{ihv Q^bov ijd^ nal avSga (II. V 127 sq.) add. B g 21 habetat H y 23 optutibus M 24 etJam CE: enim LHM \ theo- loica If y 25 et om. L {add. T) y unde abeunte uenere numina uidit aeneas Me \\ 27 uiuenti ^ y 28 ad v. 606 Nequa parentis iussa time] pro 'ne'. et haec par- ticula imperatiuo iungitur modo, sea interdum praesenti tempori, interdum fu- turo (futinre), prout necesse fuerit. P y ne particula] haec particula C* 20* 308 SERVII imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori^ interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. Tv NEQVA p. i. r.] potest sane hoc praeceptum et ad generalUatem et ad sipecicUitatem referri, ivssa time veretur enim ne imperanti 5 sibi fugam non obtemperet. 608. 8AXIS SAXA dicendo ^saxis saxa^ renovavU narrandi magni- tudinem. 609. vNDANTEu ttut ^ abundantcm^ aut quia in modum undarum attoUitur, ut nec ardenti decoxit aeno, contra <^XrV 118)> semperque ar* dente camino: si vero nomina fuerint, omni modo in *e' exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut 'amans', cum no- mina fuerint, omni modo in ^e' mittunt; cum paYticipia, licenter 30 utimur. ergo quia ^tridens' nomen est, Hridente' debuit dicere: 11 sed constat Laomedontem . . . dicnntnr] exscr. mythogr. II 193. III 5, 7 ; 16 luno] Ter. Andr. III 1, 16 || 17 Pallae] bnc. II 61 || 23 omnia in 'ns' . . . necessitate] cf. Serv. in Don. p. 409, 27. 417, 6. Pompeins p. 268, 33 £. 2 nolnmuB ex uoluimnB M ^ ad et ante praesens et ante fntumm om. E (add, e) | fieri] referri C i 10 ad v. 610 Neptnnus mnros] hoc antem habet fa- bnla . . . offensi esse dicnntnr. P | 11 sunt LE: Bint ex sunt H sint 3f Pe Jl lamedontem PO 12 mouisse Py 13 Mysiis Daniel et C*: miaiis P mjstis Lm hostibns MEl tnythopr. III promisaiB mythogr, II. cf, Serv, ad Aen. VII 604, ubi misii libri || 14 dii om. ilf J^ || et offensi] et non rediditis pecuniis offensi L (idi litterae in raswr^Cj || 16 eos L (deos Q || 16 nam et portam Me || 19 hocix&mp] nossatbon LH enosictbon MEl xal hoofyaiog add, D | terra X 1 23 ezeuntiaj disinentia Z 1 24 sint MEl 1 26 arbitrio nostro ilf 1 26 aeneo E | semper M '! 27 e om. Z {add. 2) 28 sunt L (sint J) 29 fnerint] sunt ME j| omni modo] omnino C || licenter utroque utimur L COMM. IN VERG. AEN. 11. 608-616. 309 sed novitatem adfectavit^ nuUa cogente necessitate. sane in nomi- nibus, quae et propria esse possunt et appellativa^ ut Miberalis' ^felix' ^iuvenalis', ablativus a proprio in *e' exit, ab appellativo in *i'. 611. qvATiT concutitj conmovet. 612. ivNo 8CAEA8 8AEVI8SIMA P0RTA8 quidam ideo lunonem has por- 5 tas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fdtum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeab prisccis. SAEVissiMA quae et fugam vetabat. 613. sociVM sibi deyotum. fvrens irascens. 614. AcciNCTA id est armata, quia ipsa est CuritiSf et sub hoc lO nomine interest beUis; nam ideo (1 16)> hic illius arma hic currus fuit ^accincta' enim ^ferro armata% ut cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus. 615. lAM praeterea, ut iam quae seminibus iactis se sustu- lit arbos. arces ordinem tenuit: primum ^muros% deinde '^portas^, 15 post *arces^; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem ^arces* Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi' ciorum, ut Pallas quas condidit arces, et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris lovis capite generata, tbitonia pallas notandum duo an- 20 tonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, yehementius iratam Minervam; quod post victoriam ei sacrificare.noluerint, ut Horatius cum Pallas usto yertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem. respice 25 dicendo ^respk^ ostendit, vere iam cdliginem ab oculis eius esse subUUam. 616. iNSEDiT adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram de- 14 iam] georg. II 57 | 18 Pallas] bac. II 61 24 HoratinB] epod. X ISsqq. 1 adfectayitl desiderayit E (t affectaait superscr. e) || cogeate] ageate U 3 ab appellativoj ablatiao L (ab adpellatiao t) apellatiao £r|| 4. od v. 611—613 Qaatit] concatit, conmoaet (conmoait). Scaeas] pmcas. Farens] irascens. P 10 Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo, et est 5 pars yestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius quarum subsuta talos tegit instita veste. gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis, sane Gorgones tres fuisse dicuntur^ Siheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertdmt in lapides. Jiae autem mirae ptUchritudinis 10 fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigdHitur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula rrfert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. qtioe compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et su^ adfixisse pectori, 15 eique tf^uisse vim, ut quidquid vidisset muiaret in saxum. 617. IPSE PATEB qui omnibus unus esse consuevit: ut (X 112^ rex luppiter omnibus idem. et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. yiBESQVE secvndas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. 20 618. 8VFFICIT subministrat, suggerit. 619. eripe accelera^ raptim fac. vel ^eripe te fuga*. 620. NySQVAM ABERO bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius nec deus intersit^ nisi dignus yindice nodus inciderit. 26 LiMiNE SISTAM in limine, ut silyis te, Tyrrhene, feras agitare putasti. 621. spissis (noctis se condidit vmbris) densis. abscessu enim ple- rumque nuthina demonsirantur fuisse, cum subito apparere desierint. 622. APPARENT DiRAE FACiES sccundum mathcsin post absces- 30 sum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii 1 est falgidam . . . existimant] cf. Isid. orig. XIX 31, 2 |[ 5 Horatius] sat. I 2, 29 II 11 sed alia fabula refert e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VII 654 II 23 Horatias] a. p. 191 || 29 secandom mathedn . . . temperant] ez?cr. mythogr. III 11, 5 1 iNFVLOENs L {corr. D 3 limbnm legunt C legunt limbo X ( 6 subsnta IIMEl: suta (t «n rcta.) L pulsata PC* substricta StephaniM 1 tetigit P \\ 8 stenno P Sthemo Daniel || edriale P Euriale Daniel } 9 pulcritudinis P \ 10 uidisse Pl l^ accepta C|| 20 ad v. 618 Sufficit] subministrat suggerit P |j 21 ad V. 619 Eripe] adcelera . . . te faga (fugam). P|j eripi P || 22 od v. 620 Nusquam. Limine sistaml ut 'siluis te Tyrrhene (tyrene) feras agitare putasti'. P II 23 defecit LH deficit ex defecit i; || 24 interest L || 26 putasti] id est in siluis add. Fabricius^ 27 ad v. 621 Spissis] densis. P|| 30 dira om. C || paruisse L {corr. T) ) praesentis LH: praesenteB mEl COMM. IN VERG. AEN. II. 617-632. 311 intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facie8\ [veT] quia ^ditQj^ ajapdlantur qme sunt in ministerio lovis, quando morhos aut letum aut bellum hominibus moUtur, quia in XII, ait iam proximus Ucalegon. vel ^tum vcro\ quando et dii visi sunt saevientes. lo 625. ET Ex iMo vERTi quia superiori excidio, quando db Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. 626. ORNVM tp. . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem'tunc ad is Colchos etmtem inefficadter adamavit. quo absente f ad luchi conficere- tur, in hanc arborem didtur commutata. 627. FERRO ET BIPENNIBVS] ^ SlU dvotv. FERRO ET BIPENNI- BVS tautologia est. 628« ERVERE pro deicere et est acjrologia. vsqvE tam diu. 20 MINATVR aut *eminet', ut minaeque murorum: aut *movetur'. 629. TREMEFAGTA COMAM solita figura. ^comam* auiem pro ramis, per illam metaphoram tondentur cytisi. 630. VVLNERIBY8 pTO ictibus. IVQI8 cacuminibus montium. 26 RVINAM aliarum sdlicet arborum. 632. AC DVCENTE DEO secundum eos qui dicunt^ utriusque 24 tondentarl georg. II 431 | 27 Becondnm eos . . . barbatae Veneris] exscr. mythogr. III 11, 6. cf. Macrob. Sat. III 8, 1 sqq. t nooiaoi I 1 intemenientlB LM (iatemenientes I) | anaereticos] noxios anehereticoB L anareticoB H | temperant] id est martem et satomum (id est . . . Batnmum interrampAnt om. E) ne aeneae intercidant id est intermmpant (intercidant T) uitae rationem aneretici enim (uero Z) sunt mars et satumus qui intercidnnt uitae rationem si radiis Buis ortum geniturae pulsauerint add, El l 7 tvnc X3f J| 9 dii yisi] di- uiai Cy 14 p . . . .] fort. Melia U Ilii] fort. lovis || 15 veni secl. P, SchoeUius ve- nientem Burmannus y 16 ad lucni] cum luctu Masvicius Jji IS ad v. 627 Ferro et bipennibus] endiadyn. Pi^v dia dvoiv vel xavxoXoyia vulgo || 19 est] ideo quia 'crebris bipennibus' est add. D i 20 ad v. 628 Emere] pro deiicere . . . aut monetur. P|| 21 autem eminet LHi 23 ad v. 629 £t tremefacta (tremefactam) comam] solita figura. Nutat] cutit (fort. quatitur). P || 24 crytici C ^ 26 ad t. 630 Vulneribus] pro ictibus . . . arbomm. P y 27 ad v. 632 Ac ducente deo] secimdum eos . . . deuB afuit (affuit). P y hac L y dea H 312 SERVn sexus participationem habere numina. nam ait Calvus pollentem- que deum Venerem. item Vergilius nec dextrae erranti deus afuit^ cum aut luno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cjpro simulacrum barbatae Veneris^ corpore et veste muUdyri^ ctim 5 sceptro et natura virUi, quod ^AtpQoSixov vocant, cui viri in veste mu- liebri^ mulieres in virili veste sacrificant. dvcente de6\ [quamquam] veteres ^deunC pro magno numine dicebant Sallustius ut tanta mu- tatio non sine deo videretur. 633. DANT tela locvm f. r, illi reddidit ^flammam inter et hostes 10 expedior'. hic est hiatus. 635. ANTIQVASQVE DOHOS ^caras'. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest; utrum carum dicas^ an caritatis causam. sane Momos' ambitiose dixit 636. PBiMVM praecipuum. vel ^primum^ ante filium et uxorem. 15 sed Varro rerum humanarum ait permissum a Crraecis Aeneae, ut evor deret et quod carum puiaret auferret; Ulum patrem liberasse, cum Uli quibus simUis optio esset data, aurum et argenkm abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vdlet auferret; illum, ut simile, quod laudoitum fuerat, faceret^ deos pencUes 20 abstulisse. tunc ei a Crraecis concessum, ut et quos veUet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. PETEBAM pro appetebam et optabam. 637. viTAM PRODvcERE figurcUc, pro ^vitam producturum\ m 638. ExiLivM dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio 26 est. nam aperte quidem hoc agit^ ut relinquatur, latenter yero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis moyetur^ ut patrem relinquai sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fiigiendum sit. 7 SalluBtiaB] hist. fragm. inc. 66 Er. 1 ait Calvns] caluas in libro buo ait P l Calvus] Gallus mythographuB pollentemquel pollicentem P polluentem j& Q 3 adfuit M afiuit E y etiam om, /f II 4 Veneris] auae effrooditon uocatur. et hoc ad Graecorum imitationem qui d'Bog et ri hsog dicunt, sicut o avd^Qconog %al 17 av&Qionog, yir et femina add. -D II 11 caras] SallastiuB 'antiquitatis curaeque pro Italica gente' add. Fa- bricius cf, Serv. ad ge. II 209 || 13 dudt] pro domo una, non domum add. D (pro domo una super ambitioBe Q U 14 (m2 v. 636 Primum] praecipuum. uel 'primum' ante filium et uxorem. sed Varro ait concesBum Aeneae a Graecis, ut et quos uellet Becum et sua omnia liberaret, quod poeta Veneris praesidio praestitam dicit Aeneae. Petebam] pro adpetebam et optabam (obtabam). P | 19 illum scripsi: ille C7|| 23 ad v. 637 et 638 Vitam producerel figurate . . . extra Bolum. P|| 24 ratio L (oratio 7) U 2<> quidem om. Me \ hocj haec XJ7|| ait L agit ex ait J7 1 derelinquatur { ) 26 aliud] .f. uoluit supencr. l. scilicet ut ducatur. et obliquitas illuc spectat orationis quasi affectu (affectu om. ME) patriae uidea- tur uelle retinere urbem dum talia petit add. LME ^ id eat uoluntatem fii- giendi Fabricius quogue edidit COMM. m VERG. ABN. IL 633-642. 313 ei eius partes iia panutUur, ut fsi qui dissuadent, an supervivendum j^ patriae. quod ideo aperie non dixit, ne ceteras a fuga dehortari vide- retur, sed ait ^vos fugite, qui potestis*: a tempore ^saHs una superque*, ab invitis ^iis ^iam pridem invisus diis et iniUilis annos demoror^, sic quidem et iUud coUigitury an ddnlis patriae superare dd)eaL 6 639. IKTEGEB AEVi SANGVis plenam aetatem significat ex san- guine^ qoi non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane ^aevum* hicad annos referre debemus, cum dlibi tempus significet, ut aevoque sequenti. et (JH 415]> tantum aevi longinqua valet lo mutare vetustas, svo bobobe sine alterius auxiliO; quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et scmi, quorum utrum- qiie mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. 640. AGiTATE disponite, cogitate. S(Mustius traditur fugam in oceani longinqua agitavisse. 15 /641. GAELicoLAE ad quos nostra pertinet vita, ut (l 387^ baud credo invisus caelestibus auras vitales carpis et <(XI 51^ nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem et ^I 730^ igneus est illis vigor et caele- stis origo. anima enim caeli pars est^ corpus nostrum, umbra infe- 20 rorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum^ et addidit caelestibuS; ne crederentur infemi dii^ qui datores vitae non suni 642. SATis SVPEBQVE ad augmentum 'superque' addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt; ne minus significent, ut [^satis'J ^perfectus': nam 26 quaeritur, utrum ^perfectior' possit facere, ne incipiat [^satis'] *per- fectus' miuus significare. 7 qtd non est integer . . . tremor est] exscr. Isid. orig. XI, 1, 123 | 9 onm alibi tempos significetj cf. Isid. diff. verb. 67 | 10 aevoque] boc. VIII 27 {{ 14 Sallustias] hist. fragm. lib. I 61 Kr. | 24 sane sciendnm . . . significare] cf. Serv. ad Aen. XI 124 1 fortasse nt si quis dissuadeat || 3 post potestis tion nvMa intercidisse vi- dentur, ikluU haec ego fugere non debeo nec possum. cf. DoncUus ad hunc versum, dissentit F, Schoellitis ccniciena (lin. 1) ut oblique dissuadeat non snper- vivendnm patri Aeneae || 4 ab invitis Maaviciw: an inuitiB C|| annos] orbi C [| 6 ad V. 639 Integer aeui sangnis] plenam aetatem significat ex sanguine, qui (qne) non est integer, nisi in iuuenibus. P | 7 in am. Me || 11 boborb] id est proprio add. D || 14 od v. 640 Agitate] disponite cogitate. P 1 17 aud L (haud l) ant H II et] in Lipsiensi et super hanc vocem et super non sunt {lin, 22) X noiam manua saec. XII. posuit et in marg. haec adscripsit inter has fi^nras in aliis serui libris scriptum non inuentum est. || et] ut J(f e || 18 uos -H^U ^^ iIlisJET || debentem uliis jB^ II 20 nostrum F. Schodlius coU. ad Aen. VI 362: uero C aquae Fabriciua ] 21 ideo vtUgo: adeo libri p generalem deorum nomen II || et] sed X ) 22 caelico- lae C 1 di ^ II 23 ad 17. 642 Satis superque] ad augmentum 'superque' addidit. sane sciendum est . . . significare. P| aadit L (addidit I) || 24 temesis LH the- mesifl ME ) 25 satis maiuaculis litteris X, om. MEl || 26 satis om. StepJianus 314 SERVII 643. YNA EXCiDiA sub Laomedonte ab Herctile, sed iiKpatixmg dixit ^excidia*. svperavimys superviximi4S. 644. 645. sic o sic positvm adfati discedite cobpvs sensus talis est: praestate mibi yos funebre solatium, id est adfamini me, 6 ut dici mortuis solet Wale, vale, vale': nam ideo et ^positum* et ^corpus^ dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo esi ^miserebitur' vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono ^493]> mater Euryali aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invi- 10 sum hoc detrude caput sUb Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam. et (X 676^ vos o potius miserescite venti. alii sic exponunt: [et] ^miserdntur' id est quod 1 illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. 646. EXVVIASQVE petet quasi obiectio ^sed spoliatum linquet 15 cadaver', et responsio ^facilis iactura sepulcri': aut secundum Epi- cureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, faci- ^ lis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis ' contemptibilis et Uvis sapienti viro, ut sit ^iactura* dispendium. 647. iNVTiLis ideo, quia debUis fuisse dicitur post fulmen. an- 20 NOS DEMOROB quasi festinantes diu vivendo detineo. 649. FVLMiNis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Ye- nere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, 25 ut tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit^ Bomulus. AFFLAviT vENTis bcne dixit, quia scit, non iad fulmina, nisi cum flatu 21 tria, . . . finditl cf Sen. qnaest. nat. II 40. comm. Lncani I 151 | 25 tactoB] Gic. in Catil. m 8, 19 1 (id V, 643 Una ezcidia] snb Laomedonte ab Hercule (hercole). sed i(Kpaxi%a^ (enfaticos) dixit ezcidia. Snperauimns] snpemiximus. P ] Laome- donte] unnm excidium uiderat in marg. tris imhris torti radios, tris nubis aqaosae addiderant. sane de fulminibus hoc scriptum in recon- ditis invenitur quod si quem principem civitatis vel regem ful- men afflaverity et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae. Fabula sane talis est: cum inter aequales 5 epkdaretur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum lovi Venus questa esset, emeruitf ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi^ miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debUis vixit lo 651. NOS CONTEA praepositiones vel adverbia in *a* exeuntia modo prodaeunt ultimam litteram^ excepto ^puta' et ^ita'^ apud En- nium et Pacuyium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur^ ut ^ 269^ triginta magnos. ea yero quae declinantur breyia sunt secundum rationem nominum 15 in *a' exeuntium. effvsi lacrimis pro effusi in lacrimas. 652. OMNISQVE DOMVS modo familiam^ alias domicilium; inter- dum re yera domum. 653. FAToqvE vRQENTi (incvmbere) simile est ut ^currentem incitare^, ^praecipUantem impeUere^. 20 655. RVR8V8 iN ARMA FEROR quosl quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mort^ opto contra fatorum yim et matris auxilium. 656. NAM qvoD coNsiLivM quosi vetuerit regina audito ^mortemque miserrimus opto\ sic respondet Aeneas ^nam quod consUium aut quae 26 iam fortuna dabatur^? 657. MENE probatae pietatis filium. .nam pronomina habent yim suam^ nonnumquam et emphasin^ ut cantando tu illum? 6 com inter . . . debiliB yizitl cf. mythogr. II 196 || 11 praepositiones e. q. 8.] cf. PriBC. II p. 66, 20 H. Probus de cai syll. p. 262, 14. p. 264, 2 E. Seryias de final. p. 464, 24 8qq. E. Marina Victorinus de final. p. 238, 19. p. 2S9, 4 E. CledoniuB p. 76, 22 E. || 28 cantando] buc. UI 26 1 tri8 . . . addiderant] et 8equentia C || 2 sane de ftdminibus^. . . debiliB vixit in marg. exempl. Btml. scripsit Danid || 6 epularetur Danid *et mythogr. : ezultaret Scioppius enotavit 1 8 cum eum Danid: eum cum Scioppius | mterimi yidiBset Danid | 9 fulmen detorsit Danid et mythpgr. fulmen om. Sdoppius \1 adv, 661 Effnsi lacrimiB] pro e£Pn8i in lacrimas. P || 12 et ita om. U excepto puta et ita quia vulgo excepto puta et ita quae Vahlenus Enn. poes. rd. p. 180 fortaase excepto ita et quia. cf. Serv. de fin. p. 464, 24 K. et Prisc. II 66, 20 II. t 14 producuntur] a producuntur M a producunt Ell magnos JBj om. L, annos MJ magnoB annoB ^ | 16 rationem] declinationem J^' | 17 familia vulgo | domi- cilium] quod ad tempuB Bumitur (idd. L Buperior pars domuB superscr. l 24 yetuerit] an renuent? | 26 reBpondet scripsi: reBponderet C || 28 yim suam om. ME II et om. MEl | enfiusin HE emfaBin M 316 SERVn sane ^mene efferre pedem genitor' et cetera rhetorice per ddiberatianem tradatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit, posse plas est quam velle. 658. NEFA8 scelus, EXCiDiT bene excusat patrem dicendo 5 ^excidit'; et ipsam temperat obiurgationem. 660. PERiTYRAE henc ^periturae^ diocit, non ^perditae\ quia adhuc posse videatur evadere per suam et Afichisae fugam; ideo autem ^addere% tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. 661. ivvAT delectat, qtuisi malum Uli voluptati sit, patet 10 iSTi apocope est pro ^istic'. pronomen enim esse non potest^ quia non praecedit nomen. 662. MVLTo PRiAMi DE 8AN0VINE quosi his sanguincm fuderit Prior mus, quia et fUium eius Pyrrhus occiderit. 663. NATVM ANTE ORA PATRis his rebus terret eum, qui non 16 potest mortem timere. obtrvncat obtrimcare consuevit. 664. Moc ideo. qvod propter quod, 668. ARMA; viRi^ FERTE ARMA notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit^ cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta^ ut supra <^I 223^ diximus, dici debere. nam 20 et diem describit; nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fierL quis enim domum ingressus, non arma de- ponat? vd quia ad auferenium patrem arma deposuerat; vd quia armis Graecorum fuerat annaius, vocat lvx vltima victos id est vicHs moriendum est. 25 669. REDDITE ME DANAIS vd quibus me sustulit mater; vd tamquam quaerentibus et invenire cupiewtibus. et hene ^reddite^ quasi rdineatur; nam ideo ait ^sinit^. instavrata renova/ta; quod verbum et de feriis et de scaenis soldHxt apud veteres usutpari. 10 apocope est pro istic] cf. Serg. ezpl. in Don. p. 510 , 16 E. Pompeins p. 247, 83 E. 1 sane mene . . . fugiendnm sit praemisso *cod. Fuld.^ in marg. exempl. Basil, scripsit Daniel hctec addens deinde etiam senibuB esse fugiendum ut ^iamque ad^rit m. p. d. s. p.' et adiecit 'Natum ante o. p. p. q. o. a. a.' Deinde illi respondet, Dii me nolunt seruare ^Hoc erat alma p. q. m. p. t. p. i. E.' id est nolunt me seruatum. Illud autem na&iinmg adiecit 'Ascaniumque patrem m. i. c' Et ne quis quod nollet sine patre fiigere putaret inuidiose * magis quam uere dici ait 'arma uiri ferte arma'. || 2 tractatur scripsi: tractan- tur C y 4 oe? t7. 658 Nefas] scelus. P || 7 autem F. SchoeUius: amet C amat Lion \\ S exilio C, correxi || 9 a(2 v. 661 luuat] delectat. P || 10 istic MEl: ista LH || enim om. L \ 12 od v. 662 Multo Priami de (id) sanguinel quasi . . . occiderit. P [| 13 filium Baniel et C*: filius P | 16 ad t?. 664 Hoc] ideo. Quod] propter quod. P|| 17 cretici L tritici Hi 18 numquam LH (nusquam 1)^26 ad v. 669 Bed- dite me] quia (quae) retinebatur (retenebatur); et ideo ait ^sinite'. Instaurata] renouata. P || sustulit me X || sustulit] eripuit C COMM. IN VERG. AEN. II. 668-681. 317 670. NvmvAM pro non, ut numquam hodie effugies. 672. iNSERTABAM cunctationem ostendit hoc verbo eiuSy qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et ^ferd>am* dixit 674. pATRi melius ^patri\ quam ^mihV, tendebat oflFerebat, sed manibus etim gestans. 5 675. si PERiTVRVS ABis argumentum dilemma; id est conplexiO; quae adyersarium ab utraque parte concludit. 676. EXPERTV8 quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesefitis habere volunt^ quia praesens deficit. 677. TVTARE DOMYM hoc cst cui defcnsori relinquimur, si tu dese- lO ris? cvi PARVVS IVLVS interrogantis est. et simul epitheto com- mendat aetatem. 678. CONIVNX QVONDAH *quondam' aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe *quondam' ^semper' significat, ut in georgicis ut quondam in sti- 15 pulis magnus sine yiribus ignis, et est^ quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaeyis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod evenUirum timet, qtuisi iam conti- gerit, deflet; se autem ideo ultimam fadt, quod ipsa loquitur. diversam mtem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam 20 videtur dbicere, 680. svBiTVM pro ^subito^. adverbiuni est temporis secundum vete- res. oRiTVR oriuntur divina, ut Sol: ideo et fquia dicuntur oritur. 681. MANVS INTER mutayit accentum praepositio postposita. sane ^inter* plerumque pro *per' ponitur, sed raro apud Vergilium, 26 ut hunc inter fluyio Tiberinus amoeno. bona autem 1 namqnam pro non] cf. Don. ad Ter. Andr. II 4, 7. eim. II 3, 98 || nam- qoam] bac. III 49 4 ad V. 674 Tendebat] offerebat. P 1 6 sed manibas H: sed non manibuB LMEC*. cf. Serv. ad v. 681 y 6 argatom C dilema LH delima MEl || 8 ad V. 676 Expertas] quidam participiam . . . deficit. P || praeteritum tempus P ' set P II 10 ad V. 677 Tutare domum] hoc est cui defensori (defensoris) relin- quimur? P || 11 epitheto n est H ^ 13 ad v. ^78 Coniunx quondam] quondam . . . uxor non sit. aut quondam (condam) semper significat, ut in georgicis (gyor) 'quondam (condam) . . . coniugem nominaeti. P || 15 in post quondam om. Zr^ y 16 et est HMEPl: aetatem L et est sensus C et Fabrieiw y 17 po- ter%^/t L poterant M y nobiles M ^ 18 ex ductu litterarum 8ed%isi. videtur enim Seioppius significare voluissey et bene non satis apparere in codice. y 22 od V. 680 Subitum] pro subito . . . ueteres. P y temporis P: ordinis C y 23 ut eol ideo Commelinus: ut soli deo Cy et ignis, quia dii fundunt, oritur F. Schoellius. fortasse et prodigia dicuntur oriri y 24 od t;. 681 Manus inter] mutavit accen- tnm praepositio postposita. Monstrum] a monstrando, id est monendo dicitur, et refertnr ad praesens significatio eius (significationem). prodigiimi uero est, quod (que) . . . significationem. P y postposita praepositio Jf y 26 pro per po- nituT LHME: praepoDitui; C. (cf. Scioppius suspect. lect. III 5) postponitor Leidensia Burmannif F. SchoeUius de acc. l. l. p. 185 y 26 fluuium Ml 318 SERVII oeconomia ad lulum venit^ dicens eum fuisse inter manus parentum. Mnter manus' autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedihus patris comi- tem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella 5 tractasse. mirabile monstryh rciv ^eav est: dictum a mon- strando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. ^prodigium' autem est quod in longum tempus dirigit significationem. 682. LEvis pro leviter. 683. FVNDERE LVMEN APEX *apex' proprie dicitur in summo 10 flaminis pilleo virga lanata^ hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut fre- quenter diximus, latenter historiam. item hoC quoque de igni ad Servium TuUium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericula- 16 nam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguerC; Tanaquil; regis uxor, auguriorum perita^ intellegens augurium^ prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit^ eum clarum fore usque ad ultimam vitam. 20 perite sane lucem dixit, non ut in septimo <[76^ tum fumida lu- mine fulvo: nam*et illic splendor quidem est^ sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera piUeorum dixit, quibus sacerdotes utun- tury apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum suUle drca medium 25 virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum piUeum ex pelle hostiae caesae. 5 dictam a monstraiido . . . BigmficatioDem] cf. Isid. orig. XI 3, 3. diff. verb. 469 1 23 Saetomus] frag. 168 ap. Beiffersch. p. 268. cf. Isid. orig. XIX 30, 5 1 eum inter manus parentum fuisse 1> || 2 autem] aut 'Af || 4 annos septem M (scptem . . . tractasse m contextu omissa in marg. suppl ead, man.) || isse ex esse L esse ^ || 6 ton meson L ton meson HME l 8 od t?. 682 Leuis] pro leuiter. P | 9 od 17. 683 Fundere liimen apez] Suetoniua . . . caesae. sunt autem in his uersibus infiniti pro indicatiyis. P apex om. HM (add. m) \\ 12 autem ut HE: namque ut LM ^ 13 item LH, om. MEl | 14 seruilium tullium LH tullum seruilium M seruilium tuUum E | uericulanam MEl et Bwrmanni libri uerriculonam L uericulonam H ocriculanam Masvicius. Cor- niculanam scribere debuit Servius. cf. Liv. I 38, 4 ef IV 3, 12 Ovid. fast. VI 622 II 15 seruiliuB tullius hostilius L sertulius tullius hostilius H tuUins ser- uilius M tulIuB BeruiliuB J^' | 16 corripuit ME: corrumpuit L arripuit H , 17 quam MEl: quod LH || 19 intelli^t L {corr. T) g clarum eum 3f J 20 lu- cem] fortasse lenem. || dicit El || 21 illa 2f || 22 lacrimarum causa L causa om. M^ solis JETII ostenditur om. J(f || 23 Suetonius Commelinus: sytonius CP \\ 24 tutullum P I ^lere P || apice P || 26 tutullum P || figura Masvicius: figurae P 1 galere P ) piUeum est ex P COMM. IN VERG. AEN. II, 682-691. 319 684 ciECVM TEMPOBA PASCi crescere: *ut sacrum tibi pascere crinem. sunt autem hic infiniti pro i^icativis ^fun- dere', *lambere', ^pasci'. 686. SACBOS RESTiNGVERE FONTiBVS IGNES reltgiosos, non quos tunc ^sacros' sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos 5 RESTiNovERE FONTiBvs iGNEs] [ct] bcne ^fontibus^ fwn (zquis. ^sanctos^ vero, ut venerabUius fieret sane ^sanctum^ est interdum non idem quod ^sacrum\ neque idem quod Weligiosum^; interdum non aliud quam ^sacnm\ hic ergo ^sanctos^ sacros accipiemus, quippe quo loco auspida fierentj sicut ex Anchisae persona ostenditur y^cum dicit ^oaUos ad sidera lo luetus extulit^ et ^da deinde auxilium pater atque haec omnia firma\ alUer ^sanctum? accipi per singula loca didtur. 687. AT PATER ANCHI8E8 ct hic ct altbi Anchisen divinandi peritum indudt OCVLOS ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. 15 688. ET cAELo PALMA8 cvM vocE T£TENDiT fugac dcfensio esty ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et co^sen- tit argumenium voluntatis divinae sit. 689. si FLECTEBis aut secundum Stoicos locutus est, qui fati 20 adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. 690. ASPICE NOS quia intuentes dii iuvant: unde est <[X 473]> atque oculos Rutulorum reicit arvis, et contra (l 482]> diva solo fixos oculos aversa tenebat. aspice Nosy (guia intuentes 26 dii iiwant:) *nam de love in primo libro <226> et Libyae defixit lumina regnis. aut secundum mathematicos, quod quidquid luppiter irradiavcrit felix facit* 691. ATQVE HAEC OMINA FiBMA secundum Romanum morem petit, ut visa. firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, 30 nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, sol- vuntur priora: unde.est quantum Chaonias aquila veniente columbas. nam aquila sine dubio columbis plus potest. 7 sane sanctnm e. q. b.] cf. Macrob. Sat III 3» 6 | 27 aut . . . felix facit] cf. mytbogr. III 3, 3 | 32 quantnm] buc. IX 12 2 hic om. MEl infiuiti {11 E infinitiui l infinitina vtdgo | 3 pasci] hiato- rico more add. 2> | 4 od v. GSeSacros] religiosos. P | 6 scirent Me | probaturi Bunt C I 10 fortasse fiant || 11 pater auz. at. omnia firma C | 15 fulmine om, LH (add. T) | eBse Jtf | 23 iunant: nam de loue in X. libro sic ait cam in AMca esset Aeneas et Libyae defixit lumina regnis et contra diua . . . tenebat. aut secundum . . . facit. unde est . . . amis. C | 29 mortem £ U 30 petiti tuis afirmentur H H 31 diflsimilia] similia If | 82 priora soluuntur M | quantumque L I 33 pluB est L (potest I) 320 SERVn 692. FATV8 ERAT proprieUUem disciplinae seciUtiSj quod augurum ^effata* dicuntmr. 693. INTOKVIT LAEVYM sinistrum, prosperum; quia caeleste est; guae enim nobis laeva sufit {caelestibus) dextra swnt, ut diximns 5 supra <^64^. ^sinistrum' autem a sinendo dictum^ quantum ad augaria pertinet; quod nos agere aliquid sinat^ unde alibi siquem numina laeva sinunt sed hoc loco pontificalis inducitur disc^ina, nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam fUii sequiy omine quod de Ascanii fpro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo con- 10 firmationem; subiungit enim ^vix ea fatus erat senior^ sidbHoque fragcrc intonuit laevum\ prosperumy quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit ^subitoque fragore intonuit laevum*, quod ad auditum seilicet pertinet, iterum adiunxit quod ad visum per- tinet ^et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens muUa cum luce 15 cucurrit^. hoc autetn auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maxi' mum appellatwr, sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fuimina, quoniam cdtiora et viciniora domicilio lovis. 694. MVLTA CVM LVCE CVCVBRIT nunc theologicam rationem 20 sequitur, quae adserit; flammarum quos cemimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi phjsicam, utvento inpendente yidebis; flammarum longos a tergo albescere tractus. FACEM DVCENS lumen^ quod utique ex facibus nascitur. 695. 8VPER lABENTEM quidam hoc verbum unam partem orationis 25 esse tradunt. 696. IDAEA CLABVM SE CONDERE siLVA stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit ^multa cum luce' ostendit claros; quod ^signantem vias' scintillas quasdam dicit relictas^ quae ostendunt remansuros in di- 30 versis partibus socios; quod Uongo limite', ostendit errorem; quod 5 sinistrum . . . sinatl cf. Isid. orig. XI 1, 68 || 6 alibi] georg. IV 7 || 16 Binistras . . . lovis] cf. Plut. quaest. Bom. 78 || 21* vento] georg. I 365 3 Intonoit laenam] BiniBtram (Benistmm) prosperom, qoia (qne) caeleate est. Binistmm autem . . . laeua sinunt (sinant). BiniBtraa antem partes (partes om. P) . . . domicilio louis. jP ^ caelestibus add. Masvicius || 5 supra] quando autem terrenum contrarium add. LME ^ dicitur P || 7 sinant C7 || 8 vellet] fortasse nollet | 9 pro et auspicii ddeoit Masvieiw. fortasse de Ascanii capite pro auspicio b. o. cf. ad Aen. IV 340 || commonitum Masvicius | 11 prospemm quia] fart. prospera enim quae | 16 parteB om. P | 17 foriasse ex ea ipsa l 19 adv. 694 Facem ducens] id est lumen, quod utique ex facibus (effacibus) oascitur. P ; theoloicum if 1 20 sequitur rationem X || 24 ad v. 695 Super labentem] quidam . . '. tradunt P. post tractus (lin. 22) hoc scholium habuit C || 27 ita] ista ita L (expunxit l), om. Me | inde Idam Fai>riciu8 | 29 scintilla H | ostendunt ex osten- ditur, ut videtur L COMM. IN VERG. AEN. II. 692-706. 321 *sulcum' dicit, significat longum <780> ^maris aequor arandum'; quod ait ^sulphure fumant' divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor stdphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. ^cedo equidem', quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et hene quamdiu yivit Anchises, totum ei 5 conceditur. quidam fumo hellum, quod in Italia ftUurum erat, signi- ficari tradunt 699. viCTvs GENiTOB quasi pertimx et a pristino proposito recedens. SE tollit ad avras verhum augurum, qui visis auspi- ciis surgehant e templo: unde est ^extemplo'. lo 700. ADFATVRQVE DEOS agit diis gratias. vel certe invocat 701. lAu lAM NVLLA MORA EST ct ^ ccdo equidcm^ ostendit eum Aeneae dictis consensisse. 702. DII PATRII 8ERVATE DOMVM SERVATE NEPOTEM: VESTRVM BOC AVQV- RivM hic ostendit, Anchisen ea qtios qptabat per impetrationem augurii 15 meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per constdtch tionem avium aut signorum. periie ergo signum de caelo ^augurium* di»it ideo et adiedt ^servate domum\ id est genus, familiam: ^ser- vate nepotem^, a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. 703. VESTROQVE IN NVMINE TROLA. EST in vohis haheo Troiam: 20 propter illud <(642)> has mihi servassent sedes. alii ita eocpo- nunt: augurium numenque vestrum effidat, ne putem "Troiam perisse. 704. cEDo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut cedamus Phoebo. comes ire recvso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto <112> 26 Aeneas ille meum comitatus iter. vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. 705. DiXERAT ILLE hic distingucndum. alii ^iUe' et ^ignis^, sed mcde. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. 16 augurium . . . eignorom] cf. Isid. diff. verb. 6 || 23 cedere . . . Phoebo] cf. Nonius p. 250 M. 2 Bulpure M (sulpbure m) || fumat X || 3 Ancbisae cognosciiur Fabricius \\ 4 indicat] et tenuis fugit ceu fnmus in auras {Aen, V 740) add. C || quasi dicat licet Bciam me C: quasi licet etiam sciam me L quas licet etiam me H quasi licet sciam me ME || 5 quamdiu vivit] quod diuinarit C || 6 fumo scripsi: fumum C. ceterum quidam . . . tradunt coniungenda videntur cum fulgura . . . sequitur {lin. 2): quae veri simile est ad et late circum loca sulpbure fumant (v. 698) adscripta fuisse || 10 a templo LH^ est extemplo MEl: eztemplo H ettimplo L I extemplo adverbium Fahridus || 11 dis ^ ) 14 od v. 702 Vestrum hoc augurium] augurium exquisita (exquesita) deorum uoluntas per consultationem (consolationem) auium aut signorum. Seruate nepotem] a quo certa erat Ko- manae prolis propagatio (propagata). P || 19 certum crat sci-ipsi: certus C propagaturum iri C || 20 in vobis babeo Troiam] in uobis ea omnia habeo C 25 quippe] quoniam prope C || sexto] septimo LH ^ 27 patris concedere L 28 auspitia HME Servii comm. Vol. I. Fato. I. 21 322 SERVIl 706. PROPivsQVE [quamms secreta domus sit^ propter illud <300> arboribusque obtecta recessit. et est ordo: incendia propius Yolvunt aestus, id est calorem. unde etiam ^aestas' dicitur. 707. ERGO AGE quia consensisti, et ignis propinquat. *age' 5 autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbiam, adeo ut plerumque ^age facite' dicamus et singularem numerum copulemus plurali. CERVICI *cervix' cum numero singulari dici- tur, coUum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis frange cervices. 10 710. AMBOBVS ERIT et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. 711. ET LONGE 'longe' valde, ut Tiberinaque longe ostia. nam ^longe' non potest, quia sequitur *pone subit con- iunx'. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile 16 posse deprehendi. *t?eZ ^longe^ ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit,* servet autera custodiat, ut <(VU 52)> et tantas ser- vabat filia sedes vel servantem ripas. 712. FAifVLi unde familia. ♦ 713. vrbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius egres- 20 sum magna me accepit Aricia Roma. Sallustius accusativo, ut raro egressa fines suos. ergo utrumque dicimus. TVMV- LVS modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templvmqve vetvstvm de- 4 age autem . . . adverbiuml cf Don. ad Ter. Andr. III 4, 19. adelph. IV 2, 33 II 7 cervix . . . cervicesj ci. Isid. orig. XI 1, 61. diflf. verb.* 118 || 9 in Verrinia] Cic. in Verr. act. sec. V 42, 110 || 16 Servet custodiat] cf. Nonius p. 387 M. II 17 Bervanteml georg. IV 469 || 19 Horatius] sat. I 6, 1 || 20 Sallu- Btios] hist. fragm. I 81 Kr. || 21 Tumulus terra tumens] exscr. Isid. orig. XIY 8, 21. XV 11, 2 l ad V. 706 Auditur] ordo est: incendia (incendi) propius uoluunt aestus, id est calorem (colorem). P || illud om. ilf || 3 dicitur] a calore add. C t A ad V. 707 Ergo age] age autem non est modo . . . frangere ceruices. P || appro- pinquat 2> || 5 adverbium hortantis Daniel et C* abtm (id est ^ablatiuum^) hor- tantis P II 8 ut in Verrinis Cicero vulgo || 9 frange ME et Ciceronis libri: frangere LMPC* || 10 ad v. 710 Ambobus erit] quomodo 'ambobus', cum dicat ^dextrae se paruus lulus implicuit'? soluitur: huius modi enim aetas in captinitate solet recipi, ut alibi (766) 'pueri et pauidae longo ordine matres'. ergo ad filium e. q. 8. JD || et ante ad filium om. LHC* {add. l) || 11 sed om. HEC* (add. e) j| loquetur vulgo || 12 ad v. 711 Longe] ualde . . . pone subit coniunx. Seruet] custodiat. P, qui in his verbis desinit. j| 13 quia om. P ,, 15 comprehendi Stephanus, Daniel et C* ^ vel longe . . . potuerit post sedes {lin. 17) habet C, transposuit Masvicius || 16 custodiat] ut seruantem ripas add. E {expunxit e) || seruabat E et Vergilii libri: seruaret L seruarat ex seruaret H seruarat i^ || 17 servantem ripas om. ME i 20 me] mea E || aritia itf ^' |i 22 sepulchrum libri COMM. IN VERG. AKN. II. 70« -7ai. })a» 8ERTAE CERERis bene Cereris fanum anto nrboiu (ohhc faoit)^ (]ua« dea rusticorum est. et librate Aeneas ot CeroriH toniplum vi vo- tustum elegit; ad quod nec viris erat aditus, sicut hostoN |Miial)aiit ! nam Aeneas scit^ ante esse profanatum: nec praodae n])U (iraooi poterant duci. a 714. DESERTAE CERERis utrum a sacerdote, qui in soxto <4H'ly extinctus inducitur, ut Cererique sacrum Polybootnn: an Mo- sertae' belli tempore propter decennalem obsidionom? an MoNortan* a filia^ ut nec repetita sequi curet Prosorpina inatnun. * ANTiqvA CVPRE88VS Qcl vetnstatem rettulU. cuprcnsum autom^ funn- lo brem arborem, bene ante templum deae lugentiH eHHo conHrmat. *** 715. RELI6I0KE PATRVM timoro: et est reciprocum. nla 1V- rentius nam mihi nihil esse^ religio est dicere^ id OHt motuN; item Vergilius contra multosquo metu ««rvata p<»r annos: conexa enim sunt timor et religio^ ut BtatiuH primuH Jn 10 orbe deos fecit timor. 716. Ex DivERso ut non sit suspicio Graeciff. 717. CAPE SACRA MANV non est dantin; ned hortaniiH, ut UAhl, quia seqnitor 'me bello e tanto digressum et caed^; rtutt*.uii aiire ctare nefas': scit enim, Graecos ex pollntion^ Pallailii pia/;ij|iiiii '^^o commisisse. 719. FLVMisE rivo perenni, quia itufiter aqua flwmH viva twUnr. FLYMIXE Tivo semper flnenti, id est naturali, nt ^I 107/ viyh- que sedilia saxo. est aatem aagurale yerburo. 720. ABLVERo pro dUuam. i% 721. LATOS VMESOS ant more heroum m laudai; aui tAtU», IummdT e£ Ooc a4 Ter. fLfjtm, II X 1% 1 aate -En^iai «aae frett hUj^h^APtMA si IPtMmf^l *\\'\i wr ^i^^ tfff/^m fP *«»* fiurit libri pf wf*'»^ C* om \ qi,iak t. ht,,\ L I r»>«:i^ L \ ','* r* .'M **» t».r.«'^ // | f^.fvto /, \ Vf ^^f*«» a^*. /1/ /< suL Lh viiA ♦rvj: Xh I yu.Jur, \ y,„,^,fffv^ M \ A\f,y\*mA>} // \ T^z n4 r. 71* Flrriasft uiu'. ^r*tim \\.J^ /vjf^vy a/.v* A ff t*A f»M»* tttff-*^*,f .••-•>,a C9|ie itiA 31. "}. v 5 .^.'^ \ .*^ t 4 *^, /^W / A*>/ fr /| w»/v rt ff A^r ■t %'. a j^ i *!«c mCitm 4;i«jri;'**'^ v^-^V-v.n '^ | >% A.*A>»ffO pff* tt\f\'*i*ftt /mfnM 324 SERVII stemendo latos facit. vel ^latos' sufficienies vecturae; vuU enim osten- dere, totum se ad onus praehuisse: et ideo ^umeros^, non ^umerum\ 722. IN8TERN0R elegonter tamquam onus laturus, ut de animaiibus. 723. SVCCEDOQVE ONEEi figura est, ut <478> succedunt 5 muro et flammas ad culmina iactant. 724. iNPLicviT puerilem expressit timorem; ne manu excidat patris. sEQriTVRqrE patrem non passibvs AEdvis hene de praesente puero, qui, ut ptitabatur, inter "inanus reginae erat positus^ expressit adfedum. 725. PONE ^post% sed loco tantum, non et tempori adiungUur. 10 et adverbium est, atque ideo ultima syllaba babet accentum. svBiT sequitur. OPACA locorvm quia dixit <300> arboribusque obtecta recessit. est autem elocutiO; ut (1 422]> strata via- rum. alii ^per opaca\ per crassa accipiendum putant; vel ^opaca' obscura. alibi ^opacim' amoenum. 15 726. £T M£ QYEM DVDVM naturalia plus timet quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem^ propterea quia sequitur *comitique onerique timentem'. . 727. GLOMERATi EX AQMINE proptcr illud <414> ^undique coUecti invadimt'. 20 728. NVNc OMNES TERRENT AVRAE hic ostcndit, etiam fortes viros pro rcntione tcfnporis et causamm et dd)ere et decere metuere. sonvs EXCiTAT OMNis consteruat. 729. svspENsvM soUicitum. comitiqve quidam ^comiti^ pro comi- tibus a^icipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intetlegi, et 25 singulariter dictum, ut ^equitem* et ^peditan^ de multitudine dicimtis. 731. SVBITO CVM hysterologia est. nate haec singula* pro- nuntianda sunt; quia perturbatis iugis non datur sermo^ nec gau- dentibtis, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt 9 Pone post . . . adiungitar] cf. Isid. diff. vcrb. 436 || 10 adverbiam . . . est accentum] cf. Serv. comm. in pon. p. 439, 28 K. || 14 alibi opacum amoennm] cf. Isid. diff. verb. 42 6 cnlmina] fastigia H f. L bX fastigia superscr. e || 9 post . . . adiungitar et Danid edidit y 11 Sabit Bequitar Daniel edidit 1| dixerat X | 13 per craasa F. SchoeUius: caau (7 U 15 nataralia plus timet haud scio an non sint Servii \\ 16 timorem] fortasse terrorem H 18 examinr If || 20 od v. 728 Nunc omnes terrent aurae] hic ostendit . . . metuere Z) guoque habet 1 22 conatemit 3f constemit deicit J^ 1 23 o^ t;. 730 lamqne propinquabam portis] quomodo 'portis', si ^ferimur per opaca locorum'. soluitur: sed per opaca locorum extra portas subit. bas autem portas dixit, quas acceperat cum colonia fieret, et bonor ebt patriae. sulcus ducitur eztra ciuitatem ex terra aratro nersa (uertatur D) in omnium circuitu, et a portando portae appellatae sunt D et Guelferb. I Lione teste 11 26 ysterologia L cysterologia H isterologia M ystorologia ^ 1 27 sermoj oratio Me COMM. IN VERG. AEN. 11. 722—746. 325 733. PROPINQVANT non dicit qui, propter sequentem de Cory- bantibus oeconomiam. cerno non nuUi quaerunt, ex ciiius jpersona ^cemo' dictum sit. sed altius intuentes ^cemo' Aeneae dant, ut ipse hum versum dixisse videatur^ 735. NEscio dvoD TREPiDo excusatto est coniugis longius derelictae, 5 et bene ^nescio quod^ ait, quia hoc postea a sitmdacro uxoris agnoscit. MALE NVMEN AMicvM non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel ^male amicum* iratum, ut (2Sy statio male fida carinis, 736. MENTEM memoriam, ut paulo post ait nec prius amis- lo sam respexi. 738. FATOKE EREPTA CREVSA ordo est: fato erepta Creusa substititne^ erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit (Jll^ non haec sine numine divum eveniunt. 740. NEC POST ocvLis EST REDDiTA NOSTRis constat: nam 15 umbram eius vidit tantummbdo. alioquin mentiebaiur dicendo: non vidi, 743. Hic DEMVM 'hic una defuit', aliter vitium est. ^huc^ enim dicere dehuit. vna id est sola. et videtur improprie de neces- saria persona ^una' dixisse, quae non sic debet numerari^ quasi nur fnero defuerit, sed quasi adfectui dolenUs; sola enim de muUis in- 20 teUegitur, 744. C0MITE8 utrum nattim et virum, an separaMm alios, an famulos dixit? natvmqve qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virvmqve (fefellit) "videtur excusasse oblivionefn suam et culpam ad deos rettulisse. 26 745. deorvmqve hypermetrus versus est, ideo, ne si ^deum^ per genetivum pluraiem diccret, ofiOLOteXevtov faceret, dicendo autem ^quem non ifwusavi amens hominumque deumque^ dat sibi ammtiam, quia in furore iticusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit ^quem non', intellegimus etiam deos. 30 746. viDi crvdelivs bene se futurus commendat maritus, qui opud feminam sic ostendit priorem se amasse uxoreju. 18 Una id est sola e. q. s.] cf. ad Aen. XII 817 et georg. I 30 1 coribantibuB Z || 2 oeocomiam L oeoconomiam H aeoconomiam E || non- nuUi . . . sed D quoque hahet || 7 mea] meae E || 9 iratnm . . . carinis Baniel edidit || 10 amiBsa HM || 11 reepexit ME (reBpexi e) H 15 conatat hoc Mle 17 Hic dkhvm] collectis omnibvs vma defvit ordo eBt cidd. E ordo est add. l 20 adftctns C, corr, F. SckoelUus H 26 ypermetrus LME permetrus H || versuB hoc est una syllaba superhabundans. qui (quae l) quotiens fit. sequens a uocali incipere debet (debet incipere l). et iase (ipse T) in uocalem. aut in .m. litte- ram desinere propter Bjnalipham (sinelipham V) add. El l %V bene om. ^ || se his uerbis futurus commendat didoni maritua l 326 SERVII 748. VALLE RECONDO hinc iaiu ostenditur nimia multitado. 749. VRBEM REPETo quidam Wepeto^ pro ^rqpetere {stattu>y acci- piunt. . FVLGENTTBV8 ARMI8 licet iutempestive ^ fulgentibus^ dia^erU, tamef^ potcst significasse scutum et galeam^ quibus solis caruerat patrem por- 5 tans et filium ducens. 750. STAT CASVS placet, ut stat quicquid acer- bum est; morte pati. 752. OBSCVRA LIMINA aut per noctem obscura: aut certe posticum Mimina' significat. 10 753. q,vA pro unde, retro observata seqvor relego, retro sequor mea vestigia. 754. LVMINE LVSTRO oculos circumfcro; non enim facem ferre poteraty quia proderetur. 755. IPSA SILENTIA ipsa quae terrere non debent, praecipue 15 inter bostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. 756. si FORTE PEDEM, si FORTE iteratioue auxit dubitationem. INRVERANT DANAi quos Veuus aute prohibuerat: unde est <(599> et ni mea cura resistat. 758. ILICET confestim. hoc significat [et] Mlico'; sed metri 20 ratione variantur. SVMMA AD fastigia vento qui auget flammas, ut <304> veluti cum flamma furentibus austris. ^fastigia' autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras. inde est et caelumque profundum, quasi cuius porro sit fundus, 26 cum de imo ^fundus', de summo ^fastigium' dicatur. 760. PRiAMi patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? 761. VACVis magnis, quippe illic erant omnia. alii ^txxcfiis* pro vaatatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut ^vacuis^ a nohis; aut certe ^vacuis^ latis. ivnonis asylo templo: undenullus 23 forsitan] georg. II 288 || 24 caelumque] buc. IV 51 || quasi cniua porro sit fundus] exscr. Isid. orig. XIV 9, 4 1 hinc] hic vulgo 1 iam] ctiam i? 1 2 quidam Masvicius: qui C ) statuo addidit Masvicius || ad v. 749 Et.cingor fulgentibus armis] si armatus erat, qnare ^cingor'? soluitur: hoc ad scutum refertur. idcirco scutum non habebat, quia patrem et filium continnerat. Z) || 6 acerbum LME: acerbium H acerbi libri VergUiani || 7 marte L (morte l) martem IT || 8 obscuram E {| 9 per poaticum dicit Me posticnm dicit limina E per posticum limina signi- ficat l II 10 QVA pro unde Daniel edidit || seqvok sequor id est relego Me retro sequor] retro ct prosequor C |j 15 tantum cedit] cedit L (tantum add. l) natum ceditur H || 17 unde] ut M |j 19 illicet L silicet if || et deJ. F. SchoeUius. cf. Serv. ad Aen. XI 468. Charis. p. 200, 27 K. hic significat quod ilico Danid et C^ hic significat et ilico Masvicius || 20 quia MEl^ auget] urget C|| 24 et ante caelumque om. Me || 25 dicitur M 1 26 ne vel] neue X 1 27 quippe] nam M g 29 templi H COMM. IN VERG. AEN. II. 748-768. 327 possit ad sfipplidHm extrahi. dictum ^asylum' quasi ^asyrum'. dlii ^asylum^ ideo dictum, qtiod nuUus inde tollcretur, id cst quod GvXa- ad^ai, hoc est dbripi, nullus inde poterat; vel quod fuffienti illuc spolia non detraherentur ; avXa enim Graece aut furta aut spolia dicuntur, hoc autem non est in omnibus templis^ nisi quibus consecra- 6 tionis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos iusequebantur hi, qui erant a patre oppressi; sicut docet in duodecimo <(497^ Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est <^ VIII 342^ quem Romulus acer asylum rettulit, non ^statuit'. quem lomm deus fLucoris, sicut lo Piso aity curare dicitur. stmt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo lunmxis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos condusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo fcminas et pueros clausoSy quod imbellis csset aetas et sexus, quibus etiam liostes parcere consueverunt. 16 762. PHOENix Achillis magister. 763. HVG pro illuc. oaza census^ Persarum lingua. et est uumeri singularis tantum. 764. MENSAEQV^' DEORVM postquam <351> ^excessere omnes adytis^ 20 765. CRAT^ESQVE AVRo soLiDi qui sunt vcl inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaqve vestis pro captivorum, et est nota elocutio. 766. LONGO ORDINE longa multitudine, ut in sexto <754> unde omnes longo ordine posset, cum non dicat ^por ordinem'. 25 non enim ordo erat in multitudine. 768. Avsvs quia inter hosies. voces iactare quae contrariae sunt latere cupieuti. et inquirendi officium ad vocem transtulit 6 hoc autem e. q. s.] cf. Serv. ad Aen. VIII 342 et mythogr. II 166 11 Piso] I 4 ap. Peterum p. 118 1 ad supplicium Daniel edidit || asilum JET U asirum HE || 2 ovlaaxcLi C 3 vcl quod fugienti . . . dicuntur Daniel edidit post Statius (lin. 8) collocata 4 €vXai C7 II 5 hoc autem] quod MEl ^ nisi quibus] sed in his quibus El || G primo autem] multa inerant in scuto lora quibus raanus infcrebant ut cly- peoquc sinistram insertabam aptans oc ipse multi hic add. M, expunaiit m. cf. ad Aen. 11 393 sq. || primum E || 7 hii E ii i^ulgo \\ a patre ipsorum Fahri- ciu8 II 8 sicut statius in duodecimo docet 31 || Statius] 'fama est defensos acie post bnsta patemi numinis Herculeos sedem fundasso ncpotes' vulgo addun- turl asilum H, om. M |j ctiam] et E || 10 asyllum H || retulit LHME I| Lu- coris C Lycoreus Masvicius, Lycoreus vel Lycores coni. O. lahnius relat. Lips. 1847 p. 4*21 sqq. Lucaris Hartungius d. rel. Bom. II p. 64 || 21 sckolium ad Crateresque auro solidi edidit Daniel || 24 longa multitudine . . . posset om. H \\ 26 cum om. L {add. T) || 28 lateuolenti L (latere cupienti l) |[ cupienti. et hic ostendit et se fato euasiBse et fato coniugem n^rdidisse. sed inquirendi e. q. 8. C 328 SERVn propter noctem. Woces' vero, quia ^iterumque iterumque vocavi^ Avsvs q. V. I. p. V.] *[et] hic ostendit, et se fato evasissey et fato con- iugem ^f>erdidisse. * 771. TECTis per tecta. et est antiptosis. 6 772. iNFELix SIMVLACHVM mihi, non sibi: ut quae potui infelix? per ^simulacrum' autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. 10 773. MAIOR IMAGO quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex Jumine deam factam. 774. STETERVNTQVE coMAE ^Q/c horrorc, 775. TVM 8IC ADFARi infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicUur non fuisse. qvid tantvm consolatio est; se- 15 quitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut ^ 740^ nec longum laeta- *bere: te quoque fata prospectant paria Acron Mezentio. 776. INSANO hic sine rationCy aut certe magno, ut insani fe- riant sine litora fluctus. indvl6]^re vel permitteref vd 20 operam dare, ut <(IX 163> indulgent vino. 777. SINE NVMiNE DivvM sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. 778. EVENIVNT NEC TE COMITEM IIINC ASPORTARE CREVSAM hic versus caret scansione: unde multi ei ^hinc', multi ^as' syllabam 26 detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut 7 in Homerol Od. XI 601 ) 18 insani] buc. IX 43 J 19 Indolgere vel per- mittere . . . vino] exscr. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 49 1 noctem] ibi enim Toce opus est, ubi uisus non suppetit addunt Stepha- nu9, FabriciuSi Daniel, neque in Fuldensi defuisse adnoiavit Scioppius Q quia ait ME 1 iterum iterumque LHE 1 uocauit LH ^ S umbrae] umbram H um- bra ME ^9 anima H\\ 13 schoHum ad Tum sic adfari Daniel edidit || 16 quae ex quia -L || a corpore El (a expunxit e) || 16 ut infra Orodes Mezentio nec longum Masvicius y ut . . . Mezentio om. E (m marg. suppl, e), expunxit l > 17 te] et LH, om. Me y prospectat Me || paria] post LHMe y Acren LH. Acron Mezentio vulgo omittuntur || MezentioJ post atque aut eadem m. a. t. add. C \ 19 yel permittere yel edidii Daniel || 22 fata sunt quae dii (di H) fantur LHC^: fata sunt quae dii fantur uel quae indubitanter eueniunt M fata sunt quae indubitanter eueninnt uel fata sunt quae dii fantur E quae in- dubitanter eueniant uel fata sunt in marg. add. 2 y 23 evenivst om. ME ,' cbevbam] f. a. I. 8. add. L f. a. s. add. ff y 24 uersus hic M || acansione caret Daniel, quibus in Ftddensi haec addi adnotavit Scioppius si non conuertatur ut per eclypses aut synaloephas scandatur ita Eueniunt nec te hinc comitem a. C. ut ita scandamus *Eueniunt n. t. h. c. a. C. fas. hic uersus caret scan- sione unde multi as syllabam detrahunt, sic tamen uix fide seruata e. q. 8, 26 sit libri: om. Daniel fit Fabridus et Stephanus fiat Masvidus COMM. IN VERG. AEN. II. 7J71-781. 329 ^eveniunty nec te hinc comitem', et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin^ nec hiatum, nec synalipham recipit. CREV- SAM quia Latina declinatio est^ erit Latinus accentus. 779. FAS pro fato; quia sequitur ^regnumque et regia con- iunx parta tibi'. ille superfluum hoc hco pronomen, olympi 5 cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum esi 780. LONGA TiBi ExiLiA suhaudiendum ^obeunda\ arandvm quia legimus ^Y 199^ subtrahiturque solum, non inmerito dixit 10 nunc ^arandum'. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavity quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivaJtionem etiafh errori finetn dedisse. 781. L7DIYS THYBRisl quta pcT Tusciam fluit, * Tusci enim a Lydis originem ducunt* lydivs thybris Tuscus, dictus *Lydius' 15 a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhe- nus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est; in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut ^Lydium' 20 diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ano tot; ^vetv. constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut 15 TuscuB . , . dno tov ^vhv] cf. Isid. orig. IX 2, 86. XIV 3, 43. XIV 4, 20 et 22 1 eueniunt ut ^ || comitem] asportare creusam add. El || einalipham L sinalypham H sinalyfam 3f || 2 ecthlipsin Masvieius: eclypsin LHMIi synali- pham L synalypham H ainalyfam M || recipit] et 'asportare' bene dizit; non enim Virgilius sine ratione 'as' ponere potuisset. et haud temere 'asportare' dizit clam deportare : nam quid ibidem faceret 'as', quae syllaba quaestionem in Bcansione facit? nam et Gicero ait in primo libro Verrinarum (m Caecil. divin. IX 29) 'non te ex Sicilia litteras in Verrem deportare uelle arbitrabantur, sed qnod iifldem litteris illius praetura et tua quaestura consignata sit, asportaro te uelle ex Sicilia litteras suspicantur. add. D || scholium ad Creusam adscri- ptutn huc transposuit Burmannus, post tibi habent libri. || 4 pro fato edidit Daniel || 5 illb . . . pronomen edidit Daniel || 6 manifestum est apud latinos ilf II 7 perj inter 2 || 9 longa . . . obeunda edidit Daniel H 12 quae] quia L !; 15 LVDivs L LiDivs H J TiBRis H TYBSI8 3f T. X/ id cst add. MEl || vbi ltdivb TYBKis qui (quia Lion) per Tybrim (Tusciam scripst) fluit. ideo sic dictus a fratre Tyrrheni Tusci enim a Lydis originem ducunt. n am Lydus e. q. s. C (ideo . . . ducunt Dcmid edidit). || lidius LHe lidus E H 16 tyreni H ^rreni M H Lydus . . . ferret] lidus (lidius l) et tyrrhenus est qui ex suo nomine tuscos tyrrenos nocauit lidius et tyrrenos (tyrrenus l) fratres fnerunt et cum eos prouincia una non ferret X (et tyrrhenus . . . uocauit lidius expuncta sunt) 1 lidus H lidius M H tyrrenus HM || 17 nna] tina H 1 diuisis ex di- uinis H II 18 unus proficeretur L (proficisceretnr l) || tyrrenus LHM \\ 19 est qui om. L | tyrrenos HM ^ iO lidium LHE ) 21 aho toy evciv L aho tot oTeiN H 330 , SERVII Lucanus meininit sed conditor artis finxerit ista Ta- ges. apttd Tuscos etiam togae usus cst; nam Iwc hahitu in Lydin lovis simulacrum fuisse dicitur. 782. LENi AGMINE leni impetu, vel fluore: et mtdtis rd^us hoc 5 nomen adiungitur. 783. REGsvnqvE ET REGiA cur crgo Acneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? 784. PARTA an parata, an adquisita armis? lacrimas di- LECTAE PELLE CREVSAE melius ad posteriora referimuS; ut dicat: 10 noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. 786. SERVITVM ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. 787. DARDANis laus a maioribus. NVRVS laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita stipplevit ^et tna coniunx\ 15 788. His ORis in quibus colitur pluSy quam in Creta. 789. lAMQVE VALE recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut salve maxime Palla aeternumque vale. NATi SERVA coMMVNis AMOREM quosi moter soUicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem, bene ergo propter futuram novercam 20 commendatur Ascanius. 793. MANVS EFFVGIT IMAGO quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait <370> da dextram misero, auxilium significat. 794. PAR LEVTBV8 vENTis puris ct non vehementibtis. simillima 26 SOMNO sic Cicero simillimum deo iudico. nam genetivo debuit iungi. 795. sic DEMVM novissime. 797. iNVENio ADMiRANS cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum^ tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae 30 legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anckisa et Aenea fugientibus haec ait eorum sectam sequuntur multi mor- 25 Cicero] pro Marcello 3, 8 || 30 NaeviuB] p. 41 ap. Klassmannum 1 Tages] et alibi (l 584) 'haec propter placuit Tuscos de more uetusto acciri uates' add. X) || 4 leni] Leenim H \\ vel fluore . . . adiungitur edidit Daniel, cf. Sciopjnus suspect. lect. 111 22 || 8 parta . . . tirmi% 'edidit Daniel || 12 verbum finitam et edidit Daniel || 13 a maioribus] id ost quae eum de progenie et familia dar- dani. Nam dardanus ilege dardanis) hic patronomicum femininum est a maio- ribus add. E || 14 ita Buppleuit ita C || 15 colitur] loquitur B. || plu8'quam iu Creta Fabriciiis quoque habet \\ 18 mater Commelinus: matre C7 22 posset L , 24 siuiLLiMA soMNO pro Bomno (somnio Masficius). sic Cicero 'fiimillimnm deo iudico. nam genetiuo plurali debuit iungi superlatiuo. Daniel, ncc Fuldensem dissentire Scioppius ad/notavit. non recepi pro somno, plurali, superlativus quod a Serviano scholio aJiena sunt. || 28 uenissem H COMM. IN VERG. AEN. II. 782-804. 331 taleSy ecce hoc est ^invenio admirans numerum^ : multi alii e Troia strenue viri, ecce hi sunt ^animis paratV : uhi foras cum auro illic exibant, ecce et ^opibus instructi\ 798. EXiLio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens ^ex Ilio', quasi de Hio: nam longa est. miserabile vvlgvs 5 magnum est quod addidit ^yulgus'. sic Statius unde lioc examen; et una tot miserae. 799. vNDiqvE coNVENERE vidctur hoc loco tamquam omnium con- sensu regnum ad Aeneam esse deUxtum, axihis opibvsqve et vole- bant et poterant: vd fortes pariter et divites. lo 800. DEDvcERE TERRA8 iuxta morcm Bomanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit ^deducere\ quod eis civitatem conditurus erat. 801. lvcifer idae ut Troianis videtur. sic alibi tibi deserit Hesperus Oetam secundum persuasionem eorum^ qui circa montes 15 habitant; illinc enipi oriri vel occidere putantur sidera^ unde videri vel incipiunt; vel desiuunt. hoc est autem quod ei Ven%*s promisit <620> numquam abero. Varro enim ait hanc stellam Luciferij quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se 20 agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodai; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait ^surgebat'. 802. dvcebatqve diem quia Lucifer lucis est praevius. 803. OPis ferendi auxilii; vd ad ceteros liberandos, qui non fuis- 25 sent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit ^Danai- que obsessa tenebant limina portarum\ 804. CESSi deest ^igitur'. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. MOXTEM ut ostendit in nono (SOy Idam significat. svblato oenj- 30 tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. 6 Statius] Tbeb. XII 472 || 14 tibi deserit] buc. VIII 80 3 illic] illuc 3fasvicius || 4 alii Daniel edidit || 5 nam prima longa cst El |, 6' addit L || 7 et oin. H ut LME || miserae] miserere L || 16 moriri H 20 videri Masvicias: uidere (7 || 21 horis hic] fortasse horas bis || 24 Lucifer Daniel edidit || 28 vel cessi Daniel C* cessi autem Masvicius || hoc est . . . re- linqaunt edidit Daniel addens svblato genitore patre portato ductove 1 29 re- linqunntur 30 significat] ubi Virgilius inquit 'tempore quo primum Phiygia formabat in Ida Aeneas classem et pelagi petere alta parabat add. D ] aenei- D08 EXPLICIT LIBBI II THACTATV8 LIBRI III TRACTATV8 INCIPIT L ESPLICIT LIB. II IKCIP LIB. III. Jlf SERVII GRAMMATICI IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM TERTIVM COMMENTARIVS. Secundum interrogationem Didonis (1 753]> post insidias Grae- corum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium et fracti bello fatisque 6 repulsi. fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam^ in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuii illic accepto augurio errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis 10 penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praeter- vectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte 15 Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit. 1. POSTQVAM haec particula conectendis adiungitur rebus, ut <(662^ postquam altos tetigit fluctus: sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis mulia prmit loctis jxigit significet, modo 20 nomen vd imperium, ut <54> res Agamemnonias: aut ^rcs^ hic 1 Secundam . . . (?m. 16) pervenit] cf. mythogr. I 202 1 Secnndum . . . (Kn. 16) pervenit oiw. F || 3 ordine] rerum add. ME 7 aenum MEl: demum L deum H. oppidum add. Fabr%cius\ 8 auguriol ora- culo X y 11 epyrum LHM\ 14 aethnae L aene H cthnae ME^ uicina ME \\ 19 RE8 . . . imperium hab. T 1 exigerit F || nomen vel T: tamen F || 20 ut ree AgamemnoDias om. F COMM. IN VERG. AEN. 111. 1-3. 333 pro universo statti Asiae. bene autem asiae^ quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia; sed minore. PBIAMIQVE EVERTERE OENTEM non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri^ ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset .6 2. GENTEM INMERITAM bene ^gentem': nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. viSVM svperis ut ipse ait, Nq^tu^mm lunonem Minervam vidisse se eversores Tnoiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel i^tdidum non apparet^ ^sic visum' iuterponitur, ut lo Horatius sic visum Veneri^ cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam veneratio- ifem; alioquin sacrilegium eSt 3. SVPERBVM ILIVM nobile. *Ilium' autem Vergilius neutro tantum genere declinat; Horatius etiam feminino, ut non semel 15 Ilios vexata. sane modo ^Uium' proprie.de civitate dixit, nam regio 'Troia' est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut <11> et campos ubi Troia fuit. hvmo fvmat neptvnia TROIA ^humo' ab humo^ id est funditus, ut significet pati*iae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit ^cecidit' 80 et ^fumat'. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut <^I 12)> meminisse horret luctuque refugit: aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus^ ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam; ut intellegamus ^fumavit', 25 non procedit; quia ^pone' tantum [verbum] in ultima habet accentum; 11 Horatius] carm I 33, 10 || 15 Horatius] carm. IV 9, 18 || 24 Probns] cf. SteupiQB de Probis p. 109 sq. cf. Don. ad Ter. adelph. lU 3, 11 1 quasi tertiae om. I*. || 2 sed om, JP3f || 4 uerteretur P | 7 visvm placnit. SVPBRI8 Lion. supra Vergtlii verba vieum superis scripta sunt placuit dis ut troia subuerteretur in T | 10 ut Horatius . . . sacrilegium est om. ^ || 12 aliquan) L (quandam 2) || 13 alioquid If || 14 svpebbvu nobile. ilivu llium autem i^ 1 16 etiam] autem IT || 16 ilios ex alios X || 17 ponit L ponant Z 1 18 fui F || hvmo . . . tboia om. F y 19 ab humo utl ab humus omam H || fiinditns hab. T || significat L \\ 20 arsisse. fvmat sane ^ || 22 ut . . . refugit om. F || luctusque IT || 23 in om. FME 1 fit brevi F || 24 tempore] aut certe, quod melius est, fumat non est praesens tempue, sed praeteritum per sincopam prolatum pro fumauit. quod apud latinos non solum in secunda singulari et plurali tertiaque plurali sin- copam patitur, ut fumasti pro fumauisti et fumastiB pro fumauistis, fumarunt pro fumauernnt, sed etiam est quando in tertia singulari, ut fumat pro fumauit. quod cum sit accentus penultimae in ultima add. E, expunxit e || nam quod . . . retro om. F || 26 procedit: quamvis accentus differentiae causa adhibetur, ut ^pone' verbum nullum habet accentum. pone tamen in ultima habet accentum, ut significet retro. Fabricius || quia . . . verbum] pone tamen adverbium coni. Buijnannua. cf. F. SchoeUius de acc. l. l. p. 63 adn. 1 in ultima habet accen- tum] dat accentum ultimae syllabae ME 334 SERVII ut significet *retro\ neptvnia troia bene et siibtUiter etiam diis i«- vidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troia/norumj sollicUus pro opibus suis petit db Apolline et NeptunOy ut Ilium (^ngerent muris mercede 5 promissa, quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebaty donec apertiore responso Hesjona Laxymedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte 10 occiso Priamo Phrygiae donavit imperium, 4. DivpRSA EXILIA multi ad illud refenint <^ 602[> magnum quae sparsa per orbem. constat namque diversas partes orbis tenuisse TroianoS; ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras^ hoc 15 est e regione positas, quaerere. ideo <(7^ Hncerti quo fata ferant\ DESERTAS autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimuSy ut <(I 531)> atque ubere glaebae. aut ^desertas*, ut qui- dam volunt, quas et tenuimt^ et desertiimus, ut Cretam et.Thraciam. 5. AVGVRiis AGIHVR DivvBL pro ostcntis, id est ex flamma, quae 20 tempora Ascanii pasta est^ cursu stellaC; Creusae admonitione, quae dixit et terram Hesperiam venies. 6. SVB IPSA AKTANDRO iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta AntandroS; vel quod de Andro insula eam condiderunt coloniy quasi avtl "AvSqov^ vel quia Graeci venientes per Thraciam 25 cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem^ quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quam- vis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post 1 bene . . . imperinm hab. T | et om. F || snptiliter JP T || 2 commovet in- uidiam T | eam T | quoqne T qnae F I putabantur deorum F: non pntabatnr ab aliqno posse destrui T y 4 ab om. F || illum JP || 6 coetos FT^ beluaa marinas FT, correxi | troiam i^ 1 7 bella F || comedebat T: consnmebat F || 8 Hercules F:' quidam nomine heroales T || 10 phrigiae T || imperium] Neptunia autem Troia, quia Neptunua et Apollo eam cinxit mnris, sicnt praediximna add. Daniel || 11 multi . . . orbem oni. F Q 12 orbis partcs 3f 1 13 specialiter . . . dare] ut specialiter hocaeneae daret ^ | 15 e regione] in dinersa rcgione ^ H 16 autem] terras F || ubique laudantur et uberes Lion || eas ease L eaa om. JP II 17 ut . . . glaebae om. j^' 18 trachiam jF^ || 19 ad avgvbiis: inter anspi- cium et angurium talem distantiam fecerunt ueteres, qnod sit auBpicinm auium inspectio et qnae ex uolatu eoram et uocibns augurium autem rernm coniectura diligenter et prndenter amplectitur. T || divvm] auguriis add. I/ || 20 tempore Me 1 quae] quia L qua Z || 21 et] ad FL y 23 antandro LH (andro l\ ) 24 anti andros F ANTiaNAPoi L (contraria uiris superscr. l) nrj anapor H antiandru M antianApoY j? g 25 hanc] s. a priamo supr. vers. add. l et D \ cepere F \\ 26 accepit] qnasi avxl dvdi^Qq add. D, quasi avxl avdQog id est pro viro, qnia pro redemptione PoWdori data fuit add. Fabricius || quamvis . . . consentiat om. F 1 27 qnod] quia F COMM. IN VERG. AEN. III. 4-9. 335 acceptum pretiam a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver^ cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est^ cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. -non 5 nuUi adserunty Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus, ab hac [populos'\ incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse, phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimvr fabricamm, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet. 10 7. INCERTI QVO FATA FERANT quia quisquis navigaty. licet mente destinet locum, quo tamen feratur. incertus est. incerti] [ergol non ^ignari*, quibus didum erat, ut Italiam peterent; sed Uncerti', ubinam esset Italia. vbi sistere detvr a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. vbi sistere detvr propter 16 diutumum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est autpropter dubietatem oramlorum: certum enim eraifno^ a Troia deberc proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum. 8. contrahimvsqve viROS coUigimus: unde est unam quae Lycios, item et fratres Lycia missos et 20 Apollinis agris: eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut vix e conspectu Siculae telluris. prima AESTAS aut vemum tempus dicit, aut prima (pars) aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Tlio Aeneam post triennium navigasse. 25 9. et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis exmsat in relinquenda Troia fati necessitatem, pater anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus' servat tb nginov, ut pater iubeat. 9 ad discretionem CretensiB] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 32 1 alii . . . conviciabatur om. ^ || 4 cnm se . . . maria am. ME {in marg. add, e) Q 5 non nuUi . . . condidisse hab, T || 6 asserunt T \ antandro F antan- drum T H 7 populos om, T || incolas T: inedas F Medos Daniel inedia Hagenus, populi eynoecos F. Schoellius coactas F || uina i^ || 8 pukygiae . . . Cretensis posi praepararet hab. F || 10 petit FH || et navigia om. L (m marg. add. L U prae- paret -L | 12 distinet P || 14 vbi . . . tractum est om. F verbis, quae swnt quia . . . Creta pro lemmate praemittens qyo fata febant || 15 nec in thracia nec in creta permansit M || Creta] tratia JB7 1| 17 nosl fortasse eos || 19 coUigimus eos scilicot qui ad auxilium uenenint unde e. qs, est F || 20 lycios fidumque uehebat orontem F \\ Lycia] litio H || et ApoUinis agris om. F || 22 pbiua akstas nt prima aestatis quia est et adulta et praeceps aut uemum tempus dicit quamuia e. q. s. F [\ 23 pars inseruit Daniel || 26 velocitatem Daniel: uelocitate F | oiaE F || 27 bt patbk ME II 28 ut diximus . . . iubeat om. ^ | 29 on penon H to hption M ton pkktton F / * 336 SERVII 10. uTORA cvM PATRiAE LACRIMAM8 amoi pocta qkuxe lcgit mmuiata aiiqua parte vel personis ipsis verhis proferre, Naevius enim inducit iixores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis amborum uncores noctu Troiade exihant, capitihus opertis, 5 flentes amhae, aheuntes lacrimis cum multis. hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum didt ^lUora cum patriae lacrimans portusque relinquo*, et muiti tradunt hoc m primo dictum Troiae ah oris. 11. CAMPos VBi TRoiA FviT hoc cst quod ait <3> omnis humo fumat 10 Neptunia Troia. exvl quasi trana solum missus, aut extra solum vagus. 12. CVM SOCIIS NATOQVE PENATIBVS ET MAQNIS DIS duO humana posuit et duo divina: patris non fit mentiO; quia secundum Yergi- lium ad Italiam non venit. penatibvs et maqnis dis Varro 15 quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur maqnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt I%piter luno Minerva Mercurius. qui Romae cole- bantur, peuates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra 20 duo virilia, Castoris et PoUucis, in Safnothracia ante portam sOa, quihus naufragio liberati vota solvebant alii deos nmgnos Caelum ac Terram putant ac per hoc lovem et lunonem. diipenates a Samolhracia suhlati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Safnothraces cognaH Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, 2 Naevius] p. 40 ap. Elussmannnm || 10 extl . . . vagus] ezscr. Isid. orig. y 27, 28, et X 84 I 19 id est Varro e. q. s.] cf. de 1. 1. V 58 || 22 dii penates . . . dicanturj cf. Macrob. Sat. III 4, 9 || 24 quoa inter cetera . . . redierint] cf. schol. vet. in Juven. IV 61 3 illum JP y 4 Troiad G. Hermannu^ jl 7 et multi . . . ab oris neseio an ad cam- P08 YBi TROXA FviT (v. 11) pcrtineant || 10 solum E et Isid.: sclum F salum LHM \\ extrat -H 12 gnatoqve H || 13 divina] humana socii et natus divina penates et dii add. Fahridua || patris . . . venit hab. T siue quia eum supra memoraverat ad- dens II 16 quidem om. JP^ || 16 scribebantur L inscribebatur Me || dis HM || hi L (hoc 2) II onere J5' || 17 di JET || mineruat H || 18 laurumlauinium F laurola- uirium i/ || 19 unum] sed multos penates add. l penates erant quos domo secnm attulerat, dii familiares; dii vero ut Palladium et quos Panthns ex arce ei at- tulerat add. Fabricius || id est] idem Daniel || Varro . . . solvebant] affirmat narro magnos deos simulacra uirilia castoris et pollucis appellari quae ant« portam in samothracia sunt sita quibus sacrificabant primum naufragio erepti cui itAoifis dis supra versum adscripta sunt in T y 20 portum Daniel || 21 alii . . . aperiri dici- tur in dextro margine hab. F, ea quae proocime antecedunt in sinistro || 22 hoc] hos Masvicius || 24 quos inter cetera . . . videre fas nulli sit] penates etiam magni dii idcirco uocabantur quia imperatores petituri prouiocias primum eis immolabant quorum nomen nemo sciebat qnanquam praesentissimi haberentur et sentirentur quos romani penitus in cultu haberent quos uidere nemini nisi sacerdoti fas erat hab. T in marg. COMM. m VERG. AEN. Ul. 10— U. * 337 qtiod de Lavinio iranslati Bamam bis in locum suuni redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: qmd eorum nomina nemo sciat: quod prc^esentissimi sentiantur; nam cum amhae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmhie exanimata alteram nihil sensisse. quos Ro- 6 mani penitus in ctdtu hcibent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penatcs appellantury quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vd aperiri dicitur. 13. TERBA PROCVL ^procul' est quasi porro ab oculis: unclo lo poteat et ^satis longe' significare, et *iion valde', ut in V. <(124> est procul in pelago saxuui, quod satis longe fuisse intellegi . non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio-, brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis. 16 14. THRACES ARANT figurate; nam minus est ^quam'. ACRi QVONDAM saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem ab- stemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de 20 Demosthene dictum est. *Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovU, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praedpitavit in mare et a Thetide nympha 26 17 Lycargns autem . . . dictnm eet] exscr. mythogr. I 123 et III 12, 4 || 21 Lyourgus vero e. q. s.] cf. mythogr. I 122 2 immolarint scripsi: immolabant FT || 3 praesentissimi T: praesentis m§ F praesentes Daniel edidit lacunam indicans praesenteEradeese Masvicius || 4 deorum] fortasse eorum || lauinis F || doirmirent F || ea] et Lion || 6 exanimata Daniel: examinita ex examinata F y quos] quod Masvicius || Bomani T et Masvicius: inmani •F || 6 penitus] peuates Masvicius || habeant Masvidtis || 7 coli soleant Sckefferus advers. {ohserv. crit. Vlll p. 413): cueli soleant F caeli sedeant Daniel || 10 terba PHocvii om. JP' || 11 ut in V. . , . esse significatio otn. F post valde addens hic tamen pro non valde looge ponitur H 14 vastis . . . magDis om. l'^ II 16 vastatis] et per hoc dosertis add. Daniel || 17 Lycurgus autem . . . (p, 338 lin. 3) sine verbi origine] begnata participium est sine origine uerbi. LYcvROo lycurgus uero ut alii dicunt . . . ipse sibi crura succidit. lycvrco ly- curgus autem hic filius dryantis rex gentis bisthonum fuit qui ut habet fabuia dum contempnens liberum eius uites manu sua semper absciderct inmisso a libero furore ipse sibi crura succidit F. ex his liffurgus hic filius /////// (qiictt- tuor litterae erasac) driantis rex gentis bisthonum init qui ut habet labula cum indignaretur liberum . . . ipse sibi crura succidit habet T || 19 amputans l \\ abstans H abstenius M || 20 fuit quos om. II |j 23 introisse T introiisse F y Bac- chas Masvicius: uaccas FI Baccas Daniel | 24 sequi T || se om. T y 26 se prae- cipitavit T\\b. Thetide Gerh. Vossius: athende F a theade T Senrii oomm. Vol. I. Faso. L » 22 338 SERVII exceptus Uberaimque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: qua- propter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura sucddit*, beg- NATA participium est sine yerbi origine. 15. H08PITIVM ANTIQVVM aut carum, aut re vera antiquunL 5 nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociiqvE pesates vel propter supra dictam coniundionem Ilionae et Folymestoris, vel quia cim omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penatcs Dardanus et lasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiani incoluit occupatam. 10 16. DVM FORTVNA PVIT scilicet boua. ei simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus^ felicitatem intellegi: uude et fortunatos tantum feli- ceS; et mfortunatos solos infelices vocamus. litore cvrvo per- petuum epitheton litorum est: nam quod in sexto <[900^ ait tunc 15 se ad Caietae recto fert litore portum significat eum ita navi- gasse^ ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat^ ut Sallustius Aenum et Maroneam yiamque militarem. quamquam Homerus dicat 17 Sallustius] fragm. inc. 38 Er. || 18 Uomerus] II. IV 620 1 liberatusque om, T \\ uites ex uates T || ^ Masvicius, qui in edendis tis quae de Lycurgo adnotata sunt cum Daniele Floriacefisem sectUus est post quod etiam de Demosthene dictum est ha£C addidit Alii sic referunt. fuit Lycurgns, Thra- ciae rex, filius Dryantis: qui quod Thraces immoderate Tino deditos conspiceret, vites omnes toto regno excidi iussit, ut scribit Plutarchus eo in opusculo, quod de poetarum utilitate conscripsit (de aud. poet. 1). hinc datus est poetis locus fabulae: Lycurgum. infestissimo Bacchum odio prosecutum esse adeo, ut et nutrices illius in Nysa latentes persequeretur et Baccho ipsi tantum terroris in- cusserit, ut praecipiti fuga traiecto mari, in naxum se receperit: ideoque iusta numinis ira Lycurgum in furorem conversum et, cum vites quoque, ne Baccho in postejum Hbaretur, excidere Tellet, tibias sibi succidisse. || 4 antiqvbc H \\ antiqum LH (antiqunm 2) II & ipsos] illos ilf D 6 polymiestori F polimestori XJET II Thracum regi] cui Polydorum filium Priamus belli tempore parvulum commendaverat alendum add. D cui Polydorum, filium ex Hecuba, Priamus pater initio belli Troiani, communis Martis exitium veritus, cum magno auri pondere educandum tradidit, antiquo hospiti, amico et genero sno. sed illic deleta Troia ceterisque omnibus fere Priami liberis interfectis, auri cupi- ditate adductus Polydomm in litore spatiantem telis aggreditnr et frustra fidem deorum hominumque implorantem occidit caesoque tumulum superiniecit, cui supercrevere myrti virgulta. id cum mater Hecuba intellexisset, simulavit se ingens adhuc auri pondus velle secreto illi indicare, quod pro filio acciperet. quod avarus rex verum existimans illius imguibus occaecatus est. exstat tamen et alia de Polydoro iabula: nempe Graecos per Thraciam venientes hunc ce- pisse, Priamum autem pro redemptione filii Graecis dedisse urbem, quae postea ab eventu Antandros dicta est: qua accepta iUos tamen nihilo minus Polydo- rum lapidibus obruisse add. Masvicius || 7 polymaestoris i^|| quia cum DanieH: quacum jP || 9 trachiam -F || 11 sciendum est FL || 12 intellegimus Fl 1 unde . . . vocamus om. jP || 14 nam quod . . . litus om. F || 15 caietae L: cagetam H caietam ME Q portum om. Jlf || 16 moemia pbima i^^ || l7-aiiam ME^\xt Sallu- stius . . . portanda o^n F^ 18 marroneam L maronem E {jcorr. e) COMM. IN VERG. AEN. III. 16-20. 339 inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et' Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore^ quo missus est ad frumenta portanda. FATI8 INIQVIS bene quid sit futurum praeoccupat. 18. AENEADAS ecce nec Vergilius Aenum dicit. ^Aenecidas' autem 6 hic secundum accusaiivum nomen formatum; aliier iuxta nominativum, 19. SACRA DiONAEAE MATRi Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat; ut cum adversam navigationem sub- iungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam^ de mari eam dicat esse procreatam, ut unde genus ducis. haec lo autem inquantimi potest, non semper, reservat. 20. AVSPiCiBVS COEPTORVM OPERVM lovi, qui arcis deus est; ApoUini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si •invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus lunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae 16 propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur; erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aened,s sacri- ficat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae^ aut liberae. sed in liberis civitatibus simu- 20 lacrum Marsyae erat^ qui in tutela Liberi patris est. sed auspida omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licety augxmum agere nisi in patriis sedibus non licet peri- tissime ergo Vergilins veteris consuetudinis yneminit cum facit Aeneam, quia peregrCy id est in Thracia agit, auspicantem, id est ^auspicibus 26 coeptorum openim*. 7 secnndum Homeram] II. V 370 || 18 quod autem . . . patria esfj exscr. mythogr..III 12, 1 1 auxilia inde dicat Jf ||.2 callimacus LH challimachus M || etiam hoc dicunt itf II 6 nec] nunc F ^ & accusativum Daniel: accusatiuus F || forinatum F derivatum Daniel || 7 dionee F dioneae L diomete H dyoneak M || Veneri a] uena F \\ diana H dyona M || secundum . . . reseryat om. JF* H 8 cum . . . subiungitj si seqnantur aduerba is7 || subiungit nauigationem 3f || 9 dioneam LH dyoneam M || dicat om. MF Iji loco] dicit add. ME || si] cum M || bi prosperaml si prostpera erit nauigatio E || 10 dicat eam M || ducit L dicis IT || 11 potestj potr. H 11 non semper Masvidus: nos semper H Leidensis et EegiMS Burnianni {inUr potr. et nos trium litterarum spatium in H), non om. L, non semper om. ME, St^hanuSy Daniel sed non semper Fabricitts, fortasse recte. || 12 coep- TOBVM OPERVM om. F Iji qui arcis] quartis F || 13 propter] pertinent H || causa] quasi causa Masvicius || nam dii alii . . . haec causa est om. l^ || 14 pertinet M II unde] \it ME^ 18 Veneri] scilicet ut placeat matri add. D || 20 federatae LHM}^ liberae] libere ciuitatis FJ/l sed . . . erat] in liberis autem ciuitatibus in signum libertatis simulacrum Marsyae erat mythogr. || 21 Marsyae F: marsi LH aut marsi aut marsiae ilf ^ || auspicia . . . non licet hah. Ambr. pra^isso lemmate Diuisque ferebam auspicibus || 26 operum om. F 22* 340 SERVU 21. MACTABAM IN LITORE TAVRVM contra ratioiiem lovi tanrum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim lovi iuvencum legimus immolatum^ ut ^X 624^ statuam ante aras aurata fronte iuvencum^ iam cornu petat, et 5 pedibus qui spargat harenam, item luvenalis <^I 9^ qui vexat nascenti robora cornu: nam in victimis etiam aetas est consideranda. 22. FORTE FviT ivxTA TVMVLV8 cxcusdt dicendo ^forte fmt^y quod iuxta eum locum sacrificaverit tvmvlvs autem dicendo, uno hoc 10 sermone et coUem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tu- muius et siiie sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa Uumulus^ dicitur. sane apparatus mortuo- rum ^funus' dici solet, exstructio lignorum ^rogus% subiectio ignis ^pyra\ crematio cadaveris ^hustum\ locus ^ustrina\ operis exstructio* 15 'sepirfcruw', inscriptum nomen memoriaque ^monumentum\ qvo SVMMO in quo summo. cornea virgvlta et myrtvs bene legit hastis apta virgulta: nam legimus et bona bello cornus item od sacer- dos fuissetj praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet IB 24. ACOESSI non ad comum^ sed ad myrtum^ quae inter ver- benas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. SILVAM sicut dictum est, bene yariat; ut nunc silvam^ nunc yimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat. 25. RAMis TEOEREM excusoHo a voluntate. 20 26. MONSTRVM bene monstrum; nam statim quid esset appa- ruit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur. 28. LiQWNTVR *li' in yerbo producitur, ut hoc loco, item canis cum montibus umor liquitur: in nomine vero brevis est, ut Uiquor*. 25 29. TABO corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut ^sponte' 'natu': quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis. 30. MEMBRA QVATIT causa pcndet ex causa: nam timor san- guinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelwvsqve coit physice 30 loquitur et rationabiliter ; nam hinc ct jiallor nascitur, cum se ad prae- cordia fugiens contrahit sanguis. 24 canis] georg. I 43 || 26 et est nomen . . . oatu] cf. [Sergii] explan. in Don. p. 490, 4 et 640, 12 K. 3 mirenen F || 5 ciuer F || 8 uulgus l^ B 11 coepieset J'' || 13 in Daniel: ut -F II 14 uertit Daniel: uertat F jji 17 ex myrto coronat ilf || 21 apparuit quid eBset L II 22 abusine F (abusione e) || 23 ante scholium ad liqvvntvb haec ex- hihet F atbo hic pro corrupto sanguine y item . . . liquitur om. i^ || 26 et est . . . dicis o^n. J* || 28 dices J. || 30 gelat om. F y frigua] tremorem frigua tre- morem E (at frigus superscr. e) || oelidvs cogit et reliqua. fisice F\\ 31 loqui- tnr Daniel: lo ^ || et pallor Daniel: ex pollor F || nascitur uri F uri om. Da- fiiel, ori Hagenus H 32 contrait F 342 SERVII 31. LENTYM viMEN molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem. 31. RVRsvs ET ALT£R2V8 koc od id ttitj tion $e fonnidolostim fuissCy ut alium ramum temptaveiit 5 32. TEMPTARE LATENTES miiiaculum cst enim ex arbore san- guinem fluere. 34. MYLTA MOVENS ANIMO nou dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, m forte bellum inmineret, quod san- guinem vidissem, ne lucum nympJiarum violmsem, ne forte sanguis 10 esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntar et pereunt: unde pleramque caesa arbore sanguis emanat. nam (ut) Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sangois effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius nec amplexae di- raittunt robora nymphae. item cogitabam, ne forte ex terra 15 Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes. 35. ORADivvMQVE PATREM grodivum ^ovQov "AQKia, id est ex- ilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deiim, patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. 20 alii ^gradivum\ quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. •fdlii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem conimunem dici, non nulli eundem Solem et Vuicanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Mariem vero Romanac tantum stirpis auctorem, alii gradivum, quia numquam equester; aut 1 molle . . . senectutem] cf. Don. ad Ter. eun. IV 4, 21 || 12 Ovidius] met. VIII 762 || 13 Statiusl Theb. VI 113 || 17 ^ovqov "'Aqtjcl] Hom. 11. V 30 19 patrem . . . dicitur] cf. Macrob. Sat. I 12, 8 || 20 alii gradivum . . . gradiantnr] cf Isid. orig. VIII 11, 52 || 21 alii . . . gradiatur] cf. Paul. Festi b. v. Gradivus uetulos 1 nnde . . . senectutem om. F || uictos H uietos J^^ ^ schqlium ad bvrsvs ET ALTERivs omistt Dauiel || 6 enim est M || m. si ex arbore 8. f. F || 8 ne] in ^ II 11 unde et plerumque M || nam . . . nymphae om. F || ut inseruU Fnbricius || 12 crisicthon L erisichthon 11 erisicton M || 13 complexe H |I 14 ex . . . iure] ex terrat iniure H\ 15 hae F hic E (hec e) J 17 ^ovqov . . . id est om. F || €ovpon wea, LM ovpONapca if |j 18 necesse estj uel quod gni- dum inferant qui pugnant. uel quod impigre gradiantur: uel ab hastae concus- sione, quod Gracce dicitur ngadaLvto. patrem autem ideo quia a poeta paene omnibus diis nomen patemum additur, ut iiant venerabiliores add. D ^ cui GRADivvMQVE PATREM ha€C odscripta sunt in T ideo pater quia aptid pontifices in sacris mars pater dicitur et quod romuleae stirpis auctor fuerit. gradiuus ab ezilitione in belia. siue grauis deus. siue quod gradum inferant qui pugnant. siue quod impigre gradiantur. siue quod ultro citroque gradiantur in bellum. siue quod nunquam equester sit. siue a uibratione hastae. uel quod gramine sit ortus. II aut gravem deum patrem aut ideo Daniel || 20 inserant Daniel \\ pugnant] pignatur F || inpure l^ || 21 alii a gratitudine Danicl. ab incertitn- dine F. SchoeUius. fort. aUi 'giadivura' dicunt || Alii Gradivura quia numquam equester fuit a gradu dictum quod huc et illuc gradiantur Masvicius || 23 ro- mani F \\ 24 styrpis F i| alii . . . dictum om. Masvicius COMM. IN VERG. AEN. 111. 21-41. 343 a gradu dictum, geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae; quae, quia lata est^ multas continet gentes. 36. RITE SECVNDARENT recte prosperos facerent. visvs pro Wisa' posuit. tunc enim masculino utimur geuere^ cum de his lo- quimur^ quibus videmus, ut si dicas ^nubecula obest visibus meis': 6 si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret ^rite secundarent visa': quod propter metrum nequa- quam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. LEVARENT bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent 38. OBLVCTOR acrius nitentem ostendit. 10 39. ELOQVAR AN siLEAM parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit et hene auditorem attentum vult facere. gemitvs lacrimabilis potest enim csse etiam irascentis gemitus. et ^lacrimabilis^ cum lacrimis, an dignus lacrimis? 40. iMo AVDiTVR TVMVLo cx imo tumulo, ut longe vox cum quodam 15 defeetu sonans auditu ipso miserahilior videretur. vox keddita pro ^data'! redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quam- quam hic etiam hoc possit inteUegi; nam ad eum vox missa per tumulum est. 41. laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius 20 vulnerare, ut lacerum crudeliter ora de Deiphobo. PARCE id est parce mihiy parce tibi, vel ^sepulto parce\ cui vivo nemo perpercit sepvlto modo morttu) vel iacenti significat, ut <1X 189> somno vinoque sepulti item <(VI 424^ occupat Aeneas ad- itum custode sepulto; nam sepultus est quasi sine pulsu. non 25 enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra. 11 parentbesis . . . posita] cf Don. ad Ter. hec. III 3, 6 || 20 per membra digsicial cf. Suet. verb. difF. p. 277 R^iftersch. || 26 nam . . . pulsu] exscr. Isid. orig. X 262 et XI 2, 57 2 moaesiae F. cf. Serv. ad Atn. VII C04 || 5 dicamus H || nubicula F \\ 8 similia . . . auditum om, F\\ 11 fortasse adposita || 12 adtentum i^ || 13 etiam om. 3f II 16 post videretur quae vulgo adduntur avditvr vetus codex habet anditus Daniel inde composuit, quod in F cum in contextu auditur legatur eadem manus auditaB in margine sc-ripsit. || 19 eat] unde et epistola reddita di- citor quae per nuntium a mittente pervenit ad nos accipientes add. Z> || 20 dis- cindis Lion || 21 ut . . . Deiphobo om. F \\ hora li || de deiphobo M: d. L dei- phobo H deiphobe E (deiphoebe e) Deiphobum vidi vulgo \\ 22 parce . . . tibi] videtur scholiastes significare voluisse ad Polydorum prius parce, alterum ad Aeneam spectare || 23 modo 07n. M || sopulti L (i^centi 7) || ut . . . custode se- pulto om. F II 24 sepulti M: s. L sepiilto H eoluti Vergilius [ item . . . sepulto om. IT H 26 cum . . . terra] cuius sepultura non sit rite perfecta sed fortuita est obratur ten-a F || 27 fortuitu 31 El || terra] iam fakce sepvlt.o quoroodo se- pulto non hic confixum ferrca texit. sed si hoc instauretur. funus mortuo Bolvitur. sic sepulto. prostrato. ut somno vinoque sepulti Lione teste add. Guelferh. I 344 SERVII 42. PIAS bene etiam ille qui laeditur excasat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. ^pias* auiem propter penates de ex- cidio liberatoSy aut quia sacrificahat scelerabe polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi 5 origine, non enim dieitur ^scelero^. 43. EXTERNVjki TVUT ordo est ^Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum'; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. avt crvor hw de sTiPiTE MANAT mirc quosi ostendens cruorem suum. ^de stipite^ de ligno 10 ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum. 44. CRVDELES TERRAS id est crudclium et avarorum. ex mo- rihus 'enim cuUorum terrae laudantur vel vituperantur, ut devenere locos laetos. 45. POLYDORVS EGO sive ^ego' distinguas, sive 'ego hic', sub- 15 audias ^sum' necesse est. et quasi deLxtLxcig, id est Polydorus sum, non stipes. 46. TELORVM SEOES multittido. Plautus Aulularia <(I 1, 6]> sti- mulorum seges. sane putatur non verisimile iaculis coniecfis puerum occisum, nam repugnat cum illo <55^ Polydorum obtruncat: nam 20 et misisse radices iacula mirum est, nisi monstnwsum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur 26 Vergilio de mutatione naviiim in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc - dixit, cum subiret fatum mariti. 47. vERo adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat 30 et sanguinem viderat vel ^ancipiti formidine^ una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat flitum ipsum. 48. HVNc POLTDORVM licct dc PolydoTo superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse (est) repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo cmtstitutas, filium parvulum Polydorum 1 quod] qui JP || 3 et est . . . utimur am jP || 6 me tibi] et be F me tibi tulit et bene tulit Daniel || 7 et om. M. || Aeneae otn. 2«^ || 16 eum om. Lll (add. l) II dicticos l'^ || 18 ueris|imile F || 20 et misiBse] emisisse Daniel || 22 pala- tium L E (palatinum T) || 24 discedit M || denique . . . mariti om. F || 26 dido- nis X II 27 alcesto ex alciste L || 28 marti H jj 29 auper ancipiti haec scripta sunt in T duplici et quod uocem audierat et quod sanguinem fluere uidit uel etiam duplici qua (7, quia) leserat sepulcium || et] est F || vocem audierat et om. F ,| 30 sepulchrum F || 31 litum F l . . . Daniel laesum Masvicius letum Bur- manno tesie Gerh. Vossius. auditum rel uisum F. Schoellius U 33 est Commelinus COMM. IN VERG. AEN. III. 42-54. 345 Polymestori, regi Thradaej genero suo per llionam filiamy cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate ifqMlsus, Polydorum obrutum telis occidit. 50. iNFELix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut ^infelix% quia superstes liheris fuit, aut quia 6 illi perfidia non ah hostibus tantum est, mandarat apfaaeresis est, sive dixeris ^commendarat', sive ^amandarat'. et ^mandaraf est amoris, ^amandaraf- vero odii est. et a^nandare est siib specie legationis aliguem relegare. fvrtim ne Graeci scirent 51. THREicip REGi auxit ex provincia crudelitatem, «x qua 10 fuerunt Diomedes, qui ^uos haiebat, qui humanis carnibus vescehan- tur; Lycurgus ob iniuriam lAberi patri^tlpunitus; Tereus, qui PhUo- melae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. 'Threicio' autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est lonicae linguae. cum enim sit ^Qa^ lones dicunt SQriii,, 15 cuius solutio facit Threicius et Threissa. 52. CINGIQVE VRBEM OBSiDiONE YiDERET inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat. 53. ILLE VT OPES FRACTAE ET FORTVNA RECES8IT bcnC Utrumque iunxit; sa^pe &nim alterum sine altero vaiet: aut opes, aut fortuna. 20 HUemt^ vel ^postquam'; vel tantum quod deest ^statim% ut sit Hlle sta- tim uf, FORTVNA melior scilicet. 54. RES AQAMEMNONiAS id est imperium, vd partes Agamem- nonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in *or' exeunt, raasculina sunt, ut victor; cum in ^trix', feminina sunt, ut 25 victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia. 1 polimaestori l^ || 6 aferesis FL afferes. is H afferesis ilf || 7 eiue dixeris commendarat siue amaendarat F qua dixerit commendarat /// emendarat L (qua et it in ras.). quasi dixerit commendarat an emendarat l {idem super quasi scripsit at Biue) eiue dixeris commendarat H quasi dixerit commendarat MF \\ 10 super Tbreicio regi haec scripta sunt in T id est polimestori regi traciae qui habebat filiam priami uxorem. transmiserat ei priamus filium suum poli- dorum cum magno pondere anri cum iam desperaret de ciuitate. B 11 fuerant L J diomea F djomedea M || 12 ligurgus X/, om. H || Tereus om. H || 13 obscidit e F, correxit Daniel || 14 ut supra . . . vel Threissa om. F || pro traicia traiasa L pro thracia thraeissa E || 15 ^it om. Me || opaiz L EPaiz H epiz M epaz E ionie L (ionea T) || ophic LM, om. i/, erniz iJ? || 16 et F. Schoellius uel libri | 18 minime] at nequaquam superscr. e || potuerat El || 19 v, 53 supra ut in T scriptum poatquam. alia manus haec addidit beue dixit utrumque quia alterum sine altero poteat ease et opea sine fortuna et fortuoa sine opibus | 20 iuncxit F innexuit Daniel || 23 hoc eat imperium vel partea agamemnonia hab, T \\ 24 YicTORiA JB^ y 25 aunt post feminina om. LM \\ 21 victricia] uictoria L, om, H, victricia arma vulgo 346 SERVII 55. FAS OMN£ et cognatiouis, et iuris hospitii. obtrvncat occidit intellege: nam obtnincare proprie est capite caedere. 56. VI vioUntia, vi potitvr hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis; 5 infinitum modum a quarta facit^ ut potiri: unde plerique decipiuntur^ ut potiris dicant. Similiter fio pro *fiere' *fieri* facit, permixta coniugatione. ^vid non mortaua pectora coqis ad quod flagitium ho- mines nofi conpellis, detestandi auri cupiditas, 57. AVRi SACRA FAMES sacra execrabilis, ut sacrae 10 panduntur portae. alii ^sacra^ devota accipiuntf unde et ver sacrum, alii sacrnm pro scelestum, vel sacrilegum, tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam yassilienses quotiens pestilentia labora- bant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis (sumptibus) et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et 15 vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execra- tionibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic pro- iciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem. 20 58. PRocEREs qui processerunt ante alios, primvmqve parentem bene ^primum% id est ante proceres, 59. monstra devm quae ostenderant, et modo mala; nam mSium estj quia interdum dicuntur et bona. 60. OMNiBVS IDEM ANiMvs ^ tdcm^ plus est, quam si diceret 9 sacra execrabilis] cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IV 198 || 11 tractns est . . . et sic proiciebaturj cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. X 788 || 17 in Petronio] fragm. 1 Buechel. || 20 Proceres qui processerunt ante alios] cf. laid. or. IX 4, 17 1 cognationis] est add. ME^ obtrvncakt 2^ || 2 occidit intellege] pro occi- dit F II caedere] quo modo obtrimcat, cum sit hastis interemptus? solvitur; quia Yeteres plerumque truncum prp unoquoque genere interemptum dizerunt. obtruncat ideo et occidit Lione teste add. Guelferb. J || 3 yi violentia hab. T I- VI ante potitvr om. F || hoc om, F Jji 6 infinitum tamen vulgo H unde . . . con- iugatione om. J^ || 7 cooit l^ || 9 ut . . . portae om. 2^ || 10 sacri deuoti F, cor- rexit DantW H unde Daniel: uni -F|| 11 scelestia F, correxit 7>ant€2 1| sacrilelum F, correxit Daniel U tractus est . . . lectum est om. l^ || 14 sumptibus addidit Buechelerus. cf. Luctat. Plac. || 16 praecipitabatur StephanuSj Masvicius, Bur- mannus porriciebatur Gerh. Vossius. cf. Burmanni adnot. || 18 ex infelicitatis similitudine] ez infelicitate L, ut videtur (ex infelicitatis similitudine l) simili infelicitate M || 19 marito] frater addidit Fabricius || 21 ad primumque paren- tera supra versum uel primum ante proceres uel optimum uel principem in- tellege, in margine propterea retulit ad parentem quia ille nouerat iudicare de auguriis adscripta sunt in T || 22 ad monstra supra versum hoc est mala quae ostenderaut ipsa monstra quia medium uerbum est monstrum, in margine monstra dicuntur a monstrando quod demonstrent monita deorum. prodigiunr uero deorum irae uel minae quasi porro adigendum. portentum autem quod portendat adscripta sunt in T |{ fortasse qnae dei ostenderant || 24 idem plus ebt quam si diceret similis. hoc Cbt animus unus aut idcm . . . consensio hab. T COMM. IN VERG. AEN. III. 56-63. 347 ^similis'. est unus anifmis aut idem consilium. et hoc luxta disci- plinam augurdlenf dixit, quae a/ppellatur consensio, sicut in Ubro se- cundo dictum est scelerata terra pro sceleratorum. 61. CLASSIBVS AVSTROS hypallftge est; nam clctsses austris damus. 62. INSTAVRAMVS FVNVS modo scpulcrum, quod virgulta avel- 5 lendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver. 63. - AGGERiTVR TVMVLo TELLYs ut ostcnderet verum tumulum, ne forte aliquis dlius illud errore violaret, stant positae sunt. multa autem^ ut supra diximus, hic sermo significai MANIBVS manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus lo necdum in alia . transieruni sunt autem noxiae^ et dicuntur xaxa civrL(pQa0Lv: nam manum, ut supra (J. 139)> diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam £umenidas dicimus, Parcas^ bellum^ lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum^ 15 unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manQSy alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos cadestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes noctumos esse eius 10 manefl sunt e. q. s.] cf. Isid. or. VIII 11, 100 1 hoc est nnns animus . . . dictum est liah. Amhros. praemisso lemfrutte omnibus idem animus acelerata ezcedere terra || est autem unus Masvicius \\ 3 pro om. M || scelatorum L {corr. 1) |I sceleratorum] ut supra (II 765) 'captiva vestis' add. D \\ A ad austros supra versum haec adscripta in T ypallage non enim damos anstros nauibus sed naues austris g est om. L || dasses ^ D ^ adm- stauramus supra versum haec adscripta in T restauramus quia instaurare di- cuntur aedificia cum ad similitudinem priorum fiunt. || 7 ut ostenderet uerum tumulum ad aggeritur supra versum adscripta in T || 8 illud Gommelin%ts: aliud F II multa autem . . . significat om. F || 9 ut . . . sermo ow. M (ut supra dixi- mus add. m || 11 alia] altera M || cata antifrasin FBE cata antefrasin L per antifrasin M ^ 12 ut supra diximus om. JP || 13 unde . . . est] unde est et mane u el manum dictnm L unde et manes MEl || similiter . . . lucum om. F ] diicimus] djco tfjs svfitvsiag id est a benevolentia ut add. i) || 15 amanibus L (t animabus superscr. 1) manibus vulgo || 16 fluunt ME || tradunt] posque inter numina laeva numerant placarique putant sacrificiis ne noceant cidd. Masvicius primus || 17 plurimi . . . ab iisdem manibus dictum] quidam tradunt nocturnos deos dici manes eius scilicet spatii qnod est inter caelum et terram et inde potestatem habere rori» qui noctu de caelo cadit. alii uero dicunt quod sicut celestes deos dicebant esse uinomm ita et mortuorum manes dicebant in marg. Tjl 18 tradiderunt] alii putant hoc nomine appellatas fuisse animas separatas a corpore; nnde videmus vetnsta sepulcrorum monumenta diis manibvs esse in- scripta. in qua etiam sententia videtur esse Apuleius de daemonio Socratis. {cf. de deo Socratis cap. XV) ^manes' inquit ^animae dicuntur melioris meriti, quae in corpore nostro genii dicuntur; corpori renuntiantes lemures; cum do- mos incnrsionibus infestarent, larvae appellabantur; contra si aequi et fa^entes essent, lares familiares'. sunt etiam qui putent manes eosdem esse quos ve- tustas genios appellavit, duosque manes corporibus ab ipsa statim conceptione assiguatos fuisse, qni ne mortua qnidem corpora deserant consumptisque etiam corporibus sepulcra inhabitent. Cicero II de legibus (IX 22) ^deorum manium inra sancta sunto'. atque eandem ob causam manes pro ossibus ipsis et se- pulcris ponuntur. Persius sat. I (38) ^nunc non e manibns illis nascuntur vio- 348 SERVTI spatiij quod infer caeliim terramqtie est, et ideo umoris qtii noctu cadii potestatem habere: unde mane quoqm ab isdem manibus didum. MAESTAK ARAE Ctcero pTo Murcna imaginem lugentem. 64. CAERVLEis riTTis Cato aity deposita veste purpurea feminas 5 usas caerulea cum lugerent, veteres sane caeruleum nigrum acdpiebant ^viUae^ autem ^caendeae' in acerho funere praecipue filionim familias adhiberi solehant, siait hic; nam Polydori funus, utpote adhnc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut fiUus famUias adhuc esse potuisseL ATRAQVE CVPRESSO nigra, funesta: nam inferis consecrata est^ quia 10 caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum ca- pressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per igno- rantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius nec te praeter in- visam cupressuno ulla brevem dominum sequetur. ^atra* autem, quod atratos lares significet. atra cvpresso fabula [autem] 15 de cupresso taiis est: cum haberet in, deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iacido oceidit, eumque dum luget negleda cotisolatione Apollinis, dolore consumptfts est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur. 4 Cato] orig. lib. VII fragm. 9 ap. lord. 115 ap. Petenim 12 Horatins] carm. II 14, 22 || 14 fabnla de cupresso talis est e. q. s.] cf..Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 460 et mythogr. II 177 lae'. idem aat. V (151) 'indulge genio, carpamus dulcia! noetrum est quod vivis; cinia et manes et fabula fies'. quandoque manes dicuntur poenae, ut In VI (743) 'quisque suos patimur manes*. add. Masvicius primus || nocturnas F, corr. Commelinus || esse] dicunt esse Masvicius primus || 1 noctu Daniel: natu F , 3 MAKSTAE ... lugentem post potuisset collocavit Daniel || ad vers. 64 haec diio scholia in marg. T adscripta sunt Nigris uittis coronabantur arac in se- pultura mortuorum et cupressus adhibebatur. quae inoisa non repullulat. In acerbo funere solebant ueteres purpuream uestem deponere et induere cae- ruleam id est nigram. ergo quia istud acerbum erat funus ideo stabant maestae ipsae arae ceruleis uittis. || carrvles vms F [| Cato . . . lugerent hab. Ambros. j purpura F || 6 aceruo F || adhibere F, corr. Daniel || 7 aceruum JP' || 10 reue- rcscit F reuirescit ex reuirescunt L \\ reiiirescit] dicitur autem cyparissus per synaeresin cypressus, deinde conuersione y in u cupressus. est autem arbor procera, caudice oblongo et recto, fronde indecidua, odore vebementi. duo eius sunt genera; nam quae sterilis est femina dicitur, ad metae formam in fastigio convoluta: unde et xmvostdrjg peculiari epitheto appellatur. contra mas latius spargit ramos conosque profert nuci pineae non absimiles, licet minores: mira inter arbores fecunditate, quippe quae trifera est fractusqiie habet et lanuario et Maio et Septembri maturos, nulli tamen rei utiles, imo potius noxios, quem- admodum et ipsa arbor, cuius etiam umbra nozia creditur. dicta autem est cyparissus, ut Didymo placet, dno rov nvsiv nagicovg, hoc est ab aequaliter pariendo, quod aequaliter et ramos pariat et fructus. fructus eius afigura coni appel- lantur: unde ipsa arbor perpetuo epitheto conifera appellatur, ut (Aen. III 680) 'aeriae quercus aut conifernc cyparissi'. Masvicius primus addidit | 12 hinc Horatius . . . sequetur om. F || 13 cumpressum L || ullam LH (ulla l) || sequetur ex sequitur X || 14 atratos] atros MEl y fabula autem . . . adhibetur lemmaic omisso post revirescit coUocarit Daniel COMM. IN VERa. AEN. III. 64-68. 349 65. CRINEH DE MORE aut de more gentis; ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium. 66. iNFERiHvs inferias damtis, proprie, tepido lacte statim mulcto. CYMBIA pocula in modum cymbae facta. 5 67. SANGViNis SACRi id est de victimis sumpti. ideo auteni lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirfnantur aniniae lacte et sanguine delectari, Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepukra et victifnae caedantur apud lo veteres etiam homines interficiehantur, sed mortuo lunio Bruto cum muitae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos iUius eos qui missi erant inter se, conposuit, et sic piignaverunt: et quod mufieri missi erant, inde munus appellatum, sed quoniam sumptuosum erat et crudele metimas vel homines interficere, sanguinei coloris coqpta est ib vestis mortuis inid, ut et ipse testatur <(VI 221> purpureasque su- per vestes velamina nota et <^V 19y purpureosque iacit flores, alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amisenmt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur, na/tn 20 et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiu/nt, quod una res nutrit, aiia nutriatur, 68. animamqve sepvlcro condimvs ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque 25 corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo efiFuso recedit. legimus praeterea in VI. <325>, 6 Cymbia . . . facta] cf. Macrob. Sat. V 21, 9. Isid. or. XX 5, 4. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 212 || 19 sanguis emm . . . dicuntur] Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 212 et Isid. or. XI 1, 123 || 21 Homerus] Od. XI 96 | 22 alii . . . nutriatur] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 199 et 211. laid. or. XX 2, 34 1 24 bene animam e. q. 8.] cf. mythogr. III 6, 26 eqq. 1 de otn, X II 3 mnlto FJS ^6 ad cymbia supra versum haec adscripta stmt in T procera pocula dicuntur proprie cimbia nauibus similia. quidam pocu- lum ligneum ez edera factum quod dicunt cissubium ct inde per sincopam dictum. cf, Macrob: Sat. V 21, 7 sqq. || cymbae] nauis supr. vers. add. Z || 6 id est de victimis Bumpti . . . iacit flores in marg. hab. T ^ 7 mentio om. T 8 Varro . . . iacit flores ha^. Ambros. || quoque om. Ambr. || 9 eatisfacerent T \ 10 et om. Ambr, || caedentur Ambr. || 12 nepoa] nezos Ambr. || 16 et] uel Ambr. homines uel uictimas T || 16 et ipse om Ambr. \\ 18 odescendas F, recepi emen- dationem a Burmanno commemoratam. satisfaciendas vel assistentes Barthius ad Stat. Theb. V 316 adolescendas Gerh. Vossius inescandas vel eliciendas Bur- mannus || 19 amisserunt F || 20 exsangues Masvicius: et sanguines F exftan- guines Daniel et Cmnmelinus || 21 nethromantia F || 24 ergo scripsi: ego F 25 animae // 1| 26 coriioris F 350 SERVII insepultorum animas vagas esse: [ergo ixigantem circum sepulcrum significcU] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura^ redit anima ad quietem sepulcri; quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt^ 5 quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera^ scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia; nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant^ comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibus- 10 dam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori; quod ante horrebat^ quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad di^ersa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non ii£r6(iifvx(0iSLVy sed nakvyyevBfSiav esse 15 dicit> hoc est redire^ sed post tempus. svpremyh non est nomen, sed adverbium, ut torvum clamat. ciemvs autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio Wale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur'. quidam dicunt eorum mor- tuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VL 20 <506> et magna manes ter voce vocavi. 69. {vBi prima) fides*^ pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait <(V 851> totiens deceptus fraude sereni. 70. LENis CREPITANS AVSTER duo epitheta posuit vitiose, ut 26 diximus supra : fecit autem hoc prope in decem versibus. *auster' autem quiyis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. 3 quam ex quem L || histoici i^ || 4 herciscundi id est medium secuti F: dicunt aere secunda id est L id. e. secundnm medium secuti H medium se- quentes ME (at sccuti superscr, me) id est divisi medium sequentes mythogr. TifiiasvovTsg id est medium secuti Myckius terris condi id est medium secuti Masvicius et Bunnannus || 4 quam diu] quam qui F || sapientiae F in sapientia mythogr. || incondita X || 6 reseruande H reseruantes ME || 7 aliud JPJj 9 re- curret M (recurreret m, at rediret addens) at recurreret superscr. « || 11 borrebat L. fortasse errabat || 13 diversa] uersa i/ || 14 phitagoras LH pitagoras M \ pcicoaiN l non MeTCMnicYCKicr sed palingenccYaN esse dicitur L, om. H non metempsicon (metempsicosin m) sed palangenesia esse dicit M ) 16 est delevit Z | 17 hoc loco quod dicimus F | solempni F solemni I/ 1| vaLeJ uolla Fl\ nos te] Nosti li I 18 sequimur LH ^ 19 ut] aut F \\ 20 ad prima fides supra virsum haec adscripta in T postquam data est nobis fiducia in pclago siue postquam coe- pimus habere fidem in pelago nos tuto nauigaturos, || 22 pides pelaoo quia . . . sereni om. F || ait om. £ || 23 serenus H || 23 uitiosa if || 25 prope] in- proprie F inproprie prope Stephanus || 26 quiuis yentus FH: quouis nento L pro quouis uento MEl || ventus] quomodo auster ex Tbracia, cum lenis sit? Holuitur: 'auster' pro quolibet uento accipimus Lione teste add. G^lferb, I . trachia F, corr. Daniel COMM. IN VERG. AEN. III. 69-73. 351 ^lmis* autem ideo quia swperius <8> ait. vix prima inceperat aestas, et lenes venti per aestatem sunt, 71. DEDvcvNT propriey ut e cantrario ^subdticunf. 72. TERRAEQVE VRBESQVE RECEDVNT phjsicam rem dixit: ita enim uayigaiitibus videtur, quasi ab his terra discedat. 5 73. SACRA MARi COLITVR MEDio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri^ id est Do- ridi gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam luppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet; illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et lO cum vellet mare transfretare^ quod est coturnicum^ adflata a love et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante lovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum luno gravidam Pjthone in- misso Latonam persequeretur, terris onmibus expulsa Latana, tan- 15 dem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est; et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti ApoIIinem matri dicitur praebuisse obstetricis offlcium: imde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, 20 luno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem er- rare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret; qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus <^III 460]> quae- rentem erumpere ventum credidit, oraculo ApoIIinis terrae 25 motu caruit. nam praecepit^ ne illic mortuus sepeliretur, ut in VulcanOy et iussit quaedam sacriflcia fleri. postea e Mycono Gyaro- que vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam 3 Deducant . . . subdacunt] cf. Isid. diff. verb. 156 || 8 post vitiatam La- tonam e. q. b.] exscr. mythogr. I 37, II 17, III 8, 3. cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IV 796, V 533, Ach. I 206, 388 4 dicit LE^b discedat. item aliter iuno%cam uidiBset . . . altissimis mon- tibus F^ qui error ea re excusatu/r quod tebbaeqye . . ; altissimis montibus in dextrOy Serviana ad 'sacra mari colitor medio' in sinistro margine scripta 8unt II 7 egeo LH aegeo itf || 8 Latonam om. F ^ d astarien H || uitiari F \\ ipsa M (t illa superscr. m ^ 10 din LH (diis J) || 11 maria FM || adflata est; i^ '{ 18 latone LH (latona l) |j eleuata FME || Neptuno om. F\ 14 phitone LH | 15 insequeretur F || expulsam ME^ 16 applicando Masvicius |j a sorore MEl Masvicius || 17 peperit . . . Apollinem om. F || phitone L phetone H phythone 3f II 20 haec namque luno Diana Proserpina mythogr. I haec namque est Diana Luna Proserpina mythogr, J J || 21 naturalem F || 22 in duabus L || inaulis] in- singulis H || 24 labentibus mythogr. III || sicut . . . credidit] quaerentibus erumpere, sicut Lucanus credidit mythogr. II || 25 credidit] petito MEl^ 27 micono LH myconoe ME micone / || 28 tenuerunt F \\ quod etiam . . . qui est ApoUo om. F Yergiliua latenter ostendit. qucMl autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam cotiBtat, primam uoctem fuisse, cuins in- strumentum eat luna, id est Diana; post diem, qnem sol efficit, qni est Apollo. ut autem Belos primo Ortygia diceretur, factum est a 6 coturnice, quae graece oprul vocatur. Delos antem, qnia din latuit et post apparuit: uam Sijlov Graeci manifestnm dicunt: vel quod Terius est, quia cum ubiqne Apollinis reaponaa obscura sint, mani- festa illic dantnr oracula. Delos autem et civitas dicitur et inaula: unde interdum recipit praepositionem. *item alita-: luno cum vidis- 10 set Latotiam a love adamatam, iuramt eam non pariturum in ferris. Inppiter mutavit eam in coturnicem, qaae Graece o^fzv^ appdlalur, et tnonstramt ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia lilora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, guo Dianam et ApoUinem peperit, Oriygia dida est gaae ante Delos nominaiatur, et postea Delos,. 15 eum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus.* SACRA MARi et reliqua. sane sacrum diciUir qaod rite sacrakir deo, ut aedes, arae, simulaa-a, dona. hic igitur aedium scicrarum etsi non aperte,- attamen eiusdem riius meminit, cum de insula loqueretur, in gva praeterguam ut 'sacra' dixerat, id est sacrata, gratiam quoque ao posuit non solum Dotidi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dotninatori videlicet omnium in nuvri deo- rum. TsiLvs maior dignitas est 'tellus', quam si dixisset insula. 74. liEKEiDvu MATRi Doridi, quinquaginta nifmpharum matri, con- iugi Nerei. septvso aeoeo quia in Aegeo mari haec insula posita 25 est. sane inter Sellespontum et Adriaticum mare omne iUud mare Aegeum appellatur, guod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labtfrintho Minotaurus essei inclusus et quotannis ex noMitate Atheniensium septem pueri vcl puellae ad vescendum Minotauro mttte- renttir, tandem doUtr Theseum suhiii. profectus itaque est ad Mino- 8 Delos autem . . . dicitur et inanla] exacr. hid. orig. XIV 6, 21 S ntun Doctem primani couatat faisse M ^ 5 oftv^ /,: oros F, om. H, or- tyi M ortii E | dicitur F ^po8t«a 3I£ j| deloa LHME H 8 et mn. F ■} 9 Qude . . . praepositionem om. F || recipit iat^rdum ilf y 10 latinam F II ortix I^ II ^^ partuin CommeUntu: (luartum f || 13 quo] quae BaTthiu» ad Stnt. Theh. IV 796 ] 14 ante Deloe] ante Cynthus Barthiu'< l l | 15 micono F 17 Bacrarum Masvicius: eactuin E || 18 adtamen F [ ao Doridi Daniel: dori f I 21 dominatori Daniel: domi > ' 74 Aoec atUeripta suni in T In illud mare qnod eat inter helk iuter chium et tenednm ineulaa aspicientibuB uidetur caprae ein... ega dicitur capra graece. 26 ' i < Aegeo regc Atheniensiuni traiit, ' filii Danitl || 27 quodannis F II "■' COMM. IN VER6. AEN. III. 74-80, 353 iaurum perimendim piacuitque cim patre, ut (si) illud monstrum vicis- set, vela candida navibns daret, si f&rte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed etm extinxisset Minolaurum, olilitus non cum candidis, sed am niffris velis reverti coepit, et patri in specula constUuto triste sui itUeritus signum dedit; gui extinctum 6 fUium credens se praedpitavit in mare, unde A^eum pelagus appelUt- tum est. 75. Plvs ARQviTENENS be»£ 'pius', out qui uHua est matrem de Tityo, .de Niobe, de Vyihone: aul quia patriam stidnlivit errantem. leffitur et 'prius'. • 10 76. MTcoxo oYARonYE BEfisxiT quidam pcr historiam dictum pu- tant; nam intcr Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes ^ilosophus. alii nullum aiictorem alium esse adsemnt, qui Ddon ab Apolline rdigatam dicat: constat enim eam ante evagatam propt^ Latonae parttm restitisse. *alii hanc 16 insulam inter Mycomm et Gyarum humilem esse dicant, ut his quasi vinculis contineatur.* 'revinxit* autem [putant] num retraxit? 78. coLi DEDiT a Ticinis scilicet popnlie. VENTOa coh- TEHNEBE propter terrae motum. 79. APOLLiNis VBBEM Delon: et ent definitio. 20 80. KEx Anivs Anius [au^em], rex Deli, ApolUnis sacerdos, cum trium ^liarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus aim7wj, filias mtmini Liberi pa^is devovit, qui parem ei gratiam reddens ef- fecit, ut quidquid una attigisset verteretur in frvges, altera in vitmm, lertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum 25 mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersircnt, ut posset alere Graeaae exercitum. quae cum vinctae lenerentur invoca- verunt Liberum patrem, quas deus in colun^ias vertit et ita vincuia fecit effugere: unde hodieque JMi columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinqxium tradU Asuihisae. alii dicunt BO I ^" g. t 21 Aniiu antem e. q. e.) cf. Tzetz. ad Ljcoplir. Ctus. 610 1 placoitqne] pepigitqne Slasviciw i ai addidit Daniel | 9 ikcitenehs SIE\\ ab«vite!ie!ib] Apollo eat addidit Daniel, ApollEnem dicit Lion \ 9 Titjo Hein- ~ F Ti|ihaone Masfticive U pitone F^ 12 micou '' Scyrom Magvieitu primug | 13 fereddea ■l0«(i!'liii-, !■ ! I ; , . ■ I iiiont J^B 16 evagatam Bcripsi: euagate et iitii iimwin \\ ulii . . contineatnr hae franspogutt BanUI, pott I 17 potant sec/ propriamque dicabo. et bene post ex- perimentum male conditae civitatis p^rpetuas postulat sedes. THYHBRA£E Thjmbraeus ApoUo dicitur a loco Troiae^ id est agro 15 vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et hene Deli positus Thffmbraeum appeUat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis Yulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius;*^nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thym- 20 bram locum in Delo consecratum ApoUini tradunt. sane quia Graece dviifiQTi facit, in derivatione rj in diphthongon mutat, ut Ahvr^ Aetnaeus, ^Cqxyi Dircaeus. domvm familiam, ut do- mus tenet a quo Sergia nomen. 86. MAKSVRAM VBBEM duo petit, et urbem et perpetuitatem. 25 ^mansuram' autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam 5 da dic] cf. comm. Lnc. VI 774 { 6 qnaeritnr etiam . . . factum accipi oportet] cf. Macrob. Sat. III 6, 1 sqq. J 12 Propriam perpetuam] cf. Don. ad Ter. Andr. IV 3, 1 | 15 Thymbraeus Apollo dicitnr e. q. g.] cf. Luct. Plac. ad Stat Theb. I 643 1 adtiDgere F | non mimm ergo] scU, quod dixit ^templa dei saxo structa vetusto^ I ad Banid: ^ F\ eua addidit Burmannus | 2 respondit] respexit Bttr- maftnus y 3 fortasse in illo | 8 Varro ait esse aras tam Apollinis qnam filii eina non tantnm Deli sed in plarimis locis ubi hostia non cadantnr sed conauetudo dt. Deum solem puritatem prece uenerari. at solam puritatem Ambros. 1 10 soUemni tantum prece CkmmeliniM {ef. Maerob.): sollempnitatum prece F sol- lemnitate precum vtUgo | 11 et sedusit Daniel 1 13 ut propriamque dicabo om. i^ I 15 a loco . . . vicino] ab agro Troiae yicino vuigo | id eet agro om. M (supr. vers. add, m) | 16 plena M (corr, m) | thymbra] j>. n. herbae superscr. m 21 sane . . . Dircaens om. Ffi 22 ^iiPqtj] tlbr^i L tymbrae II thymbre M 17 in M: n L xon H enim E (n supersr. e) | dipton L diptongon Jll dipthon- g^* "'" '* -A ethnens dirce dircens L etnae etnaens. dircae dirceu8 II aetnc a leas Jlf | 24 teneat FME y a . . . nomen om, F | fregia E {, '^ e)\ 25 ykbem] perpetuam add. Damd | petit MEl: peta F • om. ME (add. e) 23* 356 SERVII in Thracia condidit. sebva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit. 87. iNMiTis ACEiLLi vBteres ^Achilli^ decUnabant 88. QVEM SEQVIMVB? quia Cadmus oraculo ApoUinis bovem 6 secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim aracuiis signa quibus civitatem conderent acdpiebant. w/^ 89. DA PATEB *pater' religionis^ ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut <^n 2^ inde toro pater Aeneas, et montibus, ut <(Xn 703> pater AppenninuS; et fluviis 10 ut Thjbri pater, numinibus etiam, ut quid- ve pater Neptune paras^ item <1I 617> ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit, item odit et ipse pater Pluton. avgvbivm modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium 16 aut signorum, quod tunc peti dehet^ cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam otnnia quae volvebat aniino petiitj ait ^da pater augurium\ et est spe' des ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali 20 condicione augurvum peracturus sit:'\ quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit ^da pater augurium* et reliqua. animis inlabebe nostris quia ApoUinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde Qum intellegentia oraculum postulat. 26 90. TREMERE oMNiA in conscqucntibus quid sit ^omnia' docuit di- cendo Himinaque laurusque dei\ et hoc augurium iuxta augurcUem disciplinam dictum est, quod appellatur trijmdium sonivium, id est a 2 ostendit M {1 dicit superscr. m) y 4 qvem sEQyiMVJi] Apollo sedem ex- ulantibus solebat ostendere: nam Phoenix, Cilix, Cadmus, a patre Agenore ad quaerendam sororem missi, et prohibiti, nisi reperta fuisset, domum ne (ne om. D) auderent reverti, Apollinis moniti oraculo diversas regiones petierunt, Phoenix Phoeniciam, Cilix Ciliciam, Cadmua Boeotiam (boetiam D) Qui Cadmua oraculo bovem ^ecutus est, et ubi bos procubuit, ibi urbem condidit Thebas et Boeotiam (boetiam D) nominavit terram add. D et Guelferb. 1 1| quia] qui D \\ caditius F catmus JL^ || 6 Hyanteo scripsi: iantheo P yanthe L yante H thyante ME ^ boetiam F boeetiam L boaetiam ilf J^ || 9 apenninus LH \^ fluminibus l^ || 13 avovurivm modo oraculum . . . da pater augurium et reli- qua hcA. T || 14 augurium est exquiaita . . . da pater augarium hab. Ambros. \\ dei Ambros. || consultationem T: consolationem F et Ambros. (atr. consulto^em in murg. Ambr. adscriptum). cf. ad Aen. II 702 || 16 a diis per augurium Ambros. || in om. TJ 17 petit F|| 18 illa Ambros. || 19 condicio T: condictio F conditio Ambros. initio Mommsenus R. Siaatsr. I ^. 4 adn. 1. 1| verborum nun- cupatione Ambros. || quali . . . est del. F. SchoelUus \\ quali . . . exsequendo om. Ambros. || quali Masvicius: quale F2' || 20 conditiono F \\ exesequendo T exse- quens Daniel || forma Amhros. || 23 ApoUinis oracula vel responsa MMvicius ' 2G hoc augiirium . . . purciperet hab. jimbros. || 27 sonubium F et Ambros., coirexi COMM. IN VERG. AEN. III. 87-92. 357 sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa per- ciperet, viSA repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt^ non fieri, sed fieri videri: unde magica jbltb omnis exclusa est, .sicut Plinius Secundus docet in na- 5 turali historia. 91. LIMINAQVE ^que' brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non per- tinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne (lOQtoVj id est particula, quae sui substantiam non habet; membrum putatur 10 superioris orationis: quod si est, Himinaque' quasi ima pars ora- tionis est, et potest ^que' finalitatis ratione vel produci vel corripi. LArjivsQV£ DEi aut ideo singulariter, quia in Ddo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem eniocam. fdbula sane 15 de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata esL a qiia. cum precibtts et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et iUa fugiens defedsset lassata, terrae implo- ravit auxilium, qmm terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edi- 20 dit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus didtur, sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret, moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa. 92. MOVERi MONS Cynthus: unde Cynthius ApoUo. cortina 25 locus imde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apol- linis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii 30 cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur, reclvsis nunc npertis: alias denuo clusis. 7 . que brevis est e. q. 8.] cf. Charis. p. 13, 6 K. Prob. d. ult. syll. p. 257, 11 E. Mar. Vict. p. 30, 6 E. y 26 dicitur autcm e. q. s.] execr. mythogr III 8, 5 1| Apolliuis tripos . . . tectus est] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 609 |i 28 quia cor illic vatia tenetur] cf. Varro d. 1. 1. VII 48 1 radicitus Amhros. : radicibus l^ || 4 fieri ante videri om. F\b arsl a Ro- manis supr. vers. add. Z, recepit Masvidus || exclusa omnis F j| narali i^JI 6 hi- storia] quocirca et Dido inducitur dicens (IV 493) 'magicas invitam accingier artes' add. jD H 7 quod L: quae reliqui || 9 morion libri H 10 sui subBtantiam] i. e.. accentum supersr. m, i. e. suum accentum e || 14 lucum Daniel: locum jF H 22 tutelae 8uae om. Daniel y 27 tripes Me tripus 3Iasvicius et Burmannus' 29 tenditur MF (tenetur m) 1 quaedam] quidem F | 30 ostendit in V ME 358 SERVII 93. SVMMISSI incliuati. utrum corpore an anima? an (quia) sup- plices rogamus? an, quod verum est^ incUnati? et sciendum pro qua- litate numinum orantes interdum ima^ interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt^ aliae terrenae^ aliae permixtae: 5 unde nunc ApoIIinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit^ utHoratius te vidit insons Cerberus. bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perve- niunt^ et quia ApoIIo etiam inferis notus est. 94 DABDANIDAE ut diximus, obscura quidem^ sed yera sont 10 omnia: nam dicendo ^Dardanidae' ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret dvri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intdr- lecturi non fuerant stirpe hoc verbo Troicmis factus est error. sane ^stirps' genere feminino originem significat^ ut heu 15 stirpem invisam^ masculino arborem, ut sed stir- pem Teucri nullo discrimine sacrum. sed Horatius contra regulam nititur^ ut stirpesque raptas et pecus et domos. 95. PRIMA TELLVS Italia^ unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. vbere laeto quod est Italiae proprium^ 20 ut alibi atque ubere glebae. 96. MATREM id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et fiiii Tarquinii cum oraculum Delphici ApoIIinis pe- terent; responsum est eius imperium fore^ qui primus matrem re- versus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus 25 simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. EXQvmiTE hoc dicendo ostendit difficultatem. 97. ffic pro illic. domvs aeneae ad illud respicit *da pro- priam Thymbraee domum'. 98. NATi NATORVM propter illud ^et mansuram urbem*. nam 30 oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est^ quem et ipse de Orpheo sustulit^ item Orpheus de oraculo ApoUinis 6 Horatius] carm. II 19, 29 || 9 nt diximus e. q. b.] of. Macrob. comm. in somn. Scip. I 7, 8 || 14 stirps genere feminino e. q. s.] cf. Prob. de nom. exc. p. 210, 23 sqq. K. || 16 Horatius] carm. III 29, 37 || 30 sane hic versus Homeri est] cf. Macrob. Sat. V 3, 8 1 inclinati om. F || quia addidit Dankl. I 6 petit FME\^ insons Fm\ in- somnis LRM in somnis .^ 1 8 motos l^ || 11 teucridae F tuncriadae. IT i 13 error seripsi: terror F|| 16 sed om. i^^itf || 17 domus FLM ] 21 id eat ter- ram] matrem autem terram apollo significat F || est autem L || 26 est imperio L imperii est II ME y 26 hoc dicendo] dicens exquirite JP H 27 ad om, FE I 30 oraculua E\ respondit FHE (respoi^dent e) || 31 de Orpheo ME: orpheos F orpheo LU COMM. IN VERG. AEN. III. 93-104. 359 Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo ^haec Phoebus'. 99. tvm;vltv quia dixit ^exquirite*. 100. LAETITIA propter promissam imperii aetemitatem. laetitia] finis enim auspicii in denumtratione conpreJwnsus dedit petentibus lae- 6 titiae optandam gratulationem. 101. rocET aut revocet, OMt hortetur et monecU. 102. MONVMENTA VIBOBVM historias. 103. SPES DisciTE VESTBAS aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra ^U 687]> diximuS; scit se esse moriturum; ubique enim lo sciens ftUurorum ifidueitur. 104. CBETA Dardanus lovis filius et ElectraC; profectus de Co- rytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et. illic parva aedi- ficia coUocayit. post cuius obitum Teucer yenit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. 15 modo ergo errat Anchises^ nec respiciens adventum Dardani oracu- lum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida^ inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta^ ut 097^ effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus^ item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas 20 erat perire: unde Aeneas in XU. <[192^ sacra deosque dabo^ socer arma Latinus habeto. lovis maoni quia illic dicitur esse nutritus: quod^ ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati lovis fabula haec est: Satumus postquam a Themide oraculo comperit^ a filio se posse 25 regno depelli; natos ex Bhea uxore filios devorabat. quae natum lovem^ pulchritudine eius delectata^ nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo invoUUum lapidem glutiendum Saturno dedU. quem cum SatumuSy fraude cognita, vehe- mentius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes^ qui tinnitu 30 aeris^ id est lusus excogitcUo genere, ut cum clipeis aereis inter se con- 12 Dardanus lovis filius e. q. s.J cf. mythogr. I 135, II 192 || 23 SallaBtins] hist. fragm. III 63 Kr. J| 24 sane nati loyis e. q. s.] ezscr. mythogr. I 104 II 1 et 16. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 387 1 yperborei FLHE || hoc F: hec L haec H haec nera Jif J57 1| 2 Phoebus] graecus vero yersus hic-est {II. XX 308) xa/ nctCdffiv naidsg xol xev fiBtonic^s yivmvxai add. D 1 4 propter] uero propter ME ^ 1 supra yucet Jiaec soripta sufU in T aut reuocet aut hortetur aut etiam moneat. || 12 corito LM corytho H coritho jE/ || 17 significare credit. argumentatur Stephanus et Daniel signi- ficare credit et argumentatur Fabricius significare credidit et argumentatur Lion II 18 Ida . . . Latinua habeto om. F. cf, ad v. 105 || 23 primos FME: primo Xif II 25 a] e i'^ II themidea XH ji a filio buo X || 28 pro quod Fy corr. Daniel || 30 et] ei Masvicius y 31 aereis Commelinus: aeris F 360 SERVII cnrrerent et prohiberent audiri pueri yagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non ntdli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Satumus filios suos comesse, ratio haec esi^ quia dicitur deus esse aetemitatis et saeculorum. saecula autem annos 6 ex se natos in se revolvunt: unde Graece KQovog quasi XQovogj id est tempus^ dicitur. . MEDIO ponto potest quidem intellegi se- cundum Sallustium; longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in A&icO; Delos in AegeO; et de aliis omnibus, 10 de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium^ parte Achaicum, parte lonium respicit. ergo ^medio ponto', ac si dici possit ^medio pontorum', quod Latinitas non recipit. 105. MONS IDAEVS VBi Idaous derivativum est pro principali: 15 et est ^ldti Idaeus, ut Ahvi] Aetnaeus. cvnabvla gentis nutri- menta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens^ eos a diis originem ducere: unde est <[VII 219> ab love principium generis: ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi lovis cive. 20 106. VRBES HABiTANT non dicit qui, sed intellegimus Creten- ses. aut certe *habitant' pro ^habitantur', ut (JI 229> insinuat pavor. et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatom- polis dicta est: post viginti et quattuor^ inde ut dicUur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metdlo eoopngnaias dicat. 25 VBERRIMA REGNA hic decipitur, quia audiit ^ubere laeto'. 107. MAXIMVS VNDE PATEB fallitur; nam antiquior est Dar- danus. alii ^maximm^ antiquissimus tradunt; pcr patris autem appd- lationem maiorum cognationem ostendit si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem. 3 ut autem e, q. %] exscr. mythogr. III 1, 8. cf. Isid. or. VIII 11, 81 |! 6 Becundum Sallustium] hist. fragm. fragm. III 63 Er. || 24 Livius] fragm. 25 ap. Hertzium 1 probibuerint 2^ [ 3 comedisse ME || 4 esse om. L || 6 ez se] ex re J? ' xiiPNOc F KapoNoc L apoNoc H || cronos IP || 8 chosmognraphos L congraphos H II 12 posset HME || 13 recepit L || 15 ide ideus (us supr. vera.) L iaN H idae idaeus ME || ut] aut F || aiMH aemeus F neNH eiaieus (ethneus T) L HTNN etnaeufi H aethne aethneus M || aetneus (aemeus)] ida iuquid illic est quae et in troia ad Bimilitudinem dicta ut efQgiem xanti troiam quae uidetis quam uestrae fecere manus add. J^ || 18 principatum ilf jj 19 cive Fm: cives LE filio Me, om. H || 22 catonpolis F hecathopolis L etcathopolis H eca- thopolis ME II 23 cnoson F jxoson LHME gnoson 1 1| 24 gerapidnam F garra> pidniam L (gerrapidniam l) ierapidniam H hierapydniam M hierapidniam E Hierapytnam Hertzius Q libius F | 26 quia] qui F || audiit El: audit FLHM ; ubere laeto scripsi: ubere glebae FM atque uberc glebae 2yif£||26 eat] di- citur F B 29 bene] hi F COMM. IN VERG. AEN. III. 106—108. 361 108. TEvcRvs de hoc fabula duplex e$t; nam et de parentibtis eiiis dupliciter traditur. alii enimfcureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia Uiboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quae- rendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum hahiturum sedes, uJn 6 noctu a terrigenis oppugnatus esset cum ad Phrygiam venisset et casira posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta (mnorum adroserunt Scamander hps interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis ra- dicibus aedificia collocavit qui ctm adversus Bebrycas finitimos bel- lum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post io a Cretensihus in honorem regis sui Scamander appeUatm est, filioque dus Teucro regnum traditum. qui cives e stio nomine Teucros appel- lavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum ApolUni constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthi- cem dicunt, cdii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione IB supradicti ' orcuniU profSntum de Creta dicunt, et dvitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulU Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sodasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fedsse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros ap- 20 pelUUos. RHOETEAS Ehocteum promontorium Troados: licet dlii ^Ehoetias' legant propter Ehoetiam Sithonis fUiam. et amat Vergilius 1 de hoc fabula daplez est e. q. s.] cf. Tzetzes ad Lycophr. Cass. 1304 |' 3 Trogns] ad libr. XXIX haec refert Gutschmidius Fleckeisem ann. suppl. II p. 151 sqq. 1 ad V. 108 hfiec in margine T adscripta sunt DardaDus et iasius fratres fuerunt iouis et electrae filii. lasius ^enuit scamandrum cuius filius fnit teu- cer scamander cum creta frugum inopia laboraret . . . et sminthos mures ap- pellari a frigibus. || 2 Curetas Commelinus Curetis Masvicii*s et Burmannus, fort^isse recte. cf. Strah. X p. 480 || Idaeae nymphae Masvicius et Burmannus \\ 4 tertia parte T || ad exteras sedes . . . habiturum sedes] profectus est ad ex- teras sedes quaerendas monitus ab appoUine eum habiturum ibi sedes T I 6 prouectns l^ || 6 esset oppugnatus T || obpugnatus F || adl in T || frigiam FT \ 7 laboramenta F || corroserunt T || 8 Scamander F:. ille T || host^s pars optare locum. 5 110. HABITABANT VALLIBVS iMis hi sunt qui cum Dardauo venerant. 111. HiNc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cvl- TBix CYBELi ^mcUer^ proprie^ ^cuUrix* autem ^OybeU% id est montis PhrygiaC; in quo colitur; a quo et Cybele dicta est. alii dicunt 10 Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cy- belen dictam. non nuUi ^cultrix Cybele' legunt; ut sit quasi Cy- beleia. alii Cybele ano tov xvfii^t^v trjv xag>aXriv^ id est a capi- tis rotationC; quod proprium est eius sacerdotum. corybantia- QVE A£RA Corybantes Saiiioveg sunt; ministri matris deum; [quos 15 dicit Corybantes] quasi Saijfiovsg, qui totum sciunt. aerea autem cym- bala CoryiantAuSy lasionis filiiSy quibus vagitum lovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunty ano trig KoQfjg; -Corybas enim Proserpina, quae Koqti didtur Graece, sine patre natus. dlii Cory- bantes ab aere appeUatos, qtwd apud Cyprum mons sit aeris feraxy 20 quem fcypri coriam vocant, 112. iDAEVMdYE NEMvs ut ostendcrct Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacbis hinc, inquit^ inventum est servare sacris fidele silentium. 113. £T IVNCTI CVRRVM DOMINAE SVBIERE LEONES dominas 26 deas dicunt; ut alibi ^VI 397)> hi dominam Ditis thalamo de- ducere adorti. sane dominam proprie matrem deum dici Varro et 4 OptaTitque . . . locum] cf. Isid. or. IX 3, 41 || 15 quasi dar,aovss qoi totum Bciunt] cf. Isid. or. VIII 11, 15 || 26 Varro antiqu. rer. div. XVI fragm. 17 ap. Merk. prol. ad Ov. fast. p. 223 1 regulae oni, -F I 2 longam X | 3 aeneas etneas medeia medea roeteum raeteum JF aeneias aeneaa MacAeia medea poie€ON retheum L ajN€iac aeneas MAiDEiAK medeam poieeon rhethaeum j? aiNCiac aeneas MHa€ia Medea phoiteion Rhoetaeum 3/ 1 6 uenerunt -F | 8 ctbelb F | Cybele F || 9 et om. F 10 cici- bellum H || fuisse FEl, om, LHM || cybelem LH ) 11 Cybele] cibele LM ;; cybelegeia F || 12 Cybele] cibele F cybelea L cybebe H \ ano xoir KiBicrai V THN K€()>aAHN F HO KYBTCO TH K€AAH L AHO TOY KTBIC6AI UIN K€AAHN H B,T\0 TOY KYBicTAi TNN Kaf^^aAAN j9f | a om. F II 14 dalfUiVig] daimones FHl demo- nes Xr3f 1 15 quasi daif^ovcs] quasi demones FLmE daemones' quasi dae- mones H \ aenea cymbala Corybantibus dedit Lobeckius Aglaoph. p. 1140. for- tasse data post cymbala inserendum. | 16 lasionis Munckerus ad Hygin. fab. 139: iaBonis 2'^ || 17 apo tes cores F j| 18 core F |j 20 Cypni Curium Meursius in Cypro I 27. quod Cyprii Ko^vv vocant dubitanter coni.F.SchoeUius 1 26 adorBi L (adorti Z) ) sane dommam . . . mater deum] matrem denm proprie dominam dicit uarro ideo et proserpina domina apellatur a uimlio eadem quia creditur esse quae et terra ad donunae supr. vers. adacripta in T. pro dominam dicit uarro 8cri- COMM. m VERG. AEN. III. 109-116. 363 ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Verffilio domimm appellahim, quod ipsa terra esse dicatury sicut et mater deum. sam fabula talis est. Schoenos ciyitas est. exinde fuit virgo Atalante^ Schoenei fUia, praepotens carsu; adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam vohmt, interituramy ut quidam veroy in natu- 5 ram aliam commutandam, sponsos proYOcatos ac victos occideret. postea Hippomenes Yenerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea^ provo- cavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante^ cupiditate coUigendorum malorum re- lo tenta^ superata est. sed Hippomenes potitus victoria^ cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vd neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit^ ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali hi- 15 storia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones^ ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius mi- 20 nistri cum strictis gladiis esse finguntur^ ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitateS; quas insignitas turribus constat. Jumc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. aUi ipsorum konum dominam a Vergilio dictam arbitrantur. 25 114. DivvM DvcvNT QVA IV88A ct ncccssarium posuit et honestum. 115. 6N0SIA BEGNA Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia REGNA petamvs [e^] cst argumcntum a possibili, 116. NEC LONGO DiSTANT CVRSV a Delo scilicct. ct cst argu- 3 fabnla talis est e. q. s.] cxscr. mythogr. .1 39 ct 11 47 || 15 Plinias] nat. hist. VIII §41 aqq. || 17 ideo autem e. q. s.] exscr. Isid. orig. VIII 11, 63 sqq. et mythogr. III 2, 3 bendum videtur dominam dici Varro docet || Varro afBrmat dominam proprie matrem Denm dici Ambros, || 3 Schoenos] chyros F Schyres LH (scoenos 2) scyros M sciros E || atalantes i^ 1 4 Schoenei Masvicius: cycinei -F | 5 interi interituram JP || 7 ippomenes FR ypomenes J> || 9 ad cursum F: in corsum M in corsn E, oni. XJET || 11 ippomenes FLU Ijl potitur X || 13 cum uicta athalante (atianta E) ME | 15 plenins l^ || 16 pardalide LH: parda FMElJl 17 curru] cum ui i<^|| 19 reuolubilis LH mythographi || subiungantur FL II 21 stratis F || pro terra] propterea H || 23 insignatas FL (insignitas J) \\ 26 DicYNT F H 27 cretensia a gnoso F cretam annoso L (a gnoso l) croetam a gnoso H creta gnosco M (cretica a gnoso m) cretam agnosco E (cretica a gnoso e) 364 SEEVII meniutn a facili. modo ivppiteb adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum^ ut Horatius manet sub love frigido venator tenerae coniugis inmemor: aut re vera luppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemua: aut qxiia ventos prosperos lup- 6 piter praestat. 117. TERTiA Lvx hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Ancliises, post impetrationem augurii et ApoUinis responsum suadens in Cretam eun- 10 dum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim ^modo luppiter adsiV et reliqua. haec et pro civitate didtur. cbetaeis quia Kqi^ti]^ ideo Cretaeis, ut Aetnaeis. 118. MEBITOS unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur* quae obsunt eorum 15 muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo ^meritos^ rite Neptuno etApoUim tauros immolari. ^honores^ tatirum figurate dixit; varietas enim ipsa 20 idem significat 119. TAVBVM NEPTVNO propter futuram navigationem. TAVRVM TiBi PVLCHEB APOLLO propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apolli' nem nominavit; dicuntur enim hi dii patates fuisse, quos secum advexit 25 Aenea>s: quamvis diversis locis alias opinimes aliorum secutus poeta dc diis penatibus diversa dixerit, et quidam ^pulcher Apollo* epithdon datum ApoUini repreJiendunt; puldiros enim a 9>eteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcfier dici non mdt 2 Horatins] carm. I 1 , 25 || 22 sane hoc loco . . . diversa dixerit] cf. Ma- crob. Sat. III 4, 6 || 28 apud Lucilium] I fragm. XII ap. Muellerum 1 ac] aut P II 2 frigida uenerator F tenerae . . . inraemor omiitens || 3 inmemorj id est vno Jiog, hoc eat sub divo add. D || re vera om. F ] lup- piter qui] quia iuppiter l^ || 4 petebant F petimus MF \\ 6 hoc quidam . . . pro civitate dicitur habet Ambros. || positum tradunt iuxta speciem auguralem Ambros. | iux F || 8 ancises l^ || 11 haec -F; hoc Daniel primus || quia] quia graece MEl || KHrrrH F kphthn M creten E || 12 aena eia F etnaeus L aeh ne aetneis E || 14 hae vulgo || immolatur FL (immolantur l) j| 18 Berenitati ex serenitate F || serenitati] ut infra 'nigram Hiemi pecudem' add. Fabricius | 19 immolari. honores omisit, taurum . . . significat post aptos (lin. 13) coUocavit Daniel || figurete JP || ad taunim Neptuno supr. vers. Neptuno taurus immolatur sicut uitulus iovi T 1 23 sequutus JP || 24 hii F p 28 Lucill. ApoIIo pulcer dici non vult Ambros, H aput F COMM. IN VERG. AEN. III. 117-124. 365 120. NIGRAM HIEMI PECVDEM ZEPHYBIS FBLICIBVS ALBAM bono usus eat ordiney ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuutur adyersis sequentibus. nigram niEMi pegvdem] nam et Bomani veteres diis a^penoribus sacrificabant, ne 7wcerent. 5 121. PVLSVM REGNis CESSISSE PATERNis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis nattis, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunti immolasset, lO ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civi- bus pulsus regno Sallentinum Galabriae promunctorium tenuit; iuxta quod condidit civitatem, ut <400> et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus. relatio ergo historiae ad iuiciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera 15 aliter ad hostis provinciam ire non poterant. 122. IDOMENEA hiUiis nominis paenulHma syllaba, natura brevis, contra regulam producta est, sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, laca^ Dorica; Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur; ut ecce in hoc ^ldomeneus'. communis lingua 20 facit genetivum ^ISo^evifOQ^ Dorica ^ISo^bvbvq^ Attica ^lSofidvsoig, IsLCa, ^ISo(i€vrjog. unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea. 123. HOSTE hic niulti distingunt. adstare esse f sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non pos- sunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere cre- 26 didisse. 124. 0RT7GIAE de hac plenius supra <[72> dictum est pelago(ive voLAMVs [quia] ut alibi dixi- mus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatau {ergo^ 6 in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi ctm re- licta a Theseo Ariadne libeniissime conctibuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera coUocata est vibidemqve donv- SAM vel a colore marmoris Lacedaemonii; vel sUvestrem. 126. OLEABON non adiecit epitheton causa varietatis. Nl- 10 VEAMQVE PARON unde candidum marmor, ut <1 593> Pariusve lapis circumdatur auro. spaesasqve per aeqvor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est ^et alias'. ^spar- sas' autem, quia nuUo ordine continentur, ut stoechades, quae aao tov Ctol%ov dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo 16 dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas cir- cumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt. 127. LEGIMVS praeterimus, ut <292> litoraque Epiri legi- mus. tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est 20 colligendo, aspera loca praetereunt. freta Concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat. 128. NAVTICV8 et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. 25 CRETAM PROAVOSQVE PETAMVS celcuma dicunt et bene metro 9 Niyeamque Paron . . . marmor] cf. Isid. or. XIV 6, 29 || 13 ut stoechadea . . . necesse est] cf. laid. or. XIV 6, 19 et 38 || 14 cyclades . . . necesse est] ezscr. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 390 || 18 Legimus . . . praetereunt] exscr. Isid. or. X 154. diff. verb. 335 cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. lll 325 et comm. Luc. III 44 3 deuinctos JP || 4 gk2 bacchatamqne sttpr. vers. quod ibi bachatas sit liber pater aut ideo etiam consecratam bacho qnod ibi liber concubnerit cnm ariathne relicta a theaeo cui etiam et coronam donanit quae postea inter sidera colla- cata est T || 6 a Theseo Ariadne Masoicius: a thesionadne F Athesiona dnc Daniel || cuil -qni F ^ 1 dontsam F donisam LHME y 8 a colore mar- moris t amori s lacedemonii L accoloere amor at armorum is lucae demonii ITII 9 oLEABVM F II 10 ut] nt et X et if II 11 circumdatus FLU || fassasqvak H 12 cyclade LH\\ 13 stoechades LE: stoicadis F stato ecchades H stocladea M ano TOY cTixios F amw toy styxoy in hicuna l ano toi ctyxyoy H ano toy cTYxioY M ano toy cTTxionY -B || 14 rectae enim snnt n. LHME\\ 21 promontoria F promuntoria 3f y 22 hanelitum M Q qnendam non dix F |' 24 celenma nanticum scripsi: celu anauticnm F celeumaticum Danid primus eroisticium F || 25 crbtamqve . . . dicunt om. F B caele umo H ] dicut L OOMM. IN VERa AEN. III. 126-134. 367 celeumatis usus est^ id est anapaestico trimetro hypercatalecto. co« leuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait iupediebant iussa nautarum. 129. FROAvosqvE sane ^proavos' appellando cognationem declarat, 130. SVBGENS fiansy ut <[481^ et fando surgentes demoror fi austros: econtra non flans ponens et residens dicitur, ut ^VII 27) cum venti posuere omnisque repente resedit flatus. 131. ET TANDEM ad desiderium pertinet navigantum; nam se- quitur ^ergo avidus muros'. cvretvm hi Guretes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum mi- lo nistroSj custodes sicut dictum est flammis adolere penates, 30 2 Sallnstiiu] hui firagnL inc. 23 Er. 1 caelemnatico F caelejmaiis If | id est om. //| metro LH (trimetro /) 5 flando LH | 6 et contra F eccontra /f | 8 naaigantom om. F | anidoA L | 9 hii cnretes phmi cnltorea cretae ewe dicnntnr F l 10 coribantes F ^ 12 maximc F, correxU Magcicius | 15 hisi melior F| 16 zeuma lihri | 18 nomine F, corr, BafM I pergamam F | 20 delatL aliqni pntant F, SchoeUim, pofft ibique aiiqwjil verba interddisse videfUur, veluti maojemnt. alii vel qnidam | 21 ve- nisset aeripsi: nenisse et F | 24 faii F | 26 inditnm F eonditom JJaniel pru mu8 I (^doneam F | 26 letam propter pergama rentitata gentem nociomm mnltitodinera F | 28 «ul focos 9upr. rer$. qoidam inteUegnnt in hoc loco foco« domicilia et fooos posnit pro penatabni ticnt e contrario penate* (iro fociii T 29 poenates jF | ad F | 30 poenates F | poenatet F 368 SERVII sane Varro rerum divinarum^ refert, inier sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio lovi, lunoni, Minervaey nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id iam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis 5 colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri, quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sa^crificiO' rum mentio inducitur: quod ita esse mtdtis hcis docetur. quidam aras ^perorum deorum volunt essCy medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero niundos. abcemqve attolleke tectis poetica 10 periphrasiS; id est domos aedificare: nam arx est in civitate muni- tus locus. 135. fere *re' longa est. swco svbdyctae litore pvfpes in siccum subductae litus, 136. OPEfeATA ivventvs perfecit sacrificia propter conubia et 15 novas sedes^ qiiia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi laetis operatus in herbis^item luyenalis ^XII 92^ et matutinis operatur festa lucernis. 137. 8VBIT0 cvM id est cum stdnto. 138. cobrvpto caeli tractv hic est ordo pestilentiae, ut 20 Lucretius <^I 1090^ docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos anb roi; djcoXXveiv. contra si citharam teneat, mitis est: unde 25 Horatius condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo. miseranda metonymia ^quae miseranda facit\ 139. arboribvsqve satisqve lves quidam dicunt diversis numini- bus vel bene vel maie faciendi potestatetn dicatam, ut Veneri coniugia^ Cereri divortia, lunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam 1 Vano rer. div.] lib. V fragm. 5 ap. Merk. prol. ad Ov. fast. p. 118. cf, Isid. or. XX 10, 1 et diff. verb. 307 || 10 arx . . . locus] cf. Varro d. 1. 1. V 161 !| 16 alibi] georg. I 33 || 23 unde et Apollo . . . pneros Apollo] exscr. mythogr. III 8, 16 II 25 Horatias] ^rm. saec. 33 1 Varro refert inter sacratas aras . . . eine foco fieri Ambros. H queqne F 3 opidisque ^ || 4 fotu scripsi: fovi F Ambr. cf. Isid, diff. verb. *focus ergo dictus a foiW \ 5 liceat Ambros. J focu F H 10 periphraais] peris 8cS,8i8 J/ 1| 12 re om. L H {supr. vers. add. V) || 15 qnia . . . poterat supr. vers. hdb. T. eadem edidit Stephanus || 16 peractis om. T || letus i/i| 17 festina Xi/1 23 sagittis] sic dicens (11. I 45) To£' mfioiaiv i%(ov afi(pri(fS(pia ts q>aQitQriv. inXay^av d* aQ* oiarol in' a(La>v jjrcoo/Liivoio, avtov mvrid^ivtog' add. J9 || 24 anoTO noMHCiN L ano tot anoaAYCiN H ano toy anoaaYE M ano toy aNoi aNom E (ahoaayc superscr. e) J 25 tclis E II subplices II || 26 metonimia F || miserando F COMM. IN VERG. AEN. III. 136—142. 369 Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Satumum orbandi potestatem habere, 140. LINQVEBANT DVLCES ANiMAS item alibi <1V 385> et cum frigida mors anima seduxerit artus. quare anima dici- tur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui 5 dicunt ^animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est^ bene dicimus^ nos animas linquerC; quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Pali- nurus in sexto <362]> nunc me fluctus habet, hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter ^animas dulces linque- lo iant\ quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius animam relinquam potius quam illum deseram. ayt aegra trahebant duo mcda signifkat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. ^aegra' autem aegrota. et hene addidit ^corpora% quia et animus aeger potest esse. 15 141. EXVRERE siBivs AGROS Sirius stcUa est in ore canis posita, quae annis onmibus oritur circa VIII. Et. lulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est et in totum regnaret 8i- rius annum, item supra et letifer annus. tunc autem pestilen- 20 tiam creat^ si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astro- rum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, imde hoc nascitur: nam in dimi- nutione mutavit genus. steriles exvrere aoros exurendo steriles reddere. 25 142. SEOES AEORA ^scges' interdum terram significat, ut Ho- ratius haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis, interdum frumentum, ut quid faciat laetas segetes: hoc loco utrumque potest intellegi. 11 Terentias] ad. III 4, 52 | 19 et in totam] Stat. Theb. I 635 || 26 Ho- ratins] ep. I 7, 21 || 28 qmd faciat] georg. I 1 4 qoaere if || 5 linqm Mle^ linquere « || 6 perpetaam ex perpetaom L {| 7 dicimar H \ relinqaere F \ i praeter corpas nihil est L nihil est praeter corpas Jf 1 9 non L (nanc l) j| habet aersantqae in litore aenti ^ ) 10 animas dalces linqaebant scripsi: animae eos linqneba et F animae eos linqnebant vidgo II 11 terrentins ^ || 12 illam F: illam Masvicius primus, iUas praestan- tiores Terentii libri || 16 o^ Sirias in margine haec adscripta sunt in T syrias canis enropae fait a minoe donatns caphydo Qeg. Cephalo) qni eam thebas daxit abi aalpes erat qaae a nnllo cane poterat capi cam aatem canem hunc nallum animal posset eaadere aalpes in sazam matata {sic) est. canis aatem in sidus et ideo sirius dictus est quia in siria fuit * (imtcm vefbufn evanuit) '| sYKivs constanter LHME || kxybebb et aobos om, F. || 21 creat . . . etiam om, L (in murg. suppl. T) ) hac rem H hac re ME ) 23 communis om, F ij noscitur JP || 24 ac? steriles supr. vers. quos ipse exurendo fiiciebat steriles hdb. T g 2S frumentuni FL: frumenta HME Senrii comm. Yol. L Faao. I. 24 370 9ERVn 144. HORTATVR PATER iRE MARi ienc fiKum mitUt, quia erroris causa pater fuerat. veniamqve precari et beneficium, ut orantes veniam; etre vera veniam erroris Anchisae^ qui oraculum male interpretatus e$t, 6 145. LABORVM TEMPTARE AvxiLiVM ^loborum^ periculorum, ut non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est ^ttmptarV autem ^laborum a/uooHium^ propter pestilentiam dixiU et quidam ^auxilium' distingunt, ut sequatur Uubeat quo vertere cursus^, 146. VERTERE CVRSVS propter sedes ait 10 148. EFFiGiEs 8ACRAE ct reliqua. ?i/ Stcc Svotv. Varro sane re- rum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam redt^ xisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, qaod evidenter exprimit di- cendo ^effigies sacrae divum^ et reliqua: quamvis alio hco alias opi- niones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samo- 15 thracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. qtws quidam dicunt ideo inductos a poeta mo- nere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum LoHno foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse, eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: 20 eaque nostros publice curasse maiores, 149. MEDiisqvE Ex I0NIBV8 et reliqua, hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si qtme non legeris inteUegas. 150. visi ADSTARE non adstabant; sed videbantur: imde et 26 visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur. 151. Ik somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis; id est vigilantis: nam quemadmodum vidAat lunam infusam fenestris? multi 'in somniisVdicunt^ ut sit conlisio^ quo- 2 Veniamque precari et beneficiam] cf. Don. ad Ter. ad. V 8, 19 | 6 non tamen] georg. lU 452 |l 10 Varro sane e. q. 8.] cf. Macrob. Sat. III 4, 6 sqq. 1 ad bortator supr. vers. qaia pater faerat causa erroris bene filium mittit hab. T y 2 fuera F 1 et] aut Ml || 3 et] ant l ) nni . . . interpretatus est edidit Stephanus || 5 tehptabi LIH 10 endiadyn F || Varro rerum humanarum II . . . sacrae divum in marg. hab. T. Varro lib. II ^ R. hum. ait Deos Penates Aeneam in Italiam reduzisBe quaedam lignea vel lapidea sigilla Amhros. ] uario F \\ 12 id est quaedam T | 14 samotracia i^ || 18 coniuncsisae F i 2i ad v. 149 commendat hoc dicendo uirtntefl animi et meritum suum iuxta deos quod sci- licet tanti meriti fuerit ut ei merito apparerent dii quamquam alii intellegant ad maieetatem deorum potius referendum . . . intellegaa hab. T. commendat . . . dii ^ Tiberii Donati commentario excerpta sunt | 26 in somniib X ] 27 uigi- lantes JP || 28 a<2 in Bomnis supr, vers. plurimi legunt in Bomniis et iungunt poeterioribuB et uolunt corpus uinci somno mentem uero uigilare et meminisse omnium T || in om. FL || somniB H || dicunt et posterioribus iungunt . . . scire potuit. sane in Bomniis collisio est . . . peculi t || conlisio] i_n consilio L incon- lisio H coUisio m COMM. IN VERG. AEN. III. 144-158. 371 modo ^peculi' pro ^peculii'. multi ^in somniis' legunt et posterioribus iungtmt: unde et visi: et corpus somno vind volunt, mentem vero vir gilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit, HVLTO LVMINE cum nlmbo suo, qui drca deos solet videri. 152. INSEBTAS aut clatratas; aut non seratas^ ut sit quasi ^in- 5 seratas'; id est non clausas, et dictum^ quomodo ^asprosque mola- res' pro ^asperos', 'conpostus' pro ^conpositus', *vixet* pro Wixis- set'. vel Unsertas fenestras^ quas lumine stu) luna inseruerai, ab in- serendo, quod se per rimas insereret. fvndebat sdiicet abundans lumen. lo 153. TVM sic ADFARi hic vcTSus in multis non invenitur. 154. ORTYGIAM ^ad Ortygiam': more suo detraxit praepositio- nem, ut paulo post ^Cretae' pro ^in Creta'. sane quibusdam visum est serum auxUium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibiAS videtur somnium fuisse ap- 15 petitum. 155. cAifiT proprie, quia oraml/um. en quasi demonstrantis est^ ut fidem faciat, ne sonmium putetur^ ut paulo post 070^ haud dubitanda refer. 156. DARDANIA deriyativum nomen a constitutore. et notan- 20 dum^ regionem pro civitate positam. tvaqve arma secvti ac si diceret Huas partes'^ vel imperium, ut ^XII 192^ socer arma Latinus habeto. 157. SVB TE id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra pelagoque remenso inprovisi 25 aderunt. multi autem ^permensi* sine *n' legunt a verbo permetior. hic verstis variasse didtur. 158. IDEM nos scilicet qui te sumus secuti. ventvros plus est quam si dixisset ^futuros'; nam quasi eos iam esse significat. 1 peculi ex pecula X || 2 et ante corpus T: sed F 1 corpus post somno Baniel pritnus || 4 cum nimbo suo] cum hosuo at cum bono JS || qui . . . solet videri Ste- plwnus edidit ) 5 clatratas F: claratas H celatas ME aut celatas aut in ras. l claras Lion || saratas Z^ || ut sit quasi inBeratas om. ME y 7 compostos pro com- positoB F ^ % ad iusertas feDestras supr. vers. quas lumine . . . insereret T \\ quasi F^ inseruerat luna T || 9 habundans JP|| 11 invenitur] qui tamen admo- dum necesearius est addidit Masvidus | 13 sane . . . appetitum melitis ad v. 163 referuntur 1 14 serum Bongarsius in marg. exempl, Danidini in hiblioth. Bern. asservati et Rihh. prol. p. 110 adn.: rerum F rarum CommeJinus et Masvidus verum Burmannus et Lion || penatum JP || 15 motandas F ^ 17 ad canit supr. vers. in hoc loco canit bene dixit quia proprie ad oraculum refertur T || kn] MON J7 II 22 vel imperium edidit Stephanus | vel tnum imperium Lion || 24 od Bub te supr. vers. s. duce siue sub tuo imperio agentes Tlad permensi supr. vers. pemecti T Q 26 permedios F permedior Daniel et Commelinus permetior Masvieiua || 27 uaria eese F, corr. Daniel 28 ad toUemus supr. vers. efferemus et cum dicit uenturos plus est quam si dixisset futnros quia eos iam quasi esso significat T 24* 372 SERVn IN ASTRA NEPOTES signlficat Gaium lulium Caesarem, qoi primus inter deos relatus est. et bene ^in astra', cuius sidus apparuit^ ut ecce Dionaei processit Caesaris astrum. 159. VRBi Romae xar' iioxfiv, ut supra dictum 20 est. COGNOMINE ab HesperO; Hispaniae rege: yel stella quam intuentur petentes Italiam. 164. ANTiqvA nobilis, ut iam dictum est <(I 530^. 165. OENOTRi vel a rege^ vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Satumus, ut in septimo <179> legimus vitisator curvam 25 servans sub imagine falcem Saturnusque senex. 166. iTALiAM DIXI8SE benc omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae. 167. PROPRIAE SEDES perpetuaC; quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanvs ortvs iasivsqve pater 3 ecce] bnc. IX 47 1 Gainm] g. F caiam H 2 eins M (cnins m) ) 4 nt supra diximuB xata iioxiqv 3f I 5 a sermonifl fecit similitadine H: s. f. similitadinem ^ a s. f. si- militndinem L s. f. similitudine ME ] 6 magnis uero dizit uel penatibus ut magnis diis uel nepotibus sed ad exhortationem aeneae pertinet magna para dicendo F Iji ad magnis supr. vers, nepotibus uel penatibus T || 7 et scripsi: sed FJldcid fagae supr, vers, profectionis et dicendo fugae crimen proditionis uidetur excusare T J| 12 error] ergo F || ordo . . . Apollo cum 'Delius lemnuUe past capere Jiab. F. dk livs apollo ApoUo a Delo insula add. lAon 1 14 cre- TAE add. Daniel, cretae pro in Creta Masvicius primus | non sic dicitur . . . civitates babent in marg. jf | 16 ciuitatis F || ut Deli, Thasi, Lemni coni. F. Schoellius y 18 ante] primo M in primo JB^ || 19 ut supra dictum est om, F | 20 espero L hespere S|| 23 oknotbii iJf | vel a rejfej dicti yel a rege eiusdem nominis JDaniel primus 1 italus F || 24 in om. F y uitis sator HE ] 26 italia F|| 29 condiderat L COMM. IN VERG. AEN. III. 169-170. 373 Dardanus et lasius fratres fuerunt lovis et Electrae filii: sed Dar- danus de love, lasius de Corytho procreatus est^ a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea lasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissenf sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iu/ventute Dar- 5 daniam urbem condidit, a qua Troianorum origo cremt. lasius autem Samothraciam apit et ibi liberum locum imperio tenuit. * alii dictmt utrumque ex Corytho, lovis fUio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed lasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Fhrygiam pervenisse Hnque auxilio fuisse Teucro, Scamandri lO filio, qui tum finitimas gentes bello stibigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troia- ^ nam regionem ab suo nomine appeUasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Itdlia,, sed de Arcadia, urbe Fheneo, oriun- dum dicunt; alii Gretensem; aiii circa Troiam et Idam natum. sane 15 per pa;tris appeUationem cognationem (significat). 168. A QVO PRiNCiPE NOSTBVM a DardanO; non ab lasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit ^a quo principe genus nostrum est' potest et generaliter intellegi; id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritiun referri^ de 20 quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait; esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deoS; qui appellantur animales; quod de animis fiant. bi autem sunt dii penates et viales. 169. LAETVB id est omissa tristitia quam de sociis hcibebat amissis, 25 vd quia ei designaim evidenter fuerat loeus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet. 170. HAVD DVBiTANDA BEFEB atlt quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter sonmium non crederent. mavd d. r.] * ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit^ * aut quia so non dubie, ut ApoUo, monuerunt. corythvm designat partem pro- 1 DardaDus . . . oceidiBse] exBcr. myihogr. I 135 1 filii nel ut qnidam nolmit dardannm de ione iasimn de corTtho procrea- tmn F i 2 corito Lm corinto H corio M chorto E (chorito e) 1 a] de. F y 5 dardanam F, corr. JDcmuA ) 7 coepit F 1 10 tencros F \ \1 finiamas F \\ bella l^ ] 13 Varro Beru hnmanar. Dardanum non ex Italia sed ex Arcadia nrbe Phineo orinndnm dicit Ambros. 1 17 a Dardano non ab lasio] hoc est non ab iasio sed a dardano F 1 18 respondet ME ) 19 potest tamen Baniel 1 dici- mu8 F decimus jS" | 21 dis jS" ) animalibus] quibns origo animalis est F {{ 24 uinales ibT H 26 qua ei desi^atur F^ corr. Daniel | sane F 1 28 befeb ideo dicunt . . . uidit aut qnia dubitauerant e. q. s. l^ 1 ex] de vulgo || 31 monne- runt scripsi: mouemnt F noverunt Damel primus 1 cobttvm JP cobxthvm LH coBiTYH ME 1 designant JDaniel primus. idwi ciyitatem ne erraret et addidit 374 SERVn vinciae, ne alter error ex luagDitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt Dardanus- cum equestri proe- lio ab Aboriginibus pulsus gcdeam perdidissety propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum 6b rem feli- 6 citer gestam oppidum ubi galeam amiserat condidity cui Corytho nomen indidit eo quod Graece xoQvg gcdea dicitur, vel Corythum montem, in quo Corythufi sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oeno- nes filio, conditam ferunt. 171. AV80NIA8 appeUata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus 10 filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata, dictaea Dictaeus mons Cretae est^ dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus luppiter, ut Dictaeo caeli regem pavere sub antro. dictaea Dictaeus mons est in Creta^ uhi herba dictamnos nascitur, quae adfnota vulneribus ferrum inhaerens solet expdlere. qtd 15 mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, Ula sc amore castitatis prae- cipitem dedit, et excepta piscaforum retibus invita reducta esL a qtia rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus luppiter, ut Dictaeo caeli regem pavere sub antro. 20 NEGAT TiBi IVPPITER ARVA ex definito. et bene luppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest. 172. TALIBVS ATTONITVS VI8IS hoc est talibus deorum vultibus: propter ^visi ante ocuhs adstare\' unde sequitur *et voce deorum'; nam et voce se dicit attonitum et visis. ^attonitus' vero est stupe- 25 factus; nam proprie attonitus dicitur^ cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem. 173. NEC SOPOR ILLVD ERAT soluta elocutio. 7 Paridis et OenoneB filio] cf. comm. Lac. IX 973 ^ appellata AnBonia . . . nominata] cf. Fest. Paoli s. v. Ansoniam ) 10 Dictaens mons . . . expel- lere] cf. Isid. or. XII 1, 18 et XVII 9, 29 12 Dictaeol georg. IV 162 ( 14 qni mons dictas est . . . appellan iosai^ cf. comm. Luc. Vl 214 || 24 attomtas . . . staporem] cf. Lact. Plac. ad Stat. Theb. X 765 1 latitadine Me (magnitadine superacr. m) 1 qnidam de coritho hanc fabn- lam tradunt . . . conditam ferant in marg. T. \^Corythu8* nomen constanter per^i^) II 3 ab Aboriginibas polsas DanuH: aboriginibas palsas F aboriginibaB palsiB T 1 4 in aadacian^ an in aciem? || tam] ta JP" || 6 xo^v^] coris FT- |l 7 oenonis T || 8 condita F\^ ad AaBonias supr. vers. ab aasono filio alixiB ct calipsonis ausonia dicta T| Aasone Masvicius: aasonio jP|| calipsis 2^|| 11 est om. 1/ 1 a Dicte] addictae i/ 1 12 alitas MBi dictaeas mons est in creta . . . panere sab antro in marg. jT ) 15 a nympha dicte F p Minos rez Masvicius: minas rex F rez minois T ] 17 invita Commelinu8 m vita Daniel primus \\ T redactal retenta Masvicius || 19 caeli] celere F celere T l 20 ez defiinito] id est ez lato su^erscr. m | 27 eloquatio FH COMM. IN VERG. AEN. III. 171-179. 375 174. VELATASQVE COMAS vittatas, ut victori vela- tum auro vittisque iuvencum: aut coronatcis, ut velat materna tempora myrto. nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum «aput. 175. MANABAT flu^t. Mnc et lapis mandlis quem trahebant pon- 6 tificeSy quotiens sicdtas erat. 176. COBRIPIO E STRATis CORPVS ne satietate videatur reli- quisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix; ut ecce boc loco tempestas sequitur. item in secundo <302]> excutior somno, et statim sequitur civi- 10 tatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut et dono divum gratissima serpit^ non sine infeli- citate ex abrupto deorum munus abscedit. 177. TENDOQVE SVPINAS AD CAELVM CVM VOCE MANVS honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut <568> interea 15 fessos ventus cum sole reliquit. ^ad cadum* autem ideo, quia dii penates et lovis et Apollinis fecerunt mentionem. 178. INTEMERATA rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda^ sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fianty temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus <^406]> nequa 20 inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occur- rat et omina turbet, item in octavo <110]> audax quos rum- pere Pallas sacra vetat. FOCIS et hic sicut superius <134> dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo ^foois', non aris, quia priva/tam sacrificium loquitur; nam 25 penatibus sacrificat. pebfecto honore peracto sacrificio; qui est honor deorum. et iene ordinem servaty ut ante sacrificet, quam somnium na/rraret. 179. ANCHisEN FAcio CERTVM benc ^certum% quia incertus erraverat. vel propter Ulud ^haec laetus hngaevo dida parenti'. — 30 5 hiiie et . . . siccitas erat] cf. Festns Pauli s. v. manalem lapidem 1 (nd velatas supr. vers. uittatas uel coronatas T || oittas F y tdctori FMl uictoris LH nictoriis E^ 2 uelut F^S laummlauinium -F 1 5 manabat autem significat fluebat. hinc dicitur lapis manalis quem trahebant pontificQs per agros tempore siccitatis in margine hah. T cum Tiberii Dowxti ad hunc vers. scholio coninncta 10 secundo] duo ^ ] 12 infelicitate] infelicitatiB eignificatione F l 16 ideo dizit ad caelum quia ipsi dii penates iouis et appollinis fecerant mentionem in marg. T || 18 si leniter] silenter J^ || 19 fiat M (fiant m) || 21 bc- curat et omnia {sic) turbet] ab his verhis incipit Casselani quatemio XIII. 22 omnia J^ || 25 loquitur] sequitur Daniel primus || nam Cammelinua: non F 26 perfecto sacrificio C 1 27 supr. vers. 168 rerum ordinem seruat ut primo sacnficet et postea somnium narret T || 29 scholium ad v. 179 omiBit Daniel 376 SERVII 180. AMBiGVAH non incertam, sed modo dui^licem, ut in se- quentibus probat dicens ^geminosque parentes'. ergo ^geminos* hic diws, ut gemini Atridae, 181. 8Eq,vE Noro adventu scUicet Teucri, vetervm locorvm id 6 est Italiae. deest sane ^esse% ut sit deceptum esse. sane novo ebkore VETEBVM LOCOBVM aut per contrarietatem sermonum declamaTit: aut ^noYo' pro ma^o posuit. 182. NATE iLiACis EXERCITE fatigate; nam ^exercitatus' peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, 10 significo peritum; si expertem, ignarum. 183. CASVS CASSANDBA CANEBAT hacc compositio iam yitiosa est: quae maioribus placuit, ut <^82^ Ancliisen'agnoyit amicum et sale saxa sonabant. et bene Cassandrae inseruit testi- monium, quae divinationem db Apolline acceperai. 15 184. poRTENDERE f significari debito. pobtendebe minus est ^deberi', ut in septimo <256> portendi generos. 185. BEGNA vocabe satis proprie, unde in octayo <38> ex- pectate solo Laurenti aryisque Latinis. 186. TEVCBOS CBEDEBET scilicet proptcr longitudinem spatiL 20 187. TVM VATES CASSANDBA MOVEBET beue Hum', quia iam probayit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem. 188. CEDAMV8 PHOEBo {et m. m. 8.) a ncccssario et utUi sdlicet. 9 ut ezpertos . . . ignaraml cf. Isid. or. X S2 diff. yerb. 180 et 181 1 11 haec compoBitio . . . Bonabant] cf. Don. ad Ter. eon. IV 7, 10 1 ut sequenB more eins uerBnB ofitendit itf (t in BeqnentibaB probat dicena superscr, m) ^ 2 ad geminosqne parenteB «tfpr. vers. tencmm et dardannm T || 4 aduento scilicet tentri F ^ ad yetenim supr, vers. ueterum locorum hoc est italiae T ^ b ad deceptnm supr, vers, adnentu scilicet teucri T l od locomm 8upr. vers, scilicet eBse 2" ] 6 aermonem L Q declamauit HMe: declarauit FCl declinauit LE^l aut noyo pro magno posuit om. C Q posuit] ut pollio et ipse facit noua carmina add. M£}1 || 8 feitigate] exercitate add, FC \ 9 et expers . . . ignarum] rerum id est pentns. ex ezpers id est ignams M reram id est peritliB et expers id CBt ignams. nam ezpertum remm si dixero significo peri- tnm. Bi expertem ignamm ^ | 12 AnchiBen . . . et om, FCM | 13 saxo F saxoB C 11 Bonabant om. FC\ad Caasandra supr,. vers. bene eius nomen inBemit quae acceperat diuinationem ab apolline T 1 caaandrae P 1 14 acciperat F ,' ez 16 ad portendere supr. vers. id est significari debito (ex ead. man.) T || Bignificari debito F Bignificat debita portendere Masvicius primus, neglegens pobtendebb Serviani scholii lemma esse. significare dininitas vel praesiniificare. debita pro debito coni. F. Schoellius. fortasse significare debita Fminns est FC Stephanus, omittunt LHMi 16 in VI. F in II. C in VIII. Xiry genemm libH Vergiliani || 17 proprie] t propere superscr, ni y in VII. F in III. (7 1| et spectate FC II 18 laurenti FC laurentum LHMJ^ Latinis] sabpe frequenter add. Lion \\ 20 TYNG JEf ET C 1 tunc FCH || 21 probabit F || ad vers. 187 duobus argnmentiB necesBario et ntili probat suum errorem primo quod quidqnid illnd fait non debuit uni credi accedebant etiam alia incredibilia e, q, a. ap. Tiberium Dona- tum hdb. in marg. T | 22 cEDAicys] obseqnamur add, Lion COMM. IN VERG. AEN. lU. 180-202. 377 CEDAMVS PHOEBO cuius instiiictu dii penates profutura dixerunt, ut <155]> hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit. me- LIORA SEQVAMVK potest bis subaudiri ^meliora', ut meliora moniti meliora sequamur. 189. cvNCTi hoc est ^cuncti adsentimur'; nam ^cuncti profecti* 5 pugnat cum ^paudsque relictis\ ovantes alacres, non utique gaudentes, 190. HANC QVOQVE DESERIMVS SEDEM quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum ticcipe ^hanc quoque deserimus sedem'; expressit enim miseriam totius sedis relictae. 191. CAVA TRABE navium periphrasis optima. cvrrimvs ae(ivor 10 sicut Tyrrhenum navigat aequor. 194. SVPRA CAPVT capitalis, pemiciosus. 195. NOCTEM HIEMEMQVE pluviam cum obscuritate. ^hiemem' autem Graece dixit, nam xetficiv etiam tempestas dicitur a Graecis. FERENs adferens. inhorrvit vnda tenebris horridior est facta 16 per tenebras. 196. MAGNA AE^voRA aut cpithcton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut ^magna aequora\ magni fluctus. 197. GVRGITE VASTO cpitheto auxit tapinosin. 198. iNvoLVERE DiEM ospectum ademerunt. nimbi nuhes. Nox 20 VMIDA nubes caliginosae. 200. EXCVTIMVR CVBSV a proposito itinere avertimur. caecis IN VNDis incertiS; quia sidera non apparebant. caecis vndi8\ id est qme non viderentur. 201. IPSE hoc estj navigandi peritus: hoc enim significat em- 25 phasis pronominis. neqat discernere caelo figurate, ut (ainegat) excisa vitam producere Troia. 202. viAE mari dedit quod proprium terrae est, ut aiibi ^sulcari' ait : unde et terra ^aequor'. palinvrvs hic lasii filius 29 aeqnor] georg. I 60 3 potest . . . Beqnamur om. jB^ Q ut meliora om. F H moniti] montu F aut meliora sequamur JPC || 6 alacres Daniel: claris F Q Ovautes] hoc autem tractum est ab his qui de pugna yenientes cum multitudine popuh obviam ad numina minora ibant. et ibi oves diis immolabantur fugatis hostibns, unde dicuntur oyantes X) H 10 optima om. 3f || 11 postqvam altvm tenvebe rates Ho- meri est {Od. XII 403 sqq.) dH' Sts dri . . . TjxXvae dl «ovtog vn' avt^g D |', 12 od supra caput m marg. Quur dicit supra caput cum omnis imber supra caput sit? sed supra caput id est capitalis et mortifer TQ pemitioaus CLHM\\ \Z ad hiemem supr. vera. tempestatem et graece dixit tempestas enim chimon appellatur a graecis T || 14 chimon J^ H 15 facta om. ^ 1 18 aut Burmannus: ut F II 20 ad involuere supr. vers. aspectum oculorum abstulerxmt obscurauerunt T II ademerunt Daniel: adimerent i^ || 21 nubis HE (nubes e) ] caliginosae FC: caliginosa LME caliginone ff || 23 m om. FC\^ id est . . . viderentur hah. C || 24 est om. Daniel Q 25 hoc est hab. C || 27 excissa F ^ 2S ad viae supr. vers. uiam dicens dedit mari quod proprium est terrae catachresticos T Jjiad Palinurus 378 SERVII gvbematar Aenecie fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente prae- dpitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit 203. INCERTOS SOLES bene ^incertos'; quia quantavis sit obscu' ritaS; tamen noctis est manifesta discretio: imde superflua quaestio 5 est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discemere non poterant? ergo ^incertos* dbscwros dixit, ut quale per incertam lunam. caega caligine cacen- pbaton in sermone. 204. ERRAMV8 PELAQo ct reliqtM. hinc Pelopis gentes Maleae- 10 que sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis. hi ver- sus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo. 205. ATTOLLERE viSA naturaliter dixit: quotiens enim propin- quamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere. 16 206. APERIRE ostenderC; ut Sallustius caput aperire soli- tus. {aperire procyl montes ac) roLVERE FVMVM pro aperiuntur mon- tes ac fumus volvitur. 207. REMis IN8VRGIMV8 f ctm rcmcs, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus. 15 Sallastins] hisi fragm. V 16 Er. in marq, Iste Palinums fuit filius iasii gabemator aeneae qai aeniente aenea ad italiam praecipitatas in mare nomen in lacaaia celebn monti dedit T i{ iasi JF" 1 1 qni Aenea de Sicilia Danid: qainea dificilia F ) italia F 1 5 tris F ] qnomodo] qao L qaem ad modam 3f H 6 potaerant C potaerant Had incertoe 9upr, vers. obscnros T || 8 in sermonej Qaomodo ipse diem noctemqae negat discerDere caelo et ipse dicit ''tres adeo incertos'? Bolvitor: hic narratio est. nnde ergo potait scire si ^incertos'? qaomodo 'tres' dixit? non nalli 'incertos' obscnroB dies patant; faenmt ergo sine sole, at et noctes sine stellis. Lione teste add. Gudferb. /|| 9 Maleaeqne sonantia Masviciue: male eqaisonantia F\\ 10 pariterqne Daniel: paterqae F || ande terreqne i^ 1 11 palsamar Danid: palsamas F || hic J^ || 13 yisa aisa nataraliter 1 14 et ezsargere . . . emitterel terra eisargere et famam ez se oidetar emittere 3f || ex ae emittere E\ 15 ad aperire supr. vera. ostendere erigere pro aperiantar montes T || capad JS | soli- tam F aolatoB man. rec. in Z» H 16 ad volyere famnm supr. vers. pro aolaitar famas T 1 18 cam remes anaremos vel anciremos id est exsargentes fortias re- mit tamas F cam remos ane* remos id est exBnr^entes fortias remittamaa Daniel cam remis inhaerentes id est exsnrgentes fortins remigamas Maavieius. *locu8 corruptus, quem dedi ex Danielis codice. demittamas legendum, scHicet in mare. vd remis in. f. remigamns' Burmannus^ qui remis insargentes -fortiaa remigamns voluisse videtur. fortasse bbmis insvboimys incambimaa. alii ^remis in- sarjrimnB' id eat fortiua remigamas. possis et incnmbimas. sane in remOB Lncli- nati, inde exsargentes fortias remigamaa. nisi forte scholiastes remis pro ab- lativo habuisse et haec fere scripsisse putandus est cam remia: nam inclinati in remoB, inde ezBargentefl fortias remigamas. cf. adn. crit. ad v. 214 (id^ F pro inde). schol. ad i^.III 643 a Webero edita. Graeca latere putcft F.Schodlius fortasse dvaQQinToiLsv ala nrjdm. cf. Od. XIII ^vO"' ot ivaHUvS^ivtBg avBQQinrovv ttXa nrjSm d VII 328, X 130 y ad remia insargimas supr. vers. hoc est aelis di- misaia cepimas naaigare adiutorio remomm T ^ ad adnixi torqaent supr. vers. incambentes giro celeri rotant T l ad nemmt supr. vers. salcant et uerrere. ferire pemertere T COMM. IN VERG. AEN. UI. 203-209. 379 209. SERVATVM EX VNDis ac si diceret; de periculis in graTiora se perYenisse discrimina. strophadvm me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu ^»-^ /w^^ eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et ad- hibuerunt harpjias. Phinefis, Agenoris filius, TJiracum rex, vel ut 5 quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aqtiilonis et Orithyiae filiam, habuU uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caccavit et ad pelagias insulas lo detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Jasonem^ cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argo- nautae, cum ei gratiam vcllent referre, Zethum et Calain, filios Bo- I5 reae et Orithyiae^ alatos iuveneS; ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia^ per- venerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere^ ab Iride admoniti ut desisterent a lovis canibus^ suos converterunt volatus: quorum conversio, id est 6tQ0^ii^ nomen 20 insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes lovis dicerentur, haec ratio est; quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum; ut <[VI 606^ et manibus prohibent contingere mensas. unde et avari finguntur furias pati, quia abstiuent partis. item ipsas furias esse 25 paulo post ipse testatur dicens <^252]> vobis furiarum ego ma- 2 Pfaineus e. q. 8.] exscr. Lnct. Plac. ad Stai Theb. VIII 255 mythogr. I 27 et 111, II 142 et 13. cf. mythogr. m 5, 5 sq. ) 21 Apollonins] Argon. II 270 sqq. 2 88 peryenisse] snperuenisse F || Phinens . . . et adhibnemnt harpyias om. F 1 3 18 (7 Iiberi8 suis CM g 4 ei] et X g tnlemnt C g et om. X {add. 1) ^ ^r- Syas CH arpias L arpyias M E || Bneas rex agenoris filius tracnm fnit F^ corr, )aniel p 6 Cleopatram scripsi: eleobolam F Cleobnlam Daniel primus | etl ex F I orythe F^ 7 snperdnxit Daniel enperindnxit Mawicius primus | 8 adfec- tores JF, corr, Masvicius 1 10 veneno] Ventns Masviciw primus g 11 arpyias F !' 13 in hospitio JPC g 14 simpligiades petros F^ corr. Masvicius {15 inferre F, corr. Masvicius g zetnm FCM | 16 orythyae F orythiae C hoiytiae L hory- thyae H orithyae M horithiiae E [ alatoe] aBsatoa F aBsntos C g arphyiaa pellere conpnlemnt M (at ad depellendas arpias misemnt superscr. m) g pellen- aas] fulgandas {leg. fug.) F g arpyias F arpyas C arpias L arpytas /ij 17 in- strictis Me g pulsae FCJi 19 ab iridea F ab iride nati C g 20 et 8no8 FC | nela- tns J'! strofe Fl 8trophe LH3fEJi 21 exquirilur Fg 28 perhibentnr FCEm: dicnntnr LHM \\ 24 prohibet F 25 quia ME: qni FCLH g has M (ipsas m) g 26 ipse] idem HEm g dicens nt LHE 380 SERVn xima pando. furias autein canes dici et Lucanus testatur, ut Vergilius visaeque canes ululare per umbram adventante dea. sane apud inferos furiae dicuntur et canes^ apud 5 superos dirae et aveS; ut ipse in XII. <^845]> ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies inTenitur. et has Vergilius tres dicit, qtiarum fiomina sunt AeUo, Ocypete, Ce- laenO; ApoUonius duas dixity quem in XII. <[845> Vergilius sequitur, ut sunt geminae pestes, quidam autem dicunt hunc Phineumy ob 10 divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis, 210. STANT sunt 211. lONio IN HAGNO iu magno mari lonio. et sciendum lo- nium sinum esse inmensum ab lonia usque ad Siciliam, et huius 16 partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim rel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt bene ergo ^in magno'^ quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane lonium ab lo Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare trana- verit, quod in VII, <790>, ubi de scuto Tumi loquitur, plenius inve-, 20 nies. non nulli lonium ab lonio rege^ qui in instUa quae ante iZZy- ricum iacet regnaverat, dictum tradunt 212. HARPYiAEQVE COLVNT ALiAE ergo ct Celaeuo harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias, qiuis sicut didim est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum 26 Terra, secundum Aeschylum Nox sit, 4 sane apud inferofl . . . et aves] cf. comm. Lac. VI 73S 'canes fnrias dixii apud inferos enim furiae dicunttir, apud auperos canea, in caelo dirae.' || 23 HeBioduBl tfaeog. 266 sqq. H 24 secundum Hesiodum] theog. 186 | 26 sectm- dum Aeschylum] eum. 319 1 et] etiam et F etiam C | teatatur LHME: docet dicens FC | 2 distuam C distituam H. \ ^ aduentente C adueniente LHE | 6 dirae] dicerae l^ 1 6 ar- pyiae F arpjae C arpiigae L arpiie H arphyiae H Jli et et quarum nomina Bunt hab, C || 7 cypete celeno ello M || ocypere F cypete LH cipetae E celeno FCLE caeleno if 1 8 dixit hah, C|| 9 ut sunt geminae neBtes hdb, C 10 prodisBe F \ 11 arpyiiB l^ ] 13 id est in magno FU [ 16 ▼el a civitatibas om. 3f g 18 amatata Jr j| 20 illirycum jP || 22 o^ harpyiaeque colunt mpr, vera. et in marg. harpyiae a rapina dicuntur quia arpage dicitur graece rapma quae uirgines dicuntur quia omnis rapina est flterilis. Ideo plumis circumdatae quia omnis rapina quico^uid inuaaerit celai Ideo uolatileB quia omnis rapina ad uolandum est celemma* earum autem nomina sunt aello ocypete celeno* aello graece quasi edon (leg. Blmv) allon id est alienum tollenfl* ocipete id est citius auferens celenum uero nigrum dicitur* hoc Bignificantes quod primum sit alienum concupisci secnndum concupita inuadere tertium celare quae inuadit T. cf. nvythogr. III 5, 5\ celeno F^CL caeleno HM || 23 esiodus l^ | 26 aescilium F Aescilum Danid Aeschilum Commelinus Aeschylum Masvicius | Nox sit] phikeia yersio Graeca est add. Danid COMM. m VERG. AEN. III. 210-221. 381 213. MJENSAsqvE METv hoc cst sicut didum est, pidsae a Zetho et Calai. 214. N£C SASYIOB VLLA PESTIS £T IRA DEVM STTQIIS SESE EX- TViiiT VNDIS ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibos inde procreatis. 6 216. viRsisEi .voLvcAvM VVLTV8 si subdistifiguas ^virginei', maior erit odmiraHo. foedissima hic turpis, ut TerenHus m eutnuiho sanguine foedantem et (Yil 575> foedatique ora Galaesi. lo 217. PBOLYYIES sordis efiusio. et vitavit ne diceret ^stercus*. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt ^proluvies', cum stercus ventris significet, a VergUio hoc loco figuram venMs signi- ficatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. . aliquando ^pro- luvies^ sola effusio, Terentius quod proluvium, quae haec est 15 subita largitas, aliquando pro aquis muUis ponitur. vncaeqve MANVS manns pro ungoibus posuit; hoc est yaiitl^civvxag. 218. FAME Yeluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re yera ^fame'^ qnam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has cUii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, 20 et Troianos ab qaulis prohibent, et his tantum famem praenuntiantj et ipsae sunt fame paUidae. 219. DELATi quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus. 220. LAETA pinguia: nam in animalibuS; in quibus cognosci 26 non potest sensuS; laetitiam pingue corpus ostendit^ non menS; ut in bominibus. passim campis UUxis socii boves Solis occidisse indu- cuntur, VergUius credibUius finxit. 221. CAPBIGENVMQVE PECVS satis nove et adfectate. nvllo cvstode deest ^cum\ peb hebbam ordo est, non ^per berbam'; 30 sed *per campos in berbis videmus armenta'. 4 in Statio] Theb. VIII 25 ) 15 Terentius] ad V 9, 28 'quod prolubium? quae istaec snbitast largitas?' 2 cala F II 4 pena ex pene L ) esse hdb. C || 5 inde] id eat F^l eunudio 2^ II 8 hen] tibi Terentius || qnia illam F qnia aliam Conmelinus Masvicius Burmannus quae aliam Lion || 13 Yentris] scil. 'proluviem^ || 14 quasi sannosnm seripai: qnaBis annosnm F quasi annosum Daniel primus. cf. Fers. sai. V 91 ^rugosaque sanna' || panticosnm ex panticomm F jj aliquanda JP || 17 pro nngui- bns manna posnit FC ^ gampsonichas FC tammionxHc L (camsonichos raiaoNXHC H rAippONTxcc M cAXVonixcc E nafiiffovvxag Siephanus || 18 uolnti fame om. JP | 19 ck2 fame in marg. has qnidam praesides famia esBe dionnt 'quia . . . et ipsae fiune snnt pallidae T || 20 fami JP ) 22 snnt iajma annt palliae F \\ 27 nlixes F 1 Solia Commelinus: aolos F || 30 hebbab FC 382 SEBvn 222. IPSVMQVE VOCAMVS ^ipsum', id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numi- nibus poUicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum lovis 5 praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iiistitia^ praeest ergo cum eum invocantj testantur se nihU mali facere cum sine custode interimunt armenta. 223. IN PABTEM PRAEDAMQVE in partem scUicet praedae. 224. DAPIBVSQVE EPVLAMVB dapes deorum sunt, epulae homi- 10 num: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conyiTiis operam tribuunt. opimis pinguibus. 225. 8VBTTAE pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsv celeritate; ut supra . adsvnt velocitatem ostendit. 226. HABPYIAE vv Graeca diphthongos est: nam Latina esae 15 non potest, quia ne v quidem habemus. clangobibvs alas deest ^cum', ut sit ^alas quatiebant cum clangoribus', ut atque Ixionii vento rota constitit orbis, id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. *sed sane hic verstts qni circumductus est tdlis auditur ^resonant magnis stridoribus alae^.* 20 227. coi!iTACTvq,vE oMNiA FOEDANT subaudiendum ^quac relinquebant^ . 228. TVM praeterea. et deest *erat', vel ^aiidid)atur\ et tria mala ipsarum posuit, vocem ta/ium odorem. 229. BVBSVM ad illud solum pertinet ^instruimus mensas^; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam inter- 25 dum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas Weni ad te mane, rursum veni'. interdum sine iteratione est, ut *fui apud te, rursum veni etiam' non ideo dicis ^rursum', quia etiam primo 5 sed qnod . . . debeatur] ezacr. Isid. or. X 219 Traedator autem est cui debetur de praeda aliquid.' [ 16 atque] georg. IV 484 2 praedatorum ME || nam . . . aliquid otn. iBT || 3 romanis L (corr. J) bella gestare F bellis gestis C|| 4 fuerit] fuit FC^S ad in praedam partem- que lovem supr. vers. secundum quosdam propt^rea uocant iouem in partem praedae quod ipse deus iustitiae praeest et cum eum inuocant testantur nibil mali facere cum sine custode interimunt armenta T || scilicet hdb. C | praedael partem enim solent diis immolare partem retinere sibi, unde Ovidius (met. Xll 154) 'sacra tulere suam pars est data cetera mensis' cldd. Fabricius | 9 homi- num ex omnium L bomnium Hi 12 ad subitae supr. vers. nomen pro aduerbio positum T II deflectum i^ |j 13 ut supra om. FC, fortasse recte 1 14 iiam om. JPC|| 15 ne] nec X3f^|| 18 sonitum] Plautus in Querulo de anseribus 'cuncti alas quatiunt diris cum clangoribus' add. Daniel || sed sane . . . alae huc trans- posuit Masvicius, post odorem {Un. 22) hah. l'^) || 21 et om. JP || 22 adorem F 23 BVBsvs FC II 24 in speluncis] t in speculis superscr. Ime || 26 rursus M uenio MEl || 27 veni om. H COMM. m VEEQ. AEN. III. 222-236. 383 yeDisti; sed qaia illic fuisti. cavata pro ^cava'; nam cavatum proprie manu fachm didmus. 231. ABISQVE BEPONXMYS IGNEM ecce quod dixit ^in partem praedamqae lovem'. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. 5 sunt autem hae animales hostiaO; quae tantum immolantur; et caro sacerdotibus proficit alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut ^67^ sanguinis et sacri pateras, alibi partem corporis, ut (Y 237]> extaque salsos porriciam in fluctus, alibi integras yictimas, ut ^VI 253^ et solida inponit taurorum yiscera lo flammis. 232. EX DiVEfiSO CAELi ut ^ex secreto montium': subaudis ^loco'. 233. TVBBA SONANS impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias^ de quibus ait alibi ^YI 572^ yocat agmina saeya sororum. ergo Hurba' tamquam turba. quare turba, cum 15 tr^ dixerit? quia apud Graecos qui dualan numerum habent^ plurdlis numerus a tribus incipit: ergo bene ^turba% qiiasi plures, vel ^turba' prqpter tumuUum et strqpitum cdarum. alii tradunt ideo turbam, quod plureSj non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis con- sortium, unde <[252^ ^vchis furiarum ego maxima\' cUii eas etiam 20 parcas esse, unde et divinatio ei data est. pbaedam pedibvs cib- CVMVOLAT VNCis aut circum praedam [dixit] yolat uncis pedibus: aut intra yolam interiorem manus amplectitur praedam: unde et ^involare' dicimus intra yolam tenerC; unde et pyra quaedam yolema dicuntur^ eo quod volam impleant 26 234. poLLviT contingit, et poUutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est ^contactuque omnia foedant inmundo\ 235. DJRA Sabini et Umbri quae nos mala, dira appeUant 236. Ac ivssi hic ^iussi' utrum verbum an participium sit, id est utrum iUi iussi sint, an ego iussi? tectosqve peb hebbam dis- 30 1 Cavata pro cava . . . dicimiu] cf. laid. dijff. verb. 92 1 cauatam -F || 2 mane F, corr, Daniel || 3 quod] quia FC | 5 indicantur C 1 6 immolatur LH {corr. Q || et caro sacerdotibus proficit edidit Stephanus [j 9 proicit FC proiciam LHME || 10 ut om. LH et J? || 13 tvuba somaks 8i tres sunt, quomodo turba? solvitur: figura emphasis est; nam tree sunt et ad saevitiam retulit earum turbam impetumque ostendit e. g. «. D | tribus] turba C I loquimur ilf || 15 quare turba cum tres dixerit . . . alii uolunt easdem esse parcaa in marg. T | 16 tria F || 19 tris F || arpyiae F || funia F Furiis Danieljl 21 datum F, corr. Baniel y 22 circa praeda FC || 23 amplectitur sic dixit FC praedam omittentes || 24 pira CM pera^g quaedam om. FCME || 25 eo quod Yolam impleant hah. C. cf. Serv. ad georg. II 88 || 26 ad poUuit supr. vers. con- tingit unae et Bacrificium poUutum contactum dicitur 2' D 28 Sabini Daniel: abini F 384 SERVn PONVNT ENSES hoc est disponimt et tectos faciunt: sic et scuta con- dendo latere faciimi 239. siGNVM utigue miUtare, misenvs bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut 5 Misenum Aeoliden: quia constat sonum omnem ex vento creari. 240. NOVA mira^ ut Pollio et ipse facit nova carmina: nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo yicit Stymphalidas ^ ut Statius et aerisonum Stymphalon. aut ^nova' ideo, quia vulnerari non 10 poterant. 241. OBSCENAS obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post ^infelix vates'. pelagi volvcres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae : unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias^ qui 15 fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est Ocea- numque patrem rerum. hinc fit ut, quotienscumque desunt pa- rentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimuSy quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias 20 filias esse Thaumantis et Electrae. quidam ^pdagi^ adverbiaiUer accipiunt, ut ^belli^ ut ^domi% propterea quod res in insitla geritur. FOEDARE cruentare. Ennius ferro foedati iacent. 242. viM PLVMis VLLAM naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit ^plumis'. nam, «quod Donatus 25 dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles^ quia de Stjge erant natae, non probatur. 244. 8EME8AM scmicomissam. vestigia vel pedum signa: vel indidum sordium, quHus epulas discedentes polhiebant. 6 Pollio] buc. m 86 B 8 Statiua] Theb. IV 298 || 14 alii dicunt . . . pater est] cf. GelL noct. att. XV 21 || 17 Oceanumque] georg. IV 302 ] 18 sic et . . . parentes] cf. Isid. or. IX 4, 41 || 22 Ennius] inc. nom. rel. LIX ap. Ribb. ed. II, XXIII ap. Vahl. || 27 Vestigia pedum signa] cf. Isid. or. XV 16, 13 1 hoc est hab, C y sicut et FC || 3 ad signum supr. vers. scilicet militare T II 4 tubicinen F tubic////en C || fiUus fuisse dicitur FC || ut] unde ait FC „ 6 apollio C H 13 habitabant C || 16 humore HM mare (7 J 19 alii vero . . . Electrae post probatur {lin. 26) hab. F || vero om. XH|| 20 Electrae] quae sic dicuntur elloo cypodo podarce quam Virgilius celeno Lione teste add. Chuelferb. 1 \\ 20 ut quidam F || uerbialiter F, corr. Baniel || 21 belle F, corr. Commelinus || 22 ad foedare supr. vers. cruentare T J Ennius ferro foedati iacent Ambros. | 24 Donatus dicit] alii dicunt JP J 25 fuisse om. F.|| erant] sunt C { 27 ad semesam supr. vers. semicomesam T || seme comesam F\^ad, vestigia supr. vers, uel pe- dnm signa uel etiam indicium sordium quibus sordibus discedentes ipsae pol- luebant aepulas T COMM. m VEEG. AEN. m. 239—248. 385 246. iNFELix VATES niintia iufelicitatis, ut (lavxi xaxwv. hoc est ncbis infelix, ut sis felix, id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, guod de diris colligitur, guorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam dnplici modo memorat, et oscinis et alitis: 5 etenim cum eam facit loqumteni osdnis auspicium eapungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait <(262> sive deae, seu sint dirae ohscenaeque volucres, et <[256]> quam vos dira fames, verum cum ait <258> pinnis ablata refugit, ab alite au^jAcium factum docuit; alites enim certa genera avium ab^ auguribus lo appellantur, quae pinnis vd volatu omina possunt facere: quae si fue- rint prospera^, ^praepetes^; si adversae, indyrae vocantur: quod.etiam in XIL <862> signatius dicit alitis in parvae subito collecta figu- ram, ubi vere diram vult videri. fiVMPiT vocem cum indignatione loqoitur; ut (X 63]> quid me alta silentia cogis rumpere? et 16 notandum, ut supra diximus ^rumpit vocem', cum hoc de sHentio mdius dicatur fieri. an ^rumpit% quia tantum humanam habens fadem contra naturam sui corporis loquitur? 247. BELLVM ETIAM PRO CAEDE BOVM 8TRATISQVE IVVEJHCIS iterotum CSt ad augendam invidiam, ut <326]> stirpis Achilleae fastus, iuve- 20 nemque superbum, aut num aetates boum voluit conprehendere? 248. LAOMEDONTIADAE perfidi: a rege nai;um obprobrium^ qui deos fefellit. sane dlibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae 11 qnae si fnerint . . . inebrae vocantur] cf. Isid. or. XII 7, 77 et Fest. Paali 8. y. inebrae 1 ut om, FM J iiMAHTi KdKuiN F MANTi cAKuM L mauti KaKu^M E, om, M 2 ad infeliz vatee supr, vers. et in marg. nuntia infelicitatis et uidetur hoc genus auspicii inducere . . . quod futuram famem praenuntiat T || videtur hic . . . ubi vere diram vult videri hab. Amhros. || 3 de deris F de diis T (de deorum signis superscr. eadem manus) || 4 quorum . . . utimur om, T 1 quarum F II ex signis Baniel: et signie F et Buperius Amhros. U quo] qui ^ H 5 esse om. T H et OBcinisJ hoc est oschinis T || 6 eam om. F || lacit] facit eam T fa- ciat Ambros. || oscmem F oschiniB T || exprimitur T Ambros. || 7 famen denun- tiet Ambros. | sive] sibi F | 8 seu] saeu F || noe Anibros. y dira] dy JP || 9 ve- mm om, Ambros. || cum om, F H 10 alites Tollius ad Auson, epigr, I: aliter h FAmbros. jj ab auspicibus Ambros. | 12 inebrae Ambros.: inibrae F (h ead. man.) \\ dicuntur Ambros. haniel || 13 si^atius dicit scripsi: signatus dicit F signat cum dicit Amhros. significat cum dicit Daniel || 14 uidere JP j 16 od rumpit vocem in marg. rumpit uocem. notandum nobis est cum hoc de silentio soleat dici. nam rumpere uocem proprie est tacere. rumpere eilentium loqui. ergo rupit uocem quia Jbantum habens faciem contra natnram eui corporis loquitur T \\ 17 humanum F J^ 19 ad vers. 247 iteratio est facta ad augendam inuidiamet hoc loco aetates boum uoluit demonstrare T jj sed iteratnm est F || 20 ad] aut JP j| augendum l^ || 21 uolunt F || 22 . natum] neratum F obnatum Me^ad Laome- dontiadae in marg. hoc nomen quod est laomedontiade uarie ex persona poetae ponitur. hic autem ex pereona harpyiarum inducitur dictum quia pro conuioio poBitum eet T | poeta F Seryii oomm. Vol. X Fasc. I. 25 386 SEBVII ponitur, ut Laomedontius heros Laomedon- tia pubes, bellymne necessario iteravit, ut verhum in quo culpa consistit. 249. PATBio REGNO out NeptuniO; aut, sicut alii dicunt, quia 5 ThaumaSj pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii ^patrio^ proprio accipiunt, ut et patrios cultusque {hahitusque) locorum, utique proprios; nam quam pairiam^ agri habeant? 250. ACCIPITE ERGO ANIHIS quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere. 10 251. ^ QVAE PHOEBO PATER OMNIPOTENS tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notan- dum ApoUinem quae dicit a love cognoscere. phoebvs apollo puruS; inpoUutus: et est Apollinis fixum antonomasiyum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut ^pater', ^omnipotens'. 15 252. FVRIARVM MAXIMA adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone <(VI 605> furiarum maxima iuxta accubat et manibus pro- hibet contingere mensas; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi 20 furiae nomen harpyiam, ut terreat 253. ITALIAM CVRSV PETiTis cx his quac norunt fidem dicen- dis accommodant: i^ est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt. 255. DATAM fatis concessam. 25 256. QVAM vos DIRA FAMES ut Varro in secundo divinarum dicit; oraculum hoc a Dodonaeo love apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo *quae Phoebo pater onmipotens'. nostraeqve inivria 6 et patriosl georg. I 52 y 25 Varro in secondo diYinamm] fragm. 3 ap. Merk. prol. ad Ov.. fiaist. p. 113 4 ad patrio regno supr, vers. Neptunio ant sicnt alii tradnnt thainantias pater eamm ponti et terrae filius fnit nel patrio intellege proprio T | ait neptnnio C || neptuno JP || 5 thumas jP J 6 utique proprios; nam quam p. a. habeant acripsi: utquae proprios numquam p. a. habeant i^J 7 habeant] ant nt alii quoniam Neptuni filiae fuemnt add. BanUl || 8 appetistis FC apetitis L adpetitis H l 11 qnasi ab irata conficta hab. C || contempni LM\ 12 ab ione FU^ 13 antonomasium LHME (antonomasiuum man. rec. in L) || 14 et hab. C II 16 ex cansifl Lion || 16 ait] et H J thisiphone FH iQsifoneC LME ^ 18 etiam] antem C7|| 20 ad furiamm maxima supr. vers. tradunt quidam quoa ideo fnriamm nomen assnmpserit ima ex arpyis nt magis eos terreret T || 21 di- cendi X || 22 accommodat JPC || 24 ad datam supr. vers. concessam a fatis T \\ 25 humanamm Kiesslingius de IHonysi Halicarnasei antiq. auct. lai. p. 40. cf. Gruppius de rel. Varr. antiqu. rer. hum. ^. 6 || 26 apnd] caput (7 [ 27 fingit] fugit F finxit L || sed] et HME COMM. IN VERG. AEN. m. 249-266. 387 GAEDis quidam Hniuriam^ pro ^vindictam^ accipiunt et liarpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames. 257. AMBESAS undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum^ panicias scilicet. 258. BEFVGIT non metu: nec enim minantibus convenit: sed 5 ne posset rogatu placari. 259. oELiDvs DERiGviT id €st geltdus factus deriguit 260. NEC lAM AMPLivs ARMis subaudis *usi sunt'; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut <359> Troiugena, interpres di- 10 Yum, qui numina Phoebi^ qui tripodas^ Clarii laurus^ qui sidera sentis per omnia \sentis' intellegis. plerumque aliud sub- auditur, ut hoc loco, item <(XII 435> disce, puer, virtutem ex me yerumque laborem^ fortunam ex aliis subaudis ^opta'; nam fortuna ex aliis non discitur. 15 261. SED voTis PBECiBVSQVE duplici ratiouc placantur numina; aut votis aut precibus: unde est <(437^ lunonis magnae primum prece numen adora, lunoni cane vota libens. ivbent volunt^ ut ^I 3^ infandum regina iubes renovare dolorem. Teren' tius iuheo Chremetem. 20 262. siVE DEAE quia divinant. obscenaeqve volvcres quia in his yentris cemebant proluviem. bene autem, etiam si aves 8unt, eas dicit placandas propter pessim» omina. 263. PASSis apertis, solutis. 264. KVMiKA MAGNA hoc cst lovcm Minervam Mercurium 86* 26 cundum Samothracas, ut <[12^ penatihus et magnis diis. ita autem invocaty ut ^magna^ diccU. meritos congruoS; id est expiatorios: unde seqnitur Mi prohibete minas'. indicit sacrorum verho usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur. 265. Dir PROHiBETE niNAB koc pcT spcciem auguralem quae invoca- do tio appeUatur non nuUi dictum putant. invocatio atttem est precatio, 19 TerentinB] Andr. IH 3, 1 2 est famis fatalis FC hesafl FC | 4 nofrtri et men»M hah. C | honorem ilf I 6 emin om. C | 6 possit FC 1 rogata C | 7 diriotit et dirifi^it F f ad ge- lidos derigoit 9upr. vers. gelidnB factns T l 9 zenma libri 1 fit] fait FG fi ei FCME: et ^, offi. X I 11 Pboebi . . . Bidera om. M^ lanroB FL | 12 BentiB hab. C I 15 ex aliis om. CHL {add. /) 1 18 item Innoni vulgo I 19 terentio inbeo cremetnm ^ | 23 omnia LH (omina /) | 24 solntis apertis d | 25 hoc est hab. C I Mercnrinm] et pepe add. F | secnndnm Samothracas om. FC l 28 ad in- didt tn marg. cnm dicit indicit sacromm nerbo nsns est nam snpplicationes et dies feati indici dicebantnr. inde indictae feriae T | 30 hoo per . . . snscepta hab. Ambros. 26* 388 SERVII uti avertantur mdla, ctiius rei causa id sacrificium augurdle peragitur, ut hic de auspicio harpyianm invocatione suscepta ^dii prchibete minas* et cetera. avertite casym bene, etiam bI contingaty casum eredit esse, non ultionem. aut certe ideo ^casum\ fne si fatales averti non 5 possit ^casum* autem, id est perictdum; nihU est enim fame gravius, quod ait postea <367> oiscenamque fa^mem^ quae prima pericula vito, Sdllustius sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros. servate pios propter facta sacrificia. merUo ergo servate (nos) qui pii sumuSy ut quae ne monstra pii pa- 10 terentur talia Troes, 269. VENTVSQVE QVBERNATORQVE VOCABAT honestius hac elo- outione per pluralem utimur numerup, licet possit et singula- ris esse. 270. MEDio APPARET FLvcTv iuxta morcm cotidianum diodt ^medio\ 16 ut si dicamus Un medio mari naufragium fecit% cum interdum nan longe a litore contingit* nemorosa zactnthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulm Graeciae sunt, quas Homerum secu^ tus mutatis tantum coniunctionibus de Crraeco in Laiinum transtulit, ^nemorosa* autem vX^qeaaa Zaxw^og commemorat, 20 271. SAMEQVE Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. NERiToa nwns Ithacae, 272. EFFVGIMVS transimus celeriter. laertia regna inri- sorie, cum praemiserit scopulos^ ut <^ 139^ inmania saxa, ve- straS; Eure^ domos. 26 274. levcatae nimbosa CACVMmA MONTis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et ciyitatem^ quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Oleopatra. ibi et templum Actiaco ApolHni con- stituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti 30 quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos cele- 7 Sallustins] bist. fragm. III 67 Er. || 17 Homenim secutaB] Od. I 246 et IX 21 2 nt F: et Ambroa. | h&rpyarum FJi^ fatalia Danid cnm res vel necessi* tas {Ektalis a. n. p. F. Schoellius || 7 Sallustius Sin niB obstet ferro quam &me perituros aequius Ambros» || equius JP || 9 nos add. Daniel | 11 vertys CLH'} YOGABAT F V. CL yOCAKT H YOCABANT ME | lOCutione AIE I 16 ZACHIMTBOS JP sACHiflTOB L zACHiNCTOB H zACHTMTHos M || insulas Graeciae commemorat om. FC haec (sic) omnes insulae Graeciae hah. C7 1| 18 transtulit ex transtulat F \ 19 TANEcca zaKTNAoc F^20 cephaleniae FM caephaleniae CL caphaleniae H\ ciuitas hab. C y ista om. M. est acxv, ut civitas tamquam eius vocis interpre- tamentum sedudaiur F. Sc?u)eUiu8 || 22 transimuB] traximus FC 1 25 Leucate MasvicifM et Burmannus y 26 promontorio FC || umbrachiam FC ambrachiam LHE y 27 et sinum et C: et sinum F sinum et Daniel y nicopolin HME || 28 ibi etiam ME | Actiaco] in promontorio add. D y 30 nam et aeneam L COMM. IN VERG. AEN. III. 269-278. 389 brasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum ApoUini^ quod fecisse constat Augustum, ut tum Phoebo et Tri- viae solido de marmore templum constituam. sane de hoc Leuoate amatores se in mare ad exdudendum amarem praecipitare dicebatU^ir: ut Sappho f qme his inde desiluit, hk hcus uocatur 5 -^allo. hoc autem plenius ubi Damon in hucolicis hquitur invenies, NIMB08A cAcvMiNA scmpcr cnim, quamvis aliis caeli partibus sereniSy Leucatae montis cacumen nubibus tectum est. 275. ET FORMIDATVS NAYTis aut quod hcus hostilis; aut propter asperitatem loconmi; quia saxosa sunt; aut; ut quidam volunt^ quia 10 moris erat aliquem ei de nautis immolari; (w per hoc qui formidare- tv/r. APERTTVR APOLLo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo in- peditur aspectus, aliquid patescit, ut ^530^ portusque patescit iam propior. 276. HYNC PETIMVS occurrebat: cur formidatum petitis? ideo 15 intulit ^fessi'. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et par- vae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae vrbi Ambraciae scilicet ^parvae'*autem in adutationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei belh Actiaco fuisset inimica: ^parva* ergo quam parvam fecerat 20 Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim. 278. INSPERATA TELLVRE an quia saxosa hca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et ^poUtV sequitur, tellvre potiti 'potior' et *illa re' di- cimus et ^illius rei': sed per septimum casum in usu est^ per ge- 26 6 in bucoUcis] VIII 69 1 et LH {nt T) Ji templum promitteniem i^C || 3 de . . .^ constitnam] et reliqua F d. m. t. i. C7 1| 4 lentate F || amattores F || exclndendum Daniel: ex- clndendo \F excntiendum Burmannus. cf, ad buc. VIII 69 || 6 nt . . . invenies om. Daniel J sapboF || poetriB F.SchoeUius. /br^. obPhaonis (amorem) vel qnae prin- ceps. cf. Strabo p. 462 || 6 allo] fortasse SXiia, cf. SVrabo L \. ixBi dl x6 tov Aev%dta 'AnoXXnvos tsQOV xal ro SXiia to tovg igeatag Ttaveiv nsmatevfiivov |{ 8 Lencatae seripsi: lecatis F Leucatis vtdgo || 9 navtis] et reliqna add. F, a. a. C H aut propter] apellat C || 10 locorum] saxorum M quia saxoea sunt omitteM II 16 petitis LH: petistis FCME || 16 intulit] addidit F addidit non tnlit G II fessi] hvc petihvs si formidatur, quare 'buc petimns'? soluitur: at fiducia uirtntis, aut quia boc necessitas imperabat; dicendo ergo 'fessi' neces- sitatem demonstrat, propter eaxoBa loca, in qnae moris erat, ut unus ex nautis immolaretur Lione teste add. Gudferb. I I 16 vel quia biemis inminebat ad- ventus pertinent ad bunc petimus fessi. quae sequuntti/r sic videntur constituenda ET PARVAE 8VCCEDIMVS vRBi idco 'parvae', quia terra erat hostilis. || 18 am- bracbiae FCLH^ Ambraciae] apud quam pugnavit AugustuB contra Antonium: unde Ovidius (met. XIII 713) 'certatam lite deorum Ambraciam' ndd. D || 19 ad- olationem F || 21 postea F postea wdgo || 22 inspirata JP || 23 cum Graeca natione Daniel primua l nam ideo et ^otiti' sequitur omisit Daniel 1 26 rei] regi L reis H ] casum hcib. C || usum F 390 SERVII netivum figorate ponitar. Sallustius ut prius quam legatos con- yeniret Adherbalis potiretur. legimus et per accusativum; sed uti non possumus: Terentius patria potitur commoda. 279. * LV8TBAMVRQVE 10 VI aut Hustramur', id est purgamur, ut 6 lovi sacra faciamus; aut certe ^lustramur lovi'; id est expiamur. piaculum enim commissum fiierat tauro in Thracia immolato^ ut diximus supra <^21^; et licet multa fuissent secuta sacrificia; intel- legebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse^ ut piaculo commisso ludi celebrarentur: 10 nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent^ quidam senex statutis ludis circensibus saltavit; quae sola fiiit causa placationis: unde et natum proverbium est omnia secunda^ saltat senex. quamvis hoc et Orlio ordine et aiia ex causa narratur f sttotian. aut ^lustramur lom*^ 16 quia supra <222> diocerat ipsumque vocamus in partem prae- damque lovem et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium lovem invocaverint, ideo iUi piaculum 5&I- vunt; hoc-est enim ^diis lustrari\ offensa eorum liberari. sane ^lustror mur^ apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim 20 certaminum sacra celebratio lustrum voccUur: lustraio enim populo dii placantur. roTisqrE] ^dubium est utrum faciendis an solvendis vo- Us.* roTisavE mcENDiMra aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum lovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum^ id)i nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et 25 Turpilius comid a Pfuwne Leshio id templum conditum dicunt qui cum esset navundarius, solitus a Lesbo in continentem proximos quos- 1 SalluBtiuB] Ing. 25, 10 D 3 Terentius] ad V 4, 17. cf. Don. ad hunc. veFB. 24 Menander et Turpilius] cf. Ribbeckii com. lat. rel. p. 84 ed. I 1 conveniret FC: uideret LHMJE || 2 adherualis F atherbalis ME \\ 5 fia>ciamu8] aut dubium est utrum faciendis an soluendiB uotis add. F; qtme cum ad votisque pertineant post placantur (Zm.21) collocavi || 12 salutauit FC\\ causa fuit 2^ || 13 salutat FC Ji quamuis hoc ex alio ordine et alia ex causa narretur stotian Daniel quamvis haec ez alio ordine et alia ez causa narretur historia Commelinus primus. Q 14 station Bem. 167. a Suetonio F. Schoellius. fortasae in libro octavo. cf. Serv. ad Aen. VIII 110 || 14 ioni Ffiad lustnunur in marg. quod dicit lustramur apto uerbo usus est mentionem ludorum factu- rus quia horum certaminum sacra celebratio lustrum uocabatur et Instrato po- pulo dii placabantur T || 22 votis F \i ad votisque incendimus aras in marg. dubitatur iouis an ueneris aras dicat uarro tradit templum ab enea conditum ueneri ubi et leucata mons est quamuis . . . cognominem sibi fecit T \ 23 Varro ait templum Veneri ab Aenea conditnm ubi nunc Lencate Amhros. | 24 Leucas est Hagenus: leucase F Leucatem Daniel primus || Menander et Turpilius Comici templum Veneri a lanone lesbio conditum dicnnt Ambros. (a lanone man. sec.) || 25 Phaone Commelinus: faoione F fauone T || dicant T \\ 26 a lesbio T || in om. T COMM. IN VERG. AEN. III. 279-284. 391 que mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se f in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem traheba^t, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri Hus nequiret dbiecisse se dicitm-: unde nunc auctorare se qmtannis solent qui de eo monte iaciantur in 5 pelagus. quidam id fieri prqpter Leucaten puerum dicunt, quem, cum Apollo veUet rapere, in mare se proiedt montefnque cognominem sihi fecit 280. ACTIA LITORA ut supra diximus^ propter Augustum hoc dicit^ qui illic ludos statuit agonaleS; devicto Antonio et Cleopatra. 10 281. PATRIAS PALAESTRAS palaestrae usus primum apud Athe- nienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo ^188^ neu populum antiqua sub religione tueri ^antiqua' scilicet ab Atheniensibus tradita. ^lliacis' ergo 15 AtheniensibuS; unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Tro- iani colunt, quia eadem terra est, terrigenas atUem Athenienses nemo dtibitat 283. FVGAM TENVISSE feliciter navigasse: nam *tenere' est im- plere, ut <686> ni teneant cursus certum est dare lintea retro, 20 id est impleant. et potest inteUegi secundum communem sensum; ob hoc eos lustratos, id est expiatos^ ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse^ quia hostiles terras prospera navigatione transierant. 284. MAGNVM SOL CIRCVMVOLVITVR ANNVM antiqui tcmpora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. 25 dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum^ et hic fit^ ut supra ^I 269^ 24 antiqai tempora e. q. s.] cf. ad Aen. I 269 1 annis Bihheckitks com. lat, rel. p. 84 ed. I: nams FT anns Masvicius \\ 2 in dies inde tum nngeret Masvicius inde totom nngueret BibbeckiiM indies inde innngneret Hagenus in dei similitadinem n. F. SchoeUius || 3 sua T || tra- hebat T: trahebant F || in quis] e quibus T U 4 poteri F H eius] eis T | se otn. Y r [ 5 auctorare T auctorare F || quodannis F || iacian F iacinntur T || 6 id om. Fl 7 mare T: ma F || cognomen T || 10 qui] quia L || agonalee LH: et • i^ona FC et agonales MJE || deopatra Flji 11 primus FC^ 12 praeter] propter FCl g 14 relligione FEm || 15 scilicet hab. C || 16 didicerunt] dici coepemnt C \\ 17 terra et terrigenes autem F, correxit Commelinus || 21 impleantnr FC || com- muneml communionem 2^ || 22 et ludos celebrasse om. P || 24 magnum ne pu- temus lunarem esse propterea dixit. antiqui enim tempora e. q. 8. Daniel 26 quibusdam M (t aliquibus superscr. m) || 28 magnum annum esse FC 29 decurrentibus LHE || hic] hoc Fl hec C g supra om. FC 392 SERVn diximuSy secuudum Ciceronis Hortensium post annos XU DCCGCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc ^magnum' addidit, ne Innarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat ^magnum'; illum planetarum acciperes: de quo 'varia dicuntur et a Mentore et ab 5 Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso TuUio-, nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumtis tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse. 286. AERE CAVO CLiPEVM aeris cavi; ut pulchra prole. ^clipeum^ hic masculino, at neutro alibi <^X 706> clipeum super 10 intonat ingens. magni gestamen abantis paenultima babet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut mutemus clipeos: sed Vergilius, amans inventa occasione recondita qua^que sumnuitim et antiquam contingere fdbulam, de Abante dixit. Ahans namque, Lyncei et Hypermestrae 15 fUius, viribus praestans, cum vicinas dvitates subvertisset magnusque terror universis esset^ diem supremum obiit populi autem qtios Ule devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae fornuie securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex 20 eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatus- que est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem, hostes vero viso Abantis dipeo fugerunt, quidam sane Abantem inven- torem clipei ferunt 5 in libris de deorom natnra] cf. II 20, 51 || 14 Abans namqne e. q. s.] cf. Apollod. II, 2, 1 sqq. Hyg. fiEib. 170 1 xiT milia dccccliiii L zii milia dliiii H dnodecim miUa nongentos qiiinqnaginta qnattnor M xii nongentos quadra^ta qnatnor E (duodecim milia nongentos qhinqnginta quatuor II 2 Bolsticialis L solstitialis H | addi- dit . . . magnnm om, S \ lunaris Jif U 3 intellegerimns FC intellegeretur M \\ illum intellegeres planetarum M acciperes omittens illum in planetarum Da- niel illum vii planetarum Commelinus || 4 acciperemuB .1^0 1| dicuntnr om. F^ Mentore] immo Metone || 5 abtolomaeo F ab ptolomeo L ab toUe c mee M abtolemo M abtholemeo J^' | 6 iii annorum C || dicit FC dixit . . . annum] magnum annum ease dicit M y possumua . . . fecisse hab, C ] 7 mensuum fe- cisset FC, corr. Laniel || 10 Abantis. hunc abantem possumus intellegere cum androgeo aput troiam occisum ubi soriptum eet mutemus clipeos* sed uirgilius amans. . .inuentorem clipei ferunt in marg. inf. T || paenultima habet a om. F, cf. ad lin. 24 1 11 intellegamns] possumus intellegere jP(7|| occisum om. C, post apud Troiam hab. F || 13 inuento F || antiqua T 14 lioei T ) hyptre F cli- mestre T Hypermnaestrae Daniel 1 16 supremum] sumptum T J illi JF* || 17 ur- bem om. T || diruituri] ut diruerent T || subiere Daniel: subire F subigere T 11 18 ciuitatis ex ciuitates l^ || 19 securum ex in publico excio JP || 20 respondit] et respondit Daniel et respondisset Masvicius primus D 21 bortatusque est T: hortatusque F hortaturque Burmannus || 22 iuuenes ^ || 24 femnt] sed hoc nomen in penultima syllaba habet accentnm add. F COMM. IN VERG. AEN. III. 286—293. 393 287. posTiBvs ADVERsis FiGo proprie; figi enim dana diciintur,.ut ^IX 406)^ sacra ad fastigia fixi, et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona did possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo ^Aeneas haec de Danais victoribus arma^ ostendit clipeum guem dono obtulerat corh 5 secratum, sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothrctciatn in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. reu cab- MiNE i^iGNO ^rem' yotum^ id est voluntatem. ^carmine^ autem epi- grammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit^ et in bucolicis duo^ ut 10 tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus^ formosi pecoris custos formosior ipse. 288. DE DANAIS VICT0BIBV8 inrisio est, ut victo- resque cadunt Danai. aubaudis autem ^arma consecravit'; vd 15 posuit sane hic ^arma* clipeum solum, ut at Lausum socii exanimem super arma ferebant. 289. LiNQVERE TVM P0RTV8 id €st post insultatumcm carminis ne- cessario statim fugit, 291. AEBIA8 ABCES id est altas. phaeacvm Corcyram in- 20 sulam dicit; sitam inter Epirum et Calabriam; ubi regnavit Alci- nouS; quam incoluerunt Phaeaces. absconpimvs nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret. 292. POBTVQVE SVBIMV8 CHAONIO ut ^VII 161. VIII 125> 25 subeunt muro: nam si ^Chaonios' legeris^ non ^Chaonio^, dif&cilis est scansiO; non excluso ^s'. 293. BVTHBOTI VBBEM id est Buthrotium, ut fontem Timavi. haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. bvthroti vrbem\ Helenus, fUius 30 11 tumnlo] bnc. V 42 1 fige i'" II 2 fixa JP II 3 Libri sacrormn. sciendam inter sacras re8 etiam dona esse quae tam din dona esse posBont qnam din non profanentnr. AmhT08.\ 6 apnt Samothratiam F || 8 carmim. antem epigrammati jPC ) 10 dicit CM \ 1 1 hinc . . . ipse om. C 1 hnc ^ y 16 solnm] dicnnt add, Daniel || ad i^ || 18 odf linqnere tum portus supr. tfers. id eat post insnltationem carminie necessario etatim fugit T || 21 inter] contra i^C|| Calabriam] netereum F Daniel et Com- meUnus negetum C. lege Veretum. cf. Strab. p. 281 et FUn. nat. hist. III § 106 || ibi F II alchinouB FCLM || 22 quam incoluerunt Phaeaces ha^. C || 23 sane mira] et mira bene FC et mira M sane et mira JE^ || 26 non chaonio C nam chaonio Fi27 non hab. C Stephanus, Fabricius || excloso C || excluBO s] exclu- 8U8 jET 1 28 BYTROTi C BVTROTi M || butrotium C bythrotium L butrotium ex butrutium M || 29 choma H choonia ex chaonia ilf || 30 molosia LH molossia ex molnssia M || Helenus . . . decrescat in marg. T. ex his posita est autem . . . 394 SERVn Priami, ctm Epinm sacrificaturus applimsset, bos vtdneratus manus ministrantis evasit et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituity qmm a vulnere bovis Buthrotum appellavit, posita est autem in scuco quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetury 5 ut, cum mare quietum fuerit, crescat, am vero fluctibus attoUitur, de- crescat 294. INCBEDIBILIS REBYM FAMA incredibilium rerum fama. et bene non eredit: unde et postea <(319> interrogat Pyrrhin conu- bia servas? 10 295. PRiAMiDEs HELENVM hoc totum cum admiroHone pronuntian' dum est. 297. PATRio MARITO alqui Thebana fuit de Thebis Fhrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit^ ut <(I 380^ Italiam quaero patriam, item Sallustius Hispaniam sibi patriam esse: aut 15 certe secundum ius locutus est^ quia uxgr viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et ^cessisse' de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate patema illud mihi cessit consuetudinis sane regiae fuit^ ut legitimam uxo- 20 rem non habenteS; aliquam licet captivam^ tamen pro legitima ha- berent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen^ Menelai et Helenae filiam^ Oresti iam ante desponsatam^ ducere uxorem^ Orestis insidiis in templo Delphici 25 ApoIIinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache^ quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra <^ 166^ dictum beneficium^ quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibuSy quos tamquam vates sdeiHxt tempestoite perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni^ qui suc- 14 Sallastius] hist. fragm. I 59 Er. || 19 consuetadinis regiae fuit e. q. s.] exscr. mythogr. I 41, II 208. cf. I 140 || 29 inde factmn est e. q. s.] exscr. Isid. or. XIV 4, 9 attolUtur hab. F || 1 epyrum T || 3 buthrote T || posita autem est F || 4 mari Da- niel: mare F muro 5r || 5 vero fluctibus om. T J decrescat oni. F, post attoUi- tur haec addens Litora chaonio chaonia autem a chaone ut aUi perhibent fratre ut alii Bocio helene (sic) iu uenatione extincto locus appellatus. cf» ad v. 297 , 8 credidit FCl J 10 pniAiaDEN . . . pronuntiandum est om. Daniel || 12 frigiis F \\ 13 sed om. C 1 aut . . . posuit] aut provintiam pro patria posuit aut proba- mus pro patria F aut probamus pro patria C || prouintiam HM ^ ItaUam quaero patriam item om. JPC || 16 haectori CHMide iure verbum est Fcd>ri' ciua y 19 sane hab. C || 22 moUosum C molosum X^ || 23 hermione LH \ 24 densponsam JP desponsam C || 26 daretur] quae peperit Molossum prius Pyrrho addidit Commelinus 1 29 prohiberat F I teneret] Helenus add, Commdinu8 COMM. IN VERG. AEN. III. 294-306. 395 cesserat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri^ quam Helenus postea a fratre Chaone^ quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse; Chaoniam nominavit^ quasi ad solatium fratris extincti. qmmvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos aiios inve- niantur. 5 300. PBOGBEDIOB POBTV CLA88E8 ET LITOBA LINQVENS hyste- roproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu pro- ceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens ^classes et litora lin- quens\ quippe cum regnum civium peteret aliter in primo <(306> ex- ire locosque explorare novos. notandum sane finitum esse ver- lO sum participio: quod rarum apud Latinos est; apud Graecos vitio- sissimum. 301. SOLLEMNES non festas, sed legitimas^ anniversarias. TBISTIA DONA tale est illud quem semper acerbum, semper honoratum^ sic di yoluistis^ habebo. 16 302. IN Lvco lucum, ut supra diximus^ numquam pouit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum^ qui lares viales sunt: unde in sexto <^673^ nulli certa domus; lucis habi- tamus opacis. et in quinto (160y tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo, et hic lucuSy qui ad reddenda solr 20 lemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatiis. falsi simulati. 303. LiBABAT ciNERi non dixit cuius, sed exin f latinis intellegitur, sic et ^man€s\ manesqve vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra. 304. AD TVMVLVM id est cenotaphion. vibidi caespite 26 herboso. 305. GEMINAS unam marito, alteram filio: aut certe illud re- spicit; quia inferi pari gaudent numero^ ut ecce duas tibi Daphni, superi vero inpari, ut numero deus inpare gaudet: vel ^geminas^ Diti patri et Froserpinae; f aut quia daiae, (sane) mortuorum arae, 30 27 aut certe illud e. q. 8.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 86 || 28 ecce] buc. V 66 II 29 numero] buc. VIII 76 1 patri a quo] pati a que F patriaque C || molosia LHM l| quam] sicut dictum eet add. FC. cf, ad, v. 293 J 8 cahoniam H J 7 linquiturj loquitur F \\ progredituB M (t proceditur superscr. m) || 8 cu2 progredior . . . linquens supr. vers. hoc dicendo securitatcm ostendit quia ciuium regna petebat T J 11 raro FC i uitiosissimum] usitatissimum cani. Hagenus 18 non festas, sed C || 14 TBisTiA DONA accrba tale e. q. 8. Daniel || 17 ipsorum E (t piornm superscr. e) 18 nulla E || lucos habitamus opacos F 1. h. o. C || 20 late om. F 1 achiseo F 21 dicatoB F||22 cinebe ^ || latius DameZ B&Uaego ex infra dictis i^. 5c^e^tW 23 inanis L || 26 scholium ad ad tumulum om. F || cenetaGon C caenetafion H canetafion E || 28 quia] nam FC quid JI || ut. . .numero om. C | 30 Diti Danid: dicti F II datae] elatae Baniel. a uidua datas F. Schoellius. fortasse aut 'ge- minas' duas 396 SERVII deorum altaria dicuntur, ut en quattuor aras, ecce duas tibi Daphniy duoque altaria Phoebo: quamvis hoc frequenter poeUi ipse confundat, lacrimis sacraverat Jwc tantum, ut causam lacri- marum haberet. 5 306. MONSTBis ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc cuL Andromachen refertur, qu>ae putat monstrum: aut certe ^monstris% quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum, 308. DEBIGVIT Yisv IN MEDio dum me cemit; obstipuit: aut 10 antequam nos fnanifestius videret, calob ossa beliqvit id est extimuit, ut solvuntur frigore membra. 310. VEBANE T£ facies ordo est; o uate dea^ adfersne te milii, vera facies; verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat, vervs mihi nvntivs adfers quidam sic ex- ^^ ponunt: ^adfers* pro adfererisj id est viv%is mihi nuntiaris, 311. viviSNE et secundum muliebrem adfectum; sicut supra dictum esty interrogat^ et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes. 312. HECTOB VBi EST hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab 20 Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si um- brae videntur in sacris; cur non eorum magis quibus sacrificatur? DixiT lACRiMAsqvE EFFVDiT bcne postquatu ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et fleint. 3] 3, FVBENTi insolabiliter et inpatienter dolenti. 26 314. TVRBATV8 lugcntc scilicet Andromache, Cato ait verba ter- tiato et quartato quempiam, dicere prae metu, msco hiscere est hiarc; nec loqui posse. vel ^hisco' hic loquor, 315. vivo EdviDEM hoc t enim et hos legendum est vivo eqvi- DEM ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere. 1 en qaattuorl bnc. V 65 || 22 bene postqnam . . . flevit] cf. Eng^ph. ad Ter. Andr. I 5, S || 25 Cato] inc. libr. rel. 13 ap. lord. 5 ut monstris et Bcilicet hab. C ^ad monstriB in marg. rebus insperatis et boc ad . . . esse defunctum T |j 6 andromacbem F || 9 diriovit FCLE \\ 12 ordo talis est MEl || 13 ad verane te facies mpr, vers. oportunnm princi- pium . . . fecerat T || oportunum JP || 15 a<2 adfers supr. vers. pro affereris id est uiuus mihi nnntiaris uel temet ipsum affers ueraciter T || adfers om. Daniel || pro] prout F J adfereris] adferis F adferris Danid || 16 sicut snpra dictum est hab. C, etsi ea ad quae respicit schoUastes {ad v, 310 et opportnnum . . . fece- rat) non habet || 20 sentit] sensit FC. i. e. miratur superscr. m || 21 in sacris FC sacris LH (in et t feriis dandis superscr. l) inferiis dandis ME ^ manis E (t magis superscr. e) || 24 insolubiter E (insolubiliter e) Q 27 posse] namqui ni- mium maerent singultibuB ore etiam aperto verba non reddere possnnt add. D \\ ad hisco in marg. hisco os aperio locuturus T || 2S cum patho Masvicius ifir (pazixmg Hagenus stQOiVLiimg vel rj&iyimg F. SchoeUius. fort. ^qrivrixvtnAg COMM. m VERQ. AEN. m. 306-321. 397 316. NAM VERA VIDE8 pTopteT iUud ^veTone te fades'? 317. ffEv disiungendum ab interrogatione, ut separaUm luctuosa vox audiatur. casvs hic ^eventus% ut tot casihus actos: alibi ^periculum\ deiectam conivoe tanto xad^og per conparationem virorum factum. exgipit signate locutus est; quia Meiectam' 5 dixerat; excipiuntur enim quae cadunt. 318. DiGXA congrua et priori conveniens. 319. HECTOBis ANDBOMACHE si ^Andromache^ sequentibus iunge: si ^Andromachen', superioribus. sed cum supra Hdeno nuptam dixerity cu/r hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo lo <294> Uncredtbilis\ convbia sebvas tenes, ut et nunc seryat honos sedem tuus ossaque nomen: aut certe obtines, ut servar^tem ripas, Aut quia audierat nuptam Hdeno. servas pro servastL 320. deiecit vvltvm decenter, quia de concubitu admonita est 15 DEMISSA humili; tenui. et verecundCy quia de Pyrrho didura est. 321. FELix] (bene) ad inierrogata non respondet. o felix bene et yirginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertolisse conubium et ease superstitem suis miseriia. pRiAMEiA viRGo] quia notum est nomen, omisit. pbiameia vibgo 20 Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret^ Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii di- cunt, qtwd, cum ad redimendum corpus Hectoris ab AchiUe etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promi- sissent; Paris post Thymbraei ApoUinis simulacrum latuit et venien- 26 tem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles 13 servantem] georg. IV 459 || 21 Achilles dum e. q. s.] cf. mythogr. I 140 II 206 1 YiDKNs F i iacias F | 4 nd^og Hagenus: paphas F dapnas Daniel Daphnas Lion 1 5 detectam F deiectas J7 8 andbomace H andromachae Jlf J^ 11 andro- macae C andromachae ME^ 9 andromachen] andromache C || 9 (u2 HectoriB Andromache supr, vers, cnm supra . . . incredibilia T | 10 ciir] cni JF" ) dicedo F \\ 12 ad Bemas m marg, tenes aut certe optines ut semantem ripas. aut quia audierat nuptam heleno. Beruas pro Beruaati pOBuit modum pro modo T \\ obtinesl oms F omis Commelinus amas Masvicius | 13 aut quia audierat nup- tam Heleno ad Pyrrhin conubia seruas p^tinent || sebvas] sei tias jP || 17 o felix bene nec ad interrogata respondit et uir^nitatem e. q, 8. F. non respondet scripsi I 19 conubiumj ut ipsa paulo post dicit add. ilf ^ || suis miseriis FCH: suis miBteriis L (patnae euperscr. l) patriae MF ^ ^Q fbumbia yiboo quia no- tum . . . omisit. ante auas ideo . . . extincta est. yna ante alias ideo . . . extincta est et ante alia {sic) absolute . . . pulcherrimus omnes. hostilem ad TVMYLVM quia grande . . . interitns. fabula talis est Achilles dum e. q. 8, (peia- mbia . . . extmcta est in dextro, vna antb alias et reliqua in sinistro mar^ gine.) n 21 gerit C7 geret L (gereret Q | 23 remendum F, corr, Daniel | an- chille F I 26 tunc FL 398 SERVII moriens petiit^ ut evicta Troia ad eius sepuleram Polyxena immo- laretur: quod Pyrrhus implevit. et (Hius ordo fabulae hiius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumvHo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihU inpertivissent de qua 5 re consuitus Ccdchas cednit, Polyxenam Priami filiam, quam vivtis AchiUes dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis ocddenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem di- citur suscepisse, invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa AchU- lem amaverity et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus, 10 ANTE ALIAS ideo felicior; quia virgo extincta est. vsa ante ALTA8 ^ante alias' hic dbsoluto iunxit, ut (XI 821> fida ante alias. iunffitur tamen et conparativo, ut scelere ante alios inma- nior, et superlativo, ut ipse ante alios pulcherrimus omnes, 15 322. HOSTiLEM AD TVMVLVM quia graude est mortis solatium praemissus hostis interitus. troiae svb moenibvs altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire. 323. ivssA MORi hoc esl ex praecqpto Achillis, quam ad tumulum 20 suum 'iussit ocddi, sortitvs quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est et praedae dicere sortem. 324. NEC VICTOBIS ERI TETIQIT CAPTIVA CVBILE singula ha- bent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et yictoris adderet fastum; Hetigit' non ascendit; nec genialem lectulum; sed 26 ^cubile^ NEC vicTORis ERi et rdiqua, merito ergo ^felix^ quae sola morte tot poenas refugit, tetiqit captiva cvbile ^tetigif non cum fiducia coniugaii ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros pa- ventes leviter contingere. 16 solatiam dedit . . . interire] cf. Macrob. Sat. IV 6, 2 1 enictal etuicta L deyicta vulgo 1 2 et] est Masvicitis primus 1 4 inper- petiniBsent 1^|| 5 calcas F|| polizenam JP|| 7 pyrri F|| 8 apnt JP|| 11 abBOlato scripsi: absolnte F, cf. Charis, p, 112, 15 E. j| fida] filia Danid || 16 qnia] nam M\\ 19 hoc est ex] bene hoc ex Daniel || qnam] fortasse qni eam | 20 occidit F^ corr, Daniel || ad qnae sortitns non pertnlit nllos supr. vers. hoc est sortes non pertnlit nt in dinisionem neniret per indicinm BortLs scilicet in alienam pote- statem T || captivi Daniel: captiue F. fortasse captivae. || 21 denidebantnr F ' praedae dicere] praedicere F || 22 nec victoris heri et reliqna. singnla . . . adderet fastnm. merito ergo . . . refngit. tetioit caftiya cybile tetit (jsic) non cnm fidncia . . . contingere et cnbUe dixit non lectulnm genialem i^ || 23 en- fasid F e&sin L (enfasin l) enfasim HME enfasin snam spaJtio rdicto om, C ] 25 cnbile] qnod eet pecndnm vel qnadmpedum add. D || 26 refngit] effngit Masvidus primus || ad tetint captiva cnbile supr. vers. hoc est non cnm fidncia coningali . . . contingere T COMM. IN VERG. AEN. III. 322-330. 399 325. DivERSA PER AEqvoRA VECTAE tomquam panm fuerat, pa- triam incensam, 326. sTiRPis ACHiLLEAE cum magno dohre dictam ^AchilUae\ quia db eo Hector ocdsus est. et idem his dixit fastvs superbiam. et est quartae declmationis; nam liber, qui dierum habet conputatio- 6 nem^ secundae declinationis est: unde erravit Lucanus ^X 187^ di- cendo nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus. 327. SEKViTio ENIXAE TVLIMVS lioc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad ex- cusandum pudorem. lO 328. LEDAEAM HERMIONEN id cst Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam luppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse didtury unde ncUi sunt Helena, Castor et Pollux. lace- DAEMONIOSQVE HTMENAEOS cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo. 15 329. TRANSMisiT HABENDAM erili voluntatc, non lege coAiugii: vel quia inter captivos matrimonio fides naii stabat: unde et ^haben- dam' dixit. et Uransniisit^ quia alii tradidit, quidam ^permisit^ ac- dpiunt. 330. EREPTAE coNivois kanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti 20 esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse Uli promissam. alii dicunt a Menelao qtiidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Orestiy morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, 25 db Oreste insidiis interfectus esL si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur ^coniugis^ posuit? sic ergo intellegendum est, quam spe- rabat coniugem, ut in secundo <^344]> et gener auxilium, cum adhuc sponsus esset. 6 imde eravit Lacanas . . . aiiniiB] cf. Prisc. VI 72 (I p. 256, 12 H.) et comm. Luc. X 187 8 cid Btirpis Achilleae supr. vers. cmn magno dolore . . . idem bis dicit T 4 snperbia FC H 7 uincitnr faetibus annos i^C H 9 niteremnr H emitteremuB St^Tianus. &bnla antem est nt praediximns add. Danid H ntimnr ifcf || 11 her- MioirE LM i nepotem C || o^ Ledaeam Hermionen supr. vers. id eat ledae neptem . . . castor et pollnx T || uxoris scripsi: nxorem jPT || 12 onium ^|| 15 semper maritis CM || 16 erili . . . imde et habendam om. H || eriH FC: herili LME 1! 20 ad ereptae coningis in marg. hanc hermione . . . adhuc sponsns esset T \\ horesti T 1 21 disponsata F || admirantem FT, corr. Daniel || 22 pyrri F H esse scripsi: eam FT clam F. Schoellius H illi om. jP ] 23 porro F pirrho T y dis- ?ontam F y sed a Tyndareo scripsi: se a tyndario F sed tindareo T sed Tyndario yaniel sed a Tyndaro Masvicius et Burmannus || hresti F horeste T || 24 pyrro J^ I nt qnidam tradnnt, promissam, nt qnidam, coninnctam debuit scribere scholiastes || 25 pyrrns F | mnltitudinem T y 26 horeste T y horestes T g eum F\\ 29 esiet] est F 400 SERVII 331. SCELERVM FVRiis matricidio scilicet Orestes enim, Agor memnonis filim, cum interfedo patre a Glytemestra coniuge et adul' tero Aegistho ipse stibtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educaius est. qui cum adokvisset cum amico Pylade, tam 5 Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, uibi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem scurificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertradus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore 10 stibtractus est morti: post, a^ccepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauro- polin appeUavit agitatvs stimulatus. Cicero in Bosdafia <24, 67)> agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus. 332. ExciPiT dolo interficit, ut aemulus exceptum 15 Triton, patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi AchiUes ocdsus sit] nam PyrrhuS; ut in historia legimus, occiso patre in templo ApoIIinis Thymbraei reverSus ad patriam^ in numi- nis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut ApoUo Del- 20 phis oriundi sunt.] alii ^patrias' ApoUineas volunt a Patris^ Achaiae civitatC; in qua Patrius ApoIIo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur^ ut in quarto <345^ Italiam magnam Gryneus ApoIIo, Italiam Lyciae iussere capessere sorteS; cum a 25 Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt db 16 nam Pyrrhns . . . saciificare] ezscr. mythogr. I 140 1 matricidii FC id eat matricidio Me | cLd scelemm furiis in marg. inf, lioreBtes fuit filias agamemnonis et clitemoBtre qui interfecto patre ab uxore clitemcBtra et ab adultero aegisto BubtractuB est periculo a sorore iphigema quae erat Bacerdos dianae et aput strophium patrem piladis educatus est' qui in {leg. inter) eum talem amicitiam fecit et suum filium ut fratres dicerentur. postea cum adoleuisset cum amico pilade tam aegistum quam matrem pere- mit. ob quam caosam furiis agitatus est. nec ante a furore liberatus quam uenisset ad tauricam regionem nbi Boror eius iphigenia aput auliden sacrificia templi dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. et ibi sub- tractus morti cum esset agnitus sorore {leg. a sorore) sublato simulacro deae sanitate gaudens in patriam est reuersus. 2' || agamemnonhis JP 2 clymastra F 1 3 egisto F II stroficum F || 4 piladis F || 5 egestum F || egitatus F || 7 a Diana Commelinus: achana -Fl 11 reduxit Daniel: reuixit i^|| 12 appelauit JP|| 14 ex- cEPiT CLH 1 interfecit LHl 16 iAtellegunt] ubi ille adorabat Apollinem add. Damel U aut quod achilles ibi occisus sit || 16 nam Pyrrhus . . . legimus] aut quod (quo F) historia loquitnr pyrrhus JPO ) 18 iusultatione CL |j 20 a patris FC Sk patras LH a, patria M (apatras superscr. m) a patr^ E |j achie L achiae H achiiae M (achaiae m) ) 21 Patrius hab. (7 | 22 delphicis H \\ 25 enm tantum FCi responsum FC || quidam dicunt ab aeecnlafuo aias apol- linis statutas . . . et aras constituisse in marg. sup. T || dicunt om. F COMM. IN VERG. AEN. m. 331—333. 401 Aesculapio aras Apollini statutas ^patrias^ nominatas, alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam UATPIOT ATIOAASINOZ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filiuSy cum in ad- ultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lydam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit,,sortes et cor- 5 timm consecravU, et, ut illum patrem esse testaretur^ Patara cognomi- navit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo ex- cqpitm dicitur ac prope Pamasum montem delatus patri Apollini tem- plum constibuisse et a delphino locum DeJphos appeUasse, aras deinde Apollini tamqmm patri consecrasse, qims ferunt vulgo patrias dictas. lo hific ergo et delphinum aiunt inter sacraApollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque qtdndecimvirorum cortinis ddphinus in summo ponitur et pridie quam sacrifidum faciunt, velut symbolum del- phinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindedmviri librorum Sibyl- linorum sunt antistites, Stbylla autem Apollinis vates et delphinus 15 ApoUini sacer est. invenitur tamen apud Cornifidum Longum, la- pydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, lapy- dem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Pamasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qm profectus erdt, sfMacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras con- 20 stituisse, « 333. REDDiTA more veteri pro ^data^ accipiendum est: ^re^ ergo abuf^t. Ennius anmlibus. ad illa reddita nuptam, et alibi is- que dies post aut Marcus quam regna recepit pro accepit aut Weddita% quod Heleno debebatur imperium, cessit pabs heleno 25 per priyignum; ut diximus <297>. 23 Enniua annaUbuB] I, XLI ap. VahL || et aUbi] ann. H, XVIII ap. Vabl. 2 naTPioT anoAAONoc -F TTaxPioY anoAAoifoc T J 3 icadioB F || nyphae ly- cyae F Uciae nimphae T y 5 Ucian F || urbem quoque Daniel || 6 Patora Da- niel II 7 nfragio F|i delphyni JF'!! 9 a 20 fluvium cognomine Thybrim diximus et Italiam di- xisse ducis de nomine gentem^ 336. PEEGAMAQVE ^Pergama* legendum, non ut plerique *Per- gameam'; qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque deriyativam voluni^ cum sit Tergama' prin- 26 cipale. 337. (sED TiBi) QVi CVBSVM VENTi servat hunc ordincm, ut a sui persona incipiens mox quaerat alicnam, uit sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris. et hoc totum cum admira- 1 Epinim campos Banid, om, F [| 3 epyrnm F || Campaniamque Banid \\ 4 Alezarchus historicus graecns et AriBtonicnB refenmt in Chaoniis campis olim regem nomine Campnm fnisse einsqne posteros Campilidas dictos et Epymm Campaniam vocatam. Ainbros, || Alexarchus Baniel alexar JF || 4 Varro ait filiam Campi Campam dictam unde provinciae nomen Amhros, || 5 campam F Cam- paniam Baniel || 6 Chaoniam Masvidus: caoniam F Ji a, heno appelatam F, corr. Baniel || caonem F, corr, Masvidits \\ 7 uenerator F, corr, Baniel J 8 ab heno dictam uxorem F, corr, Ban. ) 9 fortasse de nomine Chaonis | 10 tbou.no cAONE F i ad Troiano a Chaone supr, vers. propter memoriam chaonis acilicet quem couBtabat fuisse troianum licet snperius . . . chaonem nominatam T '{ chaone] vel fratre Helenr vel ut alii volunt hunc Chaonem add, Baniel || 11 in- colomitate F || 12 helene JF" || 13 obtulisse] tradidisse T || epymm i^ ) 4 Chaoniam Baniel: chaone ^PT Q 14 nominatam] nominavit Baniel Helenns, et hoc fnit quando navicavemnt a Troia cum F^rro addens || pyrro jP || 15 Chaonem Hage' nus: diane F Dianae Baniel [17 mcolomitate F | intenmiret F Jl ille F \ 18 ex omisit Baniel || 19 aepyrum F 1 Chaoniam Hagenus: dianiam F y 20 thi- bmm F II 21 dncis] duos JP | 22 pergamean C [| 23 inperitiam] etiam add, FC\\ 26 servat . . . alienam Aa5. T || 27 suis I* COMM. IN VERG. AEN. m. 334-346. 403 tione dictum est. Qvi yenti id est tam prosperi. qvae fata tam nobis felicia. 338. QVIS DEVS? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium <^715]> hinc me di- gressum vestris deus appulit oris. ignabvm aliud dispo- 5 nentem. 339. pvMR AscANivs filius, quia Graeci TCatdas etiam filios dicunt SVPERATNE yiyit. sane nove dictum est et caret exemplO; ut pauca in Vergilio. alii dicunt *superat' superstes est: sed ^super- stes' praesentem significat; ut Cicero in Mureniana ^XII 26) suis 10 utrisque superstitibus, id est praesentibus. 340. QVEM TIBI lAM TBOIA hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia^ hoc et*^in 41)> concessere deum: quem quidam ita conplevit concessere deum profugis nova moenia Teucris. 16 341. AMISSAE CVBA PABENTis si ^parcutis' Creusao accipis, occurrit illtid, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut implevi clamore vias: sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamuS; ut Tullius si tibi patria, quae 20 communis omnium parens est^ et est sensus Moletne perditam patriam ' ? - % 342. ANIMOSQVE VIBILES atqui supra dixerat ^puer': sed *ani- mos viriles' ait parentum consideratione. inde et in nono <309> de ipso ante annos animumque gerens curamque virilem. 26 343. AvvNcvLvs quidam ^avunculus* humUiter in heroico carmine dicbim acdpiunt. 345. iNCAssvM FLSTvs ct ^longos* et Uncassum' bene addidit, iU femineos monstraret adfectus. 12 hemiBtichinm nec in senau plennm] cf. vita Donati p. 64, 10 Beiffersch. 20 Tollias] in CatQ. I 7, 17 ^nonc te palaria, qnae communis est parens omnium noBtnmi'. 2 felicia] focilia FCE (t felicia superscr. e) 3 qvi FCH | 7 naidag] pe- das i^ y 9 pauca} puta C (pauca in evanuerunt in F) | BuperBtia H || sea su- perstes om. HE (superBtes add, e) ] 10 praeBeutibus H || numeriana ME 1 12 emi- sticium F emiBticium est C emistichium L H emyBtichium Jlf || 13 hoc et . . . Teucris om. FC || hoc et Mei hoc L hoc ut H hoc es,t E^\l illud hab, C 18 vel om. C g 19 uias FC: uiam LHME 20 patriam H y 21 doletme F at 23 autqui F etqui C y 24 inde FCM: unde LHE ) nono] nii. C y 26 heroico ex herooo F \ 2% ad incassum fletus mpr, vers. et longOB . . . adfectus T cAssvif F I 29 adfectofl F 26» 404 SERVII 348. £T MVLTVM LAGRIMAS ordo est ^lacrimas multum fudit inter verba singula': nam si Uacrimans' dixeris, quid fudit? et bene verha Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro qninto Acestae, 6 349. PARVAM TRoiAM siMVLATAQVE MAQNis ct cetertt. multi putantj Aeneam f de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per lieentiam poe- ticam esse confieta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibuSj qme poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata, idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a 10 comitibus eius [fbyopator] nuncupatam docety ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosq^te eius castra in tumulis hdbuisse memoraiur, quae ex illo tempore TrcHana appeUantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere. 350. ARENTEM pTO aridum: participium vice nominis, 15 351. AGNOSGO aut cognomine agnosco; aut certe quia repara- tam audierat Troiam^ ut ^294^ hic incredibilis rerum fama occupat aures. aonosco] *nam ea agnosdmus quae iam pri- dem vidimus"^. scaeaeqve amplegtor limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis^ id est malis; 20 nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, qUod ingresai non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat su- perliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appdlatam 23 tamen . . . volunt] cf. Tzetz. ad Lycophr. Cass. 774 2 dizeris hab, C Q fondit HM || 3 andromacam F || frigerit F | fortasse sicnt nec in libro quinto Acestae. cogitare videtur scholiastes de v, 749 sqq. ) 6 multi ea pntant . . . attingere in marg. 7 || 6 de et F et T. non devenisse Heynius exc. I ad Aen. III p, 563 ed. IV. fortasse deiectum non yenisBe || epymm T ,\ 7 epyri F || hisdem F || 8 dicta BitscheUus mus. rhen. VI p. 600 || 9 fiibuleta F, corr. F. SchoeJlius || id eat etiam F || epyri jP || Varro Troiam ab Aenea Bua {sic) ab eius comitibus byopato nuncupatam dicit Ambros. || 10 byopator F' byopatam T Biopatora Masvicius 6ya et Patrone Kiesslingius de Dion. Hailie. antiquit, auct. Lat. p. 40 {cf. Dion. I 51) Bov^Qcaxov Bursianus Geogr. r. Crriechenl. I p. 18. seclusi byopator. fortasse in margine archetypi adscriptum erat Syt. prator., ♦. e. 'Suetonius pr(Uorum\ cf. Beiffersch. quaest, Suet. p. 436 et adnot. crit. ad Aen. II 683 || classisl claus F || 11 tumulus T || memorat TJ 12 troia appellatur T || divinum om. T || aliut i^ || 13 verum Daniel: rerum Jr ueritatem rerum T || atitingere i^ B 15 agnosco nam ea cognoscimus quae iam pridem uidemus aut certe e, q. s F^ 16 audieram itf || ut om. C ut . . . aures om. JP II 17 agnoscimufl Hagenus || 18 vidimus Daniel || 19 a om F || scaeius F , 20 antea L || nec et ab L nec hab H || saeuo ME Jji 22 scaenomate CH dno tov anTjvmnaTog Fabricius Masvicius Burmannus. cf. Steph. thes. s. v. axr)- fcofia ] post superliminio quinque fere litterae evanuerunt in F. positum fuisse coni. Hagenus aliqui F. SchoeTlius COMM. m VERG. AEN. m. 348—359. 405 volunL AMPLECTOB ut amplexaeque tenent postes atque oscula figunt: qmsi ad Troiam pervenisset, 352. tevCei pro Teucriadae. 353. AMPLis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius accipit homo nemo melius neque pro- 5 lixius. 354. AVLAi pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione ve- nienS; quorum ^ae' diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticihus quattuor, unde superius ^porticilms* dixU, lo 355. INP08ITI8 AVRo DAPiBvs id cst cum inpositas auro dapes hdberet 356. PR0CE88IT exactus est. avrae vela vocant hypaHage est pro ^auras vocant\ 357. CARBASVS utrum aliorum qtii navigabant, an ipsorum: et 16 utrum ^tumide\ an Humidus auster\ ut pallidus Orcus? carhasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari ^haec carbasus' dicimus^ in plurali ^haec carbasa'. 359. tboivgena ac si diceret ^generose', ut alibi Dar- 20 danidae magni genus alto a sanguine divum. Sciendum tamen^ siciit veteres auctores ad/irmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Fhrygia regnante Fauno, qui disciplinam atiguriorum lialis ostenderunt ergo ^Troiugena* sine dubio auguriorum et divinationis 25 peritas est interpres vaticinator, qui mentem deorum mortali- bus publicas. sed quia Mnterpres' generale nomen est, currit per species; nam, ut ait CicerO; omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est; ut in vaticinantibus: aut ars^ ut in aruspicibus; [fulguritis sive] fulgoratoribus^ auguribus. et omnia 30 5 TerentinBl eun. V 8, 52 'accipit liomo nemo melins prorsns neque pro- lixinB' II 16 pallidnB OrcnBl georg. I 277 1 18 sane . . . carbasa] cf. Pompeii comm. p. 162, 25 E. ) 28 Cicero] cf. de div. II 11, 26. I 6, 11 sq. et 18, 34 1 AMFLECTOR tcneo, nt amplezaeqne e. q. s. Fdbridus amplectob pro teneo nt e, q. 8. Stephanus primiis || 2 oscula figunl^ont. F || quaei ad Troiam yenisset (jsic) post teneo colloc, Daniel || 5 accepit LIIME |l nemo melins M: melins nemo reliqui |j 7 aula C || 11 inpositos F || 16 hortuB i^ || 18 in plnrali autem L haec omittena, quod supplevit 2 1| 21 sciendnm sicut veteres adfirmant . . . per- itns est hah. Ambros. || 23 Troianos fuisse Ambros. 1 autem] tamen Ambro8.\\ Marsya Commelinus: marsoa F Marso Ambros. || 24 displicinam F 25 osten- derent Daniel primus || 26 est Ambros.: esse F || 29 nt furor L (aut furor T) \ aut in uaticinantibus F || 30 fulgnritiB siue fulguratoribus F fnlguritis Bine ful- goratoribus CHe fulgoritis sine fnlgoratoribns L fnlgoratoribns sine fnlguritis M fnlguratis sine fnlgnratoribuB E, seclusi fulgnritis sive || angnribns om. ME 406 SERVn ista ex se pendent^ licet propriis finibus contineantur. nnde Yer- gilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut lioc loco He- leno; item alibi Asilae in decimo ^llQy cui pecudum fibrae^ caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi 5 fulminis ignes. Varro autem quaUuor genera dmnaticnum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromanHs, hy- dromantis, VergUius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divvm qvi nv- MIKA potest et ^interpres divum' distingui. sane per omnia zeugma 10 est ab inferiohbus ^sentis'. QVi nvmixa semtis qui suscipis nu- men et futura praedicis. 360. QVi TRIPODAB SENTis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delpbici; quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus. est cum ossibus et dentibus Pythii 15 serpentis, GLARII lavbvs et hic ^qui sentis' subaudis. et Cla- rium oppidum est in finibus Golophoniorum; uU ApoUo colitur: unde ApoUo Glarius. sane quaeritur^ utrum ^Glarii' geminandum sit ^i'. et sciendum aliter non procedere: nam ^cla' brevis invenitur, ut Statius nec Glarias hac luce fores Didymaeaque quisquam. 20 per laurus autem oraculum intellegimus. Qvi sidera sentis qui es peritus astrologiae. 361. ET volvcrvm linovas qui es augur oscinum. et PRAEPETis OMINA PiNNAE praepetes sunt quae secundo auspido ante eum volant qui auspicatur, aves autem aut oscines sunt/ aut prae- 26 petes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes qttae volatu augurium significant; cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora 6 Varro . . . hydromantis] cf. Isid. or. VTII 9, 13 'Varro dicit divinationis qnattaor esse genera, terram, aqnam, aerem et ignem: hinc geomantiam, liy- dromantdam, aeromantiam, pyromantiam dictam.' tertio antiqn. rer. div. libro liaec yerba tribnit Merkelius prol. ad. Oy. fast. p. 116. cf. Kettnems stnd. Varr. p. 18 aq. g 19 Statias] Theb. VIII 199 g 23 praepetes sunt . . . auspica- tur] cf. FestuB s. y. praepetea || 24 aves aut oscines e. q. s.] cf. GrelL noct Att. vn 6 3 ABilael sibilla sirene L (sibene l) sile H ] 6 Varro quattuor genera di uinationum aocet terram aerem^aquam ignem Geomantiam Aeromantiam Hy dromantiam Fyromantiam Amhros, || 6 pyrromantis JP J 8 pyrromantis F ^ 9 zenma libri | 10 suscipis FCi suBpicis LHME ) 13 delfici apollinis FC ! superposita 2^C7 [| uaticinabatur F\^lh lavsvs FE lavbos CLMe lavbeb H || et hic om. FC et om, ilf jl et om. LHM\ clarum C|| 17 i om. C|| 19 claiiua LHE (corr, e) || foraB LHJ 20 laurua CE: iauni F lauros LHMe || 22 qvi voLvcBVM M 1 OBcinum] os F uscin ^ | 23 pennae L || praepetes sunt . . . priora petunt Tolantes hab. Ambros. [ 24 auepicantur F || autem hab. C | aut ante oscines om, Ambros. || 25 quae hab. C || futurae H | praedicunt] ab os et cano add. D H quae et augurium hab. (7 1| 26 sed praepetes si superiora tenent uocaa- tur, si inferiora inferae praepetes et ideo Z COMM. IN VERG. AEN. III. 360-369. 407 tenent; . et praepetes vocantur: aut inferiora; et dicuntur inferae*, praepetes autem ideo^ quia omnes aves priora petunt volantes. 362. FARE A6E hortantis est^age'^ id est dic celeriter. et est ordo ^Troiugena, fare age^ quae prima pericula vitO; quidve sequens tantos possim superare labores'. cetera per parenthesin dicta sunt. 5 NAMQYE OMNEM GYRSVM hypallage est: nam non omnem cur- sum prospera dixit religio^ sed omnis religio dixit prosperum cursum. 363. CVNCTI Divi quia quicquid audivit a diversis ad lovem recurrit; ut diximus supra <^251^ quae Phoebo pater omnipo- 10 tens, mihi Phoebus Apollo praedixit. nvmine autem ora- culo significat. 364. repostas Jtdd^os pro ^repositas'^ id est longe positas; remotas. 365. NOVVM mc^um^ more suo. 15 366. PRODiGiVM CANIT prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuutur. Varro sane haec Ua definit: ostentum, quod aliquid hominihus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; pro- digium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; 20 monstrum, quod monet. tristes iras deorum scilicet^ propter iniurias suas. 367. OBSCENAMQVE FAMEM aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut ^YI 276)> malesuada- Fames: aut certe^ quam ob- scena avis praedixerat. qvae prima pericvla vito? qvidve 25 SEQVENS tantos possim svperare labores duo petit: quemadmo- dum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possii et totum hoc per itUerrogationem legendum est. (qviDVE) sEqvENs quid dbservans. 368. TANTOS quantos harpyia praedixerai 30 369. DE MORE scilicet sacrificantum. 2 praepeteB autem ideo . . . volantes] exscr. Isid. or. XII 7, 77 || 16 pro- diginm . . . qnod monet] cf. Isid. diff. verb. 459 2 Yolantes] vel a ffraeco nitoaai id est toIo add, JD | 7 relegio L || 9 au- dinnt 12^ || 11 oraculo FMe: oraculi C oraculum LHE ) 13 bepostas penitus: pasBio per syncopam id est na&oq pro poBltas id est loiige positaB D y phatos jFLH pathoB CMl phathos ii^ || 14 remotaB hdb. C 1 16 (m2 prodigium mpr, vers, proprie dictum in hoc loco prodigium id est pesaimnm. dictum quasi porro abigendum T 1 17 plerumque om, F^ 18 ostentum . . . monet hab. Ani' bro8. 22 iniuriam suam Me || 26 aues FCi 27 et et et totum . . . legendum est hab. C U 29 quid obseryanB omisso BEQyENs post laboreb coUocamt Vaniel | 31 Bcilicet om. F || Bacrificandum E {corr. e) 408 sERvn 370. EXOBAT PACEM DivvM aut de sacrificantum more requirit^ utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto <[45^ cum virgo poscere fata tempus ait; aut certe, quod et melius est^^ de sacrificantum more ante nefas expiat ab 5 harpyia praedictum^ et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus^ ut ^395^ ad- eritque vocatus Apollo^ cum constet, nisi in hoc intellexeris locO; famis causa nusquam invocatum esse ApoUinis numen. dubi- tationem autem in hoc loco ^exorat' facit; nam ^orare' est petere^ 10 ^exorare' impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tem- puS; aut ad mitigandum famis periculum. vittasqve besolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam ple- rumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex 15 cognatione sentire. inde est unum exuta pedem vin- clis in veste recincta. bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat. 371. 8ACRATI CAPIT18 dUs ct voiicimtumibtis diccUi. 372. uvLTo NVMiNE mtUta veneraUone numinis. svspensvm ai 20 ^suspensus'; ipse numinis plenus; si ^suspensum', me sollicitum et attentum. 373. deinde canit post peracta sollemnia. 374. NATE dea ordo est ^nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia 26 luno': omnia^ inquit, vates novit^ sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus', etiam ex his quae novi; multa me vetat dicere luno Satumia. maioribys caelestibus^ propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribvs avspiciis'] [ergo] mch iora sunt, quibtis praeter tripudium auspicari ius est neque precatio 30 adhibetur, sicut hoc loco nuUum deum precatur Aeneas. aut in his versibus 9 nam orare . . . impetrare] cf. Don. ad Ter. hec. prpl. II 2. Luct. Plao. ad Stat. Theb. I 666. Isid. diff. verb. 403 || 20 soliicitum et attentum] cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IH 107 1 ExoRAT PACBM DivvM aut dc sacrificantum om, LHMe (m marg, suppl. l) morem ME U requiritur i? H 3 certe om. FC || 4 et om, FC || 5 sic] sicut C hinc MF jji Q ezpiatum F || ctim sequens F consequens || 12 namj non JPCg 13 nt solvere . . . accedat om. F^l^ quod] id quod C|| 17 relegato C [ accederent ME accederet man. rec. in L || 19 svspknsvm FCME: svspensvs XH II 20 suspensum] m in ras.L || 21 mej est H || adtentum CLH || 22 sollempnia LH\ 26 permittit £r| 26 fatis . . . dicere om, LH (in marg. suppl. l) || nooit i^ II me om. FC Iji 28 cuins om, F | ergo maiora . . . quasi avispicium prope evanuerunt in F, ut lectio admodum incerta sit. maiora . . . qnasi avispicium hab. Ambros. || 29 est F: sit Ambroa. et Danid || 30 aut in scripsi: ut l^ in Ambr. (ut superscr. man. sec.) COMM. IN VERG. AEN. III. 370-879. 409 ^nam te maioribus ire per ciUum auspidis^ et rdigua ^auspkiis^y quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, guibus augurium avium cUia- rumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aqiiila dederit, auspidum aquilae praevalet ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur 5 loquiiur auguriorum perito, ideo ^maioribus au^iciis^ dixit auspidum atUem est volatus aviuniy qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; didum dh ave inspicienda quasi avispicium. peb ALTVM per limitem fortunae superioris. 376. sortitvr] *id est sorte decemit vel sortitione distrHmit,* lO SOBTITVB disponit; ordinat. et bene adlusit quasi ApoUinis sacer- doS; cuius propriae sunt sortes. volvitqye vices definitio fati secundum Tullium, qui ait fatum est conexio rerum per aeter- nitatem se invicem tenens^ quae suo ordine et-lege varia- tur ita tameu; ut ipsa varietas habeat aeternitatem. et hic 15 ^vices' vicissitudines, alibi pericula, ut vitavisse vices Danaum. 377. PAVCA TiBi E MVLTis duo sc dicit esse dictunmi; quem- admodum possit tute navigare; et quibus signis Italiae regna cogno- scat. HOSPITA AEQVOBA vicina; nihil enim nobis hospitio esse 20 vicinius constat. 378. AV80NI0 poRTv ut in Ausoniay qtiasi in portu et in litore, conquiescat 379. PBOHIBENT NAM CETEBA sciBE hic distinguendum; et est sensus ^cetera te scire non sinunt fata^ Helenum vero luno pro- 25 hibet dicere etiam ea quae audire poteras', et vacat ^que', ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt ^scire Helenum'; cum legerimus in Lucano ^Y 177]> venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus, item alibi nec tantum prodere vati quantum scire licet. 30 et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo ^Helenum farique vetat Satumia luno' 13 Becnndnm Tnllinm] de fato fragm. 2 ap. Christinm. cf. de div. I 55, 126 1 et reliqna anBpiciis om. Ambros, pro et relic^na dedit manifesta fides Daniel \[ 'anspiciiB'] fortasse* msionhuB anBpiciis' ' Sanspicinm] angnrinm ^in&roff. ' dederit post auspicinm otn. Daniel | 6 perito FAmbros. perita Daniel primus J anspiciis om. Ambroa. || 7 omitendnm ^ || 8 avispicinm Ambros. et Daniel: anspicinm F || peb altvx per altnm dizit per limitem fort. sup. Lion | 10 bor- TiTVB disponit (diBponitnr J^) diuinat id est sorte decemit nel sortitione distri- buit (diBtrnbnit C) et bene e. q. s. FC || 11 allnsit CL allndit M 1 qnasi et sunt om. L (suppl. l) || 12 sortes] id est responsa divina vulgo additur 14 lege sic uariatnr JF" y 24 hic] hoc JF" | 26 ea om. FC || 29 congeriam F J 32 certa] cetera Stephanus, Masvicius, Burmannus 410 SERVII ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter sunm non inter- poneret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendom inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Di- doniS; in quo et gaudium quidem est^ sed quod inprovisum yile 6 creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus antem hoc lunonem agere^ ut, si possit fieri, regnum Italiae Libycas averter^t oras. inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut <712> nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi 10 praedixit luctus. 382. IGNARE pro Mgnarus', casus pro casu: dicit autem igna- rum fati. PersiiAS censoremve tuum, vel quod trabeate salutas. 383. LOKGA PROCVL non situ, quam paene videt: sed necessi- 15 tate fatali. significat autem diffkilem circuitum. viA invia Aeneae scilicei 384. trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia stgni- ficahirf Trinacria totum per V dicatury quotiens Sicula, per unam V 20 ut <454> Trinacia cernitur Aetna. lentandvs aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut Uentandus tibi remus est', id est flectendus: unde Uentum vimen' dicimus, id est flexile. et quidam ^lentandus' nove verbum- fictum putant, sed in annalibus legitur confricati oleo lentati, paratique ad arma, a 25 verbo ^lentor*. 22 lentum] georg. IV 34 || 23 in annalibus] I, LXII ap. Vahl. 2 nomen] Quomodo vetat luno dicere si fiB.ta scire prohibent? nullus enim vetatur loqui quod neBcit? solvitur sic: nam cetera Parcae te scire farique vetat Satumia luno. noluit ille dicere, quia moriturus erat Anchises. alibi 'nec vates Helenus cum multa horrenda moneret lAone teste add. Cruelferb. /. eadem praebet post luctus Qin. 10) D, cuius in margine scripta suni quae hoc loco edidit Fabrieius praeterea quomodo uetat luno dicere si ista (fata Fabri- cius) Bcire prohibent? nullus enim vetatur loqui quod nescit: ergo cetera Par- cae scire te prohibent, non autem Helenum. || sciri Me || 4 in quo et gaudium Quidem est sed (sed om. G) quod iaprouisum uile creditur FC in quo et gau- aium quidem -r-' quod inprouisum uile creditur L (-r- l, ^ videtu^) in quo et gaudium quidem et quod inprouisum uile creditur H in quo est gaudium qui- dem et (sed E) quod prouisum uile creditur ME. fortasse in qno et gaudium quidem est, quod tamen proyisum vile crederetur. || 7 posset L HE || aduerteret FCMEl 1 11 casum pro casu FC || dicit . . . fati om. M || 12 trabete F .\ 16 fatali] et cursu nauigationis tardiore add. D || 17 triquaetra ex triquadra L. cf. Quintil. I 6, 30 cum adnotatione Halmii || 18 trinacriam LME trinacram H trinaciam FC. cf. ad Aen. I 196 || dicunt] quod tria habet promontoria quae Graeci anQa dicuut add. D, quae Masvicius post dicatnr (7in. 19) collocavU, <| 21 circuiuit E || 22 id est om. FC || 23 flezibile FCl || 24 Annales confricati oleo lentati paratique ad arma Ambros. confrictique oleo lentati et ad arma parati coni. tlbergius COMM. IN VERG. AEN. III. 382—390: 411 386. INPBRNIQVE LACVS Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infemos. aeaeaeqve insvla cibcae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur^ aliquando, ut Yarro dicit, insula fuit^ nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. ^Aeaea' autem 5 dicta ab aspemantium voce, propter celebratas illic corporum^mu- tationes: unde est OTII ll^ inaccessos ubi Solis filia lucos. ^Aeaeae' autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, gtiia Solis filia iraditur, acdpvunt alii non Circe Aeaea, sed in&ula quae et Aeaea. lo 387. QVAM TVTA POSSIS VBBEM COMPONERE TEBRA ante CUncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. ^tuta' autem propter Thraciae et Cretae discrimina. 388. SIGNA TIBI DICAM deest ^ergo'. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate con- 15 denda; sic de tuta navigatione. 389. SECRETi AD FLVMiNis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit. 390. svs naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut *bos' *pes' *res' *spes'. de hac*autem sue alii dicunt secundum 20 Yergilium quod in Italia inventa sit^ alii^ quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse con- dendam civitatem^ ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Asca- nius post Albae nomen inposuii 25 19 sns natnraliter . . . spes] cf. Prob. cath. p. 24, 5 E. 3 infemos] inferos M || inferoos] propter necromantiam quae ibi fiebat add. D II quae L (qui l) || circesius FC circaeius XIT || 4 circa HMEH ali- quando] quondam ME || 5 contioentie F continentia H || aeaeae HMEl || 6 illi J^ 1 8 dip^onge F dyptongae C dyptongi L diphhnge H diptongi ME \\ 9 quidam Acaea Daniel primus || eooia F Eoia Daniel | 10 aeaaea F || Aeaea Daniel: aea aeae F. fort. alii non ab 'aeae' 'Circe Aeaea', eed ab insula quae est Aea Aeae. || ad Aeaeaeque insula Circes in marg. Circe solis filia herbarum perita et carminum nocentium cum patris imperium ferre non poaset anguia ijeg. Angitia) sorore comite colchoa uenit indeque in italiam aduecta coUem insedit qui ex altera parte paludibus ex altera mari cingitur. in quo cum feli- citer ageret circeium ex suo nomine uocauit. ad quem locum cum uiixes tem- pestate delatus esset socios eius in feras mutauit potentia carminum eius con- iuginm sibi admiscens nnde telogonius (leg. Telegonus) natus qui inscius patrem occidit. anguia {}eg. Angitia) autem soror eius marsos docuit carmina. dicta est autem ab obprobrio quorundam nautarum qui ab ea in feras mutati sunt qui praetereuntes solebant clamare aeaeae. uel sicut tradunt quod ab oriente uenerit quasi eoa T. cf. Serv. ad Aen. VII 750 Solin. 2. Sil Itdl. VIII 500 i| 15 praemiserat CME || 17 flyminis] yndam id est vtilgo additur || 19 corripiat FCE breuis sit Me || 21 eam ex eum CL || 22oraculo] misso add. LH {del. l) || 24 campanio H || laurolauinium H 412 • SERVII 391. TRIGINTA CAPITVM FETVS ENIXA prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius. 392. ALBi ciRcvM VBERA NATi Vdrro dicit etiam Jioc signi fuisse, qtiod, ctm etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, aJbi 6 tantummodo circa uhera sint reperti, 393. 18 Locva vrbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et AJba longe a litore sunt REqviss errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est. 394. E0RRE8CE pro ^horrueris^j vel pro ^horrescas', id est timeas. 10 395. VI AM id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut <^II 128^ haec erat illa fames: haec nos su- prema manebat exitiis positura modum. aderitqve vo- CATVS APOLLO nunc Wocatus', quia, ut supra <370> diximus, ex- piatorium fecit sacrificium. 15 396. HAS AVTEM TERRAS quasi osteudentis est: nec enim Ca- labria ab Epiro longo distat spatio. 397. NOSTRI AEQVORIS Epirotici, quo Calabriae litus adluitur. 398. MALI8 GRAis aut tt pcrsona Aeneae epitheton est^ aut ad dis- cretionem malorum et honorum, a multis sane amphibolia putatur; 20 potest enim aut catholicon esse .epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est illud saepe malae legere noverae, 399. HIC ET NARYCII POSVERVNT MOENIA LOCRI Locri SOcii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephjrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: 26 Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est Lybicone habitantes litore Locros. quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint; quae 21 illud] georg. 11 2S2 1 est hoc om. 3f || 2 annos L || regnaturus esse Masvicius primw || 3 Varro dicit . . . reperti hab. Ambros. || 4 in foetu Daniel: infectum jP D 5 tantum modo] tamen modo coni. Hagenus || quae ad w. 393 — 402 in sinistro Floria- censis margine adscripta stmt hodie legi non j^ossunt. quare ea scholia cum Bemensi 167 (= G) contuli \\ is] in (r || 7 litores G || herrorum l^ || 8 cumflec- tatus P y 9 OBRESCE G II vel pro horrescas id est timeas G, om. Danid || 10 yiaiits H g id est om. LHME || et non dicit GCH et nunc dicit LME (sed nunc in ras. T) et non dicit quam vulgo j| 13 quod nunc uocatus C quia omittens J 15 est om. C || 18 ad discretionem Commelinus: discretionem (r || 19 malomm et bonorum Masvicius: malorum id est bonorum G || amfibolia G^ | 20 chatoli- con G II Grais Daniel: graeci G || eis] fortasse ibi || 21 illud] quod ctdd. G |1 22 NARicii LM NARYcii H || Locri] Hi L, om. H || 23 Ozolae scripsi: ozoloes CF ozoli LM bozoli HE ozolei Daniel 1 24 cerei G caerei C casterei E (caferei e) || brittios GCMe bricios L (briccios J) britios H bracios J^ | 25 ozo- loei C ozoli reliqui praeter G, qui pro Ozolae vero praehet ozolo eiua 1 penta- polin uel libiam L penthapolim H lybiam M libyam E j| unde (7 ] 27 tyn- neiam GC tinnea L tumneiam H tinneiam Mle, om. E. fortasse quod delati Tuneta vel Leptin etiam ulterius processerint || accesBerunt G jj condiderunt LE COMM. IN VERG. AEN. lll. 391-402. 413 nunc Yzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae^ Ozolae a putore paludis yicinae. alii Narycios Opuntios, eos- dem et Epicnemidios dicunt; namque priiis Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in 6 Itcdia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocah^ a Graecis, in quo sunt conditi Lqcri qui in Graecia sunt hi vercr qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore dra- cmis, quem ApoUo interemity seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foediUxte taetri odoris invisae; qui autem lAbyam delati lO sunt Nasamones appeUantur, ut Comelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait Lybicone habitantes litore Locros, 400. SALLENTINOS OBSEDIT MILITE CAMPOS Sallentinum pro- munctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sal- 15 lustius omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria^ Bruttium et Sallentinum. 401. LYCTivs IDOMENEVS a Lycto, Cretae civitate, unde pro- pter supra <^121^ dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse, alii hunc regressum con- 20 sedisse apud ApoUinem Clarium tradunt Dvcis meliboei philo- CTETAE a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. ^Meliboei' ergo dixit pro ^Meliboeensis'. 402. SVBNIXA PETILIA MVRO civitas cincta muro modico, ut dici/um est Diomeden^ qui cum multis casibus adfligeretur^ Palladium; quod apud ipsum erat^ Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere^ Ae- neam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus^ sacrificii ordinem non rupit; et Palladium Nautes accepit: unde Nautarum familia 10 Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus^ caput velare consuetos ob hoc^ ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus^ excepto tantum SatumO; ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite qperto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a lano vel Evandro consecratae 15 sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed ifUellegendum est de industria fiactum, ne terror iniceretur Aeneae, 409. HAC CASTi pii, ut nulli fas casto scelera- tum insistere limen. in relioione in observatione perpetua. NEP0TE8 appeUando ^nepotes' gradus futurae cognationis ostendit 20 410. A8T YBi pro postquam; et est temporis adverbium. di- GBESSVM a litore Calabriae. 411. ANGVSTI BABESCENT CLAVSTBA PELOBI idco quia a COU- tinenti; id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. ^rarescent' autem ideo, quia venientibus de lonio propter curvatu- 26 ram litorum clausae videntur angustiae^ quae paulatim propinquan- tibus aperiri videntur. • pelobi promunctorium Siciliae est secun- dum Saliustium^ dictum a gubematore Hannibalis illic sepulto^ qui fuerat occisus per regis ignorantiamy cum se eius dolo prqpter an- 6 Diomeden e. q. b.] ezscr. mythogr. I 142 || 14 et Herculi . . . sint] cf. Macrob. Sat. III 6, 17 | 27 Pelorum promontorinm . . . sepolto] ezscr. Isid. or. XIV 7, 4 g secondnm SaUastium] hist. IV 39 Er. 2 infinitus LH ^ 6 ut dictum est hah, C U 7 iactaretur M (t affligeretur superscr. m) || 9 qui ut supra diximua ne sacrificii ordinem rumperet palladium nautes accepit MEl || 10 nautarum CM: nauturum F nautarum ex nautorum L nautorum HE || 12 capita JF^C || 14 videretur] qui Batumo uelato capite iucenditur add. D, inde quia . . . incenditur Fabridus. quia Satumus v. c. ibi cernitur vulgo || 16 lano scripai: iuno F lunone Daniel | 16 supressum F \\ 21 aduerbium] loci aduerbium add. F. fortasse et est temporis et loci adver- bium. cf. Serv. ad Aen. I 714. alibi loci adv. i^. Schoeilius || 23 ideo hdb. C\ 24 Pharon tribus] frontibus H || 26 de calabria ME (t de ionio superscr. me) | de lonio] ad Calabriam add. Z) Q 26 angustiae . . . videntur om. L, in marg. supph l II quae] quia Mle || 27 operiri 1 1| promunctorium] cf. adnot ad v. 399 1| 29 propter angustias freti hab, 416 SERVn ffusHas freti crederet esse deceptum^ veniens de Petilia: quamquam legerimus^ etiam ante Pelorum dictum. 412. LAEVA TiBi TELLVS venientis personam respexit: nam de lonio navig^.nte8 si fretum petant^ dextrum teneant litus necesse 5 est; sin alias^ sinistrum. 413. AEQVOBA CIBCVITV totam enim transiturus est Siciliam. 414. HAEC LOCA ut etiam Sallustius dicit Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est^ aut per angustiam scissum. ut 10 autem curvum sit, facit natura mollioris Italia^^ in quam -asperitas et altitudo Siciliae aestum relidii. qvondam tria tenet tempora, sicut *oIim'. praesentis, ut quondatn etiam victis redit in praecordia virtus; praeteritum, ut(Y5SSy quondam Cretae fertur lahyrinthus in altae; futurum (^lSl&y 16 nec Bomula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno. 415. TANTVM AEVi LomiNQVA ct rdiqua. parenthesis: nam ordo est ^haec loca vi quondam dissiluisse ferunt\ aevi LONQiNdVA pro longi, ^aevum* pro tempore posuit, ut aevoque sequenti aiibi pro annis, ut vos o quibus integer aevi sanguis ait 20 416. DISSILVISSE FEBVNT hinc apparet bene dictum unctos saluere per utres. nam ut ^dissilui', sic ^salui* facit. Cicero cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset. est enim po> sitio ^salio salis salui', item in conpositione ^dissilio dissilui'. CVM PBOTINVS continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis 26 estf ut <[291]> protinus aerias Phaeacum abscondimus arces. 417. FOBET ab infinito est: sed modo praeteritum significat 7 SalluBtius] hist. IV 36 Kr. cf. Isid. or. XIII 18, 3 et duct. Plac. ad Stat. Theb. III 697 || 18 aeyum . . . pro anuisj cf, Isid. difiP. verb. 67 J aevoque] buc. VIII 27 II 20 hinc apparet e. q. 8.] cf. Diom. p. 374, 6 K. || unctos] georg. II 334 21 Cicero] pro Mil. X 29 1 {Tltilia CH II 2 legatur E || etiam om. X || 6 eniml paene add. HMe i| 8 coniunctam siciliam Me (Siciliam om. ^ || 9 obrutum FGMle: opruptum JET V obruptum E obrupta L abruptum Isidorus et Luct, Plac. || ut . . . sit] aut dnm curuum sit Ltict. Plae. \\ 10 tam curvum sit Fabricius, Masvicius, Bur- mannus y in qua i'' || 11 altitudo et asperitae Luct. Plac. || relidit] yi violentia, tit Lucanus (III 62) Wis ingena pelagi semperque laborant aequora ne rupti repetant coufinia montes' it clamor caelo. 418. HESPERivM sicvLO LATVS ABSCiDiT hjpallage est: nam minora a maioribus segregantur^ sed contra dixit. abscidit pro- pter metrum ^ci' corripuit per poeticum morem. 6 419. interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestv aestuni poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi conimotione reci- proci cursus mare videatur aestuare, 420. dextrvm scylla latvs laevvm inplacata charybdis de lonio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Si- lo cilia. Scylla auteni ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc araabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitat^m 15 se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum spemeretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. dlii a Nq^tuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum - mutatam, Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallu- stius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. 20 canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum, sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est, [legimus etiam nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt. si &rgo ^plangunt' dicimus, et ^latrant' 26 non incongrue posuit.] Charybdis autem in Sidliae parte posita fe- mina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a love est et in maria praecipitata: 11 Scylla Phorci e. q. s.] exscr. mythogr. II 169 cf. I 3, III 11, 8 | 19 Ho- merua] Od. XII 118. cf. Macrob. Sat. V 6, 4 sqq. J SaHustiuB] hiat. IV 36 Kr. i| 20 siroile . . . latratuB] cf. Isid. or. XIII 18, 4 || 24 nunc] georg. I 334 || 26 Cha- lybdia autem e. q. s.] exscr. mythogr. II 170 5 corripit 2^^ II 7 angustias F, SchoelUus: angustiB F angustiis Masvicius an gusti spatium ideo appellant coni. Hagenus || 11 Scylla] enim add. L || forti H creteidis FC\ 12 et] is FC || 13 illal scylla L scilla H || consueuerat . . ? in quem om. F II corpus] se C || 16 in mari F || 17 iam] fortasse illam || 19 matatam F \\ hoc L (hanc 2) || 22 maris F || 24 plenus F || legimus . . . posuit seclusi g 25 ergo hdb, C II dicimus oni. itf || 26 non] nunc FE (non e) B posuit] dicitur ME (at. posuit superscr. e)^ eis gvLae de Charybdi dicta sunt laevvm inplacata carybdis praemittit F. ceterum in hoc libro Charybdis autem . . . ter uno die, cohibgt . . . fabulam, trakemtem . . . Sallustio, pistkix . . . iunguntur, quae in dextro margine scripta sunt, hodie vix legi possunt. || in Siciliae parte posita hab. C 27 ouis C7 II 28 a ioue dicitur fulminata M (fulminata a ioue est m) fnlminata a ioue dicitur e || deiecta Me (praecipitata m) Berrii comm. Vol. I. Faac. I. 27 418 SERVn unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa qnae prehmdit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum. 5 421. OBSIDET ad transeuntium insidias. bahathbi bara- thrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur ^sorbet in abruptum': quod Graece fiaQa&Qov dicitur. ter qvrgite yasto aut Her^ pro ^saepe* posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die, 423. ALTERNos singulos, non mnnes simul, nt vix ho- 10 stem alterni si congrediamur habemus; aut ^altemos^ vidssim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat' 424. COHIBET SPELVNGA hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam. 425. TRAHENTEM Sollustius quo forte inlata naufragia sor- 15 hens gurgitihus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit ergo et ^sorbet' et Urahit' de Sallustio, 426. PRIMA nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca * figura, tcc jtQciTa av&QGiTtog. 427. PVBE TENVS ^tenus' praepositio ablativa quidem est, sed 20 figurate etiam genetivo cohaeret, ut et crurum tenus a mento palearia pendent. sane gaudet postpositione. fistrix si na- vem intellegaSy haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit. 428. COMMISSA LVPOBVM couiuncta et coagmentata: ipsa sci- 25 licet, ut portam quae ducis imperio commissa re- cludunt. et figurate locutus est, ut <(I 228) oculos suffusa. est 2 Becandaiii Sallastiam] hist. fragm. IV 37 Er. 1 5 barathram . . . nomen] cf. Isid. or. XIV 9, 5 et gloss. Sangerm. ap. Hildebrandum p. 27 || 14 Sallostias hist. fragm. IV 87 Er. || 19 tenas praepositio . . . cohaeret] cf. Serv. comm. in Don. p. 418, 34 et 442, 1 E. || 20 et craram] georg. III 53 1 ande naiaram Beruat hamanam E (t pristinam superscr, e) | 3 in Philip- picis om. CME || Qaae Charybdis tam vorax? Charybdim dico? qaae si fait, animal anam fait Cicero || 4 onam] in philippicis add. GLHME \ 5 insidias] pertinet qaod ait obsidet add, Lion l| 6 inmensae] nimiae Isid, et gloss. San- geitn. y 7 bcrccpoii C berethron LHE (hron in ras. l) beretron M || dicitur] qaia sit graais aspectas qaia ^apv x6 oi&QBCv add. 2> | 10 aocissim -F | 12 spk- i.vNCAM L\\ 14 qao] qaod Danid || 16 de Sallastio F et detrahit Sallustio Da- niel y 18 TanpoTa aKeNivToc F TanpOTa dNCPiunoc C ta npurTA ANETPonoc L TAirUTAANCTPOITOC H T^ TTWTd dNCTPOnOC M TAHUTA ANCTnOTOC E (aNCTPOTIOC C) | 19 ablatino JP || 22 haec om. C, sed spatium relictum est, hae L (haec 7) l pristris haias pristris H pistris huius pistris reliqui, nisi quod pri^s pistris iiiterem extremam, dlterius duas litteras extremas in ras. 1 1| facit om. Hb\ . . . facit in contextu omissa in marg. suppl, L y de belaa] dicas cM. ME i2S huius om. HME\ facit om. HE (supr, vers, add. e) \ 24 coaagmentata LEm COMM. IN VERG. AEN. III. 421-438. 419 ajatem haec elocutio: postrema; id est ra idxaxa^ commissa erat luponim utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et qui- dam volunt ^commissa* dici quae diversa iunguntur, 429. PRAE8TAT melius est 430. cessAntem iiimorautem, quod sequentia indicant ^lpngos 5 et circumflectere cursus'. Terentius si absis uspiam, aut ihi si cesses, sed aiibi quid illic natus cessat cum Syro. 431. iNFORMEM hic ^quac confusae sit formae', alibi deformem nec sum adeo informis, alibi monstrum <658> informe ingens, q%wd humanam excedat formam, lo 432. CAERVLEI8 CANIBV8 vafiavit nunc ^canes* dicendo, cum supra dixerit ^lupos\ 433. PRAETEHEA hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam lunonem^ sed prohiberi dicere, ut diximus supra <380>. HELENO PRVDENTIA in homine enim prudentia est, in vatibus fides. 15 433. VERis IMPLET oraculis, ut Lucanus (Y 168> atque ho- minem toto sibi cedere iussit pectore. 437. iVNONis MAGNAE id est supemae; nam legimus lunoni infernae dictus sacer. 438. PRECE NVMEN ADORA IVNONI CANE VOTA LIBENS his euim 20 luno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico mnirimi et patrimi cantaverunt lunoni et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve, DOMiNAM hic abtmve dominam lunonem appdlavit, cum pro- prium hoc nomen matris deum sit 25 6 Terentius] ad. I 1, 3 || 7 alibi] heant. tim. V 1, 9 || ^ nec snm] bnc. II 25 1 postremnm C et Daniel || id est] nde est C nnde est Daniel || TAaicKdTd. C TA ECKATA LH xasc€%ccta M (t testata id est eandem rem superscr. tn) testata E (at.\aT£xara in inarg. ead. tnan.) 1 2 id est om. CMi habebat] can- das ntero add. Fahricius Q 3 diversa ArntzenitM ad Plin. paneg. cap. 39: di- nerta F Hagcno teste, din exe^a JDaniel || 4 ad Pachyni in marg. promnntnrinm siciliae spectans austrum ab aeris craBsitndine dictnm nam pachis graece di- citnr crassns et spissns et qnia anstro perflatnr hoc promnntnrium inde reti- nens pinguedinem apellatnr pachinum T. cf. Serv. ad v. 699 et Isid, or. XIV 7, 5 1 6 abhis F abis Baniel || ubi Banid || 7 cesset F i| syra F || 9 monstmm] ut monstrum add. Daniel || 14 prohiberi ex prohibere F prohibere E || dicere om. i^ II 15 pRYDENTiA YATi F || enim om. jPC || in vate F. SchoeUius || 16 si veris iMPLET APOLLO id cst si ueris implet oracnlis FC s. v. i. a. Bubaudis oracnlis Lion 1 utque C || 17 totus H || cedere] dicere F caedere ilf || 18 legimns] in scxto add. Fabriciiis || 19 iunonis C || dictus sacer om. C || dictos F || sacer] in VII. aut sicut supra dictum ideo magna add. F, cf, ad Aen. I 378, II 269, III 12 II 20 his enim . . . prece om. FJl 22 patrimi et matrimi Masvicius primus 23 regionem F, eorr. Daniel || precare •vove solve scripsi: preca roboe selue If prece votis donis Daniel primus 27* 420 SERVII 439. viCTOR propositi tui eflFector, ut illi victor ego, et Tyrio et reliqua. 441. CYMAEAM VRBEM slcut <293> Buthroti arcem, <^I 244> foiitem Timavi. Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide 5 prof^ti suut ad uovas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas voca- veruut, sive ab iyxvG)j id est praegnante, sive ano rav xvfiarcov^ 10 id est undis; nam xv^ata dicuntur. ^v^ autem Latini in ^u* vertunt, ut ^Byrria' ^Burria*. 442. DiviNOSQVE LACVS consecratos, Avernum et Lucrinum. 'Avernus' autem in plurali numero ^Avema' facit, ut ^tartarus' Hartara': unde est ^Averna sonantia silvis'. sane hic lacus ante m 15 silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi aoQvog. quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca. 443. INSANAM VATEM alii magnam dicunt, sed melius deo ple- 20 nam et vaticinatricem intellegimus. tnsanam vATKnt] *quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni^ aut per furorem, ut Sihyllae, vatem] [quia] vates a vi mentis appellatoSj Varro auctor est.* SVB IMA in ima, ut nanique sub ingenti lustrat dum singula templo. 1 illi] georg. III 17 || 4 Euboea . . . uiidis] exscr. mythogr. I 145 || 14 saDC hic lacuB . . . locaj exacr. Isid. or. XIII 19, 8 || 22 VarroJ cf. de I. 1. VII 36 vates . . . appellatofij cf. Isid. or. VII 12, 16 3 ciMEAM C II ykbemJ cymeam autem urbem add. Me per urbem add. E II eicut . . . Timavi om. FC || bytroti L butroti HMe busti E || 4 chalchide L chachide H calchide reliquL incolae add. Fabricius J 5 Bedes] fides F [ a BaisJ ab his F || 6 socii F H 7 visa] iussa C || S Becnndam F |j fore reml fu- rorem C jj uocarunt FCME y 9 ab en kyw FLE ab €nkyu) C adbnkya H ab euKYo M ab iynvov vulgo || a praegnate C || ano TaiN KVMaTON C \x\o toyn KYMATON L AiTo TON KYMATAN H || 10 ab undis ME || KYMdi FCHME KYma L 11 xvfiara undae Fabricius primus || conuertunt ilf || 11 Burria om. L Cymaeani autem urbem sicut butroti arcem et fontem timaui add. C || 13 haec auema MEi 15 exalans libri Q 16 sulpureae C sulphureae reliqui || superuoluntates F superuolitantes C || 17 aophoc ilf || 19 magnam dicunt quia duo genera . . . Varro auctor est sed melius . . . intellegimus F || 20 intellegimus] intellegamus D, addens a Graecorum tractum etymologia qui fiMvtsig dno xijg yMvCag ap- pellaverunt. nam supra sensus humanos intellegentia furor et insania dicitur, teste Cicerone lib. de diuinatione (I 1, 1) 'huic praestantissimae rei nomen nostri a diuis, Graeci ut Plato interpretatur a furore dixerunt', rursufi (I 2, 4) 'furoris diuinationem Sibyllinis mazime uersibus contineri arbitrati'. unde adhuc qui inspirari solent fatuari dicuntur. Virgilius (VI 11) 'magnam cui mentem ani- mumque Delius inspirat uates'. (undc^dhuc . . dicuntur verba mnt lustini 43, 1, 8) y 22 sibillae F |j mentis ex mentes F || apellatos F || 24 temploj et COMM. IN VERG. AEN. ni. 439-462. 421 444. FATA CANIT FOLIISQVB NOTAS ET NOMINA MANDAT tri- bus modis futura praedicit: aut voce; aut scripto^ aut sigiiis, id est quibusdam notis^ ut in obelisco Romae videmus: vel; ut alii dicunt^ notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis 5 palmae' notas litteras. nomina verba* 445. CARMINA VIRGO quia eius responsa versibus scribebantur. *virgo' vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est uo- meu; adeo ut Yarro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella; cuius pectus numen recipit: nam Aeolii ULovg 10 dicunt deos, jSovA^ autem est sententia: ergo sibyllas quasi iSiov fiovXag dixerunt. inde est <(¥! 11)> magnam cui mentem ani- mumque Delius inspirat vates. sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Yergilius ait quo lati ducunt aditus centum, ostia centum; 16 unde ruunt totidem voces^ responsa sibyllae. 446. DiGERiT ordinat; disponit. in nvmervm in ordinem^ ut continuatio carminum fiat, unde est numeros memini si verba te- nerem. seclvsa pro ^inclusa': praepositio pro praepositione. 448. VERSO CARDINE aperta ianua, per periphrasin. 20 449. TVRBAVIT lANVA FRONDES non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur. 450. NVMQVAM pro ^non\ 451. siTvs positiones et ordines. alibi ^situ" vetustatCj nt <(VII 452> en cgo victa situ. alibi squalore per loca senta situ. 25 452. INCONSVLTI inscii rerum, ignari, sine consilio. et con- sultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. 8 virgo vero . . . aiov §ovXag dixernnt] execr. mythogr. II 87 H 18 name- ros] buc. IX 46 1 27 consaltas . . . consiliom] ezscr. Isid. or. X 39. cf. gloss. Sangerm. ap. Hildebr. p. 75 (I 431) 'exercet aub sole labor' add. Stephanus et Fdbriciua || 2 futara prae- dicitl ait fdtara praedicta F || scripto] scriptara FCe scripto ex scripta M. praedicta add. F || 3 obeliscis F oboliscos C obolisco L obilisco HE ^ oro- mae C || 5 a(2 foliis supr. vers. scilicet palmarum T \\ 7 viiiao om. LH || scri- bantar FL (scribebantar 2) || 8 foemon X (foemonoe l) femor Noe H ferniono F (femonoe c) || 9 qaod -H || 10 recepit L || aeli L (aelii) aeoles F || sios FCL sius H zios E B 11 bule FLH bulae CE. aiovq . . . povXri evawAerwnt in 3/ ,, nubulas F siabulas CH zio bulaa L (zio l in ras.) ziosbulas ME^IA^ minus FC minus ///// L {duae litterae erasae) || 16 qnod latini dicunt FC || hostiae F hostia HEJi centum om. ME \\ 17 ad in numerum supr. vers. in ordinem 2' \\ 19 8ECLV8A . . . praepositione Ofn. F || 23 pro 'non' scripsi: ponam F. cf. Serv. ad Aen. II 670. omisit hoc scholium Daniel || 25 sentu F || 2C sine consilio sine responso . . . adgrediantur F et consultus est . . . consilium omittens || 27 ac- cepit C 422 SERVII iNcoNSVLTi] *sine responso, quibus consuUum non esset, ut inconsidtos incautos dicimus, qui sine consilio cUiquid adgrediuntur.* 453. NmvA MORAE ^ncqua^ pro ^non^ aut ^nulla\ lioc est nnUum damnum te ex mora fecisse credideris, 5 455. (f/) vela vocet valde voceL 456. oracvla fata, responsa. 457. irsA CANAT ne te mittat ad ca quae in foliis notat. vo- LENS quae velle habet: nam Volitura', aut propter asperitatem scr- monis noluit dicere: aut ^volens*, quia cogi non potest si nolit: (aut) 10 ut in sacrificiis ^uti volens propitiusque\ 458. iLLA TiBi italiae P0PVL08 ct cctcra. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est et quia ^bella* terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit ^et quo quemque modo fugiasque ferasque Idborem/ 15 460. venerata quam tu veneratus sis, vel veneraia pro te deos, id est rogatis pro te diis. 461. HAEC SVNT QVAE NOSTEA LICEAT TE VOCE MONERl bene cum praescriptione^ ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos. 20 463. EFFATV8 AMico E8T pocta divinus peritiam smm inventa oc- casione semper ostendit; ^effatus' ergo verbo augurali usus est, quia scU loca sacra, id est ab auguribus inaugurata ^effaia^ dici: ergo religioso verbo voluit uti, gui potuit dicere ^quae postquam vates sic ore est fatus amico\ ^effatio' dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur 26 ^famur\ 464. AVRo QRAviA utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia ^a* finalitatis ratione produ- citur^ sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut 27 a finalitatis . . . ensiB] cf. Sery. comm. in Don. p. 424, 21 et Serg. de syll. p. 479, 6 K. 6 VI addidi || valde vocet scripsi: ualde uouet jP valde nove Daniel ; vela vocknt quamnis sit prouiBa nauigatio D || 8 aellae H 1 uolitur FC ualitura I^ (uoHtura e) ■] aut et sermonis h(ib. C H 9 aut inseruit F. SchoelUus || It illa tibi quare de si- bylla dicit, quid enim plus est dictura? soluitur sic: cum Helenus dixisset ven> tura quaeque et bella, intulit spem, et quo quaeque modo fugiaeque ferasque laborem Lion. similia ediderat Fabricius i| ad vers, 468 bene . . . ferasque la- V borem in marg. T || sybillam F || 12 curso F || tantum om. T| 13 quo quemque] quod quaeque F || 19 sacerdos om. F, post putaretur addens utrum auria an qnibus non accesserit et grauia, quae expunxit Baniel || 21 verbo augurali . . . famur hah. Ambros. || auguriali F J 22 inangurata F ^ 23 uolunt F || quia Am- bros. II 24 fatos F || est scripsi: et F et Amhros. || prolocutione F pro elocutione Ambros. H ubi quid Amhros.: ubiqne F nbi Daniel 1 26 auria F || an] in F. cf. adnot. ad lin. 19 H 27 a om. FC y 28 in om. C COMM. IN VERG. AEN. lU. 453-467. 423 omnia yincit Amor^ et nos cedamus Amori^ item (X 394]> at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis. ele- PHANTO pro ebore posuit: Graece dixit. * 465. STIPAT denset: uude stipatores dicuntur qui in navibus conponunt^ a stipa. 5 466. DODONAEOS id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione^ ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: uhi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vcl ^Dodonaeos* quales sunt in templo Dodonaei lonis, haec autem regio in finibus Aetolorum esl, ubi lovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum, circa hoc lo templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons mana- batf'qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat, sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica 15 murmura cessarent narratur et aliter fabula: luppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum dUera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore dltissima praecepitque ei qui tum eam succidebaty ut db sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum lovis constitutum 20 est, in quo sunt vasa aenea, qnae uno tactu universa solebant sonare, altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut lovis Ammonis oraculum constitueretur, LEBETAS ollas aereas. Graece dixit; zemas eniin vulgare est, non Latinum. 26 467. HAMis AVROQVE hamis aureis^ ev diic Svotv, ^bamis' 1 omnia] bac. X 69 1 4 unde . . . a stipa] exscr. Isid. or. XIX 27, 2 16 luppiter qnondam e. q. s.] cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. III t06 || 24 Lcbe- tas ollaa aereas] cf. Isid. or. XX 8, 4 1 ei . . . Amori om, LHM, nos . . . item om. FC || item . . . ensis om, M {add. m) || 2 at] ut i^C nam VergHiuA || Euandrins . . . enais om. F \\ ensis] ^quare 'liceat'? Bolvitur: 4iceat' quae leviora sunt; supra enim tacuit de morte patriB; nam dicuntur difficile responsa praedicere. add. Lion: quae pertinent ad vera. 461 | 4 inde LH^b & om. FC et Lione teste Guelferh. 1 1| stipare F stupa C styppam Guelferb. I stipam legisse videtur Isidorus. cf. ad Aen. I 433 || 6 id cst hab. C II 8 chorintum F \\ 9 regia F || 11 inmanes F \\ 12 murmore intinctu F, corr. Daniel || 13 murmora -^ || ^^ Illyrio Masvicius: hillirio F || 16 cessarent scripsi: cessarunt F cessauerint Daniel || hebe PH 18 pemolauit legit Hagenus in i^ II 23 praedpitque i^ || oraculum coDstituetur F 1 24 zemas FCLHe ziemas M zimas F zima l \\ 25 Latinum] Lebes pro uase capitur in quod aqua dum manus ablnutur decidit. quod decentius Aeneae conuenire domum (Jeg. donum) uidetur, auam quod culinae dona praestc-ntur, ut Homerus in Odyssea (I 136) XkQvt^tc d a^LtplnoXog nQOxooi inixBVB q^sQovaa yiaXy XQ^^^^^^V ^ttI^ aQyvQBOio Xiprixog add. D || 26 €i«Aia aycn FC endiadi//in L' endiado // endiadin M endiadiin E per Endiadim Stephanm per Endiadyn Masvicius 424 SERVII autem catenis vel circulis significat. trilwem trino nexu in- textam. 468. CONVM INSIGNIS GALEAE a parte totum; nam conus est curvatura^ quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni 5 tanien appellationem sciendum a Graeco tractam. cRisTAsqvE comantks proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut <^I 391> deinde comantem Androgei galeam, et est participium ^comantes* nothum; non enim est verhum ^com^, 469. SVA DONA PARENTi id est Anchisae. ^sua* autem con- 10 grua meritis, apta aetati. 470. DvcEs equorum sciticet, quos vulgo agasones vocamuSy m^ et pater Anchises dare fatis vela iubebat, 473. FERENTi pro secundo, [sed] vd flanti, vel cum fiare coepisset. 475. ANCHiSA bene, cum Veneri libidinem non ohicU, dicendf) 20 coniugium maioretn honorem Andiisae tribuit, ^Anchisa* autem voca- tivus hic non est Latinus, nam brevis esset *a', ut *o Catilina': Grae- cus est ergo, de quo valde apud feos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in *es' mittunt nominativum. nam *Tydides' ^Tydide' facit, ut Danaum fortissime gentis 26 Tydide. ^Atrides', cum sit simile, ^Atrida' facit, ut Horatius ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur? tale est ergo 3 conus . . . cristae aunt] exscr. Isid. or. XVIII 14, 2. cf. gloss. Sangerm. ap. Hildebr. p. 80 J 13 Bemigium supplet . . . perdiderat] cf. comm. Luc. IL 475 I 25 Horatius] sat. II 3, 187 1 vel circulis hab. C ) nizu inteztum F, corr. Daniel || 3 coNVM.autem {sic) a parte totum . . . a Graeco tractam post accipiunt {lin. 12) coUocavU T)aniel, post como Lion || conum FC cotnus num H fi 6 ad v. 468 sciendum coni appellationem a greco tracta et comantis proprie dixit sic enim consue-. tudo grecorum erat ut galeas cristatas haberent ut deinde comantem androgei galeam. et est participium a uerbo como in marg. T || tractum i^ || 6 sic om. IJaniel || 7 nothum Uagenus: notum P || 10 meritis hab. C || apta congrua aetati X II 11 DvcEsj itineris add. Daniel || vel quos Daniel || agassones F || 13 ut et diceret oni. F |j 15 ivbebat om. FC^ 16 tro pepon 2'^|| iubentem Hagetius: iu J^^ ut ubique Anchises iubcat navigationem idem coni. Hagenus 1 17 et et vela OM. i^ II 18 FVRENTi F || scd vel om. Daniel || 19 Veneri Daniel: uene F. fortasse dxio scholia fuerunt bene cum Venere libidinem non obicit et dicendo coniuginm maiorem honorem Anchisae tribuit || 21 a om. Xi/|| o om. FC hoc X/ 1| 22 apud poetas vel a Plinio F. Sclioellius. fortasse apud idoneos || 23 in eis FH || 24 Ty- dide] tydidae F tydide ae C sititide li || 25 ut Horatius .. . . cur post Scytha (p. 425 {lin. 3) coUocanda videri per litteras mifii significavit loannes Kirchnerus j 26 uelint Me COMM. IN VERG. AEN. III. 468-480. 425 et ^Anchisa'. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in *a' mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut *Atrides' ^Atrida', ^Scythes' *Scytha': dignate digne habitC; digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo <(335]> haud equidem5 tali me dignor honore. 476. cvRA DEVM id est amor, ut alibi Veneris iustissima cura. Bis pebgameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut ^I 642> 10 satis una superque vidimus excidia, hoc iste argumento con- vertit in laudem. ^bis' autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos. 477. ECCE TIBI aut vacat Hibi', ut in Tullio qui mihi accu- bantes in conviviis: aut certe altius dictum est Hibi', ac si 15 diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe Uibi^ id est quod ad te cUtinet; nam ita veteres panebant, ut Terentius in adelphis <(IV 1, 21> en tihi autem: quid est? lupus in fabula, et cur Jutec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vatidnatus esty ut retineat illa, 20 aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus. 478. ET TAMEN dvdxoXov&ov est; non enim praemisit ^quam- quam vicina sit*. praeterlabare necesse est praetemaviges, et bene positum ^necesse est% ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura 25 videretur, 479. PANDIT APOLLO Laurolaviuatem agrum significat, ad quem venturus est. 480. VALE AIT bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: 3 Dignate . . . imaginem] cf. Gell. XV 13, 10 ) 14 in Tullio] in Catil. II 5, 10 1 et Bunt anchisa i^C || 2 nam] quae Stephanus et Masvicius || nominativus ipse in a mutatur et recipit Daniel || mutant] mittunt Stephanus, Fabricitus, Masvicius j| 3 atrida facit et scytha facit Me || 4 non] nam JFM| 5 illud F. Scftoel- lius: unde libri || 7 id est et alibi hab. C || 9 et Bciendum om. i^y 10 supra otn, F \\ infelicitatem C|| 11 ezcidia] et c. b. u. add. Jtf e || hic M (t i8te mperscr. m) ,| argumentum ME (argumento me) || 14 tullo J^|| qui] id H 18 ut] Daniel: in l^ 1 19 haec Aeneae scripsi: uecenee F ut Aeneae Daniel et Aeneae MasvicitM 21 AV80NIAE . . . Ausone om. F ( Ausone Masvicius: ansono libri Ansonio exemplaria pleraque || illis F || 23 at tambn H y anacolyton F anacoliton C ana- colnton LHMe anaculeuton E anacoleuton m) y 26 praeterlabobr P y 27 Lau- i rolavinatem m; laurolauiniae FC laurolauini autem L (i superscr, l) laurola- uinii autem HE laurolauinii uatem M Laurolavinatem autem Fabricius Lau- rolavinatem Masvicius et Burmanntts 426 SERVII nam cum supra ^compellat' dixerit^ intulit modo ^ait'. item in quinto <^547]> cum praemiserit fidam sic fatur. ad aurem, sub- iecit rursus et sese ostendat in armis^ dic ait. o felix NATi PiETATE latentcr ostendit mortem futuram: non enim ait fe- 5 licem yitae longinquitate yel adyentu ad Italiam^ sed tantum ^nati pietate', quasi qui poterit exsequiarum munus implere. 481. PROVEHOR sermone progredior, ut ostendunt sequentia. DEMOROR AV8TR08 id cst vos demoTor gpw minns ventis tiiaminL 482. SVPREMO ultimo: postquam eorum desperabat aspectum. 10 483. PiCTVRATAS participium sine yerbi origine, vel a feminino geneie derivatum, pro ^pictas% id est pictura decoratas. avri svb- TEMiNE id est filo quod intra stamen cnrrit, quod Persius <^VI 73^ tramam dixit mibi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter? nam male quidam ^subtemen' stamen ac- 15 cipiunt, cum stamen de auro esse non possit. . 484. PHRYQIAM CHLAMYDEM aut acu pictam: huius enim artis peritos Pbrygiones dicimus secundum Plautum; in. Phrygia enim inyenta est haec ars: aut ob hoc addidit Thrjgiam', quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat 20 munera^ quanta merebatur Ascanius: hoc enim est ^honori non ce- dere'^ parem esse meritis accipientis. Scaurus yero ^honore' legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius yel avo dona- verat multa. 485. textilibvs sibi congruis: quid enim magis conyeniebat 25 donare mulierem? 486. ACCIPE ET HAEC aut intcllegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus yel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deyeniunt. an ^et haec^ praeter illa quae Heleniis tibi dedit? monvmenta 30 memoria. ' ^monumenta' autem a mentis admonitione sunt dicta. 487. longvm amorem et de praeterito et de futuro, ut agnos- 12 filo qnod intra stainen currit] cf. Isid. or. XIX 29, 7 | 16 acn pictam . . . ars] ex8cr. Isid. or. XIX 22, 22 || 17 Becundnm Plautnm] Aulul. Ilf 5, 34 5 aduentum FC || 8 ae2 demDror anstros supr, vers, uos demoror quo minus utamini uentis T || U diriua^um F ^ 13 uocat M (dixit m) || trama L y figurae eit Persius: fignra est libri || ast . . . venter om. FG ^ tremat omento] tra- mata mento L tramato mente -H^ll 16 clamjdem libri, nisi quod cnLAMiuKM H enim 18 faaec hab, C|| 19 retinetur F^ 20 hoc enim honoris est FC faoc est honori L (enim Z) hoc enim est M || cederej scilicet culd. M parem esse meritis omittens g scauris F scajrus L || 26 a se liab. C || 27 locuta F || 28 deuenerunt C II 29 MONiMBNTA 3f c/a || 30 monimenta c2 Q amonitione LH (admonitione l) COMM. IN VERG. AEN. III. 481-493. 437 cas, quantum te vel amayerim vel amatura sim. potesi et pro ^dm^ accipi. 488. CONIVGIS UEGTOREAE dictum est hoc habita ratioue per- sonae^ cum qua loquebatur^ ac si diceret ^uxoris ayunculi tui'. EXTREMA TvoRVM vcl quoc Ilio cxtulU: vel sicut supra <482> digressu 5 maesta supremo, 489. MEi SVPEB ASTYANACTIS IMAGO *super' id est yalde, vehe- menter^ expresse^ hoc est valde mihi es imago Astjanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. svper] [et] deest ^est% ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo <251> lo neque enim fuga iam super ulla pericli est, fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibtis prohiberentur , Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset for- tior patre futurus, vindica^unis esset eius interitum. hunc Ulixes occul- 15 ta^um a matre cum invenissety praecipitavit e mmoy et ita Gracci Troia profecti sunt. 491. PVBESCERET ut etiam in secundo <^681)> diximus, prooeco- nomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare. 20 492. DiQREDiENs pro ^cum digrederer\ partidpium pro verbo modi coniunctivi. 493. viviTE PELICES Wivite' modo bene optantis est, non, ut, in bucolicis <^yill 57X ii^&le dicentis, ut vivite silvae, id est perite. simile est et Walete', ut Terentius valeant qui inter nos 26 discidium volunt. sunt autem haec per contrarium invent» male- dicta^ ut sTt quasi salva veneratio. illud quaeritur^ utrum Wive'^ an ^vivas', id est utrum per imperativum^ an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim pos- 9 Homeras] Od. IV 149 25 Terentius] Andr. IV 2, 13 3 hoc Ofn. CL || 5 vel] ut Daniel || 8 681 est JST ) imago . . . Bignificatione ofn, l'^ II 9 Bignificatione] neivov yccQ toioiSe no^sg toiatds te x^^Q^S otpd^aXiimv ts §oXttl %s(paXfi t Iq^vneQ^i te xaitai (Od, IV 149) add. Fabricius | 10 deest oet ut sit qoae Buperest id est restat Hagenus: et deest ut que sit sapereat id est restet F uel deest ut sitque Baperest id est rcBtet Daniel vel deest est Bitque BupereBt id est restet Masvicius et ^quae' deest ct ^est', ut sit quae Buperest, id eat restat conL F, SchoeUius || 11 neqae iam fuga super illa periculi eBt F I de astianacte hiBtoria taliB legitnr saperato ilio . . . profecti sant in marg. inf. T 12 aBtianactis F ] llio] illic F 13 fatibuB F | calcaB F | deiniciendum P 1 14 andromacbis F ^ Xb eias] patris Daniel ] 17 Bunt] imago astianactis quo sermone etiam bomeruB in simili utitur Bignificatione add. F || 19 nono] octauo F 1 21 degredere F, corr. Daniel g modo F Ij 23 non om. F || 26 similej tales F tale C g 26 dicidium F 1 maletbeta L (maledicta l) || 27 salua] amara F | 28 per om. F ) an] aut F jj dicere. . .optativum om. F 428 SERVII sunt^ non imperari vel bona yel adversa. quod autem inyenimus per imperativum,.usurpatum est. fortvna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum; ut hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. 5 495. parta pro *parata\ arandvm findendum, tU longa sulcant vada salsa carina; sulcus enim proprie aratri est 496. cedentia retro ut iam tandem Italiae fu- gientis prendimus oras. 498. FECERE MANVS quod cst dulcius. 10 499. QVAE FVERIT MiNVS OBVIA GRAis id est quae nullum patiatur excidium. alii ^fuerint' legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem cimoooia, inimica, contrariai 500. siQVANDO THYBRIM fluvium: pro quo regem ipsum posuit 15 Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo <332> Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thjbris dicatur, haec ratio est: quo- dam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis 20 ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrin- secus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam^ per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ano r^g vPQeiog. postea profecti Siculi 25 ad Italiam eam tenuerunt partem^ ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est (XI 317)> fines super usque Sica- nos: et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusabae Thybrin 14 fluvium . . . Tiberis dictus est] cf. Varro de 1. 1. V 30. Isid. or. XIII 21, 27. Serv. ad Aeu. VIII 330. mythogr. I 193 1 vel bona vel adversa] uel adueraa uel prospera M uel prospera ucl aduersa possuDt E possunt post enim omittens 1 2 usurpatiuum 3f 1 4 eecuta] pERACTA prostrata addidit Daniel U 5 parta] peracta FC \ properata C || 6 lon- ^e Daniel Q yadaj probata F || carinae F || arati F, corr. Daniel y 10 fvkbint F fvehi//t C|| 11 patiantur H patitur Jlf || fuerint] n in ras. i || 12 nec enim deb; cagebatur If || 14 tydrin CE tybrim Le tibrin H TniDBiM ^|| ^^ tibrin FCE tybrim LH thibrim M || 16 ut uirgilius M || ostendit uirgilius ? 1 in VII. CL Vergiliufl ow. LHM l nolunt H non Mnittens [17 tibm F tibrin CE tibrim Le tybrin H J 18 tyberis CE || tibris FCLE || 19 victores... multitudinem FC: uictores ceperunt syracusis atbeniensium ingentem ho^tium multitudinem LH uictores a. c. i. h. m. M uictores c. a. i. h. m. ^ || 21 autis l^ O 22 flumine admisso] a<}ua M || 23 civitatem] patriam Me || 24 Tbybrin scripsi: Ybrin libri, nisi qih)d tibrin E || ano tnc yiipcujc C ano ty ybpcuic L (ydp€u;c in ras. l) ano thc yduc H\\ 26 et ad ardeam ilfe^|| 27 ab imagine C tybrin FH tibrin CE brin L (tybrin l) tybrin M {h man. pr.) COMM. IN 7ERG. AEN. ITT. 496-506. 429 vocaverunt, quasi v^qlv^ ut <497> effigiem Xanthi Troiamque videtis. circa Syracusas autem esse fossam Tbybrin nomine Theo- critus meminit. 501. GENTiQVE MEAE benc gcnti suae dicit, non sibi- scit < enim^ Ascanio regna deberi f yicta fatisque incensa. data moe- 6 NiA CERNAM COGNATASQVE VRBES OLIM quandoque. et pcr omnia ^cernam' subaudis. sensus autem talis est: si potu^ro ad Italiam pervenire et regua constituere et videre urbes et populos tibi co- gnatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem ca- 10 sibus subiacuimus; Troiam utramque^ id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et facianius unam^ sed ^animis', hoc est foedere et adfectione^ quoniam re vera eas natura non sinit • iungi. qtiamvis quidam duhitant, ntrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit, sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, 15 bene subiunxit ^maneat' nostros ea cura nepotes^ distinguendum autem ^populosque propinquos Epiro*. et sequentibus ostendit quo- modo ' Hesperia*, id est, quibus populis auctor est Dardanus. nESPERiA autem ^EonBQt^av^ nam Graece dixit, et est de loco ad- verbium ^Dardanus ^EansQo^sv^ figura enim non numquam pulchra 20 est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis Quintum Ver- rem Romulia non addidit Hribu'. cognatas vero urhes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt, is enim cum in E^nro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis. 25 506. PROVEHIMVR PELAGO id cst Buthrotio derelicto. vicina CERAVNIA IVXTA Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus 21 in Verrinis] act. I 8, 23 1 YBPEiN F YnpEm C Ybrin L ybrym H ibrin E quasi S^qlv om. M |' 2 6886 om. M {add. m) | foBsam om. L || ybrin fossam FC Iji Thybrin scripsi: ybrin L tybrin H thbrin M tibrin E || 6 victa Daniel. fortasse data. fatis conceBsa || 7 potero M (potuero m) || 8 diuidere FC || 9 et ante Acneas om. M\\ 10 et om. Mi 11 et ante tu om. Jlf || 17 et] sed LH || ex sequeotibus ME in sequentibus 2 1| 18 Hesperia] fortasse addenda qnibus idem Dardanus auctor || 19 et hesperia If || autem FC: hoc est LHME || hespero ten F hesperothe C et iepoenen L (HEcnnpweHN Z) EciTEPoesM H hesperoten M ECTTHruienx E (espk- ROTEN e) II graece] recte F || 20 ^EanBQo^ev] hesperiam tenuit FC Hesperothen LH hesperoten Me hesperiothen J^ jj 21 inperta F H Quintum] qui F(7|| 22 et non LH ^ trubui C ^ ad cognatas urbes supr. vers. a cognatis habitandas. sed quidam cognatas urbes dictum accipiunt in honorem augusti. is enim cum in epyro nicopolim conderet ciuitatem cauit in foedere ipsius ciuitatis ut co- gnati a romanis obseruarentur jT || 23 his enim F \\ 26 bythrotio F bytrotio Cl Bytroto L buthrono H butrotio M butrocio E Butbroto derelicta MasviciiM 430 SERVII propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit Acro- ceraunia propter altitudinem et fulminum iactus. 507. CVRSVSQVE BREVissiMVS adeo ut medio noctis spatio transfretaverit. 6 509. OPTATAE TELLVRis quac a navigantibus semper optatur, alii ^optatae'* electae vel expetitae accipiunt, ut <1 425> pars optare locum tecto. 510. SORTITI REMOS quia remigium suppletum erat et ^sortUV per sortem divisi ad ofGcia remigandi, qui esset proreta, quis pedem 10 teneret. passim prout quis voluit. , LITORE SICCO ad discre- tionem illius^ quod aqua adluitur. 511. cvRAMvs id est reficimus. 512. HORis ACTA per horas decurrens. svbjbat bene ^sfibibat^; post sextam enim horam descendit. 16 514. AVRiBvs AERA CAPTAT uaturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiai 515. SIDERA CVNCTA NOTAT ideo ^cuncta*, quia in progngsticis « legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram sereni- tatem. ^notat' autem, ut Tullius notat et designat oculis^ id 20 est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut noctumo, pcr quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus^ tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos^ tacitum dixit. labentia cursti scUicet mundi; neque enim ventis feruntur, siad de planetis dicitur: ergo ^labeniia^ 25 tamquam labentia, numquam enim loco moventur, 516. ARCTVRVM stella est post ursam in boote signo. pzf- vias H7ADA8 id cst pluviosos. Sallustius consedit in valle virgulta nemorosaque ^virgulta' pro virgultosa. quidam autem ^arcturum vel pluvias hyadas^ accipiunt^ quia non utraqm uno tcmpore oriuntur: 1 HoratiuB] canD. I 3, 20 H Acroceraunia. . .iactus] exBcr. Isid. or. XIV 8, 6 {| 19 Tul1iu8] in C^t. I 1, 2 || 27 Sallustius] hist. fragm. inc. 8 Kr. 3 ut om. F Gt M (ut m) || 6 quae a ex quia -L || 6 alii . . . tecto omisit Baniel | obtare J^ 1 8 siipletum F^ 9 qni eseet. . .teneret om, ME {supr. vers. add. «) II 11 quodj propter quod FG^ alluitur ex abluitur L adluditur i/ || 13 Bubbibat E\\^ exprobrandam F || 20 aut sereno hab. C7| 21 ipse L (certe T) \\ setulit F B 23 ergo . . . dixit om. M || a nobis E (ad nos e) ^ ad labentia supr. vers. currentia curBU scilicet mundi non reuera labentia sed tamquam labentia T H 26 bote F bocte H bootae M ] signo] anb tijg ovgScg xal a^xrov id est a cauda ursae add. Dljiad pluuiasque byadas in marg. pluuiosas. quidam ac- cipinnt arcturnm uel plunias yadas qnia non uno tempore semper oriuntnr. apparente scilicet arctnro semper, yadibns autem certo tempore. qnod si ita est erit qne pro ne id est nel arcturam nel yadas circnm qnas solent progno> stica qnadam praeniaione pluniam* portendere T ) 28 nemorosaqnc F || arctu- rium F COMM. IN VEBG. AEN. III. 607-622. 431 quod si ita est, erit ^que^ pro ^ve\ TRroxES id est septenirimes dms, Cynosuram et Helicen, Varro autem ait hoves triones dici, et haec signa etiam plaustra dicuntnr, quae a bobus necessario trahi solenty ut Graeci a^xov Siia^av. 517. ARMATVMQVE AVRO ciRCVMSPiciT ORiONA hcne ^armotum 6 auro\ quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus ensiferi nimium fulget latus Orionis. et sciendum non hoc eum intueri, ut cemat signa^ quae omnibus pa- tent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas^ ut in georgicis (J 395^ nam neque tunc stellis acies obtusa 10 videtur. \ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit cum subito adsurgens fluctu nimr bosus Orion.^ si autem quaerebat quasi non orta^ nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit^ qui semper videntur. CIRCVM8P1CIT ORiONA aut quoerit cernere, aut diu contemplatur. 15 518. CAELO CONSTARE SEREKO id €st ofunia videLhdberc caehm quae significetit serenitatem, ^constare' aMfem* suppetere, ut luvenalis flaramas cum regia puppis extulerat. castra movemvs eastra sunt, 20 ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nau- tica dicuntur. dicta autem ^castra' quasi casta, vel quod illic castra- retur libido: nam numquam his intererat mulier. 520. temptamvsqve vjam id est naves producimus. pan- DiMVS ALAS contos intcndimus: unde mare velivolum, 25 Sallustius et parvis modo velorum alis remissis. 522. HVMILEMQVE viDEMVS ITALIAM aut naturam provinciae . 2 Varro] de 1. 1. VII 74. cf. Gell. 11 21, 6 aqq. ] 11 ipsum antem . . . Orion] cf. Lnct. Plac. ad Stai Theb. IX 461 || 20 castra sunt . . . mulier] ezscr. Isid. or. IX 3, 44 1 ad geminosque triones supr. vers, encem dicit et cinosuram T || qeminos dnos Masvicim pritnus | 2 id est Cynosuram et Helicen Daniel pnmus | scynos suram et hellicen F^S a, bobus Masvicius: bciuus F bobus Daniel \\ 4 afuc^av Danid: iiNcaiau F Ji S ad armaturoqne auro supr, vers, quia balteus eins et gladius clariasimis notatur stellis T 1 6 carissimus ^ 1 9 exprobrare F || 10 ob* tnnsa F ^ 11 aignificari F i IS sed si autem ^ || 14 quis eam peruidentur C \\ qnae LH (qui l)il6 ad circumspicit Oriona supr. vers. aut. . . contemplatur T | 16 supra vers. 618 hoc est poatquam omnia . . .significcnt serenitatem T y ITsignifi- cant Commelinm primus || 18 feret Pithoeanus Juvenalis || constat CLM (constant lm)i 21 ubi] nel F J^ milis F H 22 ad castra movemus supr. vers, in hoc loco classem intellege, in marg. Nota castra de nucibus dici T ) quasi castra F i| 2.S nonnunquam Stephanus | his] illic C| 24 tkmtamvsX// || 26 unde. . .remissia omisit Daniel | intendimus] vel antennas cum velo extendimus, quae sunt alae in malo navis add. D 432 SERVn ostendit: quod verum cst in illo transitu: ut Sallustius Italiae plana ac mollia: aut rem physicam exprimit^ quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus et dubios cernit va- 5 nescere montes. 524. ITALIAM tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat salvtakt qui- dam pro ^adorant* tradunt, ut ^deos salutare^, 525. CORONA INDVIT aut usque ad summum implevit, aut re 10 vera coronavit. mero hic vino; alias ^merum^ quod nihil ad- mixtum Jmbet 528. DI MARis per quod navigo^ terrae ad quam iturus sum. TEMPESTATVM vcntorum, aurarum; temporum, serenitatis, ut unde haec tam clara repente tempestas? nam multa significat. 15 529. vENTo septimus casus, spirate et ad ventum pertinet, et ad favoreip, ut adspirat primo Fortuna labori. 530. CREBRESCVN3' OPTATAE AVRAE magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut <^411> et an- gusti rarescent claustra Pelori. 20 531. APPARET iN ARCE MiNERVAE hic duUum csty utTum ^ Minervoe templum\ an Hn arce Minervae* debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitury quod etiam castrum vocatur. 533. EVRoo ah eo quod est ^Eurous fluctus^ oMativum ^Euroo^ 25 per derivationem debcfnus accipere. in arcvm in arcus similitudi- dem, ut excisum Euboicae latus ingens rupis in 1 SaUnstius] hist fragm. IV 32 Er. Q 10 Mero. . .habet] cf. Isid. or. XX 3, 3 1 Italia Stepluinus || plcna LM (plana l) plano H i 2 molia L (mollia 1) moUis Stephanus atqne hamilia coni. Hagenus || 3 est om, C || uidentibna M \ 6 mnsns H17 nanigantium FC || conolamat.. .clamat. italiam. . .navigantum Daniel || conclama r" || nalda F \ ad salutant supr, vers. adorant T 1 8 dnos salntari Fy correxit Daniel \9 ad v. 526 Induit corona. Corona septimuB casns est id est uel in circnitu uasis spumam colligi fecit. uel cooperuit. uel eliam in circnitu miscere fecit T || 16 labori] iichori ^ | 17 avkae] sonant add. Daniel || hic hah. C || 18 meritnm] quom mox precatns exanditnr nt diis ac- ceptns sit add. D || 19 rarescnnt jPC || Pelori] mikbrvae Palladis, nt ijbw. II 61) Tallas quas condidit arces, ipsa colat.' add. D \ 20 ad templnmque apparet in arce Minervae supr. vers. hic est dnbium ant templum mineruae*aut arcem minemae. sed credibilius est in arce id est in altitudine templum apparnisse mineruae T J 21 in arce] arcem Ma^svicius primus || 22 messepia nocatns est F, correxit Daniel idomenaeus F et exemplaria impressa y 24 eog. Euroo ab eo e. q. 8, Daniel etroo. Eoo ab eo e. q. s. Masvicius primus || 25 diriuationem F in arcus . . . SallustiuB om. C || 26 euboici F || mpit Hl COMM. IN VERG. AEN. III. 622-538. 433 antruiu^ in antri scilicet similitudinem. sic de ponto^ Sallustius, unde hic tulit colorem, nam speciem efficit Scytbici arcus. 535. IPSB LATET re vera procul intuentibus: unde est ^portus- que patescit'. nam secundum Donatum -late patet' non stat versus. 536. TVRRiTi scopvLi m modum, in similitudinem turrium, ut hinc atque hinc vastae rupes geminique et reliqua, REFVGITQVE AB LiTOBE TEMPLVM aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari^ quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit ^refugit*. tale est <72> terraeque urbesque 10 recedunt 537. PRIMVM aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero Hondentes primum campum' volunt, id est primam partem campi. sane figurate ^equos omen^; diversa enim significatione idem dixit, sed 15 multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augu- rium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim^ ne prodituro ma- gistrcUui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius ob- lique ad equos transtulity quos cum soltUos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait ^bellum o terra hospita 20 portaSy bello arniantur*. dicendo ^armenta^ oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominarety ait ^currus^; cum autem dicit Uugo% veram significationem iugetis facit. sed qiiia in libfis Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit ^^pes est pacis, ait\ 26 538. CANDORE NiVALi pro ^candoris nivalis\ ablativum pro ge- 1 Sallustius] hist. fragm. III 49 Er. 2 hic otn, FCl tolit] Bumpsit M || nam Jidb. C \\ scitisi H scithici in ras. Z II 3 IP8E latet] cautes add. F g.* add, (7 1| 4 versus] ideo ergo lat^ t debemus legere add. Lion |j 5 ad turriti scopuli supt". vers. in similitudinem turrium T|) 8 mare if j| et] ac ME^ 9 sensum // Q 12 antea LM ^ ad hic primum supr. vers. praeter quod seruius dicit antequam aliud uideret T || 13 vero om. M || 15 sane figurate . . . spes est pacis ait hah. Amhros. || ad omen equos in marg. diuersa significatione figurate omen et equos bis idem dizit id est uidi omen et uidi equos T j| sine S" jj idem] id omen Daniel primus || 16 multi de libris augarum hoc tractum uolunt iugetis enim. . .bellum o. t. h. p. in marg. T. cf. adnot. crit. ad v. 540 et 643 || augurium F || traduntj uolunt Amhros. || iugetis F. cf. Paul. Festi s. v. ^iuges* et Christii adnot. crtt. ad Cic. de div. 1136,77. iugalis ex iugelis Amhros. iuge id Commelinus iuge eis Masvicius. Scaliger, qui laudat haec verha (castig. in Festi lihros p. LXX\ Hugetis* non mutavit. \\ augurium om. Amhros. || 17 obseruabatur T || magistratui prodituro 2^ |j 18 de iunctis T || bouus F bubus T |j ueniret T|| 19 solutus JP jj 20 dubium non est Amhros. || 21 armantur] eqs. add. Amhros. || intelligit Amhros. et Dcmiel: io- tcUege F II 22 uitauit Amhros. |j 23 iugalis Amhros, || 24 auspicia bona Amhr. [| 26 ad candore niuali supr, vers. ablatiuus pro genitiuo pro eo quod est niuei condoris T Servii comm. Tom. I. "Fmo. I. 28 434 SEBVII netivo: ct hoc ad victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc est illud divini- que ossa parentis. 539. TERRA HOSPITA ^surpative ^hospita' dixit; quae enim in 5 ^es' exeunt communia esse possunt; nam femininum in ^a' non mittunt. Lucanus hospes in externis audivit curia tectis. nec mirimi abusum esse Vergilium, cum et Plautus pau- pera dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut <^III 105> pauperque senatus item <^II 519> pauperque domus, nec 10 nota potentum munera. 540. BELLO ARMANTVR EQVi hk ^hclW dativus est, et ratioci- natio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves. arma dant ex coriis. 541. SED tamen avaTiokovQ^oVy nam ^quamquam' non prae- 15 misit. oLiM infiniti tefnporis. cvrhv pro ^curruV : dativus vetus, 543. SPES EST PACis, AiT ostendit latenter vincere posse Tro- ianoS; dicendo supra ^curru succedere sueti' et ^iugo^. et cum prae- misisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus, 544. PALLADis armisonae bene post belli omen, armorum 4 usurpative . . . muneraj cf. Prob. cath. p. 16, 11 sqq. et inst. art. p. 82, 33 sqq. K. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 279 || 7 Plautus] Plautua in vidu- laria 'paupera haec res eet' Prisc. I p. 152, 8 H. || 12 armenta. . .ex coriis] cf. Varro de 1. 1. V 96. Isid. or. XII 1, 8 1 anchisem X || 6 coria L uilia H\\l plaustus F placutus IT 1 9 item ut C|| 10 totaif H 11 ad bello supr.vers. datiuus id est ad bellum TJj^ 12 ad faaec armenta mpr. vers. dicendo armenta oblique intellegi uoluit boues quas uita- uerat dicere sicut in sequentibus ne plaustrum nominaret dizit curms T || 13 et hah. C II arma daut Ci armant reliqui || ex coriis in inarg. M || boves. . .co- riis] clypei uero armantur boum coriis Masvicius et Burmannus || coriiB] ar- menta quoque dicta sunt maiora animalia quae arationi congrua sunt add. D .; coriis] Varro autem {de l. l. V 96) boves armenta vocari voluit, quasi ara- menta, quod eorum praecipue opera in arandis agris utamur: unde Columella lib. Vil (lib. VI praef.) 'iumenta et armenta a re traxere, quod nostrum labo- rem vel onera subTectando vel arando iuvarent.' proprie ergo armenta boves dicuutur et equi: quamvis etiam alia maiora animalia eo nomine dici possint, licet sint ad arandum aut ad gestanda arma inutilia: nam cervi, qui ad hoc non sunt idonei, inter armenta computantur a Vir^ilio lib. I (185), cum ait 'hos tota armenta sequuntur'. dizerunt etiam antiqui armento in feminino: EDnius 'ad armentas ipsius easdem' et Pacuvius Hu curvifrontes pascere ar- mentas soles'. add. Masvicius. Ennii et Pacuvii verba Nonius p. 190 M. lau- davit H 14 una coloton F ana coloton C anacoliton LH anacoluthon M J 15 ad olim supr. vers. nunc olim infiniti temporis est; ad curru supr. vers. pro currui T || 16 ex C {expunxit et est superscr. ead. man.) bt LH (est /) | 17 cursum LH (curru l) cursu F (curru c) || sueti om. FC ^ ad iugo supr. vers. cum dicit 'iugo' ueram significationem iugetis augurii facit. sed quia in libris etruscis inuenitur etiam equos bona auspicia dare subiunxit spes est. et bene cum praemisisset. . .mentibus 7|| curru succedere et iugo sueti F^IS de pace] da pace F COMM. IN VERG. AEN. III. 539-551. 435 deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat. 545. PHRYGio VELAMVR AMicTv sicut dictiim est <407> propter vi- sum vel Diomeden vel Uliocen, qtiando ei Palladium redditum est 546. DEDERAT QVAE MAxiMA vel proptcr caput velandum, vel ad 5 illud pertinet <435> quod ait proque omnibus unum praedico: hoc est ut supplicet lunonL dederat qvae maxima ut proque omni- bus unum praedico. rite recte, secundum ritum: unde sequi- tur ^perfectis ordine votis*. 547. IVNONI ARGivAE id est magnae, ut <437> lunonis ma- lo gnae: aut inimicae Troianis, 548. HAVD MORA CONTINVO unum de his [sermonibus] vacat. 549. VELATARVM quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae, et est versus spondiazon, 550. GRAIVGENVMQVE DOMOS sic cst dictum, quemadmodum 15 <359> Troiugena. et sciendum sacrificii tantum causa eofl teti- gisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut <407> didiim est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo <(166)> legimus, ambo rapuerunt. ^domos' autem ideo^ quod Helenus <398> cuncta malis habitantur moenia Grais, 20 551. HERCVLEI Sl VERA EST FAMA TARENTI fobula tdlis CSt: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt; et cum utra- que pars adfligeretur^ Lacones^ quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [eru- 25 besceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: ac- 8 rite recte e. q. s.] cf. Varro de 1. 1. YII 88 || 22 Lacones et Athenienses e. q. 8.] cf. Serv. ad georg. IV 126 et mythogr. I 206. Isid. or. IX 2, 81 1 deam om, F || quamquam] non praemisit add. LH {del. l) etiam sic pater illc dcum faciat. 559. HAEC SAXA HORRENDA CANEBAT rettulit se ad historiam: iiam pro Scylla *saxa' dixit Miorreuda'. 5 560. ERiriTK de periculis. et dcest ^nos\ 561. RVDENTEM [si] ^ vudentein proram^ id est stridentetn et so- nantem, ut in tempestate, ut est et sera sub nocte ru- dcntum, 562. LAEVAS AD VNDAS de louio venientibus: aliter nou pro- 10 cedit. 563. COHORS quia superius dixit<519]> nos castra movemus. 564. G YRGiTE pro fluctu, 565. AD MANES IMOS poetica hyperbole. 566. SCOPVLI CLAMOREM de historia, ut supra <(420)> diximus, 15 hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum. 567. ELISAM exclusam, exprcssam, ut elisos ocu- los et siccum sanguine guttur. rorantia astra cum scilicd locum, in quo astra sunt, (quae) per diem non videbant, ^rorantia^ autcfn pro ^inrorata', id est quae inrorabantur: e qua signiiicatione 20 non est apud Latinos participium. sane hyperbole est. 568. VENTVS CVM SOLE ventorum enim mutationem necesse est lieri vel oriente die vel occidente. 569. IGNARIQVE VIAE CYCLOPVM ADLABIMVR ORIS ut <209> servatum ex undis strophadum me litora primum acci- 25 piuut; similis enim est sensus. ^Cyclopum' ^clo' habet accentum^ quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit *Cj- clopas' 'cy' habet accentum; si ^Cyclopes' ^clo' habebit accentnm. 570. AB AccEssv id est in aecessu, 571. TONAT AETNA RviNis scnsus cst: portus quidem securos 30 nos faciebat, dccst enim ^quidefn\ scd Actna tefrcbat, et causa huius 1 ueneratiuae i'' || 2 facit l^ || 3 iiaec ojti. FC || 6 ad eripite supr. ters. scilicct no8 de periculis 2' || 6 oS rudentem in marg. hic duplex sensus e«t si rudentem accipias adiectiuum nomen tunc intellege stridentem proptor tem- pcstatem si autem per se nomen acceperis intellege funem T || bvdentem... rudentum 2^ost vcnientes (p. 487 lin. 23) coUocauit Daniel || si seclusi. sed cf. Tu- ronense scfioJimn \\ 7 prius ut oni. Daniel \\ rudentom i*' || 11 ad cohors supr. vers. quia supra dixerat mouemus castra seruauit i^roprietatem dicendo cohors T 12 ad gurgite snj^r. vers, fluctu T \\ 15 elisae FC \\ saxis] canis add. Me || la- tratus i*'C' II 10 expressam hab. C || 17 ad rorantia astra in marg. eum scilicet locum in quo sunt astra T \\ 19 quae] quia L \\ a qua hac FC || 22 die IIME sole FC die uel medip i> || 23 cv(;lopvm adlahimvk ouis om. FCJ.Il 24 me. . .accipiunt om. FC \\ prima F (primum e) \\ 25 siinilis. . .sensus om. M 26 in om. F \\ 27 si hah. Cl || habet FC \\ accentum hab. C \\ 28 ad ab accessu supr. vers. pro in i' || 29 ad v. 571 talis est intellectus. portus quidem facie- bat securos sed homticis iuxta ethna r. tonat in marg. T CUMM. IN VBRG. AEN. 111. 553-578. 43i.l incendii aecundum Actnam Vcrgilii haec est: sunt terrae (lemidautcs Mulimr, ut [laeiie totus tractus Cam])aniiie, ubi est Vcsuvius et Gau- rus montes, quod indicat, aquamm odor caleutiuiti. item uovimnM cx aquae motu Tentum croari, ease etiam concavaM tcrraa, Aetnam cunstat ab eti parte, qua Kurus vel Africua flant, habcro speluncaa G et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae apeluneae, re- ci])ieiitea in se fluctua, ventum creant, qui agitatua ignem gignit ex sulpure: uude est quod videtur incendJum. hoc autem Temm esse illa conprobat ratio, quia et atiis flaDtibua veutis nihil cx ac emittit et pro modo flantum Euri tcI Africi interdum fumum, interdum 10 favillaa, noimumquam vomit iucendia: quod et hoc loco OBtendit; uam effectnm indicat, snpprimit causas. 572. PKORVMPiT AD AETHERA NVBEM id Bst evomit ct fundU. et eat poetica descriptio. psorviifit xfiiem] nova docutio; ncc mim pomtmus dicere 'prorumpo iUam rent', poUiit enim recle dki 'nubes i6 prorm^'. 573. CANDENTK FAviLLA id est scintillis. et boua periphrasiB; uam favilla est deserta igni scintilla. qitamvis saepe viderimits (lc Actm sicut ni/frum fumum, ila el candidum et pintjuan manarc 575. viscERA MONTis id cst paitea. aic autem dixit 'Tiscera', -^o quemadmodum 'terrae 03sa' dicuntur. 576. ERVCTANS 'ructo rnctaa' tantum facit: sio etiam Cicero eructant aermonibus suia caedem bonorum, Vergiliua ^I 297> atque omnem Cocyto eructat harenam. Horatiu» usur- pavit hic dum sublimes versus ructatur. LiyvEl'ACTA SAXA -'6 pntria, decucta iu modum calcis. 577. FVNDO IMO ab imu. et ruddit causani latcuter; inde euim ventufi ex aqua natus erumpit. 578. FAMA EST bcne se fabulosam rem dicturua excusat: nam 4 Aetnam conetat . . . iQcendiaml execr. Isid. or. XIT 6, 14 || 18 num fa- villiv . . . Bcintilla] exscr. leid. or. XIX 6. iiM 0>n.d2,//||id eat et ct fandit Aai- C || U el est noua elocutio nec enim. . . prorumpit eane tota haeo poctica descriptto J"' || 15 illa F | dice F II 20 aicj hic li J aa oructo etuctaB l H sicut F || ctiam om, FC P 34 omne J-'C' D 25 Bnblimia li M E || cmctatur FCH^ ad liquofactaqne aaia iiupr. vers. putri» decocta in modnm calcin T || Qii putrida H putriJa E H 37 reddidit Li/i'||29 ad fama ert *iipr. rrrs, do incertis rcbu» aemper fatit poeta aucto- rem &mam T || ae ont. EV dictomm L (dicturui /) 440 SERVII re yera nisi quae de gigautibus legimuS; fabulosa acceperimu^, ratio non procedit. nam cum iu Phlegra^ Thessaliae loco^ pugnasse di- cantur^ quemadmodum est in Sicilia Euceladus? Otus in Creta se- cundum Sallustium, uude Otii campi? Typhoeus in Campania? ut 5 Inarime lovis imperiis inposta Typhoeo. sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus^ qui lacessiti postea bello ab liis; qui de aliis veniebant montibus^ facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores di- cerentur^ inferiores vero terngenae. et quia de humillimis ad sumnia 10 reptabant; dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semvstvh pro ^semiustum'. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit En- celadus: unde est ^motat latus'. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium. 580. CAMiNis fomacibus. Graece dixit. 15 581. MOTAT movet; nam si ^mutat' legeris; dat refectionem labori. ^motat' frequenter movet. quamtns alii ^mutat^ pro ^mutare mW accipiunt, td est et terruit auster euntes, 583. NOGTEM ILLAM melius per accusativum dixit. 584. viDEMVS vel mente vel oculis. 20 585. NAM NEqvE ERANT A8TR0RVM lONEs bcne ^ignes^, quia de Aetna hquebaturj ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente, AETHRA SIDEBEA POLVS per acthram sideream^ hoc est per spleu- dorem aetheris. sane aether est ipsum elementum; aetbra vero splendor aetheris. sciendum. est Homerum et aetherem et aerem 25 communis generis dicere^ quod de aere nos non possumus dicere. 3 secnndnm Sallustinm] liist. fragm. III 62 Er. J 5 Varro dicit e. q. s.] exBcr. mythogr. III 1, 10 || 14 Caminis . . . dixit] ezscr. Isid. or. XIX 6,. 6 | 23 sane aether. . .aetberis] ezscr. Isid. or. XIII 5, 1 3 endieladas H encheladus reUqui || othus FGMe extus E || 4 othii HME ocii L (cii in ras, Z) || 7 h^s FGME et mytliographi: aliis II his L {scd h m ras. trium litterarum II ^ uincebant L (uicerunt l) uicerant H || factum mv- thographiet L, ut videtur: fictum FCHMEl || 9 de am. H || humilibus FG imis mytfwgr. II || sumam L summam H ^ 11 semiiustum H y encheladus FLME enchaladus G encheladiis HJi 12 motat X motat H mutat FGME 14 dixit] dno %ov naEiv ardere add. I) \\ 15 motat LME motatvs H mvtkt J''^ II movet] frequenter movet Fahric. || in versu Vergiliano mutet J, quod alia maniis in motet mutavit, supr. vers. adscripta sunt quidam legunt mutat et significat dat refectionem labori siue mutare uult. J| 18 nocte illam F noctk iLLA C II dixit] TRCTi siLVis ut (XI 686) 'te silvis agitare feraa' add. Fabricius 19 prius vel om. FGj/i 20 avstborvm F || Aetna Commelinus: at»naea F Aenea Banicl || 21 caelo lucente Danicl: caeli lucent F. scqyf,mytur in nimbo . . . fingi- tur, quae ad v. 587 pertinent || 23 sane aether. . .aetheris om, H || 24 aetheris] et est sermo Graecus add, Isidorus || sane Homerus. . .generia uult M COMM. IN VEBG. AEN. lU. 580-690. 441 de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere «eidereo. 587. /xv NiMBo prqprie nimhtis est qui deorum vel impermitium capita quasi clara nebula ambire fingitur, nox intempesta media, hoc est nimium obscura. Mntempesta' dicta est nox media, intem- 5 pestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius <1 459)>, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo ^intempesta' inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est Untempestive venisti', id est 10 axaiQCDg. ergo ^intempesta' dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: ^crepusculum% quod est ^vesper^; ^fax\ quo Inmina incenduntur; ^concubium\ quo nos quieti damus; ^intempesta\ id est media; ^gallicinium\ quo galli cantant; ^conticinium^ post can- tum gallorum sUentium; ^aurora* vel ^crepusculum matutinum^ tempus 15 quod ante solem est tenebat quasi cursum mis densitate sui nim- bus inhiberet. 589. vMENTEMqvE hic participium positum est verbo carens; ergo ^umentem' pro ^umidam\ quoniam noctu ros cculit. avboba polo DiHOVEBAT VMBBAM hystcroproteron in sensu^. ante enim aurora 20 est, sic dies. ^umbram' vero, qtiia nox umbra terrae dicitur. 590. cvM 8VBIT0 E SILVI8 arguUur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septi' mum annum, quam a Troia profedus est, socium Ulixis invenit? prae- 26 sertim cum eum tribus mensibi^ in regione Cyclopum dicat moratumy et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur, svprema pro ^plurima\ 5 intempeBta dicta est . . . qoia caret tempore] exscr. Isid. or. V 31, 9 et 10. cf. Beda de orthogr. p. 275, 1 E. || 11 saDe noctis. ..ante solem est] cf. Macrob. Sat. III 16 Isid. or. V 31, 7—13. Beda de temp. rat VII (tom. VI p. 159 Gil.) 2 et aether FCHM || sidereo] qnom coeli splendor aethra dictus sit add. 1> II 3 ac2 in nimbo supr. vers. proprie nimbns. . .fingitur T || 4 fingitur] sigi- gitur F \^ h nimium L, sed um in ras. nimia H || obscuriBsima HMe || in- tompeBta. . .nisi per actus humanosl quia caret tempore quod secundum lucre- tium per se nullum est nisi ex actibus intellegatur M || intempestiva hah. C J 9 intempesta] id est add, HL^ quasi add. El || 11 aKairoc FH || 13 lumina Daniel: coluna ^|| 16 supra vers.bSS in nube non poterat apparere. ideo dicit tenebat quasi curaum eius densitate sui nimbus inhiberet T || nimbos F nimbi Daniel primua || 18 cul umentemque supr. vers. humidam. . .cadit T || erg i^ II 19 cadet F || 20 ymdbas ME || 21 ad umbram supr. vers. bene dicit um- bram quia nox proprie dicitur esse umbra terrae T || umbram] umbra F |j terra F tetra Baniel 1 22 chateemenidis F\t 25 ulixes JP|| 26 moxvAxxm Daniel : mon- tium P II 27 ad suprema supr, vers. plurima pessima T SEEVn 591. NOVA FOBMA viRi bene formam viri dixit, non hominem. et est pcriphrasis pro ^ignotiis mr\ ^nova' autem fugienda: aliter alibi <(IV 10> quis novus hic nostris, id est insperatus: item <(VI1I 637> suhitoque novum consurgere bellum, id est ddestandum: item 5 vere novo, id est incipiente: item duo lacte novo, id est recenti: item et Ortinae classes, id est equites, 603. PETiissE causa metri addidit syllabam; ut <^II 2by uos 5 abiisse rati et vento petiisse Mycenas. 604. TANTA EST ut non possit fortunae praesentis qualitate moUiri. 605. SPARGiTE boc est dilacerate. et quia nec saevitis, fiec ce- lerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est. lo 606. HOMINVM MANIBVS PERiiSSE IVVABIT oblique loquitur: nam vult ostendere^ hominum hanc non esse crudelitatem. 607. GENVA AMPLEXVS physici dicunt esse consecratas numi- nibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae^ hinc est Cyn- thius aurem vellit et admonuit: frontem genio; unde veneran- 15 tes deum tangimus frontem: dexteram fidei^ unde paulo post<(611^ atque animum praesenti pignore firmat: genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur suhtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus qiiam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificaii, si 20 quis flamini pedes vel genua fuisset ampleoms, eum verberari non lice- bat fioc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinihus inserviretur , aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandL quod hic dUigenter' exsequi vi- detur de Achaemenide, qui post preces habitas genua ampleocus, genibus 25 1 Qaascumqne . . . fagit] cf. Don. ad Ter. hcc. III 1, 4 | 13 phjsici di- cunt e. q. b.] cf. Plin. hist. nat. XI § 260 sq. Isid. or. XI 1, 67 || 14 GynthiuB] buc. VI 3 3 ad Bcio supr. vers. confiteor T || cquitibuB ex Bequentibus L equentibuB Hi i ortynae FM icui claBsibuB supr. vers. equitibus T || 5 nos om. F non C [\ et . . . Mycenaa oni. FCLH || 7 uel fortunae HM || 9 ad spargite supr. vers. dilacerate, in marg. nec crudeliuB nec celerius aliud potest fieri ideo noua bre- uitate utitur T U 10 usub est] ut intelligatur priuB dilaniandum mox inspargen- dum pelago add. I>|| H pebisse (73f || 16 dextram CF^ 18 rogantes] ut alibi (X 523) ''genua amplectens et fatur (sic) talia supplex' add. Lion. || sane et hic ostenditur. . .spargite me in fluctus (p. 444, 13) hab. Ainbros. || \^ ad vers. 607 hic suptiliter ostenditur aeneam et anchisen . . . firmaretur ueniae conceBsae ut ipse pater dextram et cetera hinc aestimare pOBBumus magis cum timuisse uerbcra. . .fqrmidine fatur. neque enim oportebat. . .poBset odmittere in ipsum achinieniden T \ tam . . . iuris] pontificatus et flaminii iuris T || pontificaliB Am- bros. II 20 flaminii vuJgo || 21 genua uel pedes Ambros. || pedes amplexus fuisset uel genua T || eum om. Ambros. et Daniel || uerberare T || 22 praecipiebatur ipi Ambros. et Daniel: praecrebatur F (ipi superscr. ead. man.) prohibebatur T \\ impedimentum T || 23 aut in profanis locis importunitaB eBset aliquantisper morandi T || oportunitas Ambros. || 24 quod hic diligenter uidetur executus esse uirgiliuB de achemenide T |j 25 habitas om, T 444 SERVll volutans haerebcU: in quo ^luierehat^ moras vd praepedimenti verbum prociil dubio est. tum quod et ipsc yenibus voltUabat, vel quod getiua ampkxus (erat), etiam rcligioni hdbebatur: quo in loco satis non fuit nidla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas con- 6 firmuretur veniae concessae illis versibus Upse pater dextram Anchiscs Jiaud multa nwratus dat iuveni atque animum praesenti pignore fir- fnat/ neqnc enim oportebat tardius innuyrari profanis cognitionibus, cum prccatio caelestium deorum interposita daret curam cbsetvandae religionis: dixerat enim ^per sidera testor, per superos atque hoc cadi 10 spirabilc lumen*; eaque propter addidit ^haud muUa moratus*, ut cete- ritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achae- ineniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret ^spargite me in fluctus vctsto- que inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit.* de- 15 nique post haec addidit ^ille haec deposita tandem formidine fatur* 608. QVi SIT FARi per omnia subaudis ^hortamur'. ^qui sit' autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum. 609. AGITET FORTVNA FATERi hortamur fateri, quae eum for- 20 tuiia vexet, ut agitataque numina Troiae. 610. HAVD MVLTA MORATVS nimiae benignitatis est non ex- spectare phirimas preces. 611. PRAESENTi PiGNORE FiRMAT quod od hoc tempus poterat dari, idest dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut 26 (l 408> cur dextrae iungere dextram non datur? et <83> iungimus hospitio dextras ac tecta subimus. 613. SVM PATRIA EX ITIIAGA circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae 1 haerebat nolutanB T in quo haerebat . . . religioni habebatur om. T \] haerebat post in quo om. Daniel morae scripsi: more FAmbros. || praepeti- menti F et Daniel || 2 et oni. Ambros. ) 3 religioni smpsi: religione F Ambros. !| habeatur Ambros. || 4 nerbera adhiberi T uerbero adhibito F uerba adhibita Ambros. uerbera adhibita Daniel || nisi esset data fidrs T || 5 dextra Ambros. \\ 6 haud . . . iirmat] et cetera usque pig^ore firmat i^ J 10 ea quae T 1 uelocitae Amhros. || 11 in om. F et Daniel, qui post admittere graviter interpunxit. 12 hunc Ambros. \\ exi&timaro Ambros. || eum ex T inserui || timuisse uerbera T | 13 propter] post r|| ut etiam diceret r|| vastoque . . . iuvabitl om. T et reliqua usque pcriisse iuuabit F || 17 quis Graecorum ait id est hab. C fl sit ut FC: aicut lAi sic i^ II 18 respondit FC 11(21 spectare M || ad haud multa moratus supr. vers. dixerat ille per sidcra testor per s. ideo iste dicit baud multa moratus ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere 2' \\ 23 ad praesenti supr. vers. propitio siue praesenti quod ad praesens poterat tempus dare T '• quod. . .id est hab. C7|| ad hoc Daniel: bic F ad hic 0|| poterit C|| 24 dextrae aw. FCM II manuum FCM || firmabantur FCl y 26 et. . .subimus om. FC \\ 28 supr. vers. 613 hic circurostantiae loci tcmporis personae obseruandae. et rhetorice agit nihil enim aliud ei nocet nisi quod graecus est. cetera narra- COMM. IN VEBG. AEN. IIT. 608-623. 445 (licit, tit tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam iili nocet nisi quod Graccus, cetera quae dicit, ut fu^iant, tantnm narrationem rei gestae habcfU: plane cum auetu, ui sit maior c^usa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait <666> ^recepto 6 supplice sic merito^ infelicis vlixi qtioniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis. 615. PAVPERE nam, ut. etiam de Sinpne <[II 87> diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium dnimos, quasi ne- 10 cessiiate adversus eos dimicaverit. fortvna pristina, paupertatis scilicet. (*t perscverat, ut invitus fecisse videatur, 616. TREPiDi festini, 617. INMEMORES socii Mnmemores dum trepidi', festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas 15 subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo ^inmemores* timentes, 618. DOiirs SANIE deest horrida, 621. NEC visv FACiLis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictv epfabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem. 20 622. visceribvs viscera proprie carnes sunt. sangvine atro hoc est sanie. 623. VIDI eqomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dis- sentit ab eo,'Ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; 25 quot autem occiderit, ignorare per timorem, alii ^duo* ^simuV dicunt, non enim dyo sola adlisit. 23 Homenis] Od. IX 289 et 311 tionem ostendunt rei ^este T || retorice aget ic acaemenides JP || 2 fogeant F ij 3 ut sit Daniel: aut si JP|| 7 uituperationem 2f || Troianis] Anticlia dicta Laerti mater, unde Laertiades Uuxes add. Lion || 9 hoc H \\ statu ueniali H || statu om. FCL (add. cO II 10 per om. C \\ 12 et perseverat . . . festini hab. 0|| 13 ad trepidi supr. vers. festini T || cbvdelia limina ad speluncam cyclopis Polyphcmi D II 14 sucii: . .trepidi] sociem memores tu nel dura trepidi i/|| festini om. FC. fortaase id est festini || 15 per timorem non per odium FCH: per timorem non per contemptum non per hodium (odium l) L per timorem non per odium contemptum M p. t. non per odium ante contemptum Fahncius p. t. non per odium ant contemptum Masmcius, fortasse recte || nam et cansas] et bene causas etiam M \\ cansam FC Q 16 cyclopis FC || ad inmemores supr. vers. timentes T II timentis JPjj 17 ad cruontis svpr. vers. scilicet horrida T|| 18 possit FC | 19 EPFABILI8 H: AFFABILI8 FCLM, cf. ad. V. 644 II et mire LHM: bene rem 2*^(7 II 20 et aggeranit F exaggera ut H^ post del. Stephanus. foHasse monstri ) 24 antea C || 26 se om. FLHM || 26 quot ex quod L quod FCH quo// M (quod fuisse videtur) \\ antem om. heu fuge crudeles terras, fuge 20 litus avarum. o miseri aut blandieatis particula est, ut in Te- rentio miser: aut re vera ^miseri', qui sunt delati ad Cyclopas. 640. RVAfPiTE ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut festinare fugam tortosque incidere funes. 3 multi Polyphemum. . .caecasse fingitur] exscr. mythogr. II 174. III 11, 9 14 Cato originum] incert. libr. fragm. 4 ap. Jordanum, fragm. 123 ap. Peternm 1 tenebramus] terebramus CIT || terebramus] tenebramus FCMl ll legunt om. FCl II legunt] illud primnm sequitur uerba Homeri (Od. IX 387) iv dtpd^aliia divBoiiBv add. D II 2 accipi] terebramus. terebrumbra iDstrumentum est fabrile carpentarii scilicet cum quo ligna perforat add. X^ || 3 Ingens etc. ai 'ingens' quo modo latebat? soluitur sic: ''latebat' late patebat. an crinibus tectus erat; an, ut alii, non suo loco positus erat: an ideo, quia dormiebat; sed melius 'late patebat'. culd. Lion || latebat om. FC || ad latebat sup^-. vers. quod late- bat oculus secundum quorundam auctorum sensum. faciebant hoc mgae toruae frontis et ingentes capitis comae. alii autem intellegunt intra frontem recesse- rat. T J pro. . .latebat hab. (7 1| 7 et ob hoc] ob quod FC \ S fingitur obcaecasse M II dormienti JPC7 9 late^ L (t superscr. man. rec.) ) 10 absolutns. . .sensus om. F absolutior C || 11 superior M U sensus] uersus H || 13 ad argolici clipei supr. rm. unum magnitudinis est quia grecomm clipei sunt rotundi ut cato originum ait aliud splendoris T || 15 diriuatio libri pratter M ^ 17 si] sed C || cnr timetur] non est timendus M 1 timemur F \ subiungimur F subiungitur C || 18 solum M II monendum ex monendam F admonendo Masvidm. fortasse et bene ad movendam gratiam suadentem facit y 19 nefas erat F. Schoellius J ad fugite o roiseri fugite 8upr. vers. ideo iterauit fugite ut ostenderet nullam moram faden- dum fugae T || 20 ut in re inseruit F. Schodlim || figite litns F ^ 22 miser LH: misera FC o misera M ^ 23 ad rumpite supr. vers. abscidite et bene dixit rampite non soluite ut ostenderet festinantes T 448 SEEVn 641. QVALis QVANTVSQVE unum morum est, aliud corporis. G43. CENTVM ALii td cst toles ct tanti cvrva haec habitant AD LITORA VVLGO ne tantum in montibus esse putarentur. VVLGO passim. 6 644. iNFANDT CTCLOPES d supra <621> nec visa facilis, nec dictu effahilis ulli. 645. TERTIA lAM LVNAE bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. SE complent autem ideo, quia suum non ha- bet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore, 10 646. viTAif iN siLvis misericordia captaUir d loco. deserta fe- RARVM propter feras deserta^ 647. LVSTRA cubilia: unde etiam lupanaria ^lustra' dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obsceiiitatis et odo- ris similitudine. Cicero vino lustrisque confectus, IB 648. sonitvmqve pedvm ordo f^guratus, cum traho, cum prospicio. 649. BACAS generale est, id est fructus arborum agrestium. LAPIDOSA CORNA ^lopidosa* dura: an qnod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde coma, ut templum, templa. 20 653. ADDixi signato verbo exprimit desperationem. 654. vos ANIMAM HANC POTivs oblique loquitur, ut supra <606>: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat 655. vix EA FATvs ERAT ttd probationis gratiam pertinet quod ea 25 quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani. 656. MOLE molitionej agitatione. 657. LITORA NOTA ^nota' ante oculorum amissionem potest accipi, sic Statius in nono sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit. 12 Lusira cubilia e. q. s.] cf. Isid. or. XIV 8, 29 || 14 Cicero] Phil. II 3, 6 2 ad alii 8upr. vers. id est talea et tanti T ^ 6 ad infandi supr. vers. id cst non fandi et hoc ad illud respicit quod supcrius dixit ncc uisu focilis n. d. a. u. T|| cYCLOPEs] inafFabiles add. Daniel || et] ut Daniel || 7 i.vnab am.FCLH , ct bene FC uel bene X j| S complrt FC\\9 sed a fratre mutuat M || ad tertia iam lunae supr. vers. tres lunae id est tres menBes. bene miRericordiam anxit a tenipore dicendo J|| 13 ab om. itf || 14 similitudine m || confectos 1^|| 15 figu- rata F, corr. Daniel | 17 lapidosa. . .nascantur hab. C || an JP Q saxaxis F IS inde Juib. C || templum] in templum C || 19 templa] templus i/ 1| 21 tos wn. FC ( poTTvs om. FCH. q. a. l. add. L || ad vos animam hanc potius supr. vers. reprehensio crudelitatis cst rogat quippe salutem et se condemnat T || 22 re- praehensio F credulitatis F ] regat F || se T: si F et exemplaria impressa i 24 at F y 27 nota om. F \\ potest accipi hab. C || 29 hostem] hoc est H 1 que ex qua L | memirit F COMM. IN VERG. AEN. III. 641-667. 449 658. iNFORME ultra formam. ingens potest ct suxyerioribus et sequentibus iungi, ut sit Ungens lumen\ 659. TRVNCA MANV piNvs REoiT euius caecitatem manu pinus regit. 661. SOLAMENQVE MALi hinc Quintilianus dixit magnum cae- citatis solatium est habere rem yidentis. '5 662. TETIGIT FLVCTVS ET AD ABQVQRA VENIT hyperbaton in sensu, ui p/ogressi subeunt luco fluviumque re- linquunt. 663. FLVVIDVM propter o/xotor^Aevroi; ^fluentem' noluit dicere. quod autem dicunt physici de efifosso oculo sanguinem numquam lo fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum, INDE aut de fluctibus^ aut de spatio oculi. 664. GEMITV cum gemitu. 665. lAM MEDiVM alUus quam litus vel plus qmm liti^f id est 15 mide altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto <(1> sic dixit interea medium Aeneas iam classe tene- bat, certus iter, cum adhuc moenia respiceret. flvctv legitur et ^fluctus*. 666. TREPiDi festini, ut <(IX 113> ne trepidate meas Teucri 20 defendere naves item accepit trepidos ac Nisum dicere iussit. celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut fruges- que receptas et medioque ex hoste recepi. 667. sic MERITO quia omnia eius probaverant dicta^ ac si di- 25 1 Informe ultra formazxil exscr. Isid. or. X 138 diff. verb. 162 || 4 Quin- tUianus] declam. I p. 3 ed. Obrecht. 'siye quia caecitatis miserae solatium cst habere rem videntium'. 3 supr, vers. 659 hoc est cuius cecitatem et manum regit pinus T H 4 mali] D. c. F. p. add. L solatium add. Daniel || dixit om. M || magnam H || solatium caecitatis FCl caecitati L (caecitatis l) caecitatem ijT || 5 rem habere M || uin- V dentis X || 6 jperbaton Uhri || 7 locu F loco C loco L leto H || relinquunt] hyperbaton {sic) scilicet est primum enim debuerat dicere uenit ad aequora deinde tetigit fluctus add. man. rec. in F. similia sunt quae in Turonensis margine is qui notis Tironianis usus est adscripsit hic est ordo permutatus. primum enim uenit tum tetigit. sed iste primum dicit tetigisse deinde uenisse. Stephanus et Fabricius aut hysteron proteron post relinquunt addiderunt || 9 flvi- DVM L II omocoteleuton FCij emoeoteleuton H omoeteleuton M \\ 10 numquam fluere] numque influere iZ || 11 effluere FC || huius] eius ilf || 12 sed] sub F \\ terebatum J^ || 13 inde . . . oculi om. F \\ spatio] desperatione Jf || 15 od iam medium supr. vers. altius . . . incipit T || altium F altnm Daniel primus altius coni. Hagenus \\ 16 yell sed ^ || et om. L || 18 certus iter hab. C || FLvcTv LATERA A. T. L \\ 20 trcpidarc FC J^ 22 ad recepto supr. vers. aut in socie- tatem recepto aut etiam de periculis liberato T || 25 probauerant M: proba- uerunt FC probauerant ex probauerunt L probauerint H Servii comm. Vol. I. Faac. I, 29 \ 450 SERVII ceret, non fallacem^ ut Siuonem. sane quHnisdam videhir ificofigrnum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et stdu- tem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat. 669. AD SONiTVM vocis rcmorum sonitum vocem dizit: tox 5 enim est omne quod sonat, sic alibi <(556^ fractasque ad litora voces: nam de hominibus hon dixit, quia supra est 'tacitique in- cidere funem'. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum . revertentem iam audisse sonum remigii. 670. dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet 10 sic, ut posset navem tenere. Terentius ad dominam qui ad- fectant viam, id est intendunt: nam si ^dextra' legeris, ut sit ^dextra contingere', ^adfectare' *contingere' caret exemplo. W- fectare^ autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum hcibere ad fadendum quid occupandumque. alii ^adfectare^, si ^dextra^ legas, pro 15 ^adfectandi^ accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio. 671. nec potis id est nec potis est. *potis' autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo ^potissimus' fa- cit; cui si detraxeris ^simus', invenies nominis positionem, ut ^acer- 20 rimus acer', ^fortissimus fortis'. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam ^huius impotis compotis, impotem compo- tem' facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius. 672. liyMENsvif magnum. et dictum quod mensura conprehendi 26 non possit, 673. exterrita tellvs poetica hyperbole. 674. cvRVis CAVERNis echo enim in concavis locis est. 10 Terentms] heant. tim. 11 3, 60 || 16 Nec potis id est nec potis est] cf. Don. ad Ter. Andr. II 6, 6 et ad. III 1, 9 || 17 et nomen . . . facit] cf. Prisc. VI 67 I p. 261, 17 H. II 20 sic autem . . . facilius] cf. Varro d. 1. 1. V 4 1 sinomen 7/ |j Sinonem] quo modo merito? soluitur: quia probavit vera esse quae dixerat add. Lion || 2 achemenides F || facta l^ || 4 remorum] freno* rum If II 5 quodl quam FC (quod c) || 8 nauigii M (g itiscruit m) || 9 dextba 2^C|| et inicere hah. C|| 10 possit PC|j dominas Terentius || quia C/|| 11 si om. C II Bi dextra contingcrcj legeris 31 El}^ sit] si // 1| 12 adfectare contingere om. FCJlad adfectare supr. vers. affectare pro affectandi id est contingendi. legi- tur et dextra et quidam affectare intellegunt pronum animum ad faciendum habere. si dextra legeris aSectare pro affectandi intellege infinitom pro parti- cipio 2" Q 14 quid Daniel: quod F || adfectare si dextra legas Masvicius: ad- facere si dextras legas F adfectare si dextras legas Daniel et Commelinus |' 16 infinitivus modus scripsi: infinitiui modo JP ( 16 alterum potis om. FL 18 in] et in Z» || 19 cui] huic cui F huic tu (7 y simus] mus FG || 20 ut om. CL (add. li 21 compotis] facit add. Fl || ad inmensum supr. vers. magnnm qui mensuram habere non possit /* || yperbole libri || echon FC COMM. IN VERG. AEN. 111. 669-680. 451 675. AT GENvs figurate ^at genus €omplent% ut diximus, Ver- lo gilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum. 680. CONIFERAE conum sustinentes. et conus dicitur &uctus cupressi, et ipsa xcnvosvdiig est: nam a rotunditate in aciimen leva- tur. CyparisQus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline. vel ut alii; a SilvanO; qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum 15 caperetf subito strepitu exdtatus cervum; quem in deliciis habebat; fe- ram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum; itaque in arborem cupressum con- versus est; aptam et consecratam lacrimis et luctibus. *ergo cupressi quasi infemae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atti- 20 4 rnuntqne] georg. III 104 || S Homenis] Od. I 68 sqq. 12 conus dicitnr . . . levatnr] exscr. Isid. or. XVII 7, 34. cf. glossar. Sangerm. ap. Hildebr. p. 79 sq. II 14 Cyparissns antem e. q. s.] cf. Serv. ad georg. I 20. mythogr. I 6, II 177 et 178 1 ad at genns supr. vers. fignrate genns coroplent dixit nt hic manns pa- triam oppngnando T |j 3 ad excitnm mpr, vers. euocatnm illius clamore et citnm pro excitato per sincopam et nenit non a cieo sed a cio cis cit T \\ 6 poterunt FC poterat X || 6 aut similes . . . Polyphemi fratres om. LII {in marg. add. l) aut eiusdem . . . matris hab. C || 7 maris C || ad Aetneos &atres supr. vers. einsdem patriae nel terrae tamqnam matris T H fratres polyphemi ME II 8 eo] est C || hoccaecato FC || 9 protnlit F || 10 fuit C | unde] nt de F ' 11 desentit L \\ caelo pro in caelnm ?iab. C. ad caelo supr. vers. ad caelum T \ ad concilinm horrendnm supr. vers. nelnti explanat quod dixerat aethneos fra- tres, in marg. horridnm extans et prominens horrendnm nitabile et tetmm T || 12 conum substinentes {sic) hab. C U connnm I^ || 13 aconoides F aconoid-0 conoides LHME || nam om. C 14 Cyparissus telefi filins fuit . . . lacrimis et luctibus ergo cupressae {sic) quasi infemae nel qnia snccisae non renascnntnr uel qnia apud atticos fnnestae domns huins fronde uelantur in marg. inf. T CYPAR188I cyparissus autem JP || vel . . . Silvano om. i^TC || 16 lassatus . . . ex citatns mn. CLHME, edidit Stephanus || classatns Flji aestn om. Stephanus 16 strepitn om. Stephanus || ceruam qnam T || diliciis FC^ feram credens om. CLHMEy edidit Stephanus || 17 misso telo hcA. (7 || occidisset . . . connersns est] occidit. sed cnm fletn nimio et abstinentiae (sic) cibi ac potionis tabesce- ret- a misericordia (misericordiae F) deomm (eomm F itaqne add. C) in ar- borem cnpressnm conuersns est FTC, nisi quod pro ^a misericordia aeoram' misericorcQam deomm mernit itaque et pro 'connersus' nersns T || 18 nnminnm om. L (supr. vers. add. 2) J 19 et aptam T || ergo . . . velantnr post Proserpina {p. 462, 10) hab. F \\ 20 attico F 29 • 452 8ERVII cos funestae dmnus huUis fronde velantur.* alii hunc Ckfparissiim Cre- tensem puerum pulcherrimum et castissimtm fuisse {tradunt)^ quem quidam ab ApoUine, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, rdicta Creta ad OrofUem 5 fluvium et montetn Casium dicitur pervenisse, atque ibi- in cypressum arborem cmnmutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nesdt renasd. 681. coNSTiTERVNT mctri causa ^ constiterunt^ . silva alta lovis LVCVSVE DiANAE ^lovis' propter quercuS; ^Dianae' propter 10 cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. finmane autem quod ait et[iam] *celso vertice', et ^lucus', qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet. 683. ExcvTERE num expedire? 686. Ni TENEANT CVRSVS antiqui *ni* pro *ne' ponebant, qua 15 particula plenus est Plautus ni mala ni stulta sis. sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis inter- 20 stitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum co- gitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli ^ScyUam atquc Charybdim inter* distinguunt, ut sit ordo Unter Scyllam etCha- rybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum 14 antiqui ni pro ne ponebant] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 37 et III 3, 2 '| 15 Plautus] menaech. I 2, 1 1 domos -F II 4 orantem l'^ || 5 Casium Masvicius: cassum i^ || ducitur F J cipresBum JF^ || 6 mortis jP || 8 cki constiterunt supr. vers. metri causa contite- runt (sic) dixit T || constiterunt scripsi: constituit F et Daniel consistunt Com- melinus pro consistunt Masvicius primus || 10 cupressam C || est enim CM \\ Proserpina] cui dicatur cupressus propter luctum morientium (tdd. m || inmane autem quod ait etiam uertice celso FC^ nisi quod celso uertice C inmane autem quod manet in celso uei*tice LII dianao autem ideo ait et in celso ucrtice MEl. Alt.a autem quod manet in celso vertice StephanuSy Fabricius, alii. inmanitatem auget, quod ait et 'celso vertice' et 'lucus' coni. F. Scfioeh Uu8. 12 creecit et Masvicius: crescunt F || permanent FC || 14 nil ni eo; ne Jv II qua] quia F || 15 male ME l 16 nauigauimus IT || ut et uentum ME \\ 17 sequi FC || 18 ni l^^ || inpcllantur Lione teste Guelferh. J, Burmannus: impleantur FCLE impleant H inpleantur M. cf. Serv. ad v. 283 ad ie- neant supr. vers. impleantur, ad cursus supr. vers. nominatiuus T || 20 Scyllae] complenus incender add. L, del. 1. cf. ad v. 689 ^cum plenus incederet^ || dare lintea retro L || linea F || dum] cum l ) 21 ad v. 684 quidam ita distingunt scillam et charybdim inter utramque uiam leti discrimine paruo ni teneant cursus certum est dare lintea rotro 2' (supra inter utramque uiam ead. man. id est scillam et charibdim adscripsit) 22 atque liibbeckius adn. crit. ad 68G4 et F II caribdiu F ' distingunt F || carjbdium F || 23 utrumque F COMM. IN VEttG. AEN. ill. 681-G89. 453 est dare lintea retro\ aliiis ordo est ^contra iussa n^oncnt Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant\ 687. PELORi Sicilia Graece Trinacria ideo didtur, quod tres ex- tretnitateSf quas Graeci axQag vocant, in mare videtur extendere, Pa- chynum quod in austrum vergit, LUyhamm quod Africam spectat, 6 Pehrum quod in Tyrrhenum mare procedit, sed ^angusta ab sede^ ideo adicitur, qiiia eminus videntibus eum locum Italia et Sidlia terra con- tinens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur. 688. Missvs ADEST favore scilicet numinum: quae Anchises opta- verat diceus <529> ferte viam vento facilem et spirate se- lo cundi. vel ^misstis* iuxta qualitatem loconim; ita enim in illis an- gustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. riro pRAETmrEHOR osTiA sAxo pro ^vivi saxi*, ablativum pro genetivo, vel viba saxa haben- tia, ^ostia^ vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in frmre^ aut in- 15 troittis portus. 689. PANTAGIAE hic fluvius Siciliae cum plehus incederet, im- plebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasifjxi^ tacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quae- renti filiam obstreperet^ tacere iussus est numinis voluntate. 20 MEGAROSQVE siNVS Megara oppidum est iuxta Syracus^s. tha- PSVMQVE iacentem Thopsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstbabat quia occurrebat: unde haec loca nosti? 1 alius Danid: alii l^ || 2 charibdim F H tencant Mctsvicius: tencam F 3 (id V, 687 Sicilia graece trinacria . . . accedentibus uidetur in tnarg. T i graeci F Graecis Daniel primus || 4 acras JPT || pachinum JPT || 5 austrum] acria 'T, sed ead. man. cria expunxit et ustnun superscripsit. cf. Serv. ad v. 699. atriam F Aryciam Daniel Graeciam Dorvillius || uertit T uertit F || liljbeum 2': lybie eum F Lybicum Daniel Lilybaeum Masvicius, Burmannus || 6 pelo- rum T: plerum F || ab eede om. T\\7 adicitur F. Schoellius dicitur T agitur F |' eum Daniel: cum ^T || 8 putetur T, corr. ead. man. || accidentibus FJi9ad missus adest supr. vers. missus £i.uore numinum uel iuxta qualitatem locorum dicit T H que ex qui L qnem MFl || supra anchises ibf J? || a diis optauerat MFl^ 10 dicens] ut 31 F || secundi] ^adesse' autem est ad favorem vel patrociniuni venire add. -D II 12 artate Ilagenus || 13 ad vivo saxo supr. vers. pro uiuorum saxorum siugularis pro plnrali uel uiua saxa habentda, ad ostia in marg. uel litora nel exitus fluuii in mare uel introitus portus T || 14 hostia F || genrm F || viva] utua F II 15 hostia F || fluminus F \\ 17 PANTAoyAE C panthaqiae L pantageae M \\ scilicet ME (siciliae e) \\ incederetl flueret FC ^ 18 patitagyas C pantageas MFJji quasi pantacuos Jiab. C, ovi. Daniel. 7tavzri%riBig F. Sclwellius || 21 megaro F MEGABos C^if II magera c megare L (megara l) || 21 non longe a syracusis ME (iuxta siracusas e) || thapsvm FC || 22 thapsus insula C insula thapsus F II insulam L || iuxta syTacusas ME || plena C || 23 quia unde nosti occurrebat ME (quia occurrebat unde haec loca nosti superscr. e) ideo monstrabat quia iam ibi transierat Lione teste Guelferh. 1 1| 24 nosti] scire potuisti FC 454 * SERVII 690. RELEGENS renavigans, tU et primi lcge liioris oram. ERRATA participium sine verbi origine: non enim facit ^error'. RETR0R8V8 quosi tt finc ad caput retexens, 691. INFELICIS VLixi epitheton ad inplendum versum positum 6 more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miserehir, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide men- tionem. 692. PRAETENTA antcposita. iacet sita est, ut <104]> medio 10 iacet insiila ponto. plemyrivm vndosvm quidam insulam, qui- dam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim ^undosum', quod ^Plemyrium*. sinu^ Syraeusanus in guo Or- tygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditac Sy- racusae. ^unddsum* vero quod usque illuc fvestigio aestuantis Clmryhdis 15 dicitur pervenire. 694. ORTYGIAM haec tantum Ortygia dicitur, ApoUinis vero etiam Delos. etbene addidit ^priores\ ut haec quae nunc est semper appellata sit Oriygiay haec vero prioribus tantum. fama est hvc ELIDIS amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons 20 ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fing^tur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Are- thusam autem etiam in Elide esse testatur Yergilius dicens sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos. haec secundum fa- bulas venatrix fuit: qiiae dum se in Alpheo post Ijiborem ab- 26 lueret, ab eo adamata est [in spedem avis Alpheos cognovisset la- terCj etiam sic eam mutatam persequi coepit, qme ctim] et diu fugiens 1 et primi] georg. II 44 ( 22 sic tibil buc. X 4 Q 23 haec secundam e. q. b.] exscr. mythogr. I 166 et U 173. Liict. Plac. ad Stat. Theb. I 271 et IV 239 3 B,t F^ 6 ad infelicis Ulixi supr. vers. incongrue uidetur acneas infelicem uocasse ulixen cum similia pateretur. nisi forte ut tantae ostenderetur pietatis fuisse ut etiam hostibus (sic) miseretur. et notandum de achimenide conclusam mentionem T || 6 ostes F, corr. Daniel || 7 achemenide F || ad Sicanio in marg. ideo dixit sicanio non siracusano quia nondum erant conditae siracusae. tale est enim quasi dixisset siracusano T || 9 praeskntia ^ || 10 PLEMMYBrv^ F ple- MiKivM CLHM II 12 plemmyrion F plemirium GL plerium H || PlemyriumJ bis idem dixit. nlrjfWQ^a enim inundatio graece dicitur add. D || 14 vestigia Masvidus vorago F. Sclioellius. fart. vertices. | estuantis F\\ carybdis 1*^1 15 dicun- tur Ma>8viciiAS, fort. recte || 16 obtioiam LHM\\ ortigia CLHM\\ Apollinis om. (7 II 17 bene addit (sic) . . . tantum supra priores T \\ 18 ortigia FTJJi 19 amakm] ABiNEM F ANiMKM L || pisae FC II est om. H \\ 21 est L (fit l) || coniugi F [ quo FC [| coniungit FC non iunxit LH (coniunxit I) iunxit MF || ita om. FC \\ 22 uirgilius teatatur 3tE || 23 fluctu supter F labere sicanos omittens || 24 fuit om. H II abluere F abliceret H || 25 qilam cum in speciem Masvicius primus j auis Daniel et Hagenu^^ aius ego legi || cognosset Haniel || 26 cum] eum Daniel et om. FC COMM. IN VKHG. AEN. 111. 690-699. 455 « deoruin miseratione in fontem sui noniinis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit et tandem positis velox Arethusa sagittis. quam Alpheos ilhic usque per- seqiiutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probahir; nam cum equij diebus festis Olympici lovis certanteSy in eo amne deluuntur, ster- 6 CHS eqtiorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in AlpJieum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur, quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. al- PHEVM quia Graece 'AXtpetog facit, ut AivaCag Aeneas, Mr^Ssia Me- 10 dea. ORE fonte vivo: ef hene de fluviOj ut unde per ora novem. 697. ivssi NVMiNA MAGNA LOCi VENERAMVR vel ab Achaeme- nide admonitiy vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an. 15 Arethusam intellegi voluerit. 698. STAGNANTis HELORi fluvii qui ad imitationem Nili super- funditur campis. et Graeci stagna elyi dicunt, unde ait \stagnantis Helori\ 699. PRoiKCTA porrecta, extenta, t<^ proiecto dum pede 20 laevo. PACHYNi promunctorium est austrum spectans: unde et 2 et tandem] georg. IV 344 Q 4 quod tali argumento probatur e. q. s.] cf. ad buc. X 4 D 20 Proiecta . . . extentaj cf. Macrob. Sat. VI 4, 14 || 21 pro- munctorium . . . craesus] exscr. Isid. or. XIV 7, 6 1 8ui nominis hab. C H mutata] uersa FC B mutata est et E || per secretos meatus om. LII (supr. vers, aiW. l) meatus {lin. 2) om. ME 1 quod . . . sagittis oni. F\ 3 ad tnj. 694 sqq. hoc ita esse tali argumento probatur quod cum equi in louis olympici certaminibus diebns festig eodem amne deluuntur stercus ipsorum in arethusa ex fluuio alphei recognoscitur et patera quam quidam olympionicua in alpheum miserat in arethusa inuenta est. quidam autem are- thusam non de ^lide ad siciliam uenire sed in ipsa sicilia nasci uolunt et ue- nienti fluuio occurrere in niarg. T || 4 fonte F || 5 olimpii F y certantcs Baniel: certatus F || sterius F || 6 erethusa F B pateroa F || 7 in ow. F || olimpionicis F \% diciturj hanc autem uenatricem fuisse quod etiam uirgilius . . . aagittis add. F II 9 m ipsa] insa F \\ 10 alpheos F alfeios C alphios LH alpheioa MEl II facitj oni. C dicitur F pham II \\ eneas F aeneiaa CME eneias LH \ ut aeneas C || media medea F medeia medea C || 11 ad ore supr. vers. fonte tno T II fronte F \\ vivo] tuo Ilagenus fonte, de vivo F. Schoellius B 14 admoniti hab. C|| vel ab Anchise 07n. HME\\ ab om. L ( Anchise] iussi ergo admoniti add. Stephanus || oraculia Commelimis: oculis F || 17 eloui CLH pelori E || fluuium C|| 18 et . . . Helori hab. C || set F J Blrj Masvicius: elide ex elede F elide C Elide Daniel et Commelinus || 19 elori C l 20 ad porrectaque {sic enim in Vergilii versu codex, quamquam orr in ras.) extenta ut proiecta cum pede leuo supr. vers. T || pkoiecta . . . laeuo hab. C || poiecta C U prorecta et tenta Daniel '! 21 leuo i^C II promunctotium HE: promuntorium FLM promunturium C ' est hab. C Siciliae add Lion 456 SERVIl Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam naxvg est pingiiis et crassus. 700. RADTMvs propter saoca latentia, Wadinms^ autem nimium adiuncti praeterimus, tU (Y 170> radit iter laevum interior. 5 701. CAMERiNA PROCVL palus est iuxta eiusdem nominis oppi- dum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset^ consultus Apollo; an eam penitus exbaurire deberent^ respondit fi^ xiveir KaiiaQLvav axivritog yag aiisCvGiv: quo contempto exsiccave- runt paludeS; et carentes pestilentia per eam partem ingressis ho- to stibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporilms igno- tum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tetnpus locutus est 702. IKMANISQVE GELA civitas a fluvio nominata, sicut etiam ^campi Geloi'. 703. AGBAGAS mons est muro cinctus^ in cuius summa parte 15 oppidum est: unde et Cicero ait ad mare intra moenia ante oppidum expectabat de Yerre. notandum sane Yergilium haec, quantum ad sua tempora spectat^ dicere^ non quantom ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nimc ideo vitiosum 20 est; quia ex persona narrantur Aeneae. 704. MAGNANIMVM QVONDAM GENERATOR EQVORVM SCCUndum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant^ qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cap- padocia greges equorum perissent^ Delphici ApoUinis responso ad- 25 duxerunt equos de Agrigento^ et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii fenmt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis OJympictim duxisse, et omnes vicisse. 6 de qua quodam e. q. s.] cf. Luc. pseudol. 32 || 15 Cicero] in Verr. act. II lib. IV 23, 51 'et argentum in lectica cubans ad mare infra oppidum oxspec- tabat.' II 21 secundum Pindarum] Olymp. II 5 1 dictum est C] pachis FLHME pacys C7|| pinguis et hab, C|| 3 (wZ ra- dimus 8upr. vers. propter . . . interior jTjI 5 pbocvl om. FC^ eiusdem nominis hab. II 6 de qua FC: cui LME au Jf || 7 eam owi. E || deberet E (deberent e) MN KINI KMEPINaNaKINHTOC caPaMINON FC flisi qUOd KMHPINaN C MH KAMEPHNANAKIN hoc tot apaminon L mn kinh kamebinan akineitoc tasaminOn H. hiikinix KaME- A N PlxaNa KINhTOC laPaMINON M MH KINE KIMEPINAN AKINHTOC lAPAMINOC ^ || 9 pulu- dcm F paludem C plaudes J5r|| carentes] sedata FC^ 11 obseuauit F^ 12 nun- cupata E || sic H ^ 15 intera F intrra C || IG exspectabat jP expectat X 1 de uerre FC: deuere L debere HME || notandum . . . narrantur Aeneae om, F i hoc uirgilium C7 || 17 expectat // || 18 nec fuerat] non erat C[| vell nec (J 19 conditum C || 23 etiam illud M illud etiam E || 24 Delphici] uel phisici F (si litteris erasis) || 25 agrigente i/ || 26 dionisium i^ || 27 agonem Commelinus: agones F pt exemplaria impressa praeter Commelinum y olimpicum F ofympicos Masvicius primus |j dixisse Fj corr. Daniel COMM. IN VERG. AEN. ID. 700-713. 457 705. PALMOSA SELINVS civitas es^ iuxta Lilybaeumy abundans palmis quibtis vescuntttr, et apio. an ^palmosa* db egttis nobilibits? 706. SAXTS LIL7BEIA cAEcis WTt dictt,' nom litus Lilybetanum na- turaiiter saxis, qtiasi de industria con^trictum esL sane notandum omnium trium promontoriorum SicUiae fadam mentionemy ut <^687^ 6 ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori et <699> proiecta- que saza Pachyni et hic modo saxis Lilybeia caecis, 707. DREPANI PORTVS Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Satumus post amputata yirilia Gaelo lo* patri illuc falcem proiecit^ quae Graece dQixavog dicitur: quod yeri- simile putatur' propter yicinitatem Erycis^ consecrati Yeneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. guidam ^Drepana' dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam sudm Proserpinam quaererety amisit Cato pluraiiter haec Drepana dicit inlaeta- 15 BiLis propter patris amissionem. 708. ACTis transactis, vel quomodo ^mensibus actis\ 711. FESSYM DESERis ut supra <(I 267^ diximuSy secundum Yergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto <^718^ illud amphibolon est quo magis Ita- 20 lia mecum laetere reperta. nam et post Latinum Tumumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic stthtrahitur, ne parum decoro amori intersit quaeritur sane cur sine tMa descriptione funus patris praeterierit? aut quia in F. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Itaiiam cum filio pervenit, 25 712. NEC VATES HELENVS quia dixerat <379> prohibent nam cetera parcae scire Helenum. 713. NON DiRA CELAENO quae vel irata debuit adversa prae- 15 Cato] or. III fragm. 10 ap. lordanum, fragm. 89 ap. Peterum || 19 Cato] cf. or. I fragm. 10 ap. lordanum 1 8BLINI8 FME sELTNis C 8ELILI8 H || est hob. C || lybcum F lilybacnm C lilibeum LH\2 qaibus TeBCantur hab. C, edidit Stephanus || apio] aiXivov enim apiam dicitur add. D. cf. Isid. or. XVII 11, 2 || 3 od saxis lylybeia {sic) caecis in marg. uere dicit aam lilybetanam litus nataraliter saxis uidetar esse con- strictam T || ltbeiX F || ligos F || lelybitaniun F || nataraliT F quod natura liberam int^rpretatus est Daniel ) 4 indastrio. F || constructam Daniel primus \ es l^ II notandam l^ || 6 angusta ab sede Pelori] et reliqua -F || 7 pachini F ij 8 DBEPANi P0RTV8 ow. LHmE || uon . . . Eryce] ante pedem montes erycis FC \\ 9 eryco LM gerico H erico E || 10 est om. C || 11 illic ex illac L || graece om. F drepanos dicitar graece C || quod] quodai LH quod qaasi Ml^lA ce- teris F || 15 qaaereret Danid: CLuerit ex qaetit 2^ || 19 in originibas hah. C \\ 20 unde est iUad in sexto amphibolon ^ || 22 exceaisse F, corr, Daniel || de- coro Daniel: decore 1^|| 23 amore 2^|| qoaeritar cur sine . . . peruenit in marg. T II fanas ex fanas F Faani Daniel fuiieris CQmmelinuB prim%ts J 24 uitauere F 28 praedicere] nuntiare FC 458 SERVn COMM. IN VERG. AEN. IH. 714—718. dicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem. 714. Hic LApoR EXTREMVS mU apud Drepanum: atU ^exiremus^ saevissimus, quia staMm tempestate iactatus est et bene de ipsa tem- 6 pestate tacuit, quia Ilioneus sujpra dixerat <(I 535^ cum suhito ad- surgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit. 715. DEVS ADPVLIT ORis bcne se commendat Didoni^ dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut aiibi dabit deus his quoque finem. 10 -716. vNvs non [est] interpellante regina interrogaHonibus. 717. FATA DivvM quae dii hominibus tribuunt. renarra- BAT aut *re' vacat^ ut confieri possit: atU apparet Aeneam ante de suis casibus cum Bidone conftise hcutum. et ideo hic addidit Wenafrabat', quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine refere- 15 bat, quod notat in primo <^753^ immo age et a prima dic hospes origine nobis. sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic treS; et similis est finis initio: ^conticuit' et ^intentis'. 718. GONTicviT TANDEM %U conticucre omnes. tan- DEM diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia contro- 20 versiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivi- tatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchi- 26 saC; in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum. 1 et bona . . . famem] cf. Macrob. Sat. IV 6, 4 3 ad extremus supr. vers. seuissimus, in marg. labor eztremus aut quod apud drepanum aut eztremus Beuissimus . . . ixv uada caeca tnlit T l A tem- pestati 1^11 iactatus] sacratus Daniel \\ 7 obis om. FG tulit Toluntate sua add. Daniel \ 8 uoluntatem FC || 10 est secl. F. Schoellius eum Hagenus || 11 od renar- rabat 9upr. vers. uacat re, in marg. ant quaedam intellegimus de casibuB suis cum didone locutum. ut ideo nunc dixerit renarrabat quae ante scilicet con- fuse nunc ordine digno. aut re uacat T \\ 12 re uacat et aut uacat re ut cum fieri possit FC \\ fieri iZ^|| 18 confusi F || 15 notet F, corr. Baniel D 16 duo sunt (sint C) uersuB ez persona poetae FC || 17 tris FC l conticuit et intentis om. FC II intentis scripsi: intenti LHMElJi 18 conticvit . , . omnes hab, C J 19 con- trauersiarum (7 H 20 ex FCi histis C || prioribus] pluribus C superioribus ME {| 21 bioticos] i. e. uitales superscr. me i. e. uitales et uitam hominum simulantes in marg. l || singulis res singulas] singularis H || singulis] singulas F || omina MEl: omnia FCLHl secuodum L || patos L || tertio om. fl^|j*etho8 LHME: hoc FC (amores superscr. c) |j festuatatem X j| 23 scicntia H ^ %b Palinuri] miseni FC^ citom L inmaturum Fabricius || defle L defleret Fabridus || inte- ritum] facto enim fine narrandi Aeneas successit ad requiem add. Mamncius \\ EXPLICIT LIBER TERTIV8 INCIPIT I.inER QVAUTVS M KXPLICIT LIBER TERCIVS INCIPIT LIBRR QVARTVB FRLICITGR l J it t 1 J I k .!•. «^ .vr 1, 3 tios oo^ t7t mi CECIl H, GREEN U6RARY ^t!n^eo?.,"' "NIVERSITV UBRARIES STANFORD, CAUFORNIA 94305-6004 (650) 723-1493 sriKiircesulmoil.stanFord.edu All books ore subjeci fo recoll. DATE DUE 1 ■ ■■■ 1 ^p! P^^^ibH s li jgBSBJHR 1 !^l H^Hj^H '^^B ^BS^^^^^^^S i^^^^HlI^^^^^^^^I^^^^^^^^^^^^^^^^^I 7 MH^^^^H 1 M ||ffi|P^!^%^^^^^^^^^^H Jl lli^lCw'(&*^^'nB r^''_^|^^^H ^HI ^V^ ' ' ' ^^lfBK^^^K^^^^^^k inra^H ^^^^i -' -'■ '.t^hhh^^^^^h il QIb b^tf^^B^^H V ■Hh ||||Hh^^^^^H t5 !^HI ^^^^^1^1