Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http://books.qooqle.com/| '1-1 .1 ; " 1 L«2 ■■;='i.tS HiiiLjrvr;::!! ■■'-:.-■ :;■■■■'»*■ M.i|C.:.:fic-^CB aRi:f .' ■.■■Zrf«pB ;< V./fi-ii-SSH «:3 ■•: = '■■ .•.Hr I — « s! ■.r.^i ■V^t+S* ■ ■■'■•■TK . .■" ■ ■■isr» . ■■:., :H!s.„ ■ — u: - k ■ rs ■ : . wiiJiiifW)!' zTijrti'u fll_ ■ ■. !!,-> ».■■! y ■:;■ .;T: = :;r7i-'T ■■• ■«H-IU : ..TiaiiililS; ..■ ■^■:Mj.iT;3l5 ■:.;-np'^..-i!i ; i|.Hiri.-!Bp ■■!:!j'!j™i-ii'.'-^ ,!..=■■:■: ■rjij;;:» .:■:.-:: ■*iii!:lJ6 '■■■Hiffliiift ■■.■■i%4fc i'lW'»'I I -I ::■ "HiivHji ■■■ T^J-al-ra .::::i ;.!■{: -fittE :l "'«Ju-i :i.;:!.!-ii-4|..- - ^.■.i.y.u.-ai.:] ■ ■' .-[■■■l ■r ^.■n' .-j.i..-»*i^4ii '■«.r 9^ 1 /^ / SERVII GRAMMATICI QVI FEEVNTYR IN YERGILII BYCOLICA ET GEORGICA COMMENTARII BECENSVIT GEORGIVS THILO r- ^& \r I LIPSIAE IN AEDIBVS B. O. TBVBNEBI A. MDCCCLZXXVII LIBRARY ' 1^11'SIAE: typis b «j tkui.nkki PRAEFATIO. Quo tempore ad veteres Vergilii interpretes edendos adgre- diebar, ab Hermanno Hageno, amico, petivi, ut eam operis partem, quae ad bucolica et georgica Vergilii pertineret, curandam susciperet: atque lubens ille meis se precibus obsecuturum esse promisit, cum praesertim Bernensibus ad illa carmina scholiis editis ad id munus se in primis paratum esse suo iure speraret. nunc ut idem Serviani certe commentarii editionem repeterem, duabus maxime causis factum est. nam cum libri manu scripti^ e quibus ea quae hoc fasciculo continentur edita sunt, praeter Bernensem 363 omnes a me conlati essent, non satis cavisse me videbam, ut eis quae ipse exscripsissem, alius sine erroris periculo uteretur. itaque critico instrumento ea quae esse debet fides et auctoritas non vi- debatur parari posse, nisi ita ut omnia quae enotassem in Hageni usum transcriberem: qua re futurum fuisse intellegitur, ut labor noster inutiliter augeretur ac prope duplicaretur. deinde verendum erat, de ea quae recte et iure postulatur operis aequabilitate ne- quid detraheretur, si Serviani ad bucolica et georgica commentarii ab alio ederentur, atque ab eo qui Aeneidis commentarios edidisset. Hagenus alteri huius voluminis parti adornandae praeerit, qua eon- tinebuntur Veronensia scholia, Probi qui fertur in bucolica et ge- orgica commentarius, lunii Filargirii bucolicorum duae explana- tiones, georgicorum expositiones Laurentiano plut. 45 cod. 14, Parisino 7960, Leidensi 135 (Burmanni G) servatae. idem Hagenus indicum confectionem , rem operosissimam, suscepit. De libris, quibus in ipsius Servii commentario recensendo usus sum, in primi voluminis praefatione dixi: de Bernensi 363 (JS) p. Lxxvii sq., de Caroliruhensibus 186 et 116 {A) p. Lxxvm et Lxxx, de Parisino 7959 (P) p. lxxxviii sq., de Hambur- gensi (J?) p. Lxxxi sq., de Monacensi 6394 (Jf) p. lxxxiii. item quae ratio inter libros iu Francia exaratos {PH) et eos, qui Scoticorum monachorum sedulitati deberi videntur {BM)y inter- a* IV PRAEFATIO. cederet, p. Lxxxv sqq. exposui. APH libri per totum bucolicorum et georgicorum commentarium praesto fuerunt. in Monacensi bu- colicorum commentarii pars maxima (praefatio usque ad verba audieras et fama fuit sed carmina p. 3, 12 et scholia ad III 75 — IX 67) interiit; georgicorum commentarium I 1 — 202, II 17 — 515, III 135 — IV 492 cum eo libro contuli. itaque buc. III 75 — IX 67, georg. I 204 — 11 16, II 516 — III 133, IV 493 — 565 Bernensis testimonia adscripsi: alibi eum librum non adhibui nisi in locis, quorum scriptura incerta videbatur, ut codicum memoriam quam plenissime proponendam esse putarem. contulit autem Bernensem cum Lionis exemplari Hagenus ea quam omnes admirantur sollertia. Caroliruhensem 186 georg. II 458 — IV 193 excussi. sed cum ab imperito homine vitiose scriptus sit, in locis dubiis tantum aut ubi solus Servii manum exhibere videbatur eum commemoravi. Lip- siensis (rep. I n. 36. cf. praef. p. Lxxvii sq.), quem olim georg. III 1 — 24 inspexi, uno loco, p. 273,26, mentionem feci. e Vos- siano Fol. 12 saec. X exeuntis (Fo5.) bucolicorum praefationem Halis nescio quo anno exscripsi, cum ad Franciscum Oehlerum, ni fallor, missus .esset. ABPHM librorum et Caroliruhensis 186 ope Servii scriptura satis certo videtur constituta esse: quamquam is codex, unde omnes illi defluxerunt, duplex damnum contraxerat. nam iam paulo post Servii aetatem graeea verba, quae aut ipse suae orationi inseruerat aut exempli causa e poetarum carminibus deprompserat, ab homi- nibus graeci sermonis inperitis vehementer corrupta sunt. veluti ne primus quidem mythographus buc. VI 41 (p. 72, 21) quod ex ipsius et Caroliruhensis 116 testimoniis inter se coniunctis certa coniectura recuperasse videor &viiL0^6Qog iam integrum legit; Lemo- vicensis^) autem scriptura paulo obscurior, ut id quod PH Bur- mannique libri exhibent atrox, ad Caroliruhensis aroc redire videtur. georg. II 241 pro Saty^a non solum Serviani libri, sed Vaticanus quoque dignam exhibet, quod quid sibi velit non potest intellegi. quod georg. IV 513 restitui ^flet^ dS^^Qetai,^ cum in Vaticano nihil sit nisi flet^ iam in eius archetypo corruptum fuisse apparet. minus certa res est georg. IV 539, ubi hostiae prope invitus ex Vaticano recepi, cum orosthiae K, osofthiaf Bj orostiae P, oroschiae H habeat. proposui in adnotatione aras ^vtTlQvaj quod non nescio a librorum meraoria longius quam deceat discedere. sed haud scio an Servio non fiat iniuria, si eum ^vaCa vel %vCa voci eam vim tribuisse di- 1) Lemovicensi Danielis et Vaticano Yrsini, de quibus infra accuratius dicendum eet, pleniorem commentarium contineri monco. PRAEFATIO. V caraus, quam habet d^vtTlQcov vox: ut non librarii tantum, sed etiam Servii ipsius error correctus sit. Deiade APHBM libris nonnullae paucorum verborum lacunae communes sunt, librarii plerumque ad idem verbum exiguo inter- vallo repetitum aberrantis neglegentia eflfectae: quae non fuerunt in Lemovicensis et Vaticani archetypo. ut exempla proferam, buc. YI 35 interciderunt se durare coeperit solum . . . canebat etiam quem- admodum^ buc. VIII 4 duplicem . . . quiesco, georg. IV 238 patiebatur . . . quam, 363 nam certis diebus in sacris, buc. VII 58 cum genere, quod Servii esse constat, unus Lemovicensis habet, georg. IV 234 tendere . . . coeperunt unus Vaticanus et Isidorus. cf. adnot. crit.^. ad georg. IV 447. Vaticanum autem ad georg. III 340 scholium Servio vindicandum esse, Lucani versu exempli causa commemorato probatur: nam ab antiquis interpretibus Lucanum non esse in ido- neorum auctorum numero habitum, Adolfus Kiessling docuit in Richardi Halfpap nom. Klotz quaestionibus Servianis p. 1 sq.^) buc. VII 34 (p. 88, 3) quod in omnibus Servianis libris inepte ad- ditum est consideratione, omittit Danielis liber. Restat ut de maiore quodam bucolicorum commentarii defectu loquar, qui, cum viginti quattuor membranae, quae olim primum locum tenuerunt in Lemovicensi interierint, idemne in eius arche- typo fuerit incertum est. perierunt enim nescio quo casu Serviana ad buc. I 37—11 10 scholia; hiat autem commentarius in AB^ in PHM et in Reginenei 1495, de quo infra dicam, ita expletus est, ut ex ampliore lunii Filargirii bucolicorum explanatione ea quae ad versus illos pertinerent transcriberentur: duae enim supersunt Filargirii explanationes, quae ex eodem commentario non ab eodem homine videntur excerptae esse (cf. mus. Rhen. XV p. 119 sqq.). extant autem in codicibus Laurentiano plut. 45 cod. 14 saec. X. et Parisino 7960 eiusdem aetatis, quos ad emendanda ea quae pro Servianis edi solent cum PHMR libris adhibui. Laurentianum L vel Laur.j Parisinum N nota insignivi; sed cum consentire so- 1) Quoniam eius commentatioDis mentionem feci, oblata occasione quae- dam removere placet, quae a me dicta esse iuiuria Halfpap adfirmat. quod praef p. XLVII adnot. 1 quod 'AcpQodLzov vocatur verba ab Italis saeculi XV. Serviauo ad Aen. II 632 scholio e Macrobio (Sat. III 8, 1) adscripta esse dixi, id pag. 29 ita interpretatur, quasi Danielinum scholium e Saturnalibus petitum esse statuerim, eumque errorem niultis verbis refutare contendit. p. 54 in in- certo me relinquere ait, num Servianus commentarius integer servatus sit: qua re se non legisse prodit quod p. XLV sqq. exposui. denique quod p. 1 argumenta quaedam commemorat, quibus 'praecipue' usus sim, ut Danielina scholia a Servio aliena esse ostenderem, equidem ceteris satis multis, quibus eam rem probare studui, plus momenti tribuendum esse puto. VI PRAEFATIO. leant inter se neque leviores scripturae discrepantias curaudas esse putarem, una L nota utriusque testimonia plerumque comprehen- dere licebat. in contextum nihil nisi Filargiriana recepi: quae HRM libri praeter illa habent in adnotatione edidi, quamquam pars eorum in Stephani aliorumque exemplaria transiit, neque ne- gari potest, quaedam ita comparata esse, ut ex ipsius Servii com- mentario deprompta esse conicias, veluti quae in Hamburgensi ad contagia laedent (I 51), ad frigus ojmcum (52), ad salicti (54), ad culmen (68), ad post aliquot aristas (69), ad novalia (70), ad insere (73) adscripta sunt. Nolo Hageni quam speramus de lunio Filargirio vel potius Philargyrio disputationem occupare, illud tamen hoc loco paucis explicandum esse video, quid societatis inter Servium et Filargirium sit. atque siquis quartae eclogae explanationem, quam mus. Rhen. 1. 1. edidi, cum Serviano ad idem carmen commentario comparave- rit, is admodum pauca utriusque communia esse videbit (cf. ad v. 1 2 4 10 15 42 58 scholia); cetera Filargirii prope omnia cum Bemensi commentario consentiunt. sic ex illis etiam, quae ad I 37 — II 10 edita sunt, longe plurima in Bernensibus quoque Hageni libris inveniuntur — unde haud exigua eorum in emendandis Filar- girianis utilitas est — , neque quidquam certo ad Servium referri potest nisi (I 65 p. 15, 1) vel Oaxes fluvitis Scythiae: in Creta insula non est, quippe quae ipse II 24 sua agnoscat.^ illud quoque, quod I 58 de turtur vocis genere adnotatum est, Servianam indolem ostendit. egregia autem illa et recondita doctrina, cuius Damelina scholia plena esse constat, in his tantum deprehenditur quae ad I 47 nam a monte . . . tua possessio, bl columiae . . .palumbes reliquit, 65 Oaxen Philisthenes . . . sdndere dicta, 67 en umquam . . . aliquandOy II 4 vel ^incondita^ inconscripia . . . temnere adscripta sunt. reliqua ab antiquorum interpretum rationibus aliena videntur. cf. Thomas Essai p. 283 sqq. De tribus codicibus singillatim dicendum est: de Reginensi 1495 (2?), de Lemovicensi, nunc Leidensi inter Vossianos latinos formae octavae 80 (i), de Vaticano 3317 (F). Ac Reginensis quidem OXXV membranis formae quadratae constat. folia 1 — 84 Vergilii carmina saeculo XII., ut videtur, ex- arata habent. folia 85 — 125, quibus Vergilii vita e Donati com- mentario sublata et Servii ad bucolica et georgicorum I 1 — 375 commentary continentur, saeculo decimo scripta sunt. verba gram- matici saepius aut inmutata ') aut amplificata^] ease vides, quae quidem additiunes et mutatioaes eo, ni fallor, spectant, ut quid Yoluerit ille facilius iutellegatur. suiit etiaui in hoc libro Servianis aatia multa scholia adiuncta, quae Italis saeculi XV, adeo placue- ruot, ut partem eorum auis Servii exemplaribua adseriberentj nobia inHtilia videntur ae prope futtilia. etenim nihil fere in eis inveni- tur quod ab antiquis auctoribus petitum esse dicas"); perpauca, quae ad rusticas res plerumque pertinent, eiua modi sunt, ut aut aptam obacuriorum Vergilii aive verborum sive locomm interpreta- tionem aut memorabilium rerum cognitionem suppeditent*); plera- que vulguria et quae ad tritisaimas voces aut apertas poetae sen- tentias explicaiidas spectant,^) quod cum ita sit, non omnia quae ex Reginensi exscripai edenda esse putavi^), sed ea ratione uaua aum, ut in bucolieis commemorarem quae olim edita sunt, e reli- quis ea eligerem quae aut apta viderentur ad iudicium de commen- tarii consiliia fuiciendum, aut aliomm, veluti eomm qui gloaaaria edenda ausceperunt, studiis aliquam utilitatem adferre possent. contra in georgicis Ueginenais additiones, cum Stephanus plerasque recepisset perpaupis forte exceptis omnes protuli, usque ad v. 217 quid ediderit Stephanus commemoravi, v. 218 — 375 o^mnia a, Ste- phano edita esse intellegendum est, nisi quae ab eo omissa esse indicavi. lu Francia compositum esse buac commentarium idoneis arga- mentis probatur, nam Reginensis codex in monasterio Verziacensi, prope Auguatoduuura aito, esaratds est, et in Servianis eiua scri- ptura cum eis libris cousentire solet quos in Fraucia scriptoa eaae eonstat. adde quod ad buc. IV 45 sandjcem herbam varantiam a rusticis dici adnotatum est; ex ea enim voce, quam alii per 'g' litteram garantiam scrJbebant '), Gallorum 'garance' extitit. deni- que in hac re eommemorandum videtur quod georg. I 184 ad bufo adscriptum eat fhictiais: quae vox cuius gentis vel regionis fuerit doctiorea videant. quod septimo fere aaeculo Reginensis commentarii auctorem floruisse olim conieci (raus. Rhen. XIV p. 547), id etiam- 1) cf. p. 6, 30; 7, 13; 23, l aqq.; 34, 14; 26, 4; 28, 19 al. 2) p. 7, 3; 9, 11 et 24; 20, 6 et 14; 21, 17; 27, 12; 28, II al. 3) quae buc. V 20 de Daphnide Darcata siint cmn lunij Filargirii expla- uatione cODaeutiunt, eoram qaae ad buc. YI 46 et georg. I 43 (p. 143, 10) o Beginensi edidi auctores frnstra qaaeaivi. 4) cf. p. 149, 4; 152, 21; 1G8, 1; 175,12; 178.6; 192,1 et 23) S04, 13 aqq. 5) cf, mua. Hben. I. I. et Thomaa Essai p. 43 et -294. 6) Keginensis ad hucolicorum IV et V comnientariuin supplementa muB, Rhen. 1. 1. p. 648 aqq, plene edidi, 7) veluti in Dagoberti et Cbildeberti regnm (aaec.Vll) tabulis a Ducangio laudatia 'gLirantia' legitur. VIII PRAEFATIO. nunc teneo. argumentis autem ibi propositis hoc addo quod Ser- viani libri, quibus ille usus est^), eis quae supra descripsi damnis iam erant adfecti: etenim ad buc. I 37 — II 10 in Reginensi quo- que Filargirius in Servii locum successit, atque v. 38 allegoria quaedam quam ille protulit tamquam inanis impugnatur. etiam aliis locis Filargirii scholia in Reginensem translata sunt.^) cum Lemo- vicensi autem commentario quo vinculo contineatur Reginensis in incerto relinquo. sunt enim quaedam utriusque communia^ sed ea tam pusilla, ut non possis discernere, utrum ex altero in alterum, to ex eodem fonte in utrumque defluxerint (cf. adnot. crit. ad buc. VI 51, 65, 66; VII 17, 27, 30; VIII 24, 32, 62, 81; IX 16, 50, 53; X 2 et 63; georg. I 122, 125, 248, 257, 266). E scholiis Reginensis propriis perpauca in antiquiores Servii libros, veluti in Hamburgensem et Parisinum 7963 (saec. XIII) ^), multo plura, ut supra dixi, in Italorum saeculi XV. codices recepta sunt, veluti in Parisinum 7965, de quo Thomas Essai p. 10 — 33 diligentissime disputavit, in Reginensem 1352, Vrbinatem 344, Laurentianum bibl. Gadd. 91, 21, Taurinensem D. 111. ex his unum Parisinum 7965, quem ad buc. I et II et georg. I 1 — 100 inspexi, aliquot locis in adnotatioue critica commemoravi: de plerisque enim Italorum supplementis in Stephani et Fabricii auctoritate ac- quiescere posse videbar. ceterum haud scio an Reginensis olim totum in georgiea commentarium habuerit: nam ea quae ad I 376 — II 17 aut a Stephano et Fabricio aut ab altero ultro, inde usque ad exitum carminis ab uno Fabricio praeter ea, quae e Vaticano 3317 petita esse constat, Servianis addita sunt*), et interpretandi ratione et sermone niihi quidem Reginensibus schoiiis non dissi- milia videntur. Lemovicensis^) (i), nunc inter Leidensis bibliothecae Vos- sianos codices latinos formae octavae 80*^), olim Petri Danielis fuit, 1) ad buc. YIII 82 plures sibi codices praesto esse ipse significat. 2) veluti buc. V 15, 16, 31, 64, 70. cf. mus. Rhen. XIV p. 645 sq. et XV p. 139 sqq. 3) de Hamburgensi cf. adnot crit. ad buc. I 16, 17, 32; georg. I 86; de Parisino Thomas Essai p. 310 sq. 4) ad tertium librum et quartum admodum pauca a Fabricio Servianis adiuncta esse moneo. 5) cf. epistulam ad lectorem datam, quam Daniel suae editioni praemisit: 'Qui hoc opus edendum curavit . . . quinque exemplaribus praecipue est usus, Lemovicensi in septem posteriores eclogas et georgicorum librum primum usque ad ver§um ducentesimum septuagesimum octavum.' ceterum in bucoli- cornm commentario ex Floriacensi et Autissiodorensi libris, qui Bemensia Bcholia habent, Daniel quaedam Servianis inseruit: quae suis locis indicata sunt. 6) primae paginae papyri segmentum adglutinatum est, in quo haec sunt: 'Ex Biblioth. Viri lllust. Isaaci Vossii 271.' cuius nomeQ ipsius mauu scnptum et in prima et. in extrema pa- giua legitur. acriptus est nono, ut videtui, saeculo exeunte aut in- eunte deeimo in CIV membranis, iucipit a verbis quae sunt (buc. IV IJ operi ergo non maiora, sed paulo maiora, desinit in his (georg. I 278) per Coeutn autem et Typkoea et lapetum omnes gigantes intel- l^mtts. cum is quaternio, qui nunc aecundus est, V numero ei- gnatiis ait, tres quaterniones periiase apparet, gui commentarios ad buc. I— III habueruut.') In membranis 1 — 64'' bucolicorum IV— X commentarius extat*), ab eodem, ut videtur, librario, sed non eadem in omnibus partibus cura et sollertia acriptus. singula^ paginae vicenos singulos vereus babeut. lemmata, excepta primae vocis initiali, quae maiuacula est, miDOSculis litteria scripta sunt, sed lineolis sub versus duetie in- signita. a folio 65* georgicorum commeutarius incipit, ab alio homine exaratus, qui coutractioribu.'? iitteris usus est. viceni quini in singulis paginis versus sunt. fol. 65'' — 09" lemmata eadem qua in bucolicis rattone a scholus diatincta ease vides, in eis quae se- quuntur, poetae verba scboliis praemisaa maiusculis litteris expres- sit librarius et spatia earum ductibus circumscripta viridi colore explevit.-'') Quae hi librarii scripserant iam medio aevo duo homines cor- rexerunt: alter, cuius emeudatiouea l littera signavi, illis prope aequalis fiiisse videtur; alterius ii.) acriptura duodecimi saeculi mo- rem osteudit. is in bucolicis Serviana sebolia ad eorum Kbrorum, quibua aola contioentur, auetoritatem revoeare studuit, eaque, quae in pleniorem commentarinm non erant reeepta, supplevit, item saeculo XVI, exeunte duo viri docti emaculando codici operara de- derunfc. alter ieviores plerumque librariorum errores correxit. eas emendationes, de coniectura factas, P. Danieli tribuendas esse putavi, nam duabus exeeptis^) iu edito quoque eius exemplari in- veniuntur; in hoc ipso demum quae emendata vidi, omisso prae- 1) in bucolicja tEmtuin quatemioQum nuineri additi stint. 2) folii 64'' una tantnm et dimidia linea esfc, extrema commentttrii verba tuboks . . . egeatas habeni. sequuntor a diveriiiH hominibua inferioria aetatiB Bcripta Exemplo catoni eeatti sunt iitalti et £!x te Chnste data esl fides ijuam ifiter non. fol. 66* muaicis nofcis impJetua eet. 3) videtur georgicoTum cammentariiis ex libro Floriaceuain eimili deiicri- ptuB esae, iii (luo mediae paginarnm parte« Vergilii verauB, margineB sehoiia babQerint, inde explicandum. quod nou nullia locia inter media iuterpreCum verba GEORG. vel GEO[t.tiICON et LIB, 1, paginarnm indicea, inveuiuutnr, veluti 1 19 fol, 70» trip GEOMG. tolemum, 39 fol. 73'' elysio LIB. I grana, U fol. 80" didmuB GEUSQIUON et lutei:, 138 fol. 87' HIADAS LIB. I hyades, 243 fol. 98'' opiniones LIB. I sunt. cf. praef. p. LXVtll adnot 4).georg. I 18 p. 135, 17 cn inris, I 246 p. 188, 16 in ursa mutatam et codex et exemplar Danicliii exbibet. X PRAEFATIO. nomine Danielis esse dixi, ut ab eis quae iam in codice correcta essent distinguerentur. dlter vir doctus, qui post Danielem Lemo- vicensem tractavit, nomina scriptorum, quorum verba interpretes laudaverunt, in marginibus repetivit et tres locos, qui sunt buc. V 2, VI 6, VII 33, egregie restituit. suspicari possis eum losephum Scaligerum fuisse, quippe qui tribus castigationum in Festum anno 1575 editarum locis, p. 90 (buc. VIII 82), 147 (buc. VIII 29), 183 (buc.^IV 43), Lemovicensia scholia antequam edita essent se cogno- visse professus sit. sed cum earum quae ibi proferuntur emenda- tionum nullum in codice vestigium agnoscatur, non is ipse, sed apographum Danielis iussu factum Scaligero ad manus fuisse videtur. Codex iam ante quam a Daniele in lucem revocatus est, et repositorii in quo servabatur vitio et hominum barbaria haud levia damna contraxerat. nam foliorum 1 — 12 margiues superiores cum extremis primarum linearum partibus putredine absumpti sunt. qua calamitate quot litterae pessum datae sint, in scholiis Lemovicensis propriis accurate indicavi, iu Servianis non item. multo gravius est quod in georgicorum libri primi versuum 50—92 commentario foliorum 77^ 78* 79* scriptura tota periit, folia 76^ 77* 78^ 79^ 80* autem adeo sordibus inquinata suut, ut satis multa hodie aut non sine magna difficultate legi possint aut omnino evanuerint. huius generis lacunas (in Danielinis scholiis) non eodem omnes modo, sed ita ut errare non possis, indicatas invenies. in contextu ea quae aut Danieli apparuisse aut certo suppleri videbantur, lunulis inclu- denda curavi. Bis codicem contuli: primum Lugduni mense decembri anni 1857 et lucis et temporis penuria impeditus, iterum aestate anni 1886 in bibliotheca Heidelbergensi, cuius fidei ut liber per aliquot menses committeretur ab eximia Nicolai Du Rieu, viri egregii, liberalitate facile irapetratum est. ubi cum tempore abundarem et puri plerumque solis splendore adiuvarer, in iis maxime paginis, quas sordibus obductas esse dixi, aliquanto plus expiscari potui, quam cum prinium codicem tractavi; sed in ceteris etiam pauca quaedam quae non videram aut non satis recte legeram supplevi et correxi. Quae de Fuldensium et Floriacensium in Aeneidem scholiorum praestantia praef. p. xxxii sqJJ. exposui, eadem de scholiis e Lemo- vicensi libro a Daniele petitis valere moneo. unde apparet, geor- gicorum commeutario inde a primi libri versu 280 amisso quantam iacturam in Vergiliani carminis interpretatione et in Latinarum litterarum antiquitatisque Romanae cognitione fecerimus. quod PRAEFATIO. XI damnum aliqua ex parte ilHs seholiis resarcinatur, quae Serviano in georgica commentario in codice Vaticano 3317 (F) addita sunt. habet is liber, qui olim Francisci Filelfi fuit^), LXXXIX membra- nas formae maximae^ praeter quartam et quintam saeculo decimo vel undecimo langobardicis litteris scriptas. foliorum 1 — 3 scriptura paene tota deleta est, ut perpauca legere potuerim: quae quidem ad vitam Vergilii pertinere videbantur. foliis 4 et 5, inferiore aetate scriptis, Servii ad bucolica praefatio et in primam eclogam commentarius, foliis 6—26 Serviana in buc. II — X scholia conti- nentur. ad II 1 — 10, ut in ceteris Servii libris plerisque, Filargirii explanationem adscriptam esse vidi, de Lemovicensibus ad IV— X scholiis, aut de illis quae Politianus e Laurentiano 45, 14 exscripsit, nihil inveni. contra in georgicorum commentario, qui in foliis 27 — 86** extat, Servianis, ut dixi, aliena ita addita sunt, ut pauca grammatici verbis vel inserta vel adiecta, longe plurima et aliter interposito ab eis separata sint. haec primus edidit Fulvius Vrsi- nus Romae a. 1587 in libro miscellaneo, cuius haec est inscriptio NOTAE I AD. M. CATOHEM \ M, VARRONEM \ Z. COLVMELLAM \ (fe Ve YXir stica I 4D. KALEND. RVSTicvM FARNESiANVM j ct vcteres ifiscriptiones Fratrum Arvalium \ ivnivs philargfrivs \ in Bucolica et Georgica Vergilii \ notae \ Ad Servium in Bucol. Georg. et Aeneid. Virg. \ ve- Livs LONGvs I DE oRTiioGRAPHiA \ Ex BMiotheca Fului Vrsini, in epistula ad Antonium Garafam cardinalem praemissa postquam lunii Philargyrii ad bucolica et georgica Vergilii commentarius ut ede- retur, a multis paene convicio efflagitatum esse dixit, fol. 5* quos interim inquit illud admonitos velimy lunii huius Philargyrii scripta, quae in praesentia damus, non esse illa quidem integrum commenta- rium ad Bucolica et Georgica Virgilii, sed excerpta tantum quaedam ex eo: quae cum ego primum legissem inserta fragmcnto vetustissimo Serviano {quod olim mihi litteris Longobardicis exaratum dono dederat Paulus Manutius favente Aldo filio) nullius autem interposito nomine auctoris discreta, sed a Servianis expositionibus tantum his notis dis- iuncta, et aliter {qua formula, id est xal akktoq^ utuntur etiam Graeci ad indicandas expositionum varietates) suspicakis aliquando sum, id quod erat, ea scripta non esse supplementum ad Servium, ut multi opinaiantur, sed additamentum potius quoddam ad eius commen- tarium. Quae cum repererim deinde in margine codicis Virgiliani, 1) in folio enim papyraceo membranis praemisso Fulvius Vrsinus haec Bcripsit ' Virgilio con Servio antichissimo che fu del Filelfo in pergamena in foglio. Fulu. Vrs.' conferantur etiam quae Henricus Keilius Zeitschr. f. Alterthumswissensch. 1848 p. 548 de hoc codice disputavit. Xn PRAEFATIO. qtiem item domi habeo, exscripta manu Angeli Politiani, et quidem diserte sub nomine lunii Philargyrii, illam dvbiUitionem penitus sus- tulerunty eoque magis, quod idem Politianus hunc ipsum scriptorem sub hoc titulo non solum exscripsit et agnovit, sed in suis etiam Miscella- neis nominavit, Quo autem tempore vixerit, etsi difficile sit affirmare, ex libri tamen inscriptione coniici potest, floruisse Imperatore Valenti- nianOj si modo Valentinianus Augustus eo titulo designatur. Illud certe constat, eum non longe a Servii aetate abfuisse, et Vergilii chirographo usum essCj ut ex eius commentario apparet, in quo multa ab eo pro- feruntur ex iis scriptoribus , qui temporibus non nisi antiquissimis extabant. Hanc Vrsini expositionem ita plerique interpretati sunt, ut eum professum esse dicerent, invenisse se in fragmento Servii lon- gobardicis litteris exarato (i. e. in Vaticano 3317) aliena a Servio et in bucolica et in georgica scholia, quibus tamen nullo loco auctoris nomen additum vidisset: tum incidisse se in Vergilianum librum, cuius marginibus eadem fere ab Angelo Politiano essent adscripta, atque ita quidem, ut lunio Philargyrio, qui Valentiniauo cuidam sua misisset, tribuerentur: ab eodem Politiano in miscella- neorum libro ex illis scholiis quaedam addito Philargyrii nomine proferri. negari non potest, quid voluerit Vrsinus illos adsecutos esse. at ea scholia, quae ad bucolica pertinent praeter unum (buc. IX 35), quod aut ipsius Politiani aut certe Itali cuiusdam eiusdem fere aetatis esse non est quod pluribus ostendam, omnia ex Lau- rentiana lunii Filargirii explanatione petita sunt, et quae Politianus in miscellaneis laudavit ad bucolica spectant: nam cap. xxxvii de buc. I 65 disputans, Philargyrio non nominato Varrouis Atacini versus protulit; cap. Lxxxix, quo loco de buc. IV 60 sq. agitur, haec scripsit quod lunius quoque Phiiargyrius docet, hunc ipsum ita interpretans loaim: ^pueris% inquit, ^nobilibus editis, in atrio lunmiis Lucinae lectus ponitur Herculis mensura/ itaque sic, ni fallor, de hac re statuendum est: Politianum libro suo Vergiliano in bucolicis quaedam ex Laurentiano, e Vaticano in georgicis adscripsisse ; bu- colicorum autem scholiis hanc inscriptionem praemisisse, qua Vr- sinus quoque cum primum ea ederet usus est, ^iVNivs philargy- Rivs IN BVCOLiCA viRGiLii AD valentinianvm': ca re deceptum esse Vrsinum et inductum, ut Vaticana quoque scholia Philargyrio tribueret.^) 1) cum ipsum Vrsini exemplar tuQC mihi non esset ad manum, olim (mus. Rhen. XV p. 135) hunc errorem ipsi Politiano falso tribui. PEAEFATIO. XIII Quoniam Vrsinmo Politiani libro iiimium uuctoritatis tribuisse probavimus, ad quemnam scholia Serviano in georgica commeutario in Vaticano addita referenda sint, de integro quaerendum esse ap- paret. qua in re il]nd primum moneo, non eiusdem omnia aetatis ease videri, pleraa grammatid legunt verba, quae seclusi, Schoellius ita emendanda videri monuit^ ut adic^retur interpretatio, quae ab illa, quae quidam. . .consu£verant verbis continetur, diversa esset. quo consilio usu^ cum locum re- tractarem, scribendum esse vidi reliqui grammatid legunt ^infelix studiorum% i. e. studiorum non ad immemor, sed ad infelix referunt cf. III 165. denique rogo, ut p. 237, 24 asteriscus deleatur. Scr. Heidelbergae mense Septembri a. mdccclxxxvii. G. Thilo. b* SVBSIDIORVM CONSPECTVS. I. plenioris commentarii codices. L codex olim Lemovicensis, nunc Leidensis (buc. IV — X, georg. I 1 — 278). l huius codicis vetus corrector, X corrector saec. XIL saeculi XVI. cor- rectiones P. Danielis sunt. V codex Vaticanus 3317 (georg. I — IV), v eius corrector. scholia huius codicis propria I. Philargyrio vulgo tribuuntur. n. Serviani commentarii codices. A Caroliruhensis 116 saec. X. B Bernensis 363 saec. IX. CaroZir(uhensi8) 186 saec. IX. P Parisinus 7969 saec. X. H llamburgensis 52 saec. XI. M Monacensis 6394 saec. XI. abphm horum codicum correctores. Yo8. Vossianus FoL 12 (bucoL praef.). L Laurentianus plut. 46 cod. 14 | ^^^^j i 37 - H 10). N Pansmus 7960 'J ^ ^ B Reginensis 1495, Servii in bucolica et georg. I 1 — 375 commentarios cum scholiis saec. VII partim ineditis continens. III. exemplaria impressa. Steph. ex. Roberti Stephani a. 1532. Fabr. ex. Georgii Fabricii a. 1675. Daniel ex. Petri Danielis a. 1600. Vncis rotundis ea quae e coniectura addita sunt, quadratis ea quae ab- icienda videbantur, includenda curavi. verbis transpositis et ab initio et in fine asteriscum supra versum adposuL asteriscus in ipso versu positns lacu- nam indicat. r SERVIT GRAMMATICI IN VERGILII BVCOLICON LIBRVM COMMENTARIVS. Bucolica, ut ferunt, dicta sunt a custodibus boum, id est aTcb rCbv Povx6k(ov: praecipua enim sunt animalia apud rusticos boves. huius autem carminis origo varia est. nam alii dicunt eo tempore, quo Xerxes, Persarum rex, invasit Graeciam, cum omnes intra muros laterent nec possent more solito Dianae sacra persolvi, per- 5 venisse ad montes Laconas rusticos et in eius honorem hymnos dixisse: unde natum carmen bucolicum aetas posterior elimavit. alii dicunt Orestem, cum Dianae Facelitidis simulacrum raptum ex Scjthia adveheret et ad Siciliam esset tempestate delatus, completo anno Dianae festum celebrasse hymnis, collectis nautis suis et ali- 10 quibus pastoribus convocatis, et exinde permansisse apud rusticos consuetudinem. alii non Dianae, sed Apollini Nomio consecratum carmen hoc volunt, quo tempore Admeti regis pavit armenta. alii rusticis numinibus a pastoribus dicatum hoc asserunt carmen, ut Pani, faunis, nymphis ac satyris. et hic est huius carminis tituhis. 15 qualitas autem haec est, scilicet humilis character. tres enim sunt 1 Bucolica e. q. s.] cf. Donati praef. bncol. §488qq. p. 741 Hag. || 3 huius autem carminis origo varia est e. q. s.] cf. Probi comment. p. 2, 8 sqq. K. Dio- medes p. 486, 17 sqq. K. Isid. or. I 38, 16 1 Bocolica B \\ dicta] inde dicta AB Iji custodibus coni. Burmannus: cu- stodia lihri || id est ano tAv ^ovitoloDv om. H \\ 2 nupoaoN A botoaiun B by- KOAON Vos. II boues Vos. : boum B, om. H, evanuit in A ^ S autem om. iT |j 4 xerses Hh\\ cum . . .Laconas om. H\\6 persoluere Vos. \\ 6 rusticos in honorem dianae himnos dixisse H \\ 7 bocolicum B, om. H \\ 8 dicunt om. H \\ oresten Vos. II cum. . .et om. H \\ Facelitidis] cf. Prob. p. 3, 20 K. facilidis aB Vos. \\ 9 et om. AB \\ essetque B \\ delatum H || completo anno om. H'\\ 11 et ante exinde om. B \\ mansisse H \\ 12 non DianaCe sed om. H \\ Nomio] pastorali no- mio A numio B, om. Vos. \\ 13 hoc carmen Vos. \\ 14 a...ut om. H\\ 15 panis Vos» II saturis B \\ et hic . . . character om. H \\ 16 autem om. B || et humilis B caracter AB carecter Vos. \\ enim om. H Servii comm. Vol. lU. Fasc. L 1 2 SERVII characteres, humilis, medius, graudiloquus: quos omnes in hoc in- venimus poeta. nam in Aeneide grandiloquum habet, in georgicis medium, in bucolicis humilem pro qualitate negotiorum et perso- narum: nam personae hic rusticae sunt^ simplicitate gaudentes^ a 5 quibus nihil altum debet requiri. adhibetur autem ad carmen bu- colicum, quod debet quarto pede terminare partem orationis: qui pes si sit dactylus, ineliorem efficit versum, ut nos patriae fines et dulcia. primus etiam pes secundum Donatum et dacty- lus esse debet et terminare partem orationis, ut plurimus hoc pollet Siculae telluris alumnus, <^2132>noster rarus eo pastor Maro. intentio poetae haec est, ut imitetur 16 Theocritum Syracusanum, meliorem Moscho et ceteris qui bucolica scripserunt, — unde est prima Syracosio dignata est ludere versu nostra — et aliquibus locis per allegoriam agat gratias Augusto vel aliis nobilibus, quorum favore amissum agrum recepit. in qua re tantum dissentit a Theocrito: ille enim ubique 20 simplex est, hic necessitate compulsus aliquibus locis miscet figuras, quas perite plerumque etiam ex Theocriti versibus facit, quos ab illo dictos constat esse simpliciter. hoc autem fit poetica urbani- tate: sic luvenalis (JI lOOy Actoris Aurunci spolium; namVer- gilii versum de hasta dictum figurate ad speculum transtulit. et 25 causa scribendorum bucolicorum haec est: cum post occisum iii' iduum Maiarum die in senatu Gaesarem Augustus eius filius contra percussores patris et Antonium civilia bella movisset, victoria po- titus Cremonensium agros, qui contra eum senserant, militibus suis 5 adhibetur autem e. q. s.] cf. Diomedes p. 496, 16 K. || 23 Vergilii ver- sum] Aen. XII 94 1 chttracteres H: om, reliqui || grandilocus Vos, \\ quos . . . nam otn, H \\ 2 grandiiocum HVos. \\ 5 adhibetur.. .carmen om, H^ adhibentur BVos, \\ buco- licum quod Vo8,: bucolicum AH bocolicum bocolicum antem carmen jB. for- tasse bucolicum metrum, quod || 6 partem] pedem Vos. \\ 7 pes om. H \\ 8 pes om. H^IO quam legem. . .Maro om, H^ obseruit Vos, \\ 11 enim om, Vos. \\ 13 sicula B II 14 haec om. H \\ 16 meliorem. . . nostra om, H || 16 siracusio AB Vo8, II 17 per allegoriam post Augusto ^oft. Vos, \\ agit B Vos, \\ 18 gratiam Vo8, II 19 recipit J. || in qua re . . . transtulit et om, H \\ 21 plerumque post versibus Jiah, Vos, \\ 23 arunci B \\ 24 speculum B : spolium A Vos, \\ 25 bocoli- corum B\\.in, id. maiae. die A ra. id maiarum B iii id maif die Vos, m. Iduum Maiarum die om. H. cum post occisum iulium tercio Ealendas martias die in senatu caesar augustns e, q. s.' Guelferb, I. m. numerum ut ex extrema praecedentis vocis littera ortum, delendum esse censet Dukerus. cf. Serv, ad georg, I 466 || 27 et contra Antonium B \\ uictoria potitus est et cremonensium agros quos contra eum senserat B COMM. IN VERG. BVC. PROOEM. 3 dedit. qui cum non sufficerent, etiam Mantuanorum iussit distribui, non propter culpam, sed propter vicinitatem, unde est <^IX 28> Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae. perdito ergo agro Vergilius Romam venit et potentium favore meruit, ut agrum suum solus reciperet. ad quem accipiendum profectus, ab Arrio 6 centurione, qui eum tenebat, paene est interemptus, nisi se prae- cipitasset in Mincium: unde est allegoricos ipse aries etiam nunc vellera siccat. postea ab Augusto missis tribus viris et ipsi integer ager est redditus et Mantuanis pro parte. liinc est, quod cum in prima ecloga legimus eum recepisse agrum, lo postea eum querelantem invenimus, ut audieras, et fama fuit; sed carmina tantum nostra valent, Lycida, tela inter Martia, quantum Chaonias dicunt aquila veniente colum- bas. nec numerus hic dubius est nec ordo librorum, quippe cum unus sit liber: de eclogis multi dubitant, quae licet decem siiit, 15 incertum tamen est, quo ordine scriptae sint. plerique duas certas volunt ipsius testimonio, ultimam, ut <^X l^ extremum hunc, (et primam, ut) in georgicis <(IV 566^ Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi; alii primam illam volunt prima Syra- cosio dignata est ludere versu. sane sciendum, vii. eclogas 20 esse meras rusticas, quas Theocritus x. habet. hic in tribus a bu- colico carmine, sed cum excusatione discessit, ut in genethliaco Salonini et in Sileni theologia, vel ut ex insertis altioribus rebus posset placere, vel quia tot varietates implere non poterat. poetae vitam in Aeneide diximus. operis explanatio in- sequentibus com- 25 probabitur. sane sciendum Vergilium xxviii. annorum scripsisse bucolica, unde etiam ipse in fine georgicorum audaxque iuventa, Tityre, te patulae cecini sub tegmine fagi. et dicit Donatus, quod etiam in poetae memoravimus vita, in scribendis carminibus naturalem ordinem secutum esse Vergilium: primo enim pastoralis 30 fuit in montibus vita, post agriculturae amor, inde bellorum cura 1 distrui Vos. || 2 unde . . . Cremonae om. H \\ 4 potentum Vos. \\ 6 ab arione B \\ 7 unde . . . siccat pm. H || 8 tribus uiris AHVos. triumuiris ^ || 9 hinc e8t...in sequentibus conprobatur. sane sciendum om. H \\ hinc. . .colum- bas haud scio an post vellera siccat collocanda sint \\ hic est JB || 10 egloga A aegloga Vos. haecloca B \\ 11 querellantem A \\ et] sed Vos. \\ 12 tantum nostra valent] ab his verbis indpit M \\ 15 eglogis libri, nisi quod aeglogis Vos. II 17 et primam ut om. libri \\ 18 tu BVos. \\ 19 siracusio ABVos. syra- cusio ilf II 21 bocoloco B \\ 22 genethliatico salonii A geniti hiatico salonii B geneleatico salonini M \\ 23 theonologia A Vos. \\ 24 placare Vos. \\ quia] qui B 11 26 comprobatur Vos. \\ 26 uirgilius xxvm bucolica scripsit unde est audax' qne . . . patulae. in scribendis carminibus naturalem ordinem secutus est uirgi- lius e. q. s. H \\ 27 bocolica B \\ 29 memoravimus om. Vos. \\ 30 uirgilius Vos. \\ 31 vita om. Vos. \\ postea M 1* 4 • SERVII SQCcessii notandQm qQoqQe, bQColica vel georgica, cQm apQd Graecos in fine habeant accentnm, apnd nos in tertia a fine habere: nam. nt in Qltima sit, latinitas vetat^ nt in paennltima non sit, brevitatis efUcit ratio. etiam hoc sciendnm, et personas hniQS 5 operis ex* maiore parte nomina de rebns rQsticis habere conficta, .nt MeliboeQSy oti (uksc avrcj r&v /Socji^, id est qQia CQram gerit boQm, et Qt TityrQs; nam Laconnm lingna titynis dicitQr aries maior, qoi gregem anteire consnevit: sicQt etiam in comoediis in- venimns; nam Pamphilns est totQm amans^ Glycerinm qnasi dQlcis 10 mQlier^ PhilQmena amabilis. personae^ sicnt snpra dixi^ nisticae SQnt et simplicitate gaQdentes: nnde nihil in his Qrbannm^ nihil declamatoriQm invenitnr; sed ex re rnstica sQnt omnia negotia, eomparationes et si qna SQnt alia. hinc est, qnod annos a frQcti- bQS compQtaty Qt <^ 69)> post aliqQot mea regna videns mi- 15 rabor aristas^ hinc etiam illae comparatioues sQnt nam neqne me tantQm venientis sibilns aQstri nec percQSsa iQvant flQctQ tam litora nec qnae saxosas inter d. f. valles. ECLOGA PRIMA. 1. TITTRE TV PATVLAE R. SVB T. FAGi indncitQr pastor qQi- dam iacens snb arbore secnrQS et otiosQS dare operam cantilenae, 20 alter vero qnomodo CQm gregibQS ex SQis pellitur finibns: qui CQm Titymm respexisset iacentem, ita locntQs est. et hoc loco Tityri SQb persona Vergilinm debemns accipere; non tamen QbiqQe, sed tan- tum ubi exigit ratio. quod autem eum sub fago dicit iacere, alle- goria est honestissima, quasi SQb arbore glandifera, quae fuit victus 25 causa: antea enim homines glandibus vescebantur^ unde etiam fagus dicta est axb rov q>aystv. hoc videtur dicere: iaces sub umbra fagi 25 nnde etiam . . . q>ayBtv] cf. Isid. or. XVII 7, 28 1 bocolica B p Bncolica in fine habent accentnm apnd grecos apnd nos in tertia a fine H l 2 habere] sillaba add. ^ H 4 Personae hninR . . . de rebns habent composita -fiT || 6 otimac tutujn noiix A onaTaTTw. tu'x boicx B oti- A\YTU' TUN BOWN Vo8. omtUunt graeca HMl quia] qni BH^S qni] qni ex oue et hirco nascitur et qni B [ inuenitnr Vos.H \\ 9 glygerium AB glicerinm Vos.M gligerinm ^ | 10 mnlier] gleycon enim greci dnlce nel mnstnm di- cnnt add. B || filnmina AH Flumina Vas. filnmela M philotinm B i| per- sonae. . .valles om. H j| 12 exj et Vos. | omnia] nomina vulgo D 13 comparationis B Vo8. I a om. Vos. |j 17 nec qnae] neque AB Vos. Q saxosa B 10 qnomodo] qni vulgo || 21 in hoc loco B | titymm sub persona uirgilii d. a. libri, correxi | et hoc loco . . . ratio] sub persona Tityri Virgilius intelligitur, snb Meliboei plebt Mantuana, vel ComeliuB Gallns Daniel. cf. schol. Bem. j 25 ante AP ^ an tea. . .qpayfiv om. fiT || 26 ahu» ti acix P Ano toy <|»arix BM. qnod est comedere add. Stephanus et Fabricius, id est a mandncando add, Daniel COMM. IN VERG, BVC, I 1-7, 5 m agris tnis, tuas retentans puGsesaiones, qiiibus aleris, sicut etdam glandibus alebantur aiite mortales. TV patvlae patulum dicimus (juod patet naturaliter, ut uares, arbor; patena verb est quod et aptritur et clauditur, ut OBtiufii, oculi. 2. siLVESTRBU uvsAM id est rusticum carmen. tenvi avena 5 culnio, Btipula, unde rustici plerumque cantare consueruot: alibi stridenti mi.^jerum stipula disperdere carmen. di- cendo autem 'tenui avena', stili genus humilis lateuter oatendit, quo, ut supra dictum eat, in bueolicia utitur. mkditabis quod Graeci ftfAfra dicunt, per antiatoechon 'meditor' dixerunt Latioi: 1 enim lo et d iuterdum sibi invicem cedunt, unde et 'sella' pro sedda dici- tur a sedendo. 4. NOS patkiam FVGiMVS plus est, quam si diceret 'relinqui- mus': aic Horatius Teueer Salamina patremque cum fugeret. LBNTVS otiosua, ut qui nunc lenti couaedimus arvia. ifi 5. RE80NAEB DOCE8 AMARYLLiDA s. id eat carmcn tuum de amica Amarjllide corapositum doces silvas sonare. et melius est, ut simpliciter intellegamus : male enim quidam allcgoriam volunt, tu carmen de urbe Eoma componis celebraudum omnibua gentibus. plus enim stupet MeKboeus, si ille ita socurus est, ut taiitum de 2« auis amoribna cautefc, 7. namq™ erit ille Mini sicuPER DEVS et iteratio ipsa es- clusit adulatiouis colorem. 'eemper' id eat post mortem et dum vivit. alii enim iraperatores post mortem iu numerum roferuntur 2 patuIuiii...ocaii] eiacr. laitl, diH'. Tcrb, 4;i4 || 14 Horatiua] canii, I 7,31' 16 Luiitu«: otiosuii] cf. Non. p. 33U, 2 M. et tommciiU Lucani II 4SS || qiu nuno] A. Sil S37 9 antea M \\ mortalee] a lite, o Virgili, aub protectione Augaati HecuruB r[iiieBcis add. Daniel || 3 quod per se patet B || arbores £ arbor crns DanidW i oculi] Eecubona; iacena uel reguieBceas. Sub teguuiiDe; Bub abQndantia agri add.lC | 8 bnmiiia etili genua P|| 9 ueditiius. , .a stidendo] hsditabis can- tas, qaaai melitaria d pro 1 posita, sic aolium vel liclla quaai eedda dicitiir a, Bedendo Daniel J 10 naAOTiu APH maleto E, om. M \\ antiatochon E anti- Btocbeu B II etenim 1 et d P 1 et d cnim II '^ ad V. 3 mub i>atiiiau «mkb i.in- QViHvs Don voluntate, Bed vi Caeaaria i^t militam eiua compulai yicto Antonio. {cf. sdiol. Berft.) et dvi.cia akva nmcQjqne propria terra dulcia sibi videtur, nec enim oninia rea delectationem habeus dulciB appellatur. AUegorice voce ntitur Montuanonim, qui Bnia poaseeaioDibus cxpellebantnr Daniel H 15 i.gntvb id est otiosas sive aecunis, in vhbqa allegorice aub tutela Imp. Ang, ut qai e. q. s, Dawei II 17 amarylUda SH iimarijlida A P || reaonare B || 19 do urbe romiina P II 21 arboribuB l'\\ad V. 6 U Meliboee! anb andia (acilicet vulgo) quid mira- ria? Deua: id eat caeaar. Haec otia: hano aecuritatem nel felicitatem (fertlli- totem Fabr.) B (cf. Don. ad Ter. Andr. V 2, 11 et Adelph. U 1, 3), ed. Sk- phanvs et Fdbridus. Heliboee: qnid miiaria? Deus: auguatus. Raec oti^: id ett felicitatem in marg. i7 1| 22 devs] octavianaa haec otia iit est has aeaa- ritates coQccaait add. ^ j| et om. U D itaeratio A itaratio P 1 24 reFerebantur A 6 SERVII deorum, Augustus templa vivus emeruit: Horatius praesenti tibi maturos largimur honores iurandasque tuum per nomen poniinus aras. sic Lucanus de Nerone sed mihi iam numen. • * 5 8. SAEPE TENEE NOSTRis AB oviLiBVS I. A. inbuere est pro- prie inchoare et initiare. nemo autem unam eandemque rem saepe inchoat. sed constat saepe pascua mutare pastores, sicut etiam in georgicis legimus itque pecus longa in deserta sine ullis hospitiis; tantum campi iacet: unde necesse est pa- to stores totiens aras inbuere, quotiens mutaverint pascua. invenimus etiam apud antiquiores, inbuere esse non iuchoare, sed perfundere et madefacere: secundum quod absolutus est sensus, ut sit ^saepe perfundet*. 9. ERRARE pasci, ut mille meae Siculis errant in 15 montibus agnae. 10. LVDERE scribere, ut carmina qui lusi pastorum: Ho- ratius poscimur. siquid vacui sub umbra lusimus tecum. CALAMO AGRESTI rustico stilo, sic supra <2> tenui avena. 11. NON EQVIDEM I. M. M. ne frequens interrogatio felicitatis 20 alienae ex invidia venire videatur. et dicit se admirari potius, quam invidere. 12. USQVE ADEO TVRBATVR AGRIS turbamur sine uUa discre- tione culpae vel meriti. et invidiose tempora Augusti carpit la- tenter. sane vera lectio est Hurbatur', ut sit inpersonale, quod ad 26 omnes pertinet generaliter: nam Mantuanorum fuerat communis expulsio. si enim *turbamur' legeris, videtur ad paucos referri. 13. PROTENVS porro tenus, longe a finibus: unde et paulo post <^64]> at nos hinc alii sitientes ibimus Afros. aeger et corpore et animo aeger dicitur, ut aegram nulli quondam 30 flexere mariti. AGO autem proprie: nam agi dicuutur pecora. 1 Horatius] epist. II 1,15 || 16 carmina] georg. IV 565 || Horatina] carm. I 32, 1 II 27 Protenus. . .finibus] cf. Non. p. 377, 20 || 29 aegramj A. IV 35 3 michi P || 4 numen] IUius aram: id est octaviani caosaris laudem add. ]{, iLi.ivs Octavii Caesaris ed, Steph. || 6 et] uel 11 || 8 itaquo P || 12 ut sit saepe imbuet saepe perfundet li || 14 id est pasci B \ 15 agnae] siluae li || 17 poscimus M || 18 sicut Rll || 19 m. m.J excusat sc adil. E \\ 20 et om. H el exempl, impr, || 22 vsqvk adeo] id est in tantuin add. R, ed. Steph. || tvrbamvr A II turbatur BH \\ ulla om. 3f || 23 merito 3f J 24 turbatur] ut Servius dicit add. Daniel || 26 referre -4 ] 27 pbotinvs -4 | id est porro tenus R p. t. id est longe a. f. vulgo \\ etj est AHM |j 28 Afros] nam protenus per e adverbium loci, per i protinus adverbium temporis, id est statim add. Daniel. cf, schol. Bern. || 29 et animo et corpore R || 30 maritij sed aegrotus corpore tantum add. R, ed. Sleph. \\ Ago: pecora proprie agi dicuntur B COMM. IN VERG. BVC. 1 15. SPEM 6EE61S id est marem et femiiiatu: reparatio eniin gregis iu sexu utroque cousistit. silice in nvda ad hoc per- tiuet praemissa dolenbia interiectio: nam aolent lierbas substemere, ufc ipse in georgicis dicit <^I1I 297> et multa duram atipula filicumque maniplis steruere. CONIXA pro eo, quod eat 5 'enixa': nam hiatus causa mufcavifc praepositionem, sicufc secludifce curas pro 'escludite'. 16. si MENS NON LAEVA PVI88ET stulta, contraria. et sensua hic est: perdituros nos quandoque agros, rea manifeata praedicebat, sed uoase mentis inprudentia nequivimus. 10 17. DE CAELO TACTAS HEMiNi I'. Q. mire compositum anguiiiim: nam quercus in tutela Tovis est, et hnius arboris fructu olim ho- mines pascebantur. liaec ergo tacta, id est adflata et leviter fulmi- uata, ut Cicero taetua etiam ille qui hanc urbem condidit Romulus, significabat uutu imperatoris posse agros eorum perire, 15 apud quo^ fulminatao sunt arbores: nam agri causa vicfcus sunfc, eieufc olim quercus. quod autera aifc 'tactas', ostendit temporale fore damnum, quale patiuntur arbores leviter fuiminatae. et bene ' praedicere ', quasi loqui et praedivinare, cum ita manifestum esse constet augurium. 20 18. DA dic, aic eeontra accipe nunc Danaum insidiaa, id est audi. 19. VRBEM QVAM DicvNT ROMAM quaeritur, Gur de Caeaare in- terrogatus, Romam describat. et aut simplicitate utitur rastiea, ut ordiuem uarratiouia plenum oou teueat, sed per longas ambages U5 ad interrogata descendat: aut certe quia nullus, qui contiuetar, est siue ea re, qiiae contiuet, uec potest ulla persona esse sine loco: unde necesse habuifc interrogatus de Caesare locum deacribere, in quo eum viderat. est autem longum hyperbatou 'urbem quam di- cunt Romum. liic illum vidi Meliboee.' a 6 seclndite] A. I 562 || 8 Lacva coutraria] cf. Noii. p. 331, SO || 11 Cicero] in Catii. III 8, 19 [ 21 Da dic] cf. Hou. p. 278, 29 U aocipe] A. II 65 2 Au m.KE PS II 3 suLatemere] parientibuB add. B, etl. Steph. \\ 4 stipu- lam APM || 6 eiiisa] id est partu aoluta add. It, ed. StepJt. j 8 id eei atulta nel contrarift. et eat seaaua hic £ \\ 9 ree . . . praedicebat] manifeato praedioe- bant aigna Dattiel || praedicebat M: praecedebat APRH || 10 noaae] noa AM et exempl. impr. H intellegere neqniviiiins 3ta et exempl. iinpr. {| 13 paBcebantui*] aeacebautur. per quercua ergo agri, per fulmen ira louis, per iram lonis ira CoeHaria, pec damnum arborum damnotn agrorom figiirabutnr M, ed. Steph. \\ haec] haec quercus B \\ et om. IC | 11 etiam] eat etiam M | 16 remulua R || nutu P: motu relJritM || 19 pTaeloqni vulgo \\ 20 aagurinm] Per quercua tactaa ira * iouia Per iram ionis ira caesariH angnsti intellegitur. et est metonimia ueluti quaedam trananominatio add. H || 21 id eal dic aicnt econtra £ B 29 yperbaton APB inBfui^TuiN H l 30 vidi iuuenem metiboee R | Meliboeo] Mariant nersw, quos Daniel hvic scholio addidit, e Itmii FVargirii ammentario petili Btmt 8 SERVn 20. STVLTVS EGO id est rusticus, qui nescivi iudicare. NO- STBAE autem Mantuae. QVO id est ad quam: nam adverbium posuit pro nomine^ ut genus unde Latinum^ id est a quo. 21. oviVM TENEBOS DEPELLEBE FETVS periphrasis agnorum. 5 22. SIC CANIBVS CATVLOS SIMILES SIC MATBIBVS HAEDOS N. S. p. c. M. s. Yult urbem Romam non tantum magnitudine^ sed etiam genere differre a ceteris civitatibus et esse velut quendam alterum mundum aut quoddam caelum^ in qua deum Caesarem vidit. qui enim comparat cani catulum vel haedum capellae, magnitudinis fa- 10 cit; non generis differentiam; qui autem dicit^ leo maior est cane^ et generis facit et magnitudinis differentiam^ sicut nunc de urbe Boma fecit. putabam^ inquit^ ante^ ita Romam comparandam esse aliis civitatibus^ ut solet haedus caprae comparari; nam quamvis maior esset, tamen eam civitatem esse ducebam: nunc vero pro- 15 bavi eam etiam genere distare; nam est sedes deorum. hoc autem eum dicere, ille comprobat versus ^quantum lenta solent inter vi- burna cupressi': nam viburnum brevissimum est, cupressus vero arbor est maxima. hoc autem genus argumentationis et apud Ari- stotelem lectum est, et apud Ciceronem. componebe comparare. 20 26. ET QVAE TANTA FVIT BOMAM T. c. V. 'quae tanta'; ad magnum enim aliquid nimia necessitas venire compellit: unde quasi miratur hominem rusticum Romam videre potuisse. 27. LiBEBTAS amor libertatis. et aliter dicit servus, liberta- tem cupio, aliter ingenuus: ille enim carere vult servitute, hic ha- 25 bere liberam vitam, pro suo scilicet arbitrio agere: sicut nunc Ver- gilius sub persona Tityri dicit se amore libertatis Romam venire compulsum^ et item latenter carpit tempora, quibus libertas non nisi in urbe Roma erat. aut certe simpliciter intellegamus hoc loco Tityrum sicut pastorem locutum: nam ubique eum Theocritus 30 mercenuarium inducit, item Vergilius, ut Tityre dum redeo, brevis est via, pasce capellas. qvae seba tamen BESPEXIT INEBTEM desidem, se non requirentem. nam culpat suam 3 genus] A. I 6 1 nescii A nescio H || 2 autein] id est JK || 4 agnorura] Depellere: a lacte movere add. B, ed. Steph. || 8 quo BM\\ uiderit B \\ 10 autem] enim H\\ 12 facit P/f O 14 dicebam B \\ nunc] nam -B || 17 viburnum] uirgultum add. p in marg. fort. recte \\ est] semper virens et forma et genere a cupresso remota add. Daniel. cf. schol. Bern. \\ nam cupressus Baniel || 18 aristotilen A aristo- tilem B aristotelen i(f || 23 et] etenim vulgo || 24 ille] seruus B || hicl ingenuuB B II 27 idem B || carpit ea tempora vulgo^ || 30 ut om. BHM || 32 ia est desi- dem i^ II se non requirentem] uel non serentem B COMM. IN VEllG. BVC. I i!0-32. 9 quod non ante Rouniui ient et sit usas puer libertate, qua uti coepit provectioris aetatts. 28. CANDIDIOB P08TQVAM TONDENTI BAKBA C. aufc mutatio personae est, ufc quendam rusticum aceipiamua loquentem, nonVer- gilium per allegoriam; uam, ut diximus, xxviii. annorum Bcripsit 5 bucolica: aut certe est mutanda diatiuctio, iit sit non barba can- didior, sed libertas; nam xxviii. annoram barbam poteat quivis metere, sed non canam. et beue 'candidior libertas', ut iutellega- mu8 etiara ante iu libertate, sed non tali fuiase Vergiliura. 29. ET LONGO P08T TEMPOBE VENIT, F08TQVAM NOS AMA- 10 BTLLIS H. o. B. iungendum eat boc tutum: uam duplici ratione tempus ostendit, quo eum libertas aspexerit, id est quando coepit aucare barbam, et relicta Cialatea Amaryllidis amore deti- neri. allegoricos autem hoc dicit, postquam relicta Mantua Ro- maui me contuli: nam Galateani Mantuam vult esse, Eooiam 15 Araaryllida. et bene tempora, quasi rusticus, computat a barbae aectione. LONUO post teiipobe aut urcbaismos eat; autiqui enim 'post' 'ante' 'circura' etiam ablativo iungebaut, quod liodie facere minime poaaumua: aut ' longopost' una para eat oratiouis, ut sit sensua, vemt tempore longopoat, aicut multominus, multomagia, ao postmodo: Horatius postmodo, quod mi obsit, clare multum- que locuto. et 'longopoat', ut postposita videatur esse praopositio et in unitatera coacta. 31. FATEBOR BNIM hoc per parenthesin dictum est. 32. NEC SPE3 LIBEBTATIS EKAT NEC CVBA PECVLI nec speraro 25 poteram libertatem in oppressa civitate, nec habere curam patri- mouii. 'peculi' autem aut autique dixit, quia omue patrimonium apud raaiorea pecuiium dicebatur a pecoribus, iu quibus eorum con- stabat uuiversa substantia, imde etiam pecunia dicta est a peculio: 17 aut Qirch^smoB eat 17 BUt archaismoB est e. q. s.] ct. aev Horatius] liat. II 6, 27 |{ 21 peuuli aiitem e am. in Don. p. 420, 9 K. || 21 .] cf. laid. or. V 2S, fi et SVI 1 puer otH. A (add. a) \\ 3 eoeperit li || bricius I 6 mutaoda est Itil || n< *' " " " " (motere P) || 10 et. . .ostenditj e gequena continet ueraus rosTii. : ostendit -K || 17 est] aut a. lativu iQDgebajit i^ || '" pOBtmodur queudaiu eenem rusticum I''a- 1 sit I'H II 7 sed liberUa om. F^S mittere p . iuogendutu eat totum et haeii Hcilicet et quoe le AHABii.Lis II. u. R. Dam (lupticatione temiioris e dixit add. H \\ 18 post ct ante et citcam ab- le] non Jt B est om. AP B orationia om. B | 21 / H ut hoi-atius H \\ poBtmodum P || mihi lihri \\ abait H ( 24 ca- TETioit . . . patnmonii] Nanique fatebor enim dum me Galatea tenebat na spea libertatia n. c. p.: et per parentcHin iuterponit fatebor enim st eat aenaus ne sperare potoram libertateu in oppresBa cinitate id esi mantua quatn galateani nocat nec habere cursm patrimonii S \\ 27 peculiam R ])ecalii U \\ S*J uni- uersa constabat B Q etiam iam pecunia E J 10 SERVII aut certe et hoc ad morsum temporum pertinet; nam modo servi tantum peculium dicimus^ ut invidiose patrimonium suum dixerit peculium, ac si servus esset^ quia se diu apud Mantuam servisse memoravit. sane ^peculi' pro ^peculii' per sjnaeresin dictum est. 5 33. EXIBET viGTiMA SAEPTis saepta proprie sunt loca in campo Martio inclusa tabulatis^ in quibus stans populus Romanus suffragia ferre consueverat. sed quoniam haec saepta similia sunt ovilibus, duo haec invicem pro se ponuntur^ ut hoc loco saepta pro ovilibus posuit, item Lucanus econtra et miserae 10 maculavit ovilia Bomae^ luvenalis antiquo quae proxima surgit ovili. sane ^pinguis' melius ad victimam, quam ad caseum refertur. 34. INGBATAE VBBi quia cum alimenta civitatibus praestentur ex rusticorum labore, in his rustici et deridentur a civibus, et 15 multa perdunt, et advectarum rerum pretia iniqua suscipiunt. 36. AMABTLLi VOCABES ^Amarjlli' vocativus Graecus est, qui brevis est, quotienscumque nominativus ^is' terminatur, ut ^Ama- ryllis' ^Pieris': Horatius dulcem quae strepitum Pieri tem- peras. 20 37. SVA POMA id est ipsius arboris poma propria. [qvid VOCABES hoc Vergilii personae convenit. maesta amabylli quae nemine laetabatur poeta. cvi pendebe id est tibi: laudari a te non meruerunt. 5 saepta proprie sunt e. q. s.] exscr. comm. Lnc. II 197 1 18 Horatins] carm. IV 3, 18 1 et hoc om. R\\Ad., .pertinet] ad temporam pertinet morem R \\ morem P II 2 dicitur RH\\S quia] et quia P|| 4 memoravit] et peculiom est facultas seruorum quam de pecudibus accipiunt quasi pecudium add. R || sane . . . dictum est om. R \\ dictum est] peculium autem dicitur facultas servi quam de pecu- dibus accipiunt quasi pecudum add. if H 5 sunt] est i2 || 6 stans om. R Q popu- lus Romanus] 'p- ruf A prus P (popui' in marg. p) praefectus urbis RU praefectus urbi M \\ 10 euilia ii [ 11 oculi P (ouili p) \\ 14 in his] et in his APM\\ et ante deridentur om. P || 15 suscipiunt] Grauis: ponderosa add. R 16 'Amarylli' om. A PMH 17 'is'] his P in 'is' vulgo \\ 18 ut horatius R dulce A II quae] q: P que H \\ temperas] cvi pbndere in cuius honore add. H • cYi id est in cuius honorem exempl. impr. \\ 20 id est om. H || propria poma if Iqvid vocares. . .yehementi ardore fatigatis (II 10) om.AB {^quod hic deest require in capite libri huius^ in margine A adscripsit man. rec, neque tamen ea quae Ivoc loco desunt illic inveniuntur.) Servianus ad I 38 — II 10 cotnmen- tarius interiit. nam scholia in PHRM libris ad eos versus adscripta e lunii Filargirii grammatici explanatione petita sunt. cf. praefatio H qvid ex qvod M ^ 21 hoc M: om. LPRH\\ uirgt P || amarylli] id est tibi add. LP, id est R, deest tibi M \\ 22 nomine R \\ laetabitur H laetaris in marg. p lactabnru vulgo I cvi . . . meruerant om. H \\ tibi] uel in tuum honorem add. R \\ laudari] quia laudari vuJgo | laudari. . .meruenmt id est si decerpta essent, cum tu ab- esses, a te non poiuerunt laudari COMM. IN VERO. BVC. I 33—18, H 38. TiTYRVS Vergilius. pinvs Romii. 39. KONTES senatores. abbvsta fructeta, id est ecolastici. VOCABANT t interro 40. SERViTio servitium est condicioma iudicium, licebat id est nec deesse officio poteriim. 5 42. IVVENEM Caesarem dicit Octavianum Augustura: decreverat enim senatus, nequis eum puerum diceret, ue maiestaa tanti im- perii minueretur, 43. DiES id est princi|na mensiuni, vel idua omuium mensiuni. FVHANT id eat aacriiicant. lO 44. itBSPONavM fRiMVS DEDIT id cst permisit libero vivere. 'primns' autem ante quem millus sit, 45. PASciTE id est, ut ante aoliti eratis, pueri, sic et modo pascite in pace. 46. FOBTVNATE 8ENEX uoD ad aetatem Vergilii refert, aed ad 15 fortnuam futuram, praesago usus verbo. 47. ET Tini MAGNA 8ATI8 ordo est 'magua satia paacua', (jvAMVis LAPis id est quamvia mons sit et lacus: nam a monte usque ad lacum et inde uaqae ad arborem quandam fuerat Arrio donata toa possessio. 30 48. PAl,V8 id est aequor, obdvcat id eat tegat. ivnco id est faeuo vel fluvio Mincio. 21 obdQcat i. e. tegat] cf. Non. p. 360, 30 1 VirgiliQB om. L || Roma] vel Caeaar atld. D | finvb . . . scolastici] pinvs FOHTKB innvBTA quae in agro et posseBBione ipBiua erunt, quae figurate ipaam Romae degentem uocaBse dicit. eecuadum qQOBdaiu altegoria eat, quae tamen in^nia mdetnr, nt apoatrofam a,A arbem fecerit liomam, qnam uocat Amaryl- lim, et ipsa sit piuus, fontea autem senatoieg, arbuBta scolastici, qni ouncti abaentem uirgilium uocuiierunt id est deBiderauemnt. sed huic senBui seqnentia contra dicnnt.^||^ FONTisa Ofn. Jlf | id est senatoreB poetae M {q-mnqw fcre litterae evanufrunt) poetae vel Beautores mtlgo l 3 tocabant inTro L. fortaase interrogabiiut ubi esseB vel intro vocabant. in Serviatiia Ubris inTro omiaeam, Tocabant cxm acolastici coniimefum est \ i, sKnviTiii] ad aeroitiu add. M, a aer- uitio exempl. impr. H est] id eat LPH | 5 id ext om. U \\ deesae] eeruitutia add. MmD H poteram] Prtmsentia; firinos adiutorea add. S \\ S miuueretar] Quot unoiB: id oiit omaibus aania add. if U 11 perniiait] me add. 11 || 12 autem H: id est FM, om.if Isit] peibnti id eat neceBsilatem patienli add. S\\ 13 aoliti tratia M: aoliti om. LPHH. erraatia Verti. interpr. ad v. 46 Ilar/., fort. recte\\ pueri {stc) poit in pace TuUi. .H || 11 in pace] nel o pueri paaeite bones iit ante aolebatis add. B. svbhittitb tavsub id eet exercete lerram et sobolem add. Daniel II 16 non] hoc non MoKicius | uirgilinm /> airgiliua M i 16 fortnnam futariun Masvietus: fortunatum futurum LRm fortunatum PM fortuuam U faturam felicitstem inlerpr. Bern. || ueus est nerbo M \\ nerbo] nam apiid philo- aopboa Benes dkuntur, qui spem futuri tcmporie habeni in victu add. Damel. ef. sehol. Bern. || 17 ordo est] ordo LP et eat ordo U | paacua] Bubauditnr (snb B) ernnt add. JtUD \\ 18 lacus] lapiB U J 19 quondam H \ Arrio BU: teria LPM\ 20 tua ]>OBBessio PH: tuaa pOBBCeBio L possesaio B tuae pos- Besaioni M || 21 id est tegat] operiat uel tegat H Q ivnco . . . Mincio B M: om. 12 SERVn 49. GRAVis accusativus pluralis, quasi graves. 51. INTEB FLVMINA Padum et Mincium. 52. FONTES SACROS quia omnibus aquis njmphae sunt prae- sidentes. frigvs opacvm quia aestivo tempore sub umbra fit 6 frigus. FRIGVS OPACVM id est auras prosperas, vel pro nemore. OPACVM utrum ^opacis locis', incertum, an pro Walde frigidum': nam unum frigus est hieme, alterum quo refrigeremur aestate. 53. AB LiMiTE limes est agri terminus. saepes subaudi ^fiat'. 54. HYBLAEis Hybla, quae postea Megara, oppidum Siciliae: 10 vel locus in Attica, ubi optimum mel nascitur. depasta florem depastum florem habens. salicti virgulti genus, eo quod salit et surgit cito. hic vocat rusticum ad dulcia, quae sunt in rebus, quibus delectatur. 55. SOMNVM INIRE id est dormire. 16 56. FRONDATOR id est rusticus [vel quod de floribus nascitur]: U, ivNco id est feno uel flunio. flum iniucae (mince N mince P) LP ivnco foeno. LIM080 fluvio Mincii vel Mincio vulgo. fortasse palvs i. e. aequor vel flumen Mincii. 0. t. ivnco faeno fluviali. cf. scJiol. Bern. \\ 1 gravis] foetas add. exempl. impr. 1 gravesj id est pregnantes ctdd. H, id est gravidas, scilicet non enixas exempl. impr. ad v. 50 hoc scholium, quod in exemplaria transiit, exhibet H: contagia laedent id est morbi uel pestilentiae corrumpent: saepe enim ex morbo unius pecoris reliquae omnes corrumpuntur , unde contingit, ut, una aliquo morbo moriente, omnes idem morbus corruptas interimat. dicit ergo, quod nec insolita pascua tentatura sint peciides, nec ex alicuius infirmi- tate aliae corrampendae. || 2 flvmina] nota inter add. H, id est inter R || Min - ciumj ubi nutritus es uel cognitus add. H. his nota cara add. excmpl. impr. {cf. Luct. Plac. ad Stat Theh. I 101) || 3 fontes . . . praesidentes Iwc loco hah. BM, post nemore (Jiin. 6) LPM {lemma om. Z»P) 1 4 frigvs opacvm. . .aestate] FBiovs opacym id est auras delectabiles quae arte quaeruntur sub nemore, quia aestiuo tempore sub umbra fit frigus. incertum est enim , 'opacum' utrum pro apricis (sic) locis an pro ualde frigidum. frigus est enim in hieme asperrimus, in aestate alter quo refrigeremnr. H || opacvm om. M || quia B: id est pro LP quod M y tempore] qno add. P || 5 frigus om. M || frigvs . . . nemore om. B \\ FBiGvs om. LP II nemore] posuit opacum supr. vers. add. w ] 6 opacvm] autem add. B utruml pro add. M \\ frigidum] significat uero umbram nemorum add, B\\l nam] et B || nam unum om. LP\\ est frigus hiemale M^ est om. P || re- frigeremus LP refrigeramur i(f || 8 limes . . . terminus HM: id est limis (li- mes P) agri terminus (agrimnas Laur.) LP id est termino agri B \\ saepes . . .fiat om. J/ 11 SAEPES om. B \\ subaudi M: id est LP et sub B\\9 hyblaeisI id est optimis add. H \\ hybla L hibla P hyblaea B hible ,M hybla uel hyblera H\\ quae] id est quae LP\\ magara LPH^ quae . . . Siciliae] oppidnm est siciliae quod nunc magara dicitur Jbf || 10 nascitur] et hic {om. H) ])08uit speciem pro genere add. BH, ed. Steph. || 11 depastum florem habens M: id est depasccre LP pro depascere uel depascetur sciiicet ab apibus B comesta uel dcpascere. est enim figurata locutio, quia quod parti accidit toti redditur H II habens] hypallago add» exempl. impr. \\ genns uirgulti dictum quod salit e. q. 8. B II 12 cito] et salictum dicitur ubi multae salices sunt. levi svsvbbo dulci murmure add. H\\ hic] lkvi 8V8vbro hic B \\ hic. . .delectat (sic) post car- pere hah. H || 13 quibus om. P || delectat LP || 14 somnvm om. LHM\\ id est om. HM H dormire] svsvrbo auis dulco canens. uinc id est ex altera x^arte add. B. uel carpere. fufurro autem est auicula dulce canens add. i/ || 15 id est om. BH jji uel quod de floribus nascitur libri (quod dicimus loupuoroso 1 tria genera suut frondatoruui : fromlator, qui arbores amputat, et qui frondibus iiiitnipulos facit, hiemis tempore animalibus ad pastum oflerendoa, et qui maiiibus vitium folia avellit, quo ardor solis uvam maturiocem reddat. ad aveas id est in die. 57, RAVCAE iil pst ^Qayiadsis. valvmbkr columbae, quas a vulgus tetas vocat. et non dicuntur latine, sed muitorum aucto- ritas latiuum facit: Cicero in elegia, quae 'f' talia masta inscribi- tur iam marc Tyrrhenum lougc penitusque pahimhes re- liquit. 58, QEMERE caiiere: proprie de turturc. tvrtvr et maacu- lo lino et feminino genere invenitur, ut 'aeria turtur cessabit", et Plautus tibi obustos turtures. ab vlmo uluiua lignum est, quod sub vinea fit. 59, ANTE LEVES IN AETBEKE CEBVi id cat avium anto cervi volabunt more et piscea sine aqua vivent, hoc est antc rerum na- id tura mutabitur, quam nos Caesarem poteriraus obliviaci. GO. FUETA maria. DESTITVENT relinquent. & colnmbae...vocat| of. laid. or. XII 7, C2 |I 7 Cicero] IVp. 1052,25 Orell.|| 10 Tnrtnr...iiiveiiitur] ci'. Serg. explftn. in Uon. p. 494, IS K. Bedii de orthogr. p. 293, 1 K. H 12 PlantuaJ Mostell. I 1, 46 'tu tibi iatos Isabeaa turturos' L ntpr. tCf. m) uel aniinal quoil || culmo] cnlmen LF cnlmia Jlf, id est stipala e Bemensibus add. Daniel || tegitar] hic prisca {con- snetudo supr. owa. add. m) ruaticanorum est io paleia (palis L) et in nieBsibue (mensibuB Laur. et P) add. LPM, culmina sunt dicta tecta quia uetereB de culrao aedificia contegebant add. R. in impressis aeemplaribus sie liaec congtu- titMla mnt hiu (sic Fabridus) priaca msticanomm aetas habitabat: ideo onl- mina dicta siint tecta, quia vetcrea aedificta de culmo contegebant, id eat pa- leiB measibus. sed ea guae J.FM post tegitur B.Thibent ail poat aUquot ari- staa (b. 69) pertitiere et nam phyaiea jiro liic prisca scribendum esie Bemeiist SiAolio ad eum versum tidseripto ostendilur 16 SERVII 69. POST ALIQVOT ARISTAS post multa tempora. et quasi ru- sticus per aristas numerat annos: nam physica rusticanorum est in paleis et in messibus. mea begna id est ubi dominatus sum: vel senem se dicit agros suos recepturum. 5 70. iMPivs MiLES iratus Meliboeus impios milites dicit, seu quod agrum suum teneant^ seu quod civile gesserint bellum. IM- prvs MILES qui pro Antonio arma portavit. impivs m. quia bella civilia gessit et desiderat. impivs m. hic Vergilius Octavianum Augustum laesit; tamen secutus est veritatem: nam miles portando 10 arma et vincendo alios pietatem praetermittit. novalia id est nova rura, quae per singulos annos novantur per semina. ha- BEBiT f in spe ponitur. 71. EN QVO DISCOBDIA c. ad quam miseriam. 73. INSERE sibimet ipsi imperat. 15 74. qvondam felix f quasi, iam diu ego felix fui aliquando in finibus vestris. hic videt se pastor exclusum esse, et invidet se non habere illud, quo Tityrus utitur. 1 ABisTAS om, LMH | post . . . annos] MetalemBis est per aristas messes per messes aetates (sic) siDgnloram amiorum per aetates annos significat. et bene quasi nisticus per aristas annos computat It subaudis tempora uel an- nos H, quo in libro post recepturum haec addita sunt aristas gradatim dictnm ex tropo metalcmsin (sic) per aristas messes per messes aestates per aestates annos numerans. || post. . .et M: id est tempora id est iP || 3 id est om. BH\\ dominatusj natus M ) sum] scilicet agros add. i^ || 5 miles] proprium militis epiteton add.H\\ impios. . .dicit] dicit esse impios miiites R \\ impios Ofn.LM\\ 6 civile] contra Antonium add. H \\ impivs miles . . . praetermittit sectmdum Ber- nensetn commentarium constitui: qni pro antonio arma portauit quia bella ciuilia gessit id est desiderat (disiderat p). hic uirgilius octauianum augustum laesit (laesit om. X), tamen secutus est ueritatem dum miles portando nincendo alios L PM, nisi quod id est desiderat omittit et tangit pro laesit, milites pro miles praebet M. uel impius miles uincendo alios. hic uirgilius octauianum augustum desiderat qui pro antonio arma portauit qui bella ciuilia gessit B, om. H \\ 10 id est nova rura om. H Q nova rnra Bernenses libri: rura om. LPM \\ 11 novantur] nouare L noua proferunt uel renouantur H, at nouari possunt supr. vers. m || semina] uel etiam noualia dicuntur ///// {quattuor fere litterae erasae) silua tollitur add. H. in B ad novalia haec adscripta sunt noua qnae per annos singulos cultura sedula innonantur et post frugum collectionem spe seminis reparantur. uel noualio (sic) dF unde silua tollitur et ager colligitur. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 645 || scholiwm ad habebit om. JRif B 12 for- tasse sine spe loquitur || 13 cwZ t?. 71 barbarvs propter bella ciuilia B \\ en . . . miseriam om, LM || miseriam] discordiam uel miseriam H \\ 14 sibimet ipsi imperat M: semet imperat L semet ipsum imperat PB || ad inserk n. m. in uno Hamburgensi haec adscripta sumt apostrofen facit ad se ipsum et sibimet imperat dolendo uel inuidendo non habere se illud quod et tytyrus, ad pone o. v. haec quia quadrato ordine uites ponuntur. idem liber ad qvondam fklix haec hahet id est quando manebat mihi haereditas. || 15 quasi...fui LPBM: quamdiu et ego felix fui Bernenses recte, ut videtur \\ aliquando secludi velim \\ 16 vestris LPBM et Bernenses: nostris exempl. impr. || hinc B || inuidet] uidet JJf II 17 tytirus PM taurus LB || ntitur] rosTnAc Detetro add. B {legendum fortabse do tempore) DVMOSA id eat f dnsidis, spmosa. cmu paBcitur in apinosa (rupe) pendet, 77. CABMiXA N. c. quia non Hbet triati canere, id est carenti possessione. 78. CYTisvM geous fniticis vel herba, quae nascitor inter cam- 6 poa et silvaa in Cytisa civitate. amaras quantuui ad nostrum aaporem; nam capris dulcea sunt. 80. MiTiA matura, quae non remordent cum mordentur. 81. CASTANEAE id est mala. antiquiores *. molles id est maturae. et fressi c.l. id est casei copia aut lactis emulcti. i 82. PVMAKT id est ad vesperum, ad cenam praeparMidam. 83. MAIORESQVE CADVNT id est duplicautur, augentur umbrae, nox imminet. i Mitia maturfi] cf. Non. p. 343, 12^ 1 hoc eet H || driBidis P driBidi LMH drissidi M, om. Bemettses: ri- gida mtlgo. graecam adiectivuin, velvH H^viidSjjg vel SaaiiSrig, loZtre vidttur F, Schoellio 1 epinOBa P et Bemensen, om LRSM || PGNHERif om. libri mei i quia PH: qaid L qaod B qnae Mii capre, p et Bernmses, om. LPRHM i| 2 in gpinosa p et Bemense&: spaiQi&LPBM (id est duoioaa supr. vera. gcr. m) ib- molii H g rupe addidi. i'eki>ebe quia cnm pa,Bcuntur pendent Stephanws et Daniel p. qDia, cum pascuDtur Bpinosa quaai pendent Fabricius \\ 3 schoHum ad V. 77 om. H \\ cauhina id eet qaia {quae P qui E) eecundam (Becnndo X) .1!- (n P) libet ariatum canere carenti (canenti LP) poBBessione LPB non licet triatem canere carente possessione tn marg. p. cauhina td est non libet canere me carentem poBsessioue M c. n. c. quia tcistis eat sna possossione carena et Don licet matem canere ana carenti Bernenses c. id est qnin non libet rnatico canere carenti poaaessione ralgo \\ 5 inter campoa et ailvas utn. ifj 6 in] et in if || cytisa B: cytiaam Laur. cithiianin N chyticiaca P cythisR. M 'aThia M (cttbia m) \ ciritate] cimta,tcin L. amara Lominibus non capria add. PM, nascitur amara h. n. c. add. LB || quantuaj] id eBt LP, om. M .\ noBtrum] humacum if || S mitia] foHA M |{ maturn] iil eat honb et matura. B matnra uel dnlcin H | quae, . . mordentur om. H tt Berrtenees \\ remordent cum mordentut BM: remouent ci)m(cum X)morantur LP || 9 scholia ad cAaTAtjiUE et HOLLEB ont. H II id est mala antiquiores LPM (ecilicet dicebaut eupr. vers. add. m) id eBt mala antiqoioia E, rec. Stephanue et Danitl id est mala apud antiquiores Masviciiis. ego post antiquioieB lacutiam ittdicavi \\ 10 maturae] neqne enim pcr naturam molles sunt add. i! H et pbesbi id eit caseum lac (laci N) iuncta emulti aut casei L et fbaesi id est caaaeum lac iitcta emulcti ant casaei P PRssai lactis id est caaei B pnEssi lactib Mulsi hoc est caBeum nel sernm H et PKEsai c. x.. id eBt caaei copia aut lactis emulcti aut caaei Jlf BT pBESsi emulcti et in caseum coaoti vulgo || 11 ueaperam H H ad...piaepa- randam] caecam cunctie praeparantibuB £ || ad snpr. vers. p: om. religw || cae- nam libri j praeparandam i/jtf; pcaeparandum LP. per fumationem emm et umbram allegorice finis intellegitur egloge add. JT Q 12 uaioueb id est dnpli- cantur teguntur (augentur e Bernensi comtnmtario petiei) ombrae noi imminet LPM: KA10HES vuBRAE qnia duplicantur quando uos imminet H maiobjes vm- BRAE id est duplices quod fit circa solis occasum et per hoc ostendit inminere noctem R haiobesqve cadvnt duplicantur, quia. dam duplicantur umbiae nox imminet Sle^amis maiuhks cadvst duplicantur. cum boI oadit, maioies aunt umbiae, ut ^'II 67^ ''et aol crescentes decedens duplicat umbras', quemodmo- dnm cum oritur, quia ei transveiso noa fent, longius iacit umbraa Fahrieias 1 18 SERVII ECLOGA SECVNDA. 1. Corydonis in persona Vergilius intellegitur, Caesar Alexis in persona indueitur. abdebat id est inpatienter diligebat et alebat et laudabat. ALEXIM dicunt Alexandrum, qui fuit servus Asinii Pollionis, quem Vergilius, rogatus ad prandium, cum vidis- 5 set in ministerio omnium pulcherrimum , dilexit eumque dono ac- cepit. Caesarem quidam acceperunt, formosum in operibus et gloria. alii puerum Caesaris, quem si laudasset, gratam rem Caesari fe- cisset. nam Vergilius dicitur in pueros habuisse amorem: nec enim turpiter eum diligebat. alii Corydona, Asinii Pollionis puerum, 10 adamatum a Vergilio ferunt, eumque a domino datum; Corydona a Vergilio ficto nomine nuncupari ex eo genere avis, quae cory- dalis dicitur, dulce canens*, Alexin vero puerum quasi sine respon- sione ac superbum; hunc autem dilectum fuisse PoUionis, et Ver- gilium gratum se futurum existimasse^ si eum laudaret, cuius forma 15 PoUio delectabatur, qui eo tempore transpadanam Italiae partem tenebat et agris praeerat dividendis. 2. NEC QVID SPERARET id est nec spem potiendi habebat. 3. TANTVM tantummodo. 4. ASSIDVE id est saepius. incondita id est incomposita, 20 subito dicta, agrestia: vel insanientis dicta verba: vel ^incondita' in- 1 Coridonis Itbri \\ 2 inducitar] et corydon fictum nomen est ab aue quae corydalis dicitur, id est dulce canens (uid. B, ed. Steph, \\ et alebat om. II\\S uei laudabat H \\ alexim LP: alexin HB alexis M || dicunt. . . servus H: quem dicunt alexandrum fuit seruus LPM quem dicunt alexandrum fnisse qui fuit seruus 12 || 4 quem om, LPm\\ 6 omniumj nimium L et scJwl. Bem. II eumque LH: eum quem PBM\\ 6 quidem jL || 7 si] si quis vulgo || 8 nam. . .datum om. H\\ uirgilius delevit et cesar supra scripsit prima, ut videtur, manus in B^in puros P in tres pueros Lion e Guelferh. I, ut videtur \\ ha- buisse amorem BM: habuisse alii amore L habuisse tali amore P babuisse animi amorem F. Schoell. cf. comment. Bern. in ^uo nec enim turpiter eum diligebat omissis, haec leguntur nam Virgilius dicitur tres pueros habuisse in tali amore , eaque post eumque dono accepit {lin. 5) collocata \\ nec enim . . . a domino om. X || 9 eos m (eum M) \\ Coridona JB: coridon PM \\ et sinii P (asinii p) || 10 feruntque eum B || datum] ipsi datum vuJgo \\ Corydona . . . dulce canens om. B. cf adnot. crit. ad lin. 2 || Corydona ego: coridon lihri || 11 nuncupari M: uideri LPM || ex eo genere m: ex quo genere LP ex genere H eo genere M\\ coridalis lihri corydalus vulgo^ 13 Virgilium 12, om. I/JPfi^JkfJl 14 existimasset M \\ formam HB \\ PoUio om. H \\ 16 dividendis] Delicias do- mini: hoc est qui suo domino, uel Caesari scilicet uel Pollioni in deliciis erat add. B II 17 potiendi B pociendi m: patiendi LP paciendi 3f || 18 pro tan- tummodo JB || 19 adsidve L || incomposita . . . temnere] incondita inconscripta subito dicta agrestia ut saliustius . . . tempnere H (post agrestia duodecim fere litterarum spatium relictum est) \\ 20 insanientis] insanae mentis M \\ siue in- condita B || inconscripta] id est conscripta L COMM. IN VERfi. BVC, 11 1 19 conscripta, ut Sallustms iu libro V at illi quibiis vircB ad- erant, cuneti ruere ad portas, ineondita temnere. 5. MONTIBVS f id est quod amore ei praestabat. iactabat id est fuudeljat incassum. mANi pro 'nihil sibi procuraiis contra absentem loquebatur'. e 6. CKVDELIS id est iuexorabilis, qai nou flecteris meo amore uec te potiuudum praebes: vel allegorice crudelis Caeaar, qui non flecteria mcis scriptis et non das ereptos agros. ALEXI id est Caesar. 7. MOKi id est pro conteiuptu. lo 8. f FRIQORA id est aprica loca. aestv iiestiva. lacertis carpant. 9. LACEBTOS genus serpeutis. 10. THESTYLI8 nomen ruatieae mulieris, quiie measoribus aeatu fatigatis diversa genera herbarum contundena pulmentarium hia 15 parat: vel concubina Corydonis: vel Testilis, id est fictilis, ruati- cum noraeu est ab eo, quod ponat eibum rusticis, fessis id est ferventibus, vehementi ardore fatigatis,] 11. ALIA SERPYLLVMQVE herbaa calidas, quae aestum repel- 1 SflUuBtinB] hist. II 58 Dietsch, U 67 Kritz 1 in libco V H: in lv i in l.v. P iq 1. v. M, om. B. in Inguttbino tmlgo\\2 cuQcti niero PHR: ruere cuncta L reiiere cuncti M || incondita M: inconditi. LPHB \\ temnere F: tempnere LHM tempr Ji tenere vulgo || 3 sehoL ad HONTtuva adseriptum om. Hj uotuvb X || id est {om. P) qood omore ei praestabat LP bene montibus quod amorem ei praeetabat H id ost quod propter amorem ei praeatabat M qui amoTem ci praeatabant vulgo, fortaase quod amore repudiato ei praestabat vel quod amovere so ei praeatabat || iacta- B4T. . .loqnebaturl iactakat id eat fundebat. inasi incaaBum quia contra absen- t«m loquebatur MJii id eat incaBBum fnndebat 7f || i-''ani om. i£ U pro.. .loque- batur] prae amore uibil sibi prDCurans, eed ia absentem iuvenem loquetiatui vulgo Jl pro] id eat pro LP uel pro R j| nihiU B || 6 meo amore,..qui flectena B, om. reliqui libTi | 8 das] reddia B B agroe] et hoc ai alexis in Bona angustua acciinator, qnod aptiaa videtur add.H, MiBetere: pro miBei add. R II ATj!ii i,e. Caesar om. HB |] alexin LP\\ 10 hobi ue H^-pxo contentu L prae contemptu wigo. quia opprimit me tuus amor, vel quia non delecta- ria meia carmiDibuB add. MasBieim || II id eat om. RHM \\ loca aprica B non aprica loca wlcro || aebtv.. .car {de carpant) evanuemnt m L AEaTV. . .carpant om. H\\ aeatino B J lacertia carpaot om. SM Q vutisAa ar phkkiba aprica ioca aestate comm. Berii, Captant id est frigida loca pro aestate aestinat brevior Iimii Filnrgirii exptanaiio. scribendwm videlur vkdhab non apric» loca. rm- ooaA fri^da loca pro aflBtate. raptant occupant || 14 thestilib libri, niai gwd TKitii.iB X H id eat nomeo X P {| 16 coridoniB libri, nisi quod choridonis X || vel , . . ruatiGiB] et bene ruBtics mulieri hoc nomcn tribuit. testilis enim dicitur fictiliB ut ab eo ponat cibnm rusticia B H vel om X || TeBtilis LPH thestilia Jlf II fictile ilf I 17 est Mogoidus: et LPH ut M J\ quod M, om. reliqui. ab olla, qua ponat cibnm maticia F. fiehoeU \\ kessib . . . fatigatis] Rapido aeBtu: ueemeuti uel feruenti. FeBBia; uehemeitti ardore fittgatia uel fesais laboria in- Etantia li \\ FEaais i. e. ferventibns] nel labore uel aestn. uel fesBia id est fer- BentibnB V. scribenditm erat hapido ferventi, fkbsis vehementi a. f. || 19 alia Pb: ALUA reiigUi \\ BERPILLVMQVE AHRM BEMnt,VM«VE P 20 ' SERVII lunt: nam^ ut etiam Plinius dicit in naturali historia^ omnis me- dicina aut a contrario aut a simili quaeritur: unde etiam calor potest aut frigore aut alio calore depelli. hinc est quod in ultima ecloga, cum amator remedium quaerat ardori, dicit se itu- 6 rum aut ad Scythiam aut ad Aethiopiam, ut Aethiopum versemus oves sub sidere cancri. sane serpyllus herba est, quam Graeci herpyllon dicunt: in multis enim nominibus^ quae iu Graeco aspirationem habent^ nos pro aspiratione ^s' ponimus: inde est pro herpyllo ^serpyllum', pro hex ^sex', pro hepta ^septem'. 10 BAPIDO AESTV vehemcnti, ferventi. ^fessis' autem vel aestu vel labore. 12. AT MECVM BAVCis T. D. V. L. ^ad' si per ^d' fuerit, erit hyperbaton, ut sit *dum tua lustro vestigia, ad me arbusta reso- nant cum raucis cicadis'. sed melius est, ut ^at' coniunctio sit et 16 ita intellegamus: Thestylis herbas tritas messoribus portat, verum mecum resonant arbusta a raucis cicadis. 14. TRiSTis AMARYLLiDis I. benc addidit Hristes' — plerumque enim, ut ait Terentius, amantium irae amoris integratio est — , ut veram iram ostenderet, non fictam illam, quae aliquid gratiae 20 habere consuevit: unde Horatius urit grata protervitas. 15. SVPEBBA FASTIDIA ex fastidio enim venit omnis superbia. NONNE MENALCAM tres dicitur amasse Vergilius, Alexandrum, quem donavit ei Pollio, et Cebetem puerum cum Leria puella, quos a Maecenate dicitur accepisse: unde volunt quidam, per Amaryllida 26 Leriam, per Menalcam Cebetem intellegi. 17. O FORMOSE PVER bene dicit Donatus suspendendum *o' et sic dicendum ^formose puer', ut intellegamus per iram eum aliud * 7 in multis enim Dominibas . . . septem] exscr. Isid. or. III 3, 3 || 18 Te- rentius] Andr. III 3, 23 || 20 Horatins] carm. I 19, 7 3 repelli P || 4 egloga vel aegloga libri | quaerit vulgo || itemm PB\\6 cancri] qaarom regioDum altera est frigidissima altera fernens calore add. B, ed. Steph. II serpillQS BM serpyllnm vulgo \\ herba est] quae in Graeco aspira- tioDem habet 8. cf. schoL Bern. \\ 27 ut] uel ut HB \\ per iramj per ironiam Baniel \\ aliud] alium eum P (aliud eum p) ^ Toluisse dicere, sed in haec verba, ne Alexin offenderet, amoris necessitate compulsum. NE credb ne confide: Salluatius virtuti satis credebant, id eat confidebant. 18. ALHA LIQVSTBA c. et rustice et amatorie ex floribus facit comporatiouem. ligustrum autem llos est caudidns, sed vilissimus. 5 'vaecinia' vero sunt violae, quas purpurei coloris esBe manifestum est. 20. QVAM DIVE8 p. N. tria sunt quibus araatores possunt pla- cere, dfvitiia, pulchritudine, cantilena: quae omnia se valere com- memorat. et multi secundum Homerum, qui ait xal yiila Xtvxav, legunt 'uivei quam lactis'. aed melius est 'quam dives pecoria ni- lo vei'; nara candidae oves in ingenti suut pretio, uude in geoi^cis legiraus <[III 38G> continuoque greges lege raollibus albos, item alibi <^III 391> munere sic niveo lanae, si credere di- gnum est. 21. MILLE MEAE 81CVLIS ERRAKT I, M. A. TheoCritUS <^XI 34]> 15 jjoiii j;tAia ^6exa). 'errant' autem cum securitate paacuntur. et qiiod ait aguaa, ct a senu et ab aetate laudavit. 23. LAC MlUl NON AESTATE NOVVM N. F. D. multo melius quam Theocritus; ille enim ait <(X1 36> rvQhg S' oi XsCitEt. p,' oik' iv #£^£1 ovr' iv inmpy. sed caseus servari potest, nec rairum est, 20 si quovis tempore quis habeat caseum; hoe vero laudabile est, si quis habeat lae novum, id est colustrura. quod neutri generis est; nam feminini esse penitus non potest. sane hunc versum male distinguens Vergiliomastix vituperat 'lac mihi non aestate novum, non frigore: defit', id est semper mihi deest. 25 24. AMpiiiON DiECAEVS iN A. A. Amphion et Zethus fratres y fuerunt ex love et Autiopa; sed Zetbus rusticus fuit, Ampbiou vero S SalluBtiua] cf. lug. 106, DOvniQ ■ ■ . generis est] mjthogr. II 74 iBid. 9 Becundum Homenim] II. IV 434 || 22 )ac ir. XX 2,33 II 26 Amphion . . . peritoB] of. 2 ut S&lIustJuB .S II 3 id eet confidebant om. A (adri. mauifeBtum eet] vel liguatra. Sores papaverum sunt vel arl cf. schol. Bern, || 8 qiiae omula se valere APn-. quue om qnibnB omnibus se ualere 11 \\ 9 Kat BAa agkdn A Eai bh ai ABTKDN H Kai saABi^vEii» M | 10 legunt] critue. . .^omo om. SBI 16 botaxia.i Amic davit] nam ei femineo sexu in pecudibuB i ed. Steph. II 18 Novvn . . ■ servari poteet om sed caseum diiit FabrieiiM || tyroa u tjroBmo^e^ovai irei orrEKDENOis pei orcE EHONniunH .r titpoc «os™ niaOY tbsk EPIFTTAE HOSUJHM B ITFUi: HOBOyai IIBIO VIEN OEPIOTIB EN OBmunn M |i 20 SCd Si M ted quia vulgo | uec ego: non libri et non Lion || 22 colustnun libri. ColOBtrum vulgo. coIuBtrum eat autem lac quod primum poet foetum natum mulntnr add. H |i 24 uirgilio maxtix A uirgilii maxtix 1' uirgilii ma.gtix H mastix S. nirgiliii maBtix itf || 2G duest^ Bemperque deiicit. Qi .....a:- f..- «1. ......*«. ,.' ...jj T> II 27 antionia A audia 'erat cant&ie' add. hoc est P I 8 i add. Daniel. i hftbeie BM a diutinguDt penoriii E H 15 Theo- sior poascaHio pronenit add. B, I 19 ille enim ait] qui non lac 22 SERYII masicae artis peritus. sane Aracynthus mons est Thebanas: unde ^actaeo' litorali debemus accipere — ut at procul in sola secretae Troades acta — , non Atheniensi, licet Athenae primo Actis dictae sint. quamquam plerique ^Actaeo Aracyntho' Atheniensi accipiant, 5 non qnod Aracynthus apud Athenas est, sed ut ostendatur rustici imperitia. nam et Theocritus ad exprimendam rusticam simplici- tatem multa aliter quam res habet, dicit. hac ratione potest et Oaxes ^ 65)> Cretae flurius accipi^ cum non sit (Cretae), sed, ut diximus, Scjthiae. 10 25. N£C SVM ADEO INFORMIS Terecunde suam commemorat pulchritudinem: sic Cicero in Caeliana <^3, 6y ut eum paeniteat non deformem esse natum, uam pulcherrimum voluit dicere. IX LiTORE viDi CVM p. V. s. M. uegatur hoc per rerum naturam posse fieri; sed Theocritum secutus est, qui hoc dicit de Cyclope. 15 sed illic est excusatio, vel quia ingentem habet oculum Cyclops, vel quia filius Neptuni est. unde quia ait Mn litore', volunt qui- dam in aqua, a fluctibus derelicta in lacuna litoris, se eum videre potuisse: quam rem illud excludit ^cum placidum ventis staret mare'. sed ideo in mari imago non cemitur, quia non stat: quod 20 si stet, potest etiam nobis imaginem reddere. 26. NON EGO DAPHNiM Daphnis fuit filius Mercurii, formosis- simus puer, qui primus dicitur pastor fuisse. 27. si XVMQVAM FALLAT IMA60 uulla euim res ita decipit, quemadmodum imago: uam et in speculo contraria ostendit uni- 25 versa, et in aqua remum integrum quasi fractum videmus: quod etiam Cicero in Tusculanis plenius docet. He' autem ^iudice' ac si diceret, qui meam respuis pulchritudinem. 2S, TiBi SORDIDA RVRA utinam libeat tibi mecum habitare rura tibi sordida, id est quae tu putas sordida; nam Hibi' bis acci- 1 sane Aracynthos e. q. 8.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 453 | 2 at procol] A. V 613 1 aracinthiLB A arachintos PBH aracinctus M \ 2 insula ^ | 3 adthe- niensid A atheniensis H |j 4 aracintho A arachito I' arachinto BH ara- chintho M'- 5 aracinthus A arachintos PBHMl sed ostenditur J. | 7 habeat 3/ (corr, m) | 8 oaxis RM l non P: mons ABHRM \ Cretae addidi \ sed ut APH: 'i nt B sicut B ut ir| 10 commemoranit P || 11 sicut B l It uon deforme esse se natum 3/ | 14 Cyclope] ^ yag Jtgar ig novzow iciflfnow^ ^w dh yalava (VI 35) add. D 1; 17 derelictal id est add. tulgo D eum om. A | 18 placitum APM \ 20 non potest lihri, nisi quod non delevit p. non potest etiam non i. r. Vossium hgisse Burmannus refert , redderej ni intellegas 'in littore' intra portum, ut ipse in IIL Aeneid, ',^70) ide portu Cjclopnm *^portos ab accesso Tentorom immotos' add. Masvicius \ 27 respois M: respicis ABBH despicis P {: 28 liceat B !| 29 id est . . . sordida om. M t quae tu] qoi P {: bis accipiendom est B CUMM. IN VERU. HVC, II a5-31 pimuB. saiie meHuB 'habito illain rem', qiiam 'habito iii illa ra' dicimus; aam etiam principalitaa verbi huius freqnnutativi accuaa- tivum regit, ut 'habeo illam rem': iude fit 'habito illam rem', uoa 'm illa re', ut 'habitare casas'. 29. FiGEBE CERVOS aut furcas, quae liguiitur ad casae Busten- 6 tationem, quae dictae aunt cervi ad Bimilitudinem cornuum cerri- norum: aut, quod melius eat, 'figere cervoa' venari et iaculari in- tullegamus, ut magis ad voluptatem eum quam ad laborem iiivitare videatur. 30. viKiDi niDisco ad hibiscum compellere, acilicet a lacte lo depnlaoa. hibiacus autem geuus est herbae. et sic dixit 'hibiaco' ad hibiscum, ut it clamor caelo, id eat ad caelum, 31. iMiTABERE PANA CANENDO excmplo uuminis in agria me- cum poteris canere, uam Pan deua est rusticus in naturae aimili- tudinem formatus, unde et Pan dictus est, id est omue: habet enim 15 cornua in radiorum solis et cornuum lunae aimilitudinem; rubet eius facies ad aetlieris imitationem; in pectore nebridem habet stel- latam ad stellarum imaginem; pars eiua inferior hispida est propter arbores, virgulta, feras; caprinos pedes habet, ut ostendat terrae soliditatem; fistulam septem calamorum habet propter harmoniam 20 caeli, in qua septem soni sunt, ut diximus in Aeneide omnia vincit Amor. ergo Pan secundum far 25 bulas amaase Syriuga uympham dicitur: quam cum sequeretur, itla implorato Terrae auxilio in cal&mam conTersa est, quem Pan ad 1 sane meliua . . . habitare ciuas] cf. coiniii. Ltic. V 87; iBid. or 18 it] A. V 4&1 K 14 Pan dens eat lUBticns. . .et aibi fi«tulam fecit] 1 thogr. I 127, n 48. Md. or. VIII 11, SlBqq. comm. Luo. lU 402 SV3 3 nara . . . habitace casaB] ut frequeiita.tii]nm 'babito' primitiui eai cou- structioaem aeqaaitDr, quod accasatiuum regit, unm 'habeo illam rem' dicimas et inde flt 'babito illam rem', nou 'in illa re' B \\ i i^asas] Casiva; qn-iO nm- parlia dicantur add. B, cf. schol. Bern. [{ T iacalari BM: macolari APBS\\ 10 lEiiBco, ut tnfra ibisciun ibiBCUB ibisco ibiacum Htiri\\ 11 depnleo A i ibiaco nro ad ibiacam M \\ 14 canere] uel habitare add. It || Bimilitudine PH [ 17 ne~ bridem] amalteae ca)irae pellem sujjt. vers. m || 18 ispidB PM ij 20 armoniam Mbn. i, e. conBonantiam supr. vers. m || 23 ■naTMV^ona] recurniim bacnlum carauro rapa A curauropa P (cnrauroropa ■p) cara iurorum B cur duodc- dm fere litteramm ipatio relicto H carauropam M (i. e, uirgam ciuuam supr. iXT». »i) ■taqavgorta ttem rbDdopion babet i. e, pedum recuruum hoc est ba- Quluin T) I 23 qui se recurimt mythogr. II | bic 01». A \\ 26 amaaee syringam ajinpbam dicitur BMM: ainan Byringam nimfam amaase dicitur A amansy- ringam nimpham dicitur PH Sjringa cgo 24 SERVII solacium amoris incidit et sibi fistulam fecit. saue sciendum, Tana' *Pa' babere accentum; Graeca enim monosyllaba, quae ad nos transeunt, crescunt in obliquis casibus et in genetivo et dativo tantum singularibus ultimae syllabae accentum dant, ut ^Panos 5 Pani, lyncos lynci'. plurales etiam isti duo ita habent accentum, licet ad nos transire non possint. 34. NEC TE PAENITEAT CALAHO TRivisSE L. non tibi parum videatur: Terentius at enim qu&ntum hic operis fiat, paeni- tet, id est parum videtur. et notandum ^paeniteat trivisse' prae- 10 teritum pro praesenti positum usurpative, quod in defectivis li- center fit, ubi praesens non invenitur, ut quamquam animus meminisse horret. labellvm inanissimam quidam temptant facere discretionem, ut virorum labra, mulierum labia dicantur. 35. QVID NON faciebat amyntas queniadmodum mihi non 15 obsequebatur? et ex affectu alterius hunc cogit. 36. DiSPABiBVS septem c. cicvtis inaequalibus cannis: nam et harmonia inaequalis est. cicuta autem est quod est inter can- narum nodos. conpacta coniuncta, ut turrim conpactis tra- bibus quam eduxerat ipse. 20 38. ET DixiT mobiens te n. h. I. s. commcndat munus et ex eo, quod ei hereditarium datum est, et ex eo quod invidiam me- ruit: nam res optimae et difficile donantur a vivis, et acceptae fa- cile merentur invidiam. 40. NEC TVTA mihi valle bepebti c. commendat a difficul- 25 tate: sic in primo reliquias Troia ex ardente receptas. 41. SPABSIS ETIAM NVNC P. A. qui habent adhuc maculas a prima aetate veiiientes: accessu enim temporis mutant colorem et 1 sane sciendum e. q. s.] cf. Schoell de acc. 1. 1. p. 214 y 8 Terentius] Heauton tim. I 1, 20. cf. Don. ad Eun. V 6, 12 || 11 quamquam] A. II 12 ) 12 inanissimam . . . dicantur] exscr. Isid. diff. verb. 336, or. XI 1, 50. cf. Don. ad Ter. Eun. H 3, 44 y 17 cicuta. . .nodosl exscr. Isid. or. XVII 7, 57 y 18 turrim] A. Xn 674 y 25 in priino] immo A. Vll 244. cf. I 647 1 solacium H: solatium reliqui y fecit] Pana autem accusatiuus est grae- cus add, 12 II 4 ut panos panoy lyncos lyncoy M y plurales vero etiam vulgo 11 6 possintd Curat: id est curae habet add. B \\ 8 Terentius . . . videtur om. M {in marg. add. m) \ 9 videtur] esse add. B y attriuisse PBH\\ 11 ubi BPM: ubique AH ubique quorum B \\ 12 labellvm paruum labrum. hinc inanissimam e. q. 8. Stephanus \\ inanissimam M: inanissam quam A inanis quam P inanissimum quam B inaniter B hanc H \\ 14 quemadmodum in omnibus mihi obsequebatur JB y 15 eflfectu APH y agit P (cogit ^) y 17 ar- monia Ubri \\ est spatium quod vulgo \\ 23 ad v. 39 invidit stvltvs amyntas Amyntam Comificium vult intelligere, quia conatus est contra Yirgilium scri- bere: vel ideo ^stultus', quia invidit edidit Masvidus. cf. schol. Bern., lun, Filarg. explan., Cledon. p. 43, 1 K. y 24 c.] id est intuta saxosa aspera add. 22 y 25 relliquias Bm I maculae esse gratiae i tibi capreoloa, qm ailhuc simt pellibus albo sparsia: (aut) 'quos etiam nuuc tibi Bervo' id est quos adhuc tibi servo, licet roger a Thestjlide amica, quae eos a me eupit abducere. sic- CANT augunt 6 43. ORAT ABDVCERE orat ut abducat: figuratum est, ut douat habere, id est douat ut habeat. 44. ET FACJKT noluit dicere 'et faciam', ne quem amabat of- feuderet, si se velle di&iaset dare alteri munus, quod ipei praepa- rayerat, lo 45. HVC ADBS O F0RM08E PVER T. L. P. E. F. NYMPHAF, CALA- THI8 taiitum honorie habet puero, ut ei dicat etiam uumina obae- cutura. sane 'calathia' graecum est; naui latiue quasillum dicitur; Cicero in Philippicis candidus insuetum miratur limen Olympi. 47. PALLENTES viOLAS amantum tinctas colore: Horatius et _ tinctus viola pallor amantium: unde non praeter affectionem so amantis eos flores nymphas dicit ofFerre, qui sunt amantibns similea. aane Papaver, Nareissus, Anethus pulcherrimi pueri fuerunt quique in flores suorum nomiutim versi sunt: quoa ei offerendo quasi ad- monet, nequid etiam hic tale aliquid umquam ex amore patiatur. 49. TVM CASIA herba suavissimi odoris, ut sequentia indicant, 2& quam Graeci xaeiav dicunt. et sie dictum est 'tum casia atque aliis inteseus auavibus lierbis', ut in Sallustio leonem atque alias feras. 50. MOLLiA LVTEOLA p, V. c. 'molHa vaccinia pingit', id est 6 donat] A. X 701 || 13 sane calathiB. . .aunim] exscr. Uid. or. XIX 29,3|| 19 UoratiuB] caiin. 111 lU, 11 || 27 in Sallustio] lug. 6, 1 1 aut omitUlHr vulgo || 2 sint It || eparsiB] Siccant; id est sugunt seipiitur tn R {{ ant 'qaofi. . .servo' id eat. . .servo fgo: quoB. . .aeruo id eat aut quoa adbnc tibi aerno A (id est liel. a) avoB etiam mvbo tihi bkbvo id cst quo» adhuc tibi aeruo Teligui, nisigwdidest. . .servo om.It || 4 theatiljde P tbeBtillide M theBtjli Ji II amica. . .abducere] amica mea quae hoa a me uult accipere M || eoB ABP: hoa SM II 13 calathuB B \\ qaaaBillum A quaajllum £1' || 14 quaaailla A \\ pen- datur BPHM: pcnditur A auiipenditur J{ appendebatar vvJgo || 16 id cBt pulchra Ji Q IS olimpiii A olimphj P olymphi H [ 19 nec Horatius |] ao praeter] proptev FR || 21 qai sunt a. aimiles M: qai eat a. similia ABPH sed a. Bimilea S, || 22 quiqne AB: qui quia FB qui RM || 23 quoal hoa H} 26 Tvno BM II herba] eat add. R \\ 26 caaiam A caaian R caBBiam PHM \ tunc RHM H 29 c.] ordo est add. R || uacinia A uacnia F uaccina H || pinguit R II id GBt componit om. H I 26 ... SEKVll componit^ Me caltha luteola'. nam nisi ^luteola' septimus sit ca- sus, non stat versus. ^moUia' autem tactus plumei scilicet. et hoc dicens ex colorum diversitate quaerit ornatum. 51. CANA LEGAM TENERA LANVGINE MALA mala dicit Cydonea^ 6 quae lanuginis plena sunt: sed non praeter o»liquitatem. nam ut in Aeijeide <(X 325^ diximus, apud Cretenses infamiae genus iuve- nibus fuerat non amatos fuisse. et verecunde rem inhonestam silp- primit, quam Theocritus aperte commfemorat. 52. CASTANEASQVE NVCES bene speciem addidit dicens ^casta- 10 ueas': nam nuces generaliter dicuntur omnia tecta corio duriore, ut avellanae, amygdalaC; iuglandes, castaneae, sicut econtra poma dicuntur omnia molliora. mea qvas amaryllis amabat ne eas viles existimes, quas Amaryllis est amare dignata; nam apud illam in ing^nti fuerunt honore. 15 53. CEREA PRVNA aut ccrei coloris, aut moUia: Horatius cerea Telephi laudas brachiai honos erit hvic qvoqve p. si a te di^ectum fuerit, sicut castaneae in honore fuerunt amatae Ama- ryllidi. 54. O LAVRi licet Horatius dixerit depone sub lauru mea, 20 melius tamen est iuxta secundam formam inflectere; nam melius sonat. PROX^MA myrte vel vicina lauro, vel ad odorem proxima: potest enim utrumque intellegi. 55. sic POSITAE QVONIAM s. M. o. quoniam permixtione vestra suavem odorem creatis. 25 56. RVSTicvs ES CORYDON arguit se stultitiae, quod eum se sperat placare muneribus, qui potest habere meliora: nam supra ait <(2> delicias domini. ^ 57. lOLLAS vel ditior amator, vel eius dominus. 10 nam nuces. . .molliora] exscr. Isid. or. XVII 7, 22 |{ 15 Horatius] carm. Ik13, 2 II 19 Horatius] carm. II 7, 19 2 Bcilicet om. B \\ 3 dicens BH: dicit ABM dixit P jj 4 malo B \\ Cy- donea vulpo: cydea ABM (cozzan supr. vers. a i. e. cottana supr. vers. m) cidea PBH. a Cydonibus primum allata, latine Cotonea add. Masvicius \\ 5 sed non praeter . . . commemorat] et propter obliquitatem uereconde (sic) rom . . . commemorat. Nam ut in aeneide . . . non amator (sic) fuisse i^ jj 8 quam] nam P || 11 ut. . .castaneae om. B |j amygdali neglandes A \\ econtra om. B \\ 13 quas mea Amaryllis Lion \\ digna ^ || 16 telaefi PH \\ laudat A || bracbia] id est mollia add. JS || 17 amarillidae A amaryllidae P ab amarillide M. Talis mixtura scematum in bucolico decorum inducit add. Masvicius || 19 licet . . . sonat] Laurus melius est secundae declinationis. nam melius sonat licet horatius dixerit depone sub lauru mea B || 21 ad odore B || 23 quoniam per Cl mixtionem uestram siiauissimum odorem creatis B || 25 eum B ei ex eum P 26 placere BPM (placare pm) \\ possit Liorb \\ 27 delitias BHM COMM. IN VERG, UL'C. 11 5 58. (hev) iiev qvid volvi misero skhi qiiomodo eum tlicit dis- cedere, quem supra cum eo diximus non fuisae? nam ait <(4^ solua montibus et ailvis. (sed) ratione non earet. Epicurei euim di- cunt, quod etiani Cicero tractat, gemiiiam ease voluptatem, unam quae percipitur, et alteram imagiDariam, scilicet eam quae uaHcitur 5 ex cogitatione. unde ita debemus accipere, liune ueum per cogita- tioaem illa imaginaria voluptate, qua et cernere et adloqui vide- batur absentem. sed poetquam obiurgatione sua in naturaleni pru- dentiam est reversus, earuit utique illa imagiuaria voluptate, ubi nunc sibi ee otiuisse dicit per hanc ratiocinationem 'rusticus es, lo Corydon: uec munera curat Alexis, nec, si muueribus certea, con- oedat lollas.' floribvs Avstrvm quo faciliua areaeunt. 59. FONTIBV8 APROS qui fontes pnros caenosos efficiunt. 60. QVEM FVGIS A D. iterum per phantasiam quasi ad prae- sentem loquitur. et quasi ille dixiaset 'silvas', hie infert 'habita- 15 runt di quoque silvas Dardaniusque Paris', etiam is habitavit sil- vas, qui de dearum pulchritudine iudicavit. 61. PALLAS QVAS C. A. L COLAT ideo dea areiuui Miiierva di- citur, quod de capit<3 lovis nata est: sed quia dea est artium et ingenii, ideo ista, finguntur: nihil enim esoellentius est ingeuio, 20 quippe quo reguutur universa. 63. TOBVA LEAENA LVpVM s. Theocnti sunt isti ver- sus. et bene se revocat ad rusticas comparationes, paene euim fuerat lapsua dicendo 'Pallas qnas condidit arces'. 'leaeua' autem dictum est sicut dracaeua. et quod ait 'torva leaena lupum sequi- 36 tur' verum est: nam necease est ut veniente lupo adventus agiio- scatur leonis. 65. TE COKYDON ALEXi 'don a' autibacebius est; sed 'o' brevis fit, quia vocalis vocalem sequitur: sic Homerus nl^yx&ri ind Tpoiris. 30 IS ideo doa e. q. b.] cf. iBid. or. XIX 20 et mythogr. UI 10, S 11 S9 Ho- meruB] Od. I 3 1 aEvAFH SBBV EM\\ qnotaodo enm] Ordoeet chenqnidmiaero niibi quid uolui quomodo uel cum enm £ |[ 2 ait] ritiod ait M \\S sed iwieruit Stephanus | 6 huDc] hac H\\Q utique] itaqne // 1| 10 bc aibi B se om. M \\ obfnisse M \\ ni- Hticna e^ , . . lollaa om. R \\ 12 quod H \\ qno facilius arescunt] posui florL'» a,d Bustrum, uentnra calidum, quo facilius areacant B \\ 13 caenosoa B cenosoi II M coenoaos APR [| 16 inferre S \\ 16 etiam ia A: et lamis BP et paria MM, om. Bl 13 artium B1^H\ 19 quod] quia B non quod Lion {| sed] sed et ilfaauicius II 81 uuivetaa] KobiH pUceant a. o. s.: id eat nobie placeant car- mina aute omnia add. R || 22 a,] Torua id est crudelis et terribilia add. B \\ 27 ad n. 64 O^tiHUB: herba eat. Lascina; uoluptnoaa et deBidioaa B, ed. St^h. | 89 qnia) qua,ndo M \\ itequitur] et BDbaadi a superioribue 'sequitur' add. B {| sic. . . TpoCijB om. B II TiAaN.tHH nrti tpoihc A Tiaa^HXfiH nirpoiKc P TMaNaH Bni 28 SERVII 65. TRAHIT SVA QVEMQVE VOLVPTAS notatur a criticis, quod hanc sententiam dederit rustico supra bucolici carminis legem aut possibilitatem. 66. ABATRA IVGO REFEBVNT s. I. Horatius videre fessos 5 vomerem inversum boves collo trahentes languido. et hoc vult dicere: omnia excepto amore finiuntur. 67. ET SOL CBESCENTES D. D. V. variavit, nam ait supra <^ 83^ maioresque cadunt altis de montibus umbrae. ^dn- plicat' autem auget: Sallustius et Marius victus duplicaverat 10 bellum. 68. ME TAMEN VBIT AMOB cum iam calor sit solis exhaustus. 69. QVAE TE DEMENTIA CEPIT id est cur amoribus vacas, cum multa sint, quae debeas in agro perficere? 70. SEMIPVTATA TIBI F. V. I. VLMO EST plus est, quam si in- 15 putata diceret; tolerabilius enim est non incipere aliquid, quam incepta deserere: hinc est illud in primo <[37> mene incepto de- sistere victam? item in georgicis atque opere in medio defixa reliquit aratra. sane geminam arguit neglegen- tiam, et quod semiputata vitis est, et quod frondosa ulmus; nam 20 utrumque obest: unde est in georgicis bis vitibus in- gruit umbra. et aut simpliciter intellegimus hunc locum, ut suam arguat neglegentiam: aut certe illud est: non mirum, me esse dementem, qui habeo vites semiputatas. nam in sacris dici- tur, quod corripiatur furore qui sacrificaverit de vino, quod est de 25 vitibus inputatis. 71. QVIN TV quin immo. hortantis est. qvobvm indiget vsvs id est quae rusticus usus requirit. sane et *eget illa re' di- cimus, ut eget ille senatu, et *eget illius rei': unde est *indiget' nam et hoc utroque iungitur casui. 4 Horatius] epod. II 63 || 9 Sallustias] hist. I 26 Dietsch. I 31 Kritz 1 voLVPTAs] id est et coridon (leg. Corydona) et alexin uel generaliter omnem hominem. et add, B \\ notatur a criticisl i. e. reprehenditnr a maiori- bus stfpr. vers, m || 2 super P || 3 poBsibilitatem] cxcusari tamen potest, quia sententia vulgata est, ut Terentins in Andria dat servo: ne quid nimis add. Masvicius \\ 4 fesso HJib uomeres P uomere BHJi uersum M\\6 omnia] quod omnia B || finiuntur] uel quod omnia coepta finiantur amore add. li || 7 varia- vit] locutionem add. JB || 9 auget] naturale est enim ut sole in occasum uer- gente maiores umbrae efficiantur add. B || duplicauerant ^ || II cum. . . exhau- stus] subaudi cum . . . exhaustus, ego tamen amore ardere non cesso JS || l^ ad V. 69 A Corydon: interiectio dolentis est B \\ 16 me H|| 18 reliquid APH\\ 19 estj sit vtUgo || 21 intellegamus 22 ) 25 inputatis] vel alio sensu: sicut semipu- tata vitis tarde fructus suos facit, ita ego tarde adquiram gratiam Caesaris bucolico carmine. Vult se intelligi Aeneidos scripturum Caesari. Debuisti perfectiora carmina componere, non sic vilia add. MasviciiM. cf. schol. Bern. et L Filarg. explan, || 28 unde est] sic et i^ || 29 utroque libri. cf. Nem For- COMM. IN VERG. BUC. I 72. DETEXERE multum texere, fimre, perficere; nam modo Me' non minuentis est, sed augentia. 73. INVENIES ALiVM si TE Hic F. A. alium Alesin, id eat alium puerum formosum, qui te miuime spernat. et volunt qui- dam, hoc loco allegoriam esse antiquam in Auguatum, ut iatelie- 5 gamus, inveuies alium imperatorem, si te Augustus contemnit pro agris rogantem. sed melius simpliciter accipimus hunc locum: nam nihil liabet, quod possit ad Caeaarem trabi. illud vero paulo post paene aperte dicetur iu Augustum Caesatem quoniam* Fors omnia versat, 10 ECLOGA TERTIA. 1. Dic MiHi DAMOETA trausiit in eclogam plenam iurgii et conviciorum pastoralium: qui enim bucolica scribit, curare debet ante omnia, ne eimiles sibi sint eclogae. quod etiam Vergiliua fecit: nam prima habet unius otium et alterius, qui de suo agro pellitur, conqueationem; aecunda araantem exprimit rusticum; liaec 16 vero lites habet et altercationem. unde etiam dramatico charactere scripta eat; nam nuaquam poeta loquitur, sed introductae tantura peraonae. novimus autem tres characteres hos esse dicendi: unum, in quo tantum poeta loquitur, ut est in tribus libris georgicorum; alium dramaticum, in quo nusquam poeta loquitur, ut est in co- 20 moediis et tragoediis; tertium, mixtum, ut eat in Aeneide: nam et poeta illic et introductae personae loquuntur. hos autem omnes characteres in bucolico esse convenit carmine, sicut liber etiam Usqq. E. . iBid. < . Vni 7, 11. of. Diom. p. 482, mmf. II' p. 263 Sjj. || cftaui] Parna: pro para. indicatiuum pro imperatiuo po- suit add. -fi H 1 niDltuia teit^re om. P || 2 augentiB] et hortatur se quasi inati- Gam ut aliqnid operiB eierceat et uou rebua inutilibas uacet et, ei aliud nou oalet, fiEceHaa uel eorbea texat add. R ea qmie vimiaibns et fortioribus aunt aUiganda, tn niolli iouco via ligare, id est amicitiam vili canuiue quaeris bu- colico aild. Maavicivs Q 3 id est alium puerum BR: id SBt om. reliqui | 4 for- moBitaimum vulgo |[ minime spemat] nou apernat. Fastidit: deBpicit et spernit il H 5 ad auguatiim ii B 6 si te hic AuguHtus Lio» U T melioa est b. accipimus F meliuG eat si a. accipimus H melius est ut s. accipiamus Ji U D aparte A \[ ' IKClPrP DE TKttTIi it. II tranait vttlgo || eglogaui libri, vt solent || inrgii] litigii vulgo || 12 con- srum BF: conuitiorum reliqui || aeripait AM (corr. Bi) || 16 caraotere, t*( tnfra bia caracteres libri. uel carmiue add. It U 18 boa om. M \, unum] eiage- maticon add. H exegematicum add. M, wm hahet Mdorus. eeterwii exegeti- con vel die^'ema.ticoa dici debait || 20 loqnitnr] sed introdiictae tantuui per- sonae add. Masvicim || 22 iuductae FH || locuutur AM 30 SERVII iste demonstrat. nam habet in quo tantum poeta loquitur, ut <(IV ly Sicelides musae, paulo maiora canamus; habet mixtum^ ut <(X ly extremum hunc, Arethusa, mihi concede laborem — nam etiam Gallum illic inducit loquentem — ; habet dramaticum^ 5 ut in prima ecloga, item in hac, quam miro ordine, ex rebus com- raunibus veniente, composuit: habet enim in ipso quasi primo oc- cursu lites et iurgia; inde quaeritur iudex, quo praesente habent conflictum et disceptationem; sequitur inde sententia, quae universa •concludit. cviVM pecvs ab amaritudine coepit; nam dicendo 10 *cuium pecus' ostendit eum esse mercennarium. ^cuium* autem an- tique ait, vitans homoeoteleuton, ne diceret *cuius pecus', quod modo trium est generum. antiqui dicebant sicut ^meus mea meum'^ sic ^cuius cuia cuium': Terentius quid? virgo cuia est? 2. NON, VEBVM AEGONIS amare etiam hic, rivalis eius pecora 15 esse, dicit, ut et divitias illius ostendat, et dicat duras esse huius (partes), si quidem rivalis eius, traditis ovibus, solus amicae com- munis amoribus vacet. mihi tradidit meae fidei commisit et credidit. 3. NEAERAM amicam communem suam et Menalcae. 20 4. DVM FOVET dum amplectitur. praeferat illa veretvb ac si diceret, ideo timet ab illa discedere, quia scit me praeferri, si ipse discesserit. 5. Bis mvlget in hora quod bis per totum diem debet in ovibus fecundis fieri; nam pro laude in georgicis <^III 400^ posuit, 13 Terentius] Eun. II 3, 30 1 nam habet in quo poeta loquitur tantum A n. h. simplicem in quo tantum poeta loquitur PB nam habet exagematicon H nam habet BM (il- lum exegematicum in quo t. p. 1. in marg. add. m) \\ 4 loquentem] et poeta loquitur add. 12 1 6 uenientem H\\ 7 habent ABBmi habeant PH habet M\\ 10 mercennarium] quasi qui non suum sed alterius pascat pecus add, B est autem Theocriti carmen (IV Isq.) Elni fioi, co Kogvdoiv, xivog cct §6sg; rj ga ^iX(6vSa; OvKf dXl' Atytovog add. Stephanus^ cuium] cum JS || 11 quod trium generum dicebant antiqui a {ante trium quatttMr litterae radendo deletae in A, item una ante generum); sed cf, schol. Bern. et Serv. {Serg.) comm. in I)on, p. 436, 11 K. II 13 quod A \\ 14 aegonis] id est non est moeliboei sed egonis add. B II hic libri: haec exemplaria praeter Lionianum \\ riualis en eius H || 16 ut. . .partes] ut ostendat et diuitias illius esse et dicat duras huius B || duras' pecudes M \\ 16 partes additur vulgo. fortasse et curas iniciat huius animo | eius] ei PH eius qui M, om. B \\ 17 vacet] nam egon riualis intellegitur me- nalcae add. B \\ 18 credidit] Infelix o semper ouis pecus: ordo est ^o infelix pecus semper ouis', id est semper futurum imbecilla (inibecille vulgo) add. B, ed. Steph,\ 19 suam] sibi B \\ 22 discesserit] Hic alienus ouis custos: id est mercennarins alterius. et uertit se ad ipsum pastorem add. B. Alienus : alienus dicitur, qnamvis fuisset de ipsis et non sit alienus; propter crudelitatem et avaritiam dicitur alienus add. Masvidus \\ 23 bis scripsi: uis B uix reliqui \\ debet] potest exemplaria praeter Lionianum \\ 24 fierij iste in una hora facit, ut sibi iam plus adquirat de alieno pecore add. B COMM, IN VERG. BUC. III 2-9. 31 bis ad diem inulgeri oves, dicens quod surgente Jie imilsere horisque diurnis, nocte premunt; quod iam tenebria et soie cadente, sub lueem exportant calathis. quid autem sit 'bis mulget in hora' ipse dieit, 'et sueus pecori et lac snbducitur agois '. e 7. PARCTVS melius liic distinguitur: Jicet possit dici etiam 'parcius iata'. aensus auteni est: noli valde haeo obieere, tamen scias viris fortibus obiciendas rapinas: ipse enim ait in viili.<^610> couvectare iuvat praedas et vivere rapto. 8. NOVIMVS ET Qvi TE aubaudis 'corruperint', quod suppressit lo verecunde, licet Theocritua aperte ipaam turpitudinem ponat et ex- primat, TRANSVERSA TVENTiBVS BiRCis hircos, id est capros, libidinosa constat esse animalia: unde Horatius libidinosns iui- molabitur caper et agna Tempestatibus. quod etiam Plinius Secimdua dicit hirci ei casu aliquo coeuntes vident, adeo in- 16 dignantur, ut in eos paene impetum faciant. hinc est 'trans- versa tuentibua hircis', id est veatram turpitudinem indignantibus. alii hoc inprobant et legunt 'hirquis' — hirqui autem suut oeulo- rum anguli aecundum Suetonium Tcanquillum in vitiis corporalibus — , ut sit aenaus: novimua, qui te corruperint, hirqnis transversa tuen- 20 tibus, ut ait hypallage pro 'oculis in hirquoa retortis', quam rem aolet libido perficere: unde Iuvena]is <[VII 241^ oculosque in fine trementes, Persius ^l 18> patranti fractus ocello. 9. SED FACILES NYMPHAE RISERE ideo, inquit, indulserunt nyraphae, quia mitea aunt et exorabiles; aic in georgicis <(IV 535^ 26 et facilea venerare napaeas. sacello id eat in loeo sacro; nam diminutive dictum est. 3 aecnndnm Snetonium] p. 272, 3 Reifferach. 6 iLgnlsj SncuB pecori; id Gst pingnedo. Lac Babducitnr agniB: non ba- bent oueii nimiam □inlaao unde agnoa nutriant: uel etiam ipeas dugb ognoa nooant, qnibun dicit lac Biibduci id est auferri add. J? |[ 6 HAnrtvs A II | hic ert diatingQendnm E \\ 7 partins APHM || et eat eenBUB B || boc K | 8 in vit. ^749> vutgo. sane eo loco convectace legitw, cum ix 810 eoraportare Ugi»iuT,\ B inbat FH inbet R \ raptol Memento: pro acito add. R {| 10 connpernnt A II 11 ezprimat] if oiS jii\i,vae ot' lyA xaztilaaa xal zv eiaafms tv Tcoze xiy- vlii^v (V 116) add. Stephanus, figura haec est brevitatie per detractionen], non tamen anoaimmieif, ut Ju IX (3,59) ait Quintilianue; nam in aicoaiaix^aH quid taceatur eat incertum aut longiore sermone explicandum, hic unnm verbum et manifcBtum quidem deaidemtur. porro 'faciles nympliae' clementes, te pro tua tarpitudine non punientea add. Masvicivs \\ 12 nrncis AM \\ byrooe AM\[ IS libinoBOB P II 16 byci M: idoirco A PHB \\ uiderint E || 16 in eo P ] paene Offl. P II 13 hyrquis uf et infra M \ hirci aunt H\ 19 Hotonium A || S3 froctuB M\ frnctns APHR || ooellos P || 24 ideo inquit PM: ideoque A ideo quid BH propitiae ideoque i^ | 2G itenare P uenenara H H neapeaa A jj teholimn 32 SERVIl 10. TVM CREDO et rustice et naturaliter respondet: non enim ante purgat obiecta, sed alia obicit. ita enim irati facere consue- runt, cum aut non potuerint aut noluerint obiecta dissolvere. 11. MALA FALCE qua tu male uteris. et dictum est ex affectu 5 utentis, sicut inutile ferrum cingitur. in hoc autem maximum nefas est quod ait Wites novellas', quia vetulae et cum utilitate inciduntur. fuerat autem capitale supplicium arbores ajienas inci- dere. et ^arbustum' quidam locum, in quo arbores sunt, volunt accipere, sicut salictum. 10 12. ARCVM ET CALAMOS nam habent arma pastoreS; ut in georgicis docuit <(III 345> armaque Amyclaeumque canem Cressasque pharetras. 13. PERVERSE MENALCA aut converse ad turpitudinem: aut intellegamus fuisse quendam Menalcam nobilem, ut istum perver- 15 sum Menalcam dixerit illius comparatione: sic Sallustius saevus iste Romulus. 15. ALIQVA aliquatenus, aliqua ratione. 16. QVID DOMiNi FACIANT A. C. T. FVRES plerumque personae suis nominibus exprimuntur, plerumque etiam per officia designan- 20 tur^ ut si dicas ^philosophus'; nomen ipsum ponis, si autem velis dicere *sapientiae operam dans', personam exprimes per officium, sicut hoc loco fecit: nam pro servo furem posuit; furta enim spe- cialiter servorum sunt: sic Plautus de servo homo es trium lit- terarum; id est fur. 25 17. NON EGO TE VIDI m^nifesti eum furti arguit dicendo 'vidi'. 18. EXCIPERE dolo capere, ut excipit incautum. la^ 5 inutile] A. II 510 || 8 arbnstum . . . salictum] exscr. Isid. or. XVII 6, 2 || 15 Sallustiusl or. Lepidi § 5 p. 111 lord. hist. I 41 Dietsch. 45 Eritz. Q 22 nam . . .sunt] cf. Non. p. 310, 18 || 23 Plautus] Aulul. II 4, 46 || 26 excipit] A. III 332 ad sACELLo adscriptum ante transveba haib. APHM, ante sed faciles 22 || de 8ACELL0 de quo loco B l 1 ceedo] Ordo est: tum credo cum uidere, subandi ^Dymphae', incidere me mala falce arbustnm myconis et nouellas uites add. B\\S dissoWere] et iste quasi sub sua persona alteri obicit crimen add. B\\ 6 quia PBM: quam ABH nam Stephanus^ 7 absciduntur 22 1| 9 salictum] ar- cvM et calamos rursus et iete rusticus discrimen obicit. et est sensas, quasi dicat: aut forte cum te vidi, cum fregisti arcum et calamos Daphnidis, id est alterius pastoris, utvidelicet ei malitiam simul et invidiam obiciat, quae Bur- mawms in L extare affirmat, add. Masvicius \\ 13 aut peruerse B || 15 saeuus Servii libri scaeuus Sallustii Vaticanus\\ 16 ad v. 14: Cum uidisti puero d. d.: id est arcum et calamos: neutrum euim saepe absolute positum diuersa genera comprehendit B \\ 17 aliquatenus om. A \\ 18 qvid facla.nt d. ABM \\ domini om. P\\ 19 etiam om. BBM \\ 20 ipsius B \\ 21 exprimes H: exprimens AB ex- primis PBM \\ 24 fur] nam praemisit ^quid domini' et secutus est ^fures', id est serui. Non: id est nonne add. B \\ 25 manifesti eum M: manifesti enim AH manifestum enim B manifeste num P (manifeste enim p) manifeste enim eum B \\ vidi] Pessime: subaudi ^damoeta' add. B COMM. IN VERG. BUC. IIl 1 TRANTE LYCiacA lycisci sunt, ut etiam PHniuB dicit, canea nati ex liipis et canibus, cum inter se forte misceantur. 20. POST CABECTA L. loca caricis plena. caris aut.em lierba est acuta et ilnrisaiina , sparto similis: alibi et carice pastus acuta. sane hoc loco superduam volunt esse allegoriam, dicentes 5 rem nusquam lectam Je Vergilio. aiuat euim hoc; Varus, tragoe- diamm acriptor, Labuit uxorem litteratiasimam , cum qua Vergiliua adulterium solebat admittere, eui etiam dedit scriptam tragoediam, quam illa marito dedit tamquam a se scriptam. hauc recitavit Va- rus pro Bua: quam rem dicit Vergilios per allegoriam; naui tra- lo goediae praemium caper fuerat: HoratiuB carmine qui tragico vilem certavit ob hircum. aed meliua sinipliciter accipimus: refutandae enim sunt allegoriae in bucolico carmine, nisi cum, ut Bupra dixiraus, ex aliqua agrorum perditorum neeessitate de- scendunt. 15 23. MEVS CAPEK mihi debitua merito victoriae. 24. BEDDEBE F068E N. scilicet ne sno iudicio videretur e.sse superatus. 25. CANTANDO Tv ILLVM imperitua peritum. CEBA IVNOTA PviT Bupra Pan primus calamos cera coniungere 20 plureB instituit. 26. IH TEIviiS cousuetudo euim fuerat ut per trivia et qua- drivia nlulareut et fiebile quiddam in honore Diauae cancrent ru- stici ad reddendam Cereris imitationem, quae raptam Proserpinam in triviis clamore requirebat. novimus autem eandem esse Proser- 25 pinam, quam Dianam: sic in Aeneide <1V G09)> aocturnisque Hecate triviis ululata per urhes. .j jisacr. iBid. oc. XIJ 2,2! leid. or. XVII U, 102 || 4 ulili] georg. III 331 || 10 n ■cf. iBid. or. Vtll 7, 4 || II HoratiuH] a. p. 220 . 1 licisci A Ijcjsci Jlf luscici R Ijciscae vulgo ]| 2 (ul v. lEI sq. Proripit: id eet aiifngit et a, conBpectu aufert nel erra.t. Ille; id eet capei', Tityre: B,liiis pastor. Coge: id eat cotlige eb in uaum redige B {ed. Steph.) ad v. 19 PHOBipiT ingerit, imniittit, ti.le fnr Danicl. cf. schol. Bem. || 4 sparto] i. e. past aapr. vers. tii || 5 sane ut Serviua dieit Buper hoc loco Saniel j| 8 commit- tere B \\ U fuit M H 12 a«cipiamus it || 15 od v. SL Caatando: id eat dum ego caalo B. an pro 'ergo', nt ComminianiiH dicit Saniel. cf. setiol. Bern. || IG mihi M, om. reliqui Q deditus A \\ victoriae] Fatebatur: confitebatur me esse uictoTem add. R || 19 illvh] Bubaudia 'meroiati' aut certe ''auperaati' id eat Oijd. Ji II CBBA. . .supru] viNCTA couiuncta aupra B \\ ■viiicta H \\ 20 primOB A J 23 iN tbiviib] triuium est ubi trsB uiae aimul ueniunt add. B \\ consiieto P (con- snetudo p) i quadrunia A \\ 23 in bonore libri, in bonorem vuigo {| 24 inmita- tioDem B initiationem coni. Ueivsius 34 SERVII 27. MISERVM CABMEN tristC; flebile^ quale canuiit stipulae, et quod congruit ad imitationem matris orbatae. 28. vis EBGO INTER KOS aut nostri comparatione: aut^ quod melius est^ nullo iudice praesente; postea enim ex inproviso Palae- 5 mon adveniet. VICISSIM experiamvb id est amoebaeo carmine. amoebaeum autem est, quotiens qui canunt^ et aequali numero ver- suum utuntur^ et ita se habet ipsa responsio, ut aut maius aut contrarium aliquid dicant^ sicut sequentia indicabunt. 29. EGO HANC viTVLAM subdistingue , ut ita intellegamus: ne 10 eam vilem existimes. 30. BIS VENIT AD MVLCTBAM BINOS ALIT VBEBE FETVS ut eam laudare et ex fetu et ex aetate videatur. male enim quidS.m quaestionem moyent, dicentes^ vitulam parvam esse nec congruere ut eam iam enixam esse dicamus, sed debere nos iuvencam sub- 15 audire, ut sit: ego hanc iuvencam ponO; vitulam ne forte recuses. nam et vitula a viridiore aetate dicta est^ sicut virgo, et paulo post ipse dicturus est <^48^ si ad vitulam spectas, nihil est quod pocula laudes^ item <(109^ et vitula tu dignus et hic: unde iuvencam subaudire non possumus^ sed secundum superiorem 20 sensum intellegamus. vitula enim est nomen aetatis, non quod tantum ante partum iuvencae possideant. mvlctbam et feminino genere dicimus *haec mulctra' et neutro *hoc mulctrare', unde est in georgicis ^II 177^ implebunt mulctraria vaccae. alii fa- ciunt discretionem, ut sit ^mulctra' tempus quo mulgentur animalia, 26 'mulctrare' vas in quod mulgentur. 31. DEPONO in sponsione coUoco, sequestro. 32. DE GBEGE NON AVSIM Q. D. T. supra euim eum aliena pascere dixit animalia; ut <^1]> dic mihi Damoeta, cuium pecus? 33. INIVSTA NOVEBCA epitheton generale novercarum. 16 nam et yitula e. q. s.] cf. Isid. or. XI 2, 21 et XII 1, 32 || 26 mulctrare. . .mulgentur] cf. Isid. or. XX 6, 7 1 CEBTAMEN H || quale . . . congTuit] quale solent rustici reddere. Stipula: per stipulam quod congruit JR || 6 est] carmen add. H || 8 dicat StephofMS \\ in- dicabunt] Experiamur: id est probemus add. B ^ 9 yiTYLYH A {corr. a) || hic subdistingue M || 10 existimes] quod dicit ^ne forte recuses' add. 12 || 12 et avde ex fetu om. BPH\ 16 depono vulgo || 16 et om. P || 17 spectes AB (corr. b) \\ 18 laudas AB {corr. a) || 21 iuuencae PBH: uaccae ABM^ possideat A \\ 22 t.la mulctra] uas in quo mulgetur add, Daniel. cf. schol. Bem. || mulctrare HW 25 mulctrale AB (corr. b) mulctrares H || vas M, om. reliqui || in quo AB {ia quod a) \\ 26 depono] in pignere pono add. B \\ sequestrol Qvo naNosE qua sponsione, quia pignu^ sponsioni est add. Daniel. cf. schol. Sern. Tu dio me- cum q. p. c: id est quid pigneris loco statuas. Non ausim: id est non audio uel audeam. Deponere: in pignore collocare add. B 34. BI8QVE DIE N. A. PECVS ct cnin vadit ad pascua et cum inde revertitnr, alter et haedos male quidam privigiium ac- cipiunt: 'alter' euim de duobus dicimus, non de tribus. unde 'alter' de noverca intellegamus, nec nos moveat, quod 'alter' dixit de fe- mina: nam et in subauditione ponnntur ea quae non possuinus di- 6 cere, et scimus, quia quotieus baec duo geuera iuiiguntnr, femininum uon praeponderat. 30, IN8ANIEE LiBET QvONiAM Tipi vcl sub sponsioue conten- dere, vel, qnod melins est, carmiua compouere: nam insani dicnn- tur poetae. 10 37. DiviNi oi'vs ALCIMEDONTIS laus ab artifice: Cioero Poly- cliti esse dicebaut. pocvla autem fagina qnaai rem ma- zimam. 38. QVIBVS ToiiNO FACiLis Douatns aic legit: legitur tamen et 'tomo facili' ad excludenda duo epitheta, quod e.st in latinitate 15 vitiosnm, si sit 'lenta facilis vitia'. 39. CORYMBOS uvas hederarnra. 40. CONON dux fuit, cuius nomen dicit, quia in omnium ore versatur: nam pbilosophi tacet, quod non facile potest ad rusticum pervenire. et bene ea dicit philosopbi, quae ad rusticum pertiiieiit, 30 ut 'tempora quae messor, quae curvus arator haberet'. 41. liADfO id est virga philosophorura, qua geometrae lineas indicant. inventa autem est haec ars tempore, quo Nilus fdua aequo crescens confudit terminos possessiouuiu : ad qnos innovandoa adbibiti sunt philosophi, qui lineis diviaerunt agros. (inde) geo- 26 metria dicitur, cum non tautum terrae, sed ct maris et caeli et 3 altor enim . , . tribna] ef. laid. diff. verb. 30 || 11 Cieero] in Verrem act II lib. IV 3, 6 II 23 inTeata aatem eat s. q. s.] cf. Isid. or. III 10, 1 1 cnm viLdit ego: conuadit S diun uadit religui |j dnm inde vtdgo J{ 2 IRnaa itbri || privignnm] i. e. filia.atrum SHpr. verB. m || 5 non mn. A | B temini- nnm non praepoDdera.t PII: femininuin praeponderat AS mnBcnliQnm prae- pDndemt non femininiim R mascaliQum praeponderat M || 7 praeponderat] Fatebere: pro ^fa.teberiB', id eat quod multo tu ipae maiaa esse dicea add.R\\ 10 poetae] qui Bunt divino fnrore conciti otid. Fabridu», pro meudaciiB acili- cet variiaqne qnibna uacant fictioniboB add. MaeDicivs. Pocala,; naaa ad bi- bendam. Fagiria; de fago, quasi rem maximam dixit. Caelatnm; pictum uel aculptum add. Jf | II ab airte A ab axti B || Cicero . . . maximam om. S \\ 14 le^it] id eet facilie add. S || 16 vitia] Lenta: flezibiKs. Tomo: tornatura. Ve- stit: oinat add. JR \\ 17 ederajrum APM. In medio; id eat pocoli add. R || 18 fait] athenienainm add. M \\ 19 tacet] iiomen add. B \\ nam . . . tacet] Et qiiia fnit alter: philosoplii nomen tacet R \\ 20 partinere B | ea] tantum add. B [| quae ad maticoB pertinent, hoc cat terrae culturam .R 21 ut...baberet om. ^ II 32 qna. . .indicant] qnae geometriae lineas indicat S \\ quia P || geometrae PM: geODietriae A gcometrici B geometrice U \\ 23 qno apud aegyptam DilnB S H 25 inde addiUtr vulgo (| geomctrica PH 36 SERVU aeris spatia metiri consueyerit. significat autem aut Aratum aut Ptolomaeum aut Eudoxum. 43. NECDVM ILLI9 LABRA ADMOVi hypallage est — pocula enim labris adhibemus — , ut dare classibus austros. et tantam in eis 5 dicit venerationem^ ut necdum illis usus fuerit. 44. IDEM ALCIMEDON irrisio est, facta iteratione verborum. et mire omnia in vituperationem trahit^ quae ille laudavit. et NOBis FECIT ac si diceret: putas te solum habere pocula? cui enim Alcimedon non fecit? tu pro reverentia ea non tangis, ego ideo, 10 quia vilia esse existimo. 45. MOLLi ACANTHO quia ille dixerat <38> ^lenta vitis'. 46. siLVASQVE SEQVENTES non secutas/ sed quasi adhuc se- quentes. 49. NVMQVAM HODIE EFFVGIES ac si diccret: excusationes, ne 15 contendas^ requiris, non quia vilia aestimas pocula. veniam de- scendam. 50. AVDIAT HAEC TANTVM subaudis *aliquis'. Hantum' autem ideo, quia suspicatur eum victum non posse cedere, qui ita etiam ante certamen est contumax. vel qvi quasi requirentis est, cum 20 subito Palaemon adveniat. alii distingunt Wel qui venit'. bene autem dubitat, ne eum ipse inmisisse videatur et sit credibile, quod ad eius iudicet gratiam. hoc etiam Damoetas sentiens dicit ^nec quemquam fugio', id est conseutio etiam ad editicium iudicem: edi- ticius autem est iudex quem una pars eligit. 4 dare] A. III 61 1 consueuerint 3f || 2 tholomeum AH ptholomeum Ma \\ Eudoxum] Tem- pora quae messor: id est quando oportebat a^colam metere. Quae curuus arator: hoc est quando esset arandum add. -R || 4 adhibemus] non labia pocu- lis add. B \\ et . . . fuerit] et tantam eis dicit habere uenerationem , ut necdum illis labra admouerit, hoc est necdum eis sit usns. ^admoui' autem est ap- plicui. Condita: id est reposita -R || 9 tu pro reuerentia eis non uteris, ego ea quasi uilia esse existimo E \\ ego ideo PM : haec uideo A B sed ego H \\ 10 quia om. H \\ existimo] Circum: in circuitu add. JB || 11 acantho] genus est florie add. B (ed. Steph.) \\ vitis] Orphea: Orpheus fuit poeta theologus cytara canens tanta dulcedine, ut siluas mouere diceretur. ^Orphea' autem accusati- uus est grecus add. B || 12 non . . . sequentes] bene sequentes adhuc dicit, non secutas, ut sculpturam, quae erat in poculis, et artificis peritiam laudet B (ut a. p. 1. ed. Steph.) \\ 15 quaeris B || aestimes i2 1 18 non om. jB* || 19 yel qvi] quod autem ^uel qui' dicit B |{ cum subito Palaemon adueniat P: cum subito palaemon ABH cum subito uenit palaemon M et tamquam subito uideat palemonem superuenientem dicat uenit ecce palemon i2 || 22 gratiam] Effitiam posthac: meo certamine et uictoria fatiam. Lacessas: fatiges. Quin age si quid habes: id est in certamen et fac quicquid potest {J^ge potes). Mora: tar- ditas uel pigritia, Non erit ulla: id est non cunctabor inire certamen add. JS|| hoc. . .dicit om. B || etiam] autem 3f || dametas Ai menalcas BPHM^ sensiena P (sitiens p) || 23 edititium et edititius P || 24 eligit] Cicero pro Plancio (XV 36) ^nequo enim quidquam in hac lege nisi edititios iudices secutus' add. Masmc. COMM. IN YERG. BUC, 111 43-62, 53. viciNE PALAEMON benivolum reddit ex vicinitatis comme- moratione: Terentiua vel virtus me tua vel vicinitas, quod ego iu propiiiqua parte amicitiae puto. 56. NVNC OMNI8 AGEB NVNC 0MNI8 PAHTVHIT AEBOS ipse aiibi parturit almus ager. sane bene subdidit 'nunc frondent silrae' 6 referens ad arborea steriles: nam 'parturiunt' de pomiferis dicimus. vult autem tempua exprimere, quo et deliciae suiit in agris et ru- stici miuus laborant, ut ait duplex ad cantilenam invitatio. 59. MENALCA ALTEBNIS D1CETI8 quia quasi iratus fuerat, quod Oamoetae prior locus dabatur, ait 'alteruis dicetis': in amoebaeo lo enim carmine difticilior pars respondentis est, qui non pro suo ar- bitrio aliquid dicitj sed aut maiorem aut contrariam format re- sponsionem, ut diximua supra <^28^. CambnAE musae, quibua a cantu nomen est inditum. 60. AB loVE PRINCIPIVM MV8AE vel musae meae ab love est ib principium: vel o musae, sumamus ab love principium. est autem Arati, qni ait 'Ex ^ihq «pj;^(iEff*a zbv oideaot' Hvd^tg i&fitv Sp- pjjTOw. lOVis OMNiA PLBNA Lucanus Juppiter eat quodcumque vides, quodcumque moveris, ipse alibi spiritus intus alit, totamque infusa per artus mens agitat molem: so ipse euim est spiritua, sine quo nihil movetiir aut regitur, 61. COLIT TEEBAS amat: ceterum auperior colitur, uon colit inferiorem: sic alibi unam postbabita coluisse Samo, id est amaase. nec mirum si rusticus sumpsit ab love principium, quem amare terras coustat et habere carminum curam. s;> 62. ET ME FilOEBVS AMAT aut aimile est quod dicit, quia uni- cuique deus, quem colit, summus videtur, ut summe deum, L. ad Ter. Adelph. m 2, 54|| 3 puto] Kes DOn parua: id est dod pama conteatio. Reponaa; id eiit a.d- uertaB quae ioniceni certantes prOBequemur add. li || i auuob] id eat tnictiini profert add. Ji\\b sane. . .dicimus] Nnnc frondent siluae: bene hoc addidit re- ferena. . .djciiuus. Frondunt antiitu tantuiiiiaodo quae sine frnctibns snnt Ii\\1 delitiae A M \\ eiat A \ 9 mrtlitn quasi iratua fiierit Mouali^as || 10 piiorif: priua reliqui II ait] idcirco djcit JK || II qui] qnia M || 12 dicat P ( 16 eat autem . . . " 2" II eBt aut temL'iati quia ite naBioc apjujueoa ONor^EnoT ^n^pec ON A est antem temerati qni ait KAoiOKAPzuiiioe i\oh uvw naoT ftFFNTON P est autem erati qui ait EXAaioc ai<3i>.iHBea oHova buo- EN PPuiON M ant temeritate R qui ait . . . appijraf omissis || 16 PLsiu] in omuibu!) est iuppiter adiL, Luuantis. . .moleDi om. R \\ 19 vides quod- comque om. APH\\2l aut] ac // 1 23 inferioreui BSa: superiotem APHM\\ nniun P|| 24 si ruaticua M: aicnlus AB si Biculia P (aiculia del. p) ai aic///// H (aicnluB fwiste videtuT) si S M 38 SERVII sancti custos Soractis Apollo, ut Apollinem exaequaverit lovi: aut certe ordo sit talis *me et Phoebus amat', ut et plus dicat, nec lovi videatur Apollinem comparare. 63. SVA MVNERA ipsi grata, id est laurus et hyacinthus. nam 5 scimus et Daphnen, Ladonis fluminis Arcadiae filiam, dilectam ab ApoUine et Terrae miseratione in laurum conversam, et Hyacinthum amatum tam a Borea quam ab Apolline: qui cum magis Apollinis amore laetaretur, dum exercetur disco, ab irato Borea eodem disco est interemptus et mutatus in florem nominis sui. 10 65. ANTE viDEBi antequam lateat: Horatius nunc et laten- % tis proditor intimo gratus puellae risus ab angulo. 66. OFPERT VLTRO iste plus dicit lege amoebaei carminis. 67. DELIA NOSTRis Deliam alii amicam priorem volunt, alii Dianam, quae est a Delo et est canibus nota, per quos venamur, 15 quasi dea venationis. nam si ad amicam referas, hoc dicit: sic ad me frequenter Amyntas venit, ut canibus meis notior sit, quam amica Delia. 68. PARTA praeparata. meae veneri meae amicae. 69. aeriae aerii coloris. congessere nidificavere. 20 71. AVBEA MALA DECEM Misi plus dicit: nam cum ille dixisset se esse missurum, iste se iam misisse confirmat. ^aurea' autem aurei coloris. et volunt quidam hoc loco allegoriam esse ad Augu- stum de decem eclogis: quod superfiuum est: quae enim necessitas hoc loco allegoriae? 25 73. DivvM BEFERATis AD A. ita, inquit, mecum dulce locuta est Galatea, ut deorum auditu eius digna sint verba. 74. ANIMO NON SPERNis id est libentissime habes. et est li- totes figura, sicut munera nec sperno. et multi hunc locum allegoricos accipiunt, ut videatur Augusto dicere: quid prodest quia 30 me diligis, si ad capiendos hostes pergens in otio me relinquis? dicitur enim Vergilius sequi voluisse Augustum contra Antonium ad Actiaca bella properautem. amynta vocativus graecus est. 4 nam scimus e. q. s.] exscr. mythogr. I 116 et 117. cf. mythogr. II 181 10 HoratiusJ carm. I 9, 21 || 28 munera] A. VII 261 2 ordo talis est R \\ dicat] non solum iupiter ckI(L Ji non solum Inpiter, sed et Phoebus add. Masvicius \\ 8 exerceretur BII\\ 10 videri] a me add. Ste- phanus || 14 uenatur JK || 19 aereae et aerei H \\ nidificare AH (corr. a). Pa- lumbes: aues ueneriae add. R | 20 dixisset] parata habere et add. B i 21 iste se A: iste BBM is se PH | 22 et supciiSunm est quod quidam uolunt... eglogis: quae enim e. q. 8. Bf^ necessitas est Jf || 25 ita inquit] tale est ac si dicat ita 12 || 29 ut. . .dicere] quasi ad augustum dicat uirgilius B. ceterum in ut nideatur Augusto dicere desinit Monacensis fol. VIII. || quia] quod ii J 30 relinquens BB relinques P (relinquas p) COMM, IN VERG. BUU. III 63-79, r^ciendura, ^aeca nomina in 'as' exeuntia, sive creacant aive non crescant in genetivo, vocativum in 'a' mittere, ut 'Aeueas Aeneae o Aenea, Fallas Pallantis o Palla', ut uou haec, o Palla, dederas promissa parenti, 75. KETiA SEKVO quae res in venatione niiuus possidet vo- 5 luptatis. 76. PUTLLiDA MITTE MiHi amicam communem cauaa uatalis diei, iu cuius tantum aacrificio .lieebat voluptatibua operam dare; nam in atiis sacrificiia erat castitatis observatio: quod etiam se- quentia iudicaat, ubi dicit 'cum faciam vitula frugibua', id est cum lo pro frugibus sacrificare coepero, tu tantum venito. saue 'natalis' apud maiorea plenum fuit, licet poateritas 'natalis dies' coepent: nam cum Horatius diierit natalis grate numeras, luvenatis ait ^XII ly natali, Corvine, die mihi dulcior haec lux. 77. CVM FACIAM VITVT.A PRO FRVGIBVS IPSG VENITO CUm sa- 15 , crificavero. et figurate 'faciam vitula' ait, ut 'faciam ture', 'faciam agna': Horatius seu poscat agna sivc malit haedo. dicitur autem hoc sacrificium ambarvale, quod arva ambiat victima: hinc ipBe in georgicis i(I 345^ terque novas circum felix eat bostia fruges: sicut amburbale vel amburbium dicitur sacrificium, quod 20 urbem circuit et amblt victima. 79. VALE VALE iNQVtT lOLLA hic pastor aut habuit duo no- miua, nam supra eum Menalcam dixit: aut certe lollam eum quasi pastorem optimum appellavit a quodam pastore nobilissimo, aicut virom fortem plerumque Achillem, adulterum Parin vocamus. saue 2D 'longum vale' ita ait, ut torvum elamat: pro adverbio uomen posuit. 'vale vale inquit' 'le' corripit aequens vocalis, ut "(11 65) te Corydon o Alesi. 3 uon baec] A. XI 16S || 11 xane. . .coeperjt] cf. Doa. ud Ter. Phorm. 1 1, 14 H 13 Hoiatiua] epint 11 2,210 {| 15 cuni sacTlgcavero | cf. Non. p. 313, 24|| 16 et fignrate . . , hftedoj cf. Macrob. Sat. lU 3, 18 || 17 Horatiua] cano. I 4, 12 H 2(i torvum] A. VII 399 4 pa,retiti] Sectiiria: intieqaeriB add. R \ b seholitim ttd b. b. adscriplam ante uivnta hab. AB PH | uolaptatea S | 7 amicam . , . diei] pbillida BceaaB- tiiiuB );raecuH eat. uult autem commniiem amicam aibimet (Z. sibi mitti) c. □. (i. ii II 8 uoluptati B II 10 uitula II: uitulam ABPB f, 12 foit licet P: faerit ABBM II uataloa FRH \\ 13 numereB A \\ 14 lux] Mcua oatalia: id est dies fegtna. lolU: uocatioiia eat gracouH add. 3i i Ih virvLA H: vitvlam ABPR^ eum . . . haedo] figurato diiit 'onm faciam uituUui' pro 'oum aacrifloauero', id eat cnm pro frugibua sacrificare coepero, tu tantnm nenito iil H 16 uitula H: uitulam ABP [ facta magna A factam agnai PJ| 18 aruamhale Hbri, liisi qwd aruale B \\ hinc RH: hic AP, hiuc ipae om. B, aic ipae ralgo \ 21 circamit FH H victima] Ante aliaB: plns aliia, Nam me diecedere fleuit: id cst prae amore. Longam: pro longe, nomen pro adnerbio add. R || 32 paator] ioUa adi. B II 26 adultenim] alterum il | 27 corripult M 40 SERVIl 80. TRISTE tristis res. 82. DVLCE dulcis res. satis segetibus. depvlsis a lacte prohibitis, ut depulsos a laete domi quae clauderet agnos. 5 84. POLLio ahat nostram qvamvis sit r. m. blanditur iam PollioDi patrono, quem et tragoediarum et historiarum scriptorem Horatius fuisse testatur: nam in secundo carminum dicit de histo- riis ^1^6^ periculosae plenum opus aleae tractas et incedis per ignes suppositos cineri doloso, item paulo post <9> pau- 10 lum severae musa tragoediae desit theatris. quem carmen suum, licet rusticum, tamen amare confirmat. 85. pierides vitvlam l. p. v. vel pascite eius armenta, quia legit hoc carmen: vel yitulam ei nutrite pro praemio. sane alii legunt ^Polio', ut prima producatur, alii ^Pollio*. 15 86. NOVA carmina magna, miranda. pascite tavrvm hic auget: nam ille Mtulam' dixerat. 8J8. QVO TE qvoqve gavdet subaudis venisse. pervenerat autem ad consulatum post triumphum Dalmaticum; nam vicerat Salonas, civitatem Dalmatiae: Horatius cui laurus aeternos ho- 20 nores Dalmatico peperit triumpho. 89. amomvm flos est Assyrius, (ut Lucanus vicinae) messis amomum. 90. QVi BAVIVM NON ODIT pro poena ei contingat, ut diligat Maevium peiorem poetam: nam Maevius et Bavius pessimi fuerunt 19 Horatins] carm. II 1, 15 1 res] Maturis frugibus: sabaudi 'tristos sunt', id est inconuenientes. ArboribuB u.: subaudi 'contrarii sunt' uel a superioribus 'tristes sunt', id est tristis res. Amarillidis: nostrae amicae (idd. M \\ 2 segetibus] id est seminibus uel segetibus E \\ 3 pulsos P|| cluderet P|| 4 agnos] Arbutus: id est genus uir- gulti. et Lenta salix: subandi 'dulcis res est', id est conueniens foeto pecori. Amintas: puer quem amabat add. lii 1 dicit] dum li \\ 8 et . . . confirmat om. B II incendiis A incendis B \\ 10 severae] serue A uere P H desit. . .confirmat] Quamuis est rustica: attenuat hic scientiam et suum carmen, licet sit rusticam, amari tamen dicit B jj 11 licet suum APH \\ 12 Pierides: sunt nymphae a perio (/. Piero) monte ita uocatae. Vitulam lectori pascite u. : uel e. q. 8, B\ 16 dixerat] lam comu petat: iam sit perfectae aetatis add. B \\ 18 consulatum' pollio add. B jj Dalmaticnm. . .civitatem om. if || 19 solonas AB salonos PB\ lauros BH \\ 20 triumpho] Fluant: id est abundent add. 12 || 21 Assyrius P: assyrios AB apud assyrios B apud assyrius H \\ ut Lucanus uicinae messis amomum L Bunnanni et Stephanusi plene messis amomnm mei libri, nisi quod amomo B J 23 vabivm J. (sed y et b in ras. a) \\ pro . . . ei] pene id jB j paena -4-11 ei id P I 24 peiorem . . . Vergilio] qui bauium non odit. Meuius autem peior fuit bauio. fuerunt autem hi duo poetae pessimi in imitando tam ho- ratium quam uirgilium B Soetae, iuimici fcam Horatio quam Vergilio: imde U.oratiua ma soluta Davis esit alite ferena olentem Maevium, (•1. MVLGEAT uiKCOS faciat ea, quae coiitra naturam sunt. 92, FRAGA mora, quae in berbis nascuutur: ideo dixit 'hui 93. LATET ANQVIS IN HERRA allegoria est: nam videtur lioc ad Mantuanos dicere, qui inter milites versabantur armatos, (jaos, sieut angues, mortem inferre posse, uon dubium est, 94. NON BENE BIPAE CKBDITVB I. A. E. N. V. 8. allegoria, ad illud quoti supra dinimus, pertineiia, quia post acceptos agros ab lo Arrio centurione paene est interemptus, uisi ae praecipitasset iu fluvium. PABCITE autem probibete, servate. peocedeee id est servate, ne procedant, ut gnatis parce tuis. 96. TiTYBE PASCEMTE8 A E. B. c. id est, o Mautua, noli modo velle aliquid agere de repetendis agris: nam ubi opottunum fuerit, 16 'ego omnes lavabo', id est purgabo onmes apud Caesarem, cuju de Aetiaco proeiio reversus fuerit. et bene 'in foute': ipse enim per amicos Caesaris agrum meruerat tamquam per rivulos quosdam; nunc autem MantuaniB beneficium dicit se ab ipso imperatore me- riturura. beice Capellas 'reice ca' proceleumaticus est pro da- 30 ctjlo; et sic est poaitus, ut genua labaiit, item arietat iu portas. 98. COGITE OVES in ovilia colligite, ut <20> Tityre eoge peeus. PRAECEPEUIT praeoccupaverit: uam naturale est, ut lac ■ augeatur frigore, calore minuatur. 25 102. vix 0S81BVS HAERENT vis OBsa eorum cohaerenfc. 103. TENEEOS OCVLVS M. p. A. dicit causam maciei. et per transitum, pulclirum se pecus liabere, significat, quod meruit fascinari. 1 Horatias] epod. 10, 1 | 10 HUpra] prooem. p, 3, B || 13 gnatia] A. X 533 || 31 geniia] A. V 43B || arietat] A. XI 890 1 inimici tam orutio qaam mrpilio A: imitando oiutio (iuam uirgilio B imitando tam lioratiQm qaam uirgilium P imitandi tam horatio quam utr- gUio H (iuitan ex imitandi h) \\ male -^ B ^ alito li \\ Maeviom] longat u.: pro bubnB mld. if ] 4 ideoque li ] humi f, omitiune reliqui || & naflcentia] a fi-agi- litate Bic dicto (l. dicta) aild. It H S anguia A (angnea a) | 9 lui s. 94 Purcite ones n. p. ; id ciit prohibfte seruato procedere, id est Heruate ne procedant, hoc eat VoH o raantuani nihil aupra uirea uestraH coiitra militea praeaumatJB. Non bene ripae c: id eat non est fida Btatio in ripn. Ipae ariea; id ost uirgiliua qui ad minorum comparationem qnaBi ariea eat ad oueB. Vellera aiccat: alle- goria eat ad illud pertjnens, qiiia pORt redditos ab auguato agi'OH ab arrio... ae praecipitttsaet in iniijtinm M \\ 14 noli] ooli te A \ niodo om. B || 16 lavaboj laudabo B || omnes om. M j| 17 actico P ciaco B \\ 18 meruerat reeipere t>uI(7o| qnoBqnam M \\ 19 meriturum) impetraturum li | 20 reice ca] reice capros AB\\ 3fi catore frigore B i minuatur] Eijtium: id est perieulum arfrf. M \\ 11 i.iccvi.oi< A ocvLOH B P H dncit ii 28 quod utique mernit vtUgo 42 SERVII 104. ERis MiHi MAGNVS APOLLO relicto certamine sibi propo- nunt aenigmata. bene autem ait ^eris mihi ApoUo', quia in rebus incertis sola opus est divinatione. 105. TRIS PATEAT GAELI SPATIVM NON AMPLIV8 VLNAS ulna 5 proprie est spatium, in quantum utraque tenditur manus — dicta ulna &nb r&v diksv&Vy id est a brachiis, unde et ksvxfhlevog dici- tur — , licet Suetonius ulnam cubitum velit esse tantummodo. sane haec quaestio varia est: nam alii dicunt significare eum sepulchrum Caelii, luxuriosi cuiusdam, qui venditis omnibus rebus et consum- 10 ptis tantummodo sibi spatium reservavit, quod sepulchro sufficeret, et voluisse eum errorem facere ex caeli et Caelii similitudine, nt sit: dic mihi, ubinam sepultus est Caelius, cuius tribus ulnis con- tinetur sepulchrum? alii vero volunt puteum significari, qui est in Syene, parte Aegypti, quem ad hoc nimiae altitudinis philosophi 15 effoderunt, ut probarent locum illum esse solum, quem recto intuitu sol inradiaret: nam vm Ei. lut. die, quando in centro suo est sol, lumine suo tam ima illius putei, quam summam terram inradiat. sed neutrum horum convenit rustico: unde simpliciter intellegendus est cuiuslibet loci puteus, in quem cum quis descenderit, tautum 20 caeli conspicit spatium, quantum putei latitudo permiserit. 106. Dic QVIBV8 IN TERRis I. N. R. N. F. quia solvere non potuit, ipse aliam obicit quaestionem. et captiose ^quibus in terris' dixit: hyacinthus enim ubique nascitur flos, qui natus primo est de Hyacinthi sanguine, postea de Aiacis, sicut etiam Ovidius docet. 25 est autem rubrum quasi lilium, designans primam Hyacinthi lit- 4 ulna. . .tantummodo] cf. Isid. or. XI 1, 64 || 7 Suetonias] p. 274, 4 Reif- fersch. 24 Ovidius] metam. X 215 et XIII 394 sqq. 1 MAGNvs om, AB \\ relicto. . . Apollo om, A \\ 3 diuinatio, quae proprie ad apoUinem pertinet B\\ b extenditur vulgo || 6 oaenain A OAENEa B OAAENaiN P OAENaiN H NOENaiN jR II AETKU;aEnOC B aEYKU^AENOC jR ETKOAENOC H XSVKCO- Xsvog "'Hqti vulgo || 7 sutonius A \\ ulnam PBH: unum AB ^ S hae quaestiones uariae sunt B haec quaestio yarie solvitur Stephanus \\ sepulcrum PB \\ 9 qui om. AB i 10 reseruanit H reseruauit celebrauit P (celebrauit del. p): cere- brauit A celebrauit BRal sepulcro PBt 11 eum] istum Ji || caeli et om. 22 jj 12 ubi H II 13 sepulcrum PB\\ puteum uolunt B, volunt mn. H \\ que A (qui est a) II 14 sicene B siene PB \\ 16 vnii a \\ iulias P || 17 tam om. BPif || ima ima quoque BPH \\ quam] quae B tam quam H \\ summa JBP inradiat Alii dicunt clypeum Aiacis trium ulnarnm in quo expressa daeli forma fai£ alii specum in Sicilia, per quod rapta est a Dite Proserpina: alii mundum in sacro Cereris add. Daniel. cf. schol. Bern. et explan. lun. Filarg. \\ 20 c|uan- tum permittit putei altitndo B \\ altitudo H \\ permiserit] Asconius Pedianus dicit se Yirgilium dicentem audisse, in hoc loco se grammaticis crucem fixisse, volens experiri quis eorura studiosior inveniretur: volens intelligi de Celio Mantuano, ut supra dictum est add. Daniel. cf. schol. Bern. et expla/n. I. Fi- larg. || 23 fortasse nascitur. qui flos e. ^. 8. || est om. AB \\ 24 de aiacis B: de om. reliqui || etiam om. B Eeram. 'regum' autem 'nomiBa' noa quoBiam ipai regea fuerunfc, sed quia regum €lii, ut maguum reginae siid enim miseratua amorem, cum de Ariadne diceret, Pasipliaae reginae filia. saue multi volunt 'nomina regum' pro 'nomen regia' positum, ut sit quemadmotlum illud in Tereutio non perpeti meretricum con- fi tumelias, cum de una loqueretur: nam flos iste Hyaciuthi tautum, nou et Aiacis uomen retinet. tamen sciendum aenigmata haec, sicut fere omnia, carere aperta solutione. 107. PHYLLIDA SOLVS HABETO amicam commauem: quod plus eat, quam esae Apollinem. uam esse ApoUiuem inposaibile est, 10 quod ille promiserat; hic ,vero possibilia poUicetur, 108. NON hic distiuguendum, ut sit sensus: ofBcii iudicia est ferre aeutentiam, non eorum, qui iuter se conteudunt. unde male quidam totum iaogaut 'non uostrum inter vos tautas componere lites': nam non negat se facturam esse quod faciet; iudicaturus IB enim est, eoa ease parea, dicena 'et vitula tu dignua et hic'. COMPONEBE fiuire, ut ante diem clauso componet Vesper Olympo, id eat finiet. 109. ET QVISQV18 AMORES AVT METVET DVLCB6 AVT EXPE- RiETVB AMAEOS et tu et hic digni estis vitula et quicumque similis 30 vestri est: nam supra uniis dixerat <^80^ 'triste lupus atabulis, ma- turia frugibna imbres, arboribus venti, nobis Amaryllidis irae', item alter <|82> 'dulce satia umor, depulsis arbutus baedis, lenta aaiix feto pecori, mihi aolus Amyntaa'. ad cuius amatoris similitudinem peridnet 'aut metuet dulces': uamque hic Meualcas et amabat et 26 metuebat, ue umquam poaset amor iile dissolvi. contra Damoetas amaritudinem amoris expertua fuerat ex amicae Amaryllidis iracun- dia. 'metuet dulces' timebit pro dulcibus, ne eos amittat. 111. SAT PBATA BiBEltVMT aut intellegimus hunc exiase, ut 2 roagnum] A. VI 38 | 5 in Terentio] Euii. I 1, 3 1| 17 Comiioocce finire] • cf. Kon. p. 356, 3 II ante] A, 1 374 1 nDnUDH.] diiit add. B \\ 3 pagifaG AHP passifae H paBsife if || 4 nDmen AP: nomine BBH \\ 7 non etium ii { 9 habkto] pyilidu acuiisatiunB grecuH eat. et pyllida dicit add. ii i| 10 nam esac Apollinem otn. A H IS offi- cinm exemplaria pratler Lioniafiuin [ 16 iuilicat enim cob parea kmq B \\ 16 et hic] NoBttum: uubaiidi 'eei', ut uit: noBtrnm eitt uestras conteDtioneB finira, non ueitrum pro nobis fisrre Bententiam adil, M \\ 19 kt. . .AnABns] et vitvi.atjo niaMTg BT nic B \\ 24 amoriB Mmeiciw | 26 et . . . diaaolvi] tnotuebat, ne um- quam pOBaet amor illo diasolai, qui Hupra dixerat 'mifai uolus ambitas' IC || et ...mctuebatj et amabat et amabatDr, aed tamr|nam prudenB timebat wlgo || amat ii I et metnebat om. AB i 26 poBBit P | contra . . . iracundia on. // || 37 iracnndia] eodem ergo mnnere dignua crit quiciunque aut timnerit ue liiiior pereat, aut expertam dolebit amorie amissionem add. if [ 29 buncj hiac M 44 SERVII iuberet pueris suis ut arva iurigareut^ quod iilis cautautibus factum est, et re vera dicit ^rivos claudite': aut certe allegoricos hoc dicit: iam cantare desinite, satiati enim audiendo sumus. ECLOGA QVARTA. 1. SICELIDES MVSAE p. M. c. Asinius Poilio, ductor Germanici 5 exercitus, cum post captam Salonam, Dalmatiae civitatem, primo meruisset lauream, post etiam consulatum adeptus fuisset, eodem anno suscepit filium, quem a capta civitate Saloninum vocavit, cui nunc Vergilius genethliacon dicit. quem constat natum risisse sta- tim: quod parentibus omen est infelicitatis: nam ipsum puerum inter 10 ipsa primordia perisse manifestum est ^Sicelides' autem graecum est — nam latine Sicilienses facit — , id est Theocritiae: nam Theo- critus Syracusanus fuit, quem in hoc opere Vergilius imitatur, ut diximus supra. pavlo maioka canamvs bene ^paulo': nam licet haec ecloga discedat a bucolico carmine, tamen inserit ei aliqua 15 apta operi: ergo non ^maiora% sed ^paulo maiora\ 2. MTBICAE virgulta sunt humillima et sterilia, quod vulgo ta- maridum dicitur. 3. si CANiMVS siLVAS siLVAE siNT c, D. id cst misccatur illis ho- nos, ut dignae sint consule, id est filio consulis Asinii Pollionis. 20 4. VLTIMA CYMAEi V. I. c. A. Sibyllini, quae Cumana fuit et saecula per metalla divisit, dixit etiam quis quo saeculo imperaret, et Solem ultimum, id est decimum voluit: novimus autem eundem esse Apollinem, imde dicit <10> Huus iam regnat Apollo'. dixit 2 aut certe allegoricos e. q. s.] cf. Non. p. 453, 10 || 13 supra] prooem. p. 2, 14 II 16 quod . . . dicitur]cf. Isid. or. XVII 7, 49 2 et] aut 12 aut et vulgo || 3 audiendo iam sumus B 5 solonam JB 1 7 salonium B \\ 8 genetliacon dicit P: genitalia condicit AB genetlia condidit H (genethliacon edidit h) genetiliaticnm hoc est car- men natiuitatis condit -B || 9 est] fuit B \\ infelicitatis PBH: felicitatis AB. aut (Hium auctorem atque ad v. 60 et ad Aen. VI 862 hoc loco Servius secutus est, aut probato AB librorum testimonio nam . . . manifestum est verha seclu- denda sunt \\ nam eum ipsum P (eum del. p) \\ 10 primordiaj id est nonO' die add. Daniel. cf. schol. Bern. ad v. 7 \\ 11 siciliensis B \\ theocriciae A teocriti B teocrite B \\ 12 opere om. A {add, a) || 13 paulo] id est aliquantulum add. B paulo dicit vulgo \\ 16 operi] ab hac voce incipit codex Lemovicensis (L) \\ 16 humillima] humiiia L. et hoc dicit, ut significet, non ab re esse si rustico carmini misccat etiam maiora add. B \\ quod] uod littera^e evanuerunt || trama- ritium Daniel \\ 18 misceatur Masvicius: miscetur L \\ illis] s evanuit \\ 19 con- sulae L \\ asinio L, corr. Masvicius. Asinio Pollione Commelinus || 20 expectatur vel sibyllae vel sibyllini quod Cumanae fuit quae saecula e. q. 8. || 21 dixit etiam . . . et iterari omnia quae faerunt om. 2> |j 22 Solis Masvidm COMM. IN VERG. BVC. IV i-10. etiam, finitis omnibus aaeeulis ru etiam pliilosophi liac disputatian magno anuo omnia sidera in ortu dem raotn. qiiod si est idera sider quae fuerunt habeant iterationem: 11 g t m t quam rem 1 t completo t f rursua eo- t ut omnia n ex astrorum motu 5 peudere manifestum est. hoc secutus Vergilius (licit reverti anrea saecula et iterari omnia quae fuerunt. 5. AB iNTEQKO vel deouo, vel ab iniUo: Cato de mo consulaht omnia ab integro paranda erant. aAECLOHVM synaeresis pro 'saeculorum'. et saeatbtm qttidam centum annorum definiiini, guidam lo centutn decem: Haratius certus undenos decies per annos. G. KEDiT ET viRGO lustitia, quae Erigone fuit, filia Tltemidis. {cum) inter homines wrsaretur, propier eomm scelera terras reliquU: quam ideo virginetn dicmi, qmd sit ineorrwpta iustitia. et permiscet laudes tam pueri, quam Pollionis, quara Augnati: nam felicitas teni- 16 porum ad imperatoris pertinet laudem. satfrsia regha auren saecula, quia Satnrnus aureo saem^h re(f»asse diciUir. 7. lAM NOVA prooen:es CAELO d. a. ut videantur horaines non ex mortalibus nati, aed ex numinibus, et quasi e caelo lapai. et hinc conicit fore aurea saecula, quod Augustus imperat, vel ao quod talis natus eat puer, vel quod consul est Pollio, unde est <;il) ie consule inibit 8. qvo deeat 'nascente'; nam hoc dicit: fave ei Lueina, cuius ortus saecula inmutabit, aureis scilicet ferrea. 10. CA8TA FAVE LVCiNA modo Ludnam Dianam accipimus: sic 26 Horatius sive te Lucinam probas vocari, seu te penitus [iu- nonem]. Terentius lunonem Lucinam dicit, ut luno Lucina, fer 8 Cato ile aaa conBuIatu] p. 34, 4 lord. || 11 Eoratina] carm. Baec. 21 1 26 Horatiua] carm. saec. 16 |{ 27 TereDtins] Andr. III 1, 15 i ABS: innocari P innoiiaDda R renouari vulgo |{ 3 maguo .r. anno A\ referti valgo {| rursmn B {{ 8 inlio L \ de consnlatu bi(o lordanj 9 pro oiB. ABPHl 10 Haecutorum] eat add. P/f J H undeno i | 12 Erigone] v regione A H. cetenm jicrperam Servius lustiliam ISrigonen fuisse dicit. ef. Hygin. astrtM. rV (p. 36, 17 Brnit.) et XXV et gchol. ad Germ. Arat. 96 (p. 126 Breija.) i temedia L Themitia Daniet | 13 cnm ego, nt Daniel, dum Masvi- ciug {{ 15 tam pueri quam pollionie quam augueti FSX: t. p. q. p. i^uamque 6,. A t. p. quam p. qiiam et a, B t. p. quam p. et a. M tam apolliniB quam angnati L | 16 laudem] Saturnia regna; aurea aecula quae fuerunt aub aaturuo add. if {{ 19 e om. L | 24 mutabit X (inmutabit 1) |{ BcUicet pro ferreia aureu S, IH qw) haee segvuntur Deainet: id eat cepBftbit eage {{ 25 accipiamUB L g 26 aiTO tn Luciua probaa vocari aeu Genitalis Horatius \\ juisae videtur aeu te ge- nitalem, ut SoralH oerba ad falsum Seroii teitimonium inmutata sint. iunonem aeeluBi. Iimonem perperam Daniel eum SoraliamB coniunxit: nam cum Tereu- tina lunonem Lucinam dicit ut in raswa scripserit l, iuiionem riilelw ad ea perHnuisse quae delela nimt 46 SERVII opem, 8. m. o.: tamen ambae unum sunt. sane hic Dianam Lud' nam non inmerito designat; prior enim genita parturienti nujUri ApoTr linem tulisse auxilium dicitur, Nigidius de diis lib. ir. quidam deos et eorum genera temporibus et aetatibus (dispescunt), inter 5 quos et Orpheus primum regnum Saturni, deinde lovis, tum Neptuniy inde Plutonis; nonnulli etiam, ut magi, aiunt, Apollinis fore regnum: in quo videndum est, ne ardorem, sive illa ecpyrosis appellanda est, dicant. qtiidam hoc loco ^casta fave Ludnaj tuus iam regnat ApoUo* Odamam sororem AugusH 10 significari a4firmant ipsumque Augustum Apollinem. tvvs iam BEGNAT APOLLO ultimum saeculum ostendit, quod Sibylla Solis esse memoravit. et tangit Augustum^ cui simulacrum factum est cum Apoliinis cunctis insignibus. 11. INIBIT inchoabit, exordium accipiet^ aureum scilicet saecu- 15 lum. et ideo HnM^ non Hniit% quia cofisul designatus erat quidam Saioninum Pollionis filium accipiunt, cdii Asinium Gdtlum, fratrem Salonini, qui prius natus est PoUione consule designcUo. Asconius Pe- dianus a Oallo audisse se refert, hanc edogam in honorein eius factam. 12. INCIPIENT M. p. M. illud tangit, quod lulius et Augustus 20 menses in honorem Caesaris et Augusti acceperunt nomina: nam antea quintilis et sextilis dicti sunt. et hoc etiam trahit ad argu- mentum aurei saeculi. possumus et ^magni' puldiri accipe^'e, id est aurei saectdi. 13. TE DVCE vel Auguste, vel PoUio, vel Salonine. (^duce'), 25 id est auctore. sceleris vestigia n. bene nullum vult esse praesentium temporum vitium, sed reliquias dicit esse superioris aetatis. sic in georgicis cum laudaret Augustum et carpsisset tem- pora, dicens vicinae ruptis inter se legibus urbes arma ferunt, saevit toto Mars inprobus orbe, intulit fertur 3 Nigidius de diis lib. IV] cf. Lobeckii Aglaoph. p. 791 || ,19 illud taugit . . . dicti sunt] cf. Pseudo-Ascon. ad Cic. in Verr. act. I 10, 31 •_ 1 8. m. o. {%. e, ^serva me, obsecro^) om. BPBL \\ tamen] sed B cum tamen L \\ sint L \\ 2 disigna L (disignat 2^ || 4 dispescunt Lobeckius || 5 tum . . . Plutonis jbaniel: tunc neptunum inde apolliDis X § 6 aetiam L \\ agunt L, corr. l II 8 illae c. p. yrosis L \\ apellanda L || dican L, corr. Z H 9 fave om. L \\ so- rorom] rem litterae evanuerunt \\ 10 Augustum] um litterae evanuerunt || tvvs . . . insignibus om. L, in marg. inf. add. X || 11 Solis esse memoravit] solem regnaturum esse dixit B \\ 12 cui] om. A, cuius B || 13 coniunctis X || insignibus] Decus: pulcritudo. Aeui: noui saeculi. Te: repetitio est add. B || 14 inchoa- bitj inchoauit A incoabit L, om. P| 15 quial ia litterae evanuerunt y 16 salo- monum L \\ 17 salouii L \\ consulae L || 18 eglogam L || eius] suum MasvidusW 20 et om. ABBH\\ 22 pulcri L pro pulcri Daniel || 24 augusto AL \ polio A II salonino A | 'duce' inserui || 25 autore L || 27 carpsisset Bi carpissct ABH carpis et B carperet X || 29 fuerunt A ferent B || saevit. . .audit om. B 1 tota et urbe A PB \\ impius L COMM. IN VBRG. BVC. IV 1 equis aariga neque audit currus habeaas, ut oatenderet tan- ta3 esae reliquias praeteritoram malorum, ut iie ab optimo qaidem rectore sedari posse viderentur. Testigia autera scelerum dicit bella civilia, quae gessit Augustus contra Antomum apud Mutinam, coutra L. Antonium autem, fratrem Antonu, apud Pemaiam; contra Sex- S tum Pompeium, filium Pompei, in freto Siciliensi; contra Brutum et Caasium in Thessalia; contra Autontum et Uleopatram in Epiro apud Actium promuutorinm iitxia Ij&icaten. 14. lEEiTA ad nihilum deducta vestigia; et non dicit 'iam ir- rita solyent terras formidine', sed 'fient irrita et solvent terras ti- i more'. pbei'ETVA autem est longa. 15. iLLE DEVM V. A, sicut supra, artificiose laudem confundit, ut posait esse communis: nam ad quemvis poteat referri 'ille', vel ad Auguatum, vel ad Saloninnm. 16. *iLLis deest 'ab', id est ^ab Ulis'.* i 17. PACATVMQVi; REGET PATR118 V. o. vel Augustus Caesaris, vel Saloninua Polliouis virtnte pacatum orbem tenebit. et mira laus utriusque est, et eius qui pacavit, et qui pacatum tuetur. vel certe 'patriis'*. 18. AT TiBi i>KiUA PVEE N. M. c. rhetoricfi digesta laudatio: a non enim inprovide in principio univeraa consumpsit, sed paulatim fecit laudem cum aetate procedere. mvnvsovlA bene iu rebus minoris aetatis uaua eat diminutione. et ^nullo cuUii, id est inarata edet sua spotite tia,la. 19. BRRANTES HEDERAS p. c. B. T. passim vagantes' unde an- 2 tiqui lyriei diierunt flexipedes hederaa, quod hac atque illac vagan- 86 antiqui l^rici] OTidiaH metam. X 9 3 sedare AB \\ 4 apud . . . &atreni nm. L, supr. vers. adtl. l U contra illa (iilum a) aDtoniuin autem fratrem antoni A contra illam (illum b) ael inlium antonium aatem fratrem antonii B contra autonium autem f. a. P contra antoDiom f. a. B coiitra aliiim antonium aut fratrem antonii II contra 1. an- toninm f. a. J. 1| 6 penistam A pernstnm B perosiam P perusum H, perc- sinm HLp } 6 freto PBL: ferto JB (feato b) porto A portu B |1 7 in theaaa- lonioa A II S accium P accicum S \\ promuntoiium A: promontorium B pro- muntnrium L promDnctorium PRH j| la«uchaten L \\ 9 inhita A^ nichilum PL l 10 fiant L, corr. 1 || 11 pedfgtva. . .longa mii. L, st^r. fiefs. add. 1 longa] Deum; pro deorum add. B. immo 'aolvent perpetua formidine', id eet Eolvent fonnidine in perpetuiun add. ComtaeUnua \ 15 ili.ib . . . ab illiB hue transpoMit Ma«6iciw, post vel certe patriia hab. L l 16 pacc&tvk APH || BBan- jl || 17 peccatum A {eorr. a) paccatum P \\ 18 paccatiit et paccatum .idP || 19 post patriifl lacvnam indicavi. fortasse pa,1;emi8 vd Tittulibiia reget inlercidit vel certe 'patriia' propriis F. Schoell. cf. ad A. 111 249 || 20 NVi.i.o cvltv nuUo 1»- bore- MVNvacvLi bene. ..diminntione. et hic rhetorice est digeata Inudatio . . . procadere Jf || 23 et ego: nt L] \\ inarata, edet seripai: inarataa aed L inarata aed Daniel \\ 25 EoifRAH libri H vagantee] iibique cresceutes add. B 48 SERVII tur. mire autem puerum laudat ex ipsis muneribus: nam hederae indicant futurum poetam^ ut pastores hedera crescen- tem ornate poetam. baccar yero herba est quae fascinum pellit, ut baccare frontem cingite, ne vati noceat mala ' 5 lingua futuro: per quod pulchrum indicat puerum. 20. RiDENTi ACANTHO laeto, stmviy iiwnndo, fuJgenH, ut ridet argento domus: vel quod hians et patens nascitur. et est herba, quae in Aegypto nascitur. colocasia hanc herbam videri vtdt in honorem Augusti crevisse: quae Bomae post devidam ab eo Aegyptum 10 innotuit et dicendo ^fundet^ abundantiam floris ostendit. 21. IPSAE LACTE D. REFERENT quid enim est aptius infantibus lacte? et magna laus in hoc est quod ait ^ipsae referent', id est sua sponte. 22. NEC MAGNOS M. A. LEONES bona usus est moderatioue^ di- 15 cens: erunt quidem magni leones, sed minime armentis nocebunt. 23. BLANDos iucundos^ tU puero. cvuabvla lectuli, in qui- bus infantes iacere consuerunt: vel loca, in quibus nascuntur, quasi cynabula: nam xvsvv est graece niti. 24. ET FALLAX HERBA VENENi uou cicutam dicit, quac omni- 20 bus nota est, sed illam Sardoam, quae apiastri similis homines de- cipit: vel aconita, ut nec miseros fallunt aconita legentes. ordo autem est herha veneni f cdid qui. ^fallax' ergo aut faUens viden- teSy aut fallentis veneni. 25. ASSYRiVM WLGO N. A. amomum herba est suavissimi 6 ridet] Horat. carm. IV 11, 6 || 7 et. . .nasciturj cf. Isid. or. XVII 9, 20 16 lectali. . .niti] exscr. Isid. or. XX 11, 6 || 21 nec miBeros] georg. 11 152 1 hederae indicant A PB per hederam indicat B edera indicant H edera indicat L \\ 2 edera Ubri || 3 bacchar ABPBH || 4 bachare APB bacchare BHL II 8 in aegypto inuenitnr L |J hanc herbam. . . crevisse ego: hanc herbam uidetur ut honorem augusti creuissed L hanc herbam videtar in honocem Augusti crevisse Daniel haec herba v. i. h. A. c. Vossius et Heinsius hanc herbam v. i. h. A. dixisse Mcmicius || 10 et] .... let (quattuor fere litterae evanuerunt). fortasse fuit Fundet || floris] ris evanuit || 11 quid . . . lacte] nihil est enim infantibus lacte aptius B || infanti L \\ 12 lacte otn, L, add. l ] laus autem in eo est B 1 referent] hoc est sua sponte lac tribuent. Distenta: plena add. 12 II 15 magni leones] maligni Xr || 16 blando 2^ || 17 infantuli H || quasi . . .niti om. L/supr. vers. add. l \\ 18 cinabula H cynnabula X || cyn A kyk B cYiN PH CYN B cyin X \\ niti] niti parere B eniti vulgo. nam %vsiv est graece praegnantem esse et eniti Fdbricius || 20 Sardoam] sardoniam B, om. L (sardonicam supr. vers. X) \\ apiastro BH \\ similis] est add. A est et add, a II homines. . .aconita om. L, uel aconeta supr. vers. add. X || 21 aconitaj quae nascitur in sardinia pristinaci {l. pastinacae) similis quam si quis comederit moritur add. B \\ fallant H \\ legentis PH alibi uero nata somnium (Z. som- num) gignit. Vulgo: id est passim ubique add. i2 || 22 ordo autem est. . . ve- neni non edidit JJaniel. scribendum videtur ordo autem est 'herba vencni fal- lax': aut hypallage est. 'fallax' ergo e. q. s. o. a. e. 'h. v. fallax'. alii *herba fallax veneni'. 'fallax' ergo a. f. v. aut fallens veneno F. ScJtoell jj 24 nam amomum h. e. B otferis, qnae tantum iu Assjria nascitur. WLGO passiiu, hus locis. 26. HEBOVM LAVDE8 ET FACTA p. epexegesis si sit, melior senaus est: quae erunt heroum laudes, tni parentis virtutes. et hmo ordine primo poetas, ihinde historicos, deitide philosoj^ws legendos dicit. 6 27. TAM LECERE id cst mm eoijpcris iiiibui sttidiis liberalibtts. QVAE siT p. c. V. acceasii enim aotatis quanta sit virtus agnoscitnr et cuius gloriae. 28. MOLLi ferlilL 29. mcriTisQyE n. p. s. r. id est ubique erit ma. K 30. £T BVRAB Q. s. R. M. id cst quae hodie rosdda, olim quercus s^iddbunt. 31. SVHERVNT eruut, sed latenter. et bene 'priscae fraudis' ad suorum temporum excusationem, sicut diximus aupra <13>. aut fraudem %wo sollertia posuit. l. 32. QVAE TEMPTABE THETiN E. Q, c. M. 0. ft sequentibus osteu- dit praecedeutia, quae vitavit quasi laudi incongrua: nam per na- vigationem ostendit fore avaritiam, quae homines navigare com- pellit; per muros bella siguificat; per agriculturam famia osteudit timorem. 21 34. ALTER ERiT TVM TiPHYS vel rc vera Tiphys, vel qualis Ti. phys, Argonauiartm gubemator. sane specialia pro generalibua po- nit: nam per Tiphyu quemcumque gubernatorem accipimus, per Argo quamcumque navem, per Troiam quamcumque civitatem, per Aehillem quemcumque virum fortem. videtur tamen locus bic dictus 2 per apocatastasin, id est per omnium rerum revolubilitatem, ex si- demm ratione venientem, ut diximua supra <4)>. sane fabula de hoe gubematore talis est: Pdias cum accepisset responsum ab ApoUine, fore nt ah eo privarelttr regno et vita, qiii altero pede ntido ei sacri- ficanti oceurrisset, forle vidit lasonem ntido pede venisse, gui dum lu- 3 nonem, transmutaiam in OiRuis ^edem, credeits mortalem, pelentem per 3 Heroum: id eet virorani fortium. Laudea et facta. parentis: epezegeais e. q. s. B II efesegesis libri plerigwe ]\ 4 quae erunt RL quaer A quaerf B qaOjB Bunt l'jR n 6 cepetJB £ ] liberalibuaj ibuB evatutit j 7 ab acceBEo A || co- gnoacitnr PH \\ glariae] PlaneBcet: aLbebit (albeacet Steph.). AriBta: segeto, IncnltiB: qnae a nullo coluntuF [segea inculta. q. a. n. colitur Steph.). Hubcns: matura. Sentibaa: apinis et aepcriB frutectis. Sudabunt: deflueut. Hoacidai flaaa (i. e. fragrantia Steph.) add. JR, ed. Slepli. H 9 mali.i L || 10 erit ego: ait L II II roseidaj a evanuit. fortasse roBcida Bunt || 13 id eat erunt quidem aed S i latester] plane add. A \\ puibcae fbavdib bene priacae ad a. (j|. £. !< H 14 siciit Bupra diotum eat L \\ Ib Bolerlda L i 16 schoUum ad v. 32 adscriptum om. L, in tnarg. inf. add. 1 | tkthin A tethyb P Thetin: id eat mare B Q 18 forej timorem B ^ 21 tiphua L || 23 tifym PL tiphim R [ 84 argum Ji || 2C uolobi- litatem B \ 28 accipisBot L || 29 qui altero] qoi a litterax cvanuerunt, item se de occui-rieaet tt iieniBse [| 31 anniB /.. cf. ^'etie Fometii- I' p. 352 | petiem Senl] •n.mm. VnL 111. faic. I. 4 50 SERVII vadum fluminis transferret, alteram ex caligis in limo amiserai, igitur Pelias, metuens ex responsis fata, itissit eum Golclios proficisci ad pe- tendam auream pellem arietiSy qui Phrixum et Uellen Colchos pertule- rat qui fdbricata navi, quam ab Argo fabricatore Argo appeUavit^ 6 contractaque iuventute Graeciae, Tiphyn habuit gubematorem. sane quidam Argo a celeritate dictam volunt, unde verso in latinum verbo, argutos celeres did. socii vero lasonis Minyae appellati sunt vd db ag^'o huius nominis Colchorum, vel quod multi ex quadam Minya nati lasoni se coniunxerint, vel quod Minya lasoni matema avia fuerit. 10 qui autem ciim lasone profecH sint, apud eos qui de fdbulis scripse- runt, plenius invenitur. 35. HEROAS heroas quidam a terra dictos volunt, quod terra^EPA dicta sit, unde initio nati creduntur homines, qui nomen a matre tror xerunt. 15 37. TE FECERiT JETAS ^osttts^ Iwc loco modum annorum significat, ut aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos, nam subdidit de- sinit ante decem, post quattuor incipit annos; alias pro tem- pme posita, ut veniet lustris lahentibus aetas. 38. CEDET ET IPSE MABi VECTOR necessaiio, siqiiidem ^omnis 20 feret omnia tellus': navigatio enim ex mercimonii ratione descendit. sane ^vector' tam is qui vefiitur, quam qui vehit, dicitur, id est et nauta et mercator, mvtabit merces quia antiqui res rebus mutabant. 42. DisCET MENTiRi LANA CALORES cum cnim tinguitur, men- titur alienum colorem. 25 43. IPSE SED IN PRATIS A. T, S, R. M. I. C. M, V. L. hoC in honO- rem vel laudem Au^gusti refert. traditur enim in libris Etruscorum, si hoc animal miro et insolito colore fuerit infectum, omnium rerum felicitatem imperatori portendi. Hpsc^ autem quod addidit, non vacat: nam sunt qua^dam p'onomina, qtuie addita nominibus faoiunt digni- 30 tatem, ut ipse modo Aeneas et Turnus ego. sane in Numae le- 5 sano qnidam . . . dici] cf. Probi comnient. ad h. y. p. 9, 19 E. et Isid. or. X 6 II 7 socii . . . fuerit] cf. Uyg^in. fab. XIV p. 51 Stav., p. 48, 5 Schm. || 16 aetas] K^*org. III GO |j 18 yoniotj A. I 288 ] 21 flano vector . . . yehit] cf. Isid. or. X 281 11 23 cuni . . . coloroHi| cxHcr. iHid. or. XVJI 9, 08 || 26 traditur . . . por- tendij cf. Mucrob. Sat. IK 7, 2 || 30 ipHoJ A. VII 263 g 'JWuhJ A. XI 441 g in Nuraae legibunj cf. h\iHi. h. v. Hubici arien p. 347 M. L (s evam^it) | 1 tranferrct L \\ 2 fata (t. e. mortnn) Mam)iciu8: facta L \\ col- co8 et hic tt infra L jj 3 prixiim V/ 4 H|H!llauit, ut infra a))ollati X || 5 abuit 7i II 8 agro MaHviciuH: ar^o // jj Oolclioriinij lolcoruin coni. Vossius, prob, Du- kerus \\ 9 laHoni mnUiruti MaHmciun: iaHoniina (iaHoninia lcffit Daniel) terraX|| 10 profocti ex profocto /> || 12 JioroiiH om. Danirl \\ hnrba L !j(ftt Daniel 16 luciniim /> || 21 iifitiir A N 22 (ini //, rwr. Jhmirl\\ 26 ctriiNticorum X || 30 se modo Jj II et 'J'iirniiH| i-t Tiir nuniutrutit COMM, IN VERG. BVC. IV 35- 51 ttm est, ut, siquis inprudms occidisset hominem, i»o capit'^ occist {^atis eius in mutione offcrret arietetn. ergo hic hene videtur arieti dignilatem dare dicendo 'ipse', gui oblalus homicidam crimine homicidii possit exsolvere. iam significat 'modo', 44. MVEiCE coclea similis conchyliis, unde tinguitur purpura, 5 MVTiBiT tinguet, inficiet per nafcuram. lvto colore ruliicundo. et est hypallage pro 'eroco luteo'; nam crocum lutei coloris cst: uude et "aluta pellis' alba jwr naturam. 45. SANDis herba, dc qaa Bandicinua tinguitur coior. 46. T^iiA SAECLA s. D. c. F. ordo est 'talia saecula curriie fusis lo suis parcae dixerunt'. cfrrite voJmte. 47. CONCOKDES STABiLi F. N, p. uam et quod ana dixerit, duae sequuntar, et fixa sunt statiita fatorum: Horatiua quod aemel dietnm est stabilisque rerum terminus servet, 49. lovis INCREMENTVM nutrimenfcum: et est vulgare, quod 16 bucolico cougruit carmini. sane lovem merito puerorum dicunt in- ta^emmta curare, quia ta*m pueri togam virilent sttn^)serint, ad Capilo- littm ennt. nam et in viiii. <;622> Asca/nius in Numanum intendem sagiltam, lovem niagis invocavit luppiter omnipotens, aHdaciius annue coeptis. 20 6 MuricB . . . parpura] cf. Noq. p. 649, 16 et laid. or. XII G, 60 || 6 I.uto colore rabicundo . . . coloria eat] esBCr. Isid. or. XIX 28, 8. cf. Non. p. 549|18|| 13 EoTatiaB] cann. Baec. 26 1 inprndena] pr euanuit {| 2 et acnatia L et uatiB Daniel agnatis Susch- hius anai. litter. p. 376 ciml. Gatonis verbis a Priscinno VI 69 (I p. 254 B.) latidatis (_p. 17, 8 lord.) [ in cantione Dantel: in coiitioDe L in concione iSca- Uger ad Fest. s. v. 'su&ici' {p. 347 M.) | 6 couchiliis L {] 6 lvteo AB crocuo LVTO li II colore id est nibicnndo B rubicnniio colore Li S et om. L || allnta PH, Intea add. P\\ 9 scholia ad v. 45—50 hoc ordine exhibet L: 47 cohcohdbb . . . seruat. 50 convexo . . . iDclinato. 45 Bk>a>i Aeolus gratias, quod per lo eius beneiicia divinos bonores meniit, ut tu das epulis accum- bere divum. alii dicunt, gttod cutn Vulcanus parentes sttos diu quae- reret nec inveniret, sedile fedt tale, itt in eo qui sedisset surgere non posset. in quo cum adsedisset luno nec posset exsurgerc, Vulcanus ne- gamt se soluta/rum ommtio, nisi prius parentes suos stfii monstrasset: 15 atque ita factum est, ut m deorv/m mimeruYn -rec^eretur. sa/ne *nec deus liunc mensa' alii ita intellegunt, quasi tam oitv exHncttts sit, ut nec Veneri nec lAbero potuerit operari. ECLOGA QVINTA. 1. cvK NON HOPSE BONi Q. C. A. iuducuntur duo amici paato- res cauere ad detectatiouem : unde et laudant se et sibi invicem SO cedunt. 'boni' autem docti. et flgurate ait 'boui ambo, tu cala- mos inflare leves, ego dicere versus'. } Hicat Vntcuio coDtigit e. q. i.] cf. mTthogr. I 128 et 176; II 37 1 decem] x. ABPH ]\ 3 pati] decbh HENSRa quia marea ia decimo na- Bcnntur menBe, foamina vero in nono add. Daniel ef. scliol. Bem. || 3 cvi hon . . .coniiigiam aartiretiir in maTg. inf. X, Vulcanus dum rogaret minetuae con- ingium apretua ab ea est e.q.it. L, ex guibus Vulcanua. . .coniugium del. 1 H 6 u SintiiB] aB lutns B a aimiis a || 7 rogiiBBet It || vel Minervae] cnm iniaerua l tl 10 ait BF (ogit h) D II beuetitiam L U 12 divutn] Nec deua: id est iup- piter. Nec deam (stc): id est mineruH, aild. S, ed. Steph. \\ Buas L \\ 13 jn J>h- kerus: cum L \\ 15 solitorum L B 17 intellignnt L ]\ 18 operari] Proinde nobili- buH puerin editis in atrio dorauB tungni lectuB, Herculi mBnsa ponebatur add. Daniel. e/'. schol. Ber». ad v. B2 || incipit kulooa v A v Kr.LOUA Menalcas mopaua JSJI ihoipit sBHvn i>b eoloqa v. P iiknalca3 uophvs L. 19 UKHALOAs VirgiliuB hk intelligitar, qui obitum fratria sui Flacci deflet; vel, ut alii voiunt, interfectionum CaesanB. Hopava vero Aemiliua Macer, Ve- ronenBia poeta, amiooa Virgilii e Bernensibus sclioUia hvius edogae conmiwrfarw praefixit Daniel Q tv chahos ispleile (sic) r.EVEa calamos aut leueB aersua id est Hubtiles sed meliua eat calamoa leueH cvb nob (sic) hopse rom inducuDtuc dao poatoces . . . et flgurate ait ambo boni id est tu calamos iaflare leues ego dicere uersna boni diceie autem nersuB bani diosre autem gca.ecam est e. q. s. L t 20 landant ae B: laudant A3PH laudantea L ae landantee X 54 SERVII 2. TV CALAMOS INFLARE LEVES EGO LICERE VERSVS ttUt ^CalamOS leves^y aut ^leves versus*^ id est subtiles; sed nielius est ^calanws leves^. ^boni dicere' autem graecum est Cxavbg kiyeiv, ^dicere^ sane pro ^cor nere\ ut Dianam tenerae dicite virgines: ponitur etpro ^nominare'^ 5 ut Italiam dixisse ducis de nomine gentem. 3. Hic CORYLIS MiXTAS I. c. V. ordo est ^cur non Mopse hic consedimus inter ulmos mixtas corylis'; scilicet ut canamus. sane ^inter' praepositio quia postposita est, mutavit accentum^ sicut ^circum'. 10 4. TV MAioR id est vd natu vd merito. 5. siVE SVB mcERTAS z. M. V. dicit quidem verecunde se illi obtemperare debere^ ostendit tamen quid sibi placeat: nam ex ipsa laude antri et ex arborum vituperatione, quarum incertas umbras dicit, ostendit suam sententiam esse meliorem. incertae autem 15 umbrae sunt et ex solis circuitu et ex mobilitate ventorum; quod ipse etiam dicit ^zepbyris motantibus umbrasJ* sane ^succedimu^ ei dativo et accusaUvo casihus, secutus tam veterem quam nostram con- suetudinem suo more iungit ^sive umbras succedimus sive antro^, cum alibi secuttts tantum antiquos dativo tantum succcdere iunxerit: ac no- 20 stris succede penatibus et successitque gemens stabulis. Sal- lustiu^ tamen ^succcdere^ a^ccusativo iunxity sed ubi ^prope^ significat: cum murum hostium successisset, poenas dederat, hoc est cum prope murum accessisset ^succedere^ autem idem significat quod et ^Siibire^, id est penitus intrare. 25 7. LABRVSCA vitis agrestis, quae quia in terrae marginibus nascitur, labrusca dicta est a labris ^t extremitatibus terrae; vel quod sapore acerbo labra laedat. 8. MONTIBVS IN N. ac si diceret, in hoc territorio. et tibi CERTAT usurpatum est; nam hodie ^certo tecum' dicimus. 30 9. QViD si IDEM CERTET PH. s. c. oflfensus comparatione in- 4 Dianam] Iloratins carm. I 21, 1 || 5 Italiam] A. I 533 || 7 sane 'inter' ...^circum'] cf. Schoeli. d. acc. 1. 1. p. 185 || 19 ac nostris] A. VIII 123 || 20 successitque] A. VII 501 H Sallustius] hist. 1 102 Dictsch. 105 Kritz. || 25 La- brusca . . . terrae] exscr. Isid. or. XV 11 5, 3. cf. Nou. p. 449, 14 3 Uavbg Xsysiv vir doctus in marg. L, ^ut Eupolis ap. Gellium lib. I CflW). XV': itanos legin L ita nos legimus l ita Graeci ayad^og noXBfiiSsiv I^isviciUfS^W 4 ut Horatius Masvicius \\ tenere dicit L \\ 6 myxtob L \\ 7 considi- mus BH\\ 11 MVTANTiBvs B 8PIBANTIRV8 H \\ 12 obtcmptare A {corr. a) || quod L (qnid X) \\ 16 etiam ipse L \\ 17 secutis L \\ 20 stabilis L || salustius L | 21 prope] malim prope accedere || 24 subire id est l subiret est L, ut videtur, fortasse subire , et est || 26 dicta est] dicitur L \\ terrae Serviani libri et Isido- ru8: agrorum L || 28 hoc] nostro L || 29 dicimus] amyntas Cornificius per iro- niam dicitur add. Daniel. cf. schol, Bern, COMM. IN VERG. BVC. V 2~ ferioris lioc dixifc, licet noii ainare Menaleaa dixerit 'solus tibi cer- tat Amyntas': quod tamen quia hic aapere aceepit, ille paulo post curat, dicens -(IS) lenta salis quantum pallenti cedit olivae. 10. PHYLLiuis IGNES PhjUia, Sithonis filia, regina Thracum fuit. haec Demophoontem, Thesei filium, regem Atheniensium, re- S deuntem de Troiano proelio, dilexit et iu coniugium auiim rogavit. ille ait, antc se ordinaturum rem auam et sic ad eiua nuptias re- veraurum. profectua itaque cum tardaret, Fhyllis et amoris impa- tientia et doloris impulsu, quod se apretam esse credebat, laqueo vitam linivit et conversa est in arborem amygdalum sine foliia, lo poatea reversua Demophoon, cognita re, eius amplesus eat truncum, qui velut spunai sentiret adveutum, folia emisit: unde etiam tpi^XXtt sunt dicta a Phyllide, quae antea nixaXa dicebautur. sic Ovidius in metamorphoaeon libris. 11. ALC0NI8 LAVDES hic CreteDsis sagittarius fuifc, comes Mer- 15 cu.lis, ita peiitm, (rf ictiis eius non falleretur: mmque posilos Swpra capita hominum anulos Iraiciebal; capillos spiculis sagittarum rumpe- bat; sagittas sine fciTo, positis ex adverso gladiorum lancearunwe mu- cronibus, ftndebat. cuius cum filium draco invasisset, tanta arfce di- rexit sagittam, ut ea currens io serpentis deficeret vulnere nec 20 transiret in filium. niertta crtjo 'laiides', guia talia fecerat. IVK- GIA coDRi Codrus dux Atheniensium fuit, qui, orto bello inter La- conas et Atheniensea cum respondisaet oraculum, illos posse vin- cere, quorum dux periasefc, et Itosics sdentes a Codro ahstinerent, ha- bitu humili profectus est ad hostium vicina tentoria efc illic iurgio 35 eoa in suam caedem instigavit et a nullo cognitua fecit locum oraculo: nam Atkenienses eo proelio vicerunt. 13. COKTICB FAGl ubi enim debuit mayis ruaticus acribereV 4 Pbyllia . . . quae HDtea «izala dicebEUitiir] uxsi:r. mytibogr. 1 159, II 2H || 13 Ovidius in metam. libris] immo heroiil. II || 15 hiu . . . nec tranairet in fiiium] SecTiaEB eiscr. mythcKr. I 160, II 191 || 32 Codrus . . . fecit looum orftculo] eiscr. mythogr. I 161, li 189 2 aaper A (corr. n) H 4 Bitoois L. Sithonis filia om. iiii/thogr. 5 domo- fontem, ttt infra demofon Serviani libri || 7 remj puhliuum add. L {del. l) ( ra- ditnrum L l 10 arboreml Bui nominis, id ent odd. k'kptiaiiw || 12 qui] quae Magviciits || fylla AB ph;lla PL philla E Slla It || 13 petala libri, nui miod poetala P petalla E \\ t^ic. . .libris om. B | 15 ercuiis L. ceteritni comea Herculia . . . fiudebat otn. viythoiir. || 17 capitae L, cotr. Masvicius. capite Da- mel H 20 eam A || deficetet PMH: defigeret AB deflgeretur L. ut ea ourrena in BQrpentiB defigeret bo uorpore mythogr. L, ut eam currena io aerjientem de- Sgeret mythogr. IJ | 21 iu] ad H \\ merito. . .facerat hom edidit Daniel || quia ego: qui L \ 22 CodruB om. L, crodrua supr. vera. 1 H 24 periaaet] ab ostibua fdaset ocoisua L i et . . . abatinereut om. mytliographi || 26 et . . . oraculo] cnm a DuUo fnisBet agnitna et aic locnm fecit oraculo L \\ 28 seholia ad v, 13 et 14 adscripta om. L, in marg. inf. add. l 5f> SERVII 14. MODVLANS ALTERNA sccundum rhvthmum componens. ^al- terna' autem varia, propter musicam, cuius sonus Tarius invenitur ex pedum dissimilitudine. significat autem cantaturum se epicedion et epitaphion: nam epicedion est^ quod dicitur cadavere nondum 5 sepulto, ut ^20/ extinctum nymphae crudeli funere Daphnin; epitaphion autem post completam sepulturam dicitur^ ut ^43^ Da- phnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus. 16. LENTA SALix Q. P. C. o. rusticis utitur comparationibus. salix autem vilissima est arbor olivae comparatione. 10 17. SALIVNCA herbae genus, quam Orcitunicam vulgo vocant. 18. iVDicio NOSTRO ac si diceret: quid alii sentiant^ videris. et henc satis fecit, in qtio reprdiensus est, quod Mopso Amyntam com- parasset. 19. DESisE o^nitte, ut desine Maenalios. SaUustius 15 bellum quihiis posset condicionihus desineret. 20. EXTINCTVM NYMPHAE c. F. D. F. multi dicunt, simplicitcr hoc loco defleri Daphnim quendam pastorem, qtiein mater stia com- pressa a Mercurio et enioca ahiecit hunc pastores invenerunt inter laiiros (et) Daplmin vocavertmt: quem Pan musicen docuisse diciUir. -20 qui cum et venationis et musices peritissimus cssety adamatus a nympha est; qui etiam iure iurando adstrictus est, ne cum alia concumberet. hic dum hoves persequitur, ad regiam pervenit, et oh pulchritudinem appetitus, cum regis fdia consuetudinem miscuit hoc cum nympha rescisset, luminibns eiim orhavit. ille in auxilium patrem Mercurium 26 invocavit: qui eum in caslum eripuit et in eo loco fontein dicuit, qui Daphnis vocatur, apiid qucfn quotannis Sicidi sacrificant. alii dicunt significari per allcgoriam C. lulium Gaesarem^ qui iir senatu a (Jassio et Bruto viginti tribus vulneribus interemptus est: unde et 14 Sallustius] hist. inc. 4 Dietsch, I 25 Kritz. 1 rhithmum A rithmum B rihtmum P rihmum H i S et pedum dissi- militudiucm A || autemj cnim li \\ cantorum ^ || se otn. A || 4 et . . . epicedion om. B U cadaucri -4 [ 9 est om. ^ y 10 ocitnnicam A (orcitunicam a). c/\ Sal- mas. eocercit. Vlin. p. 751 || uul L (uulgo X) || Hicunt L y vocant] Rosetis: ubi rosae nascuntur add. li, ed. Steph. y 11 dicat li \\ videris] Desine p. p.: cessa te cxcusando aut alia dicendo. et subauditur optendcre uel dicere add. R, ed. Steph. II 12 amintam L \\ 14 salustius L \\ IC f.] quidam uoiunt hic plangi dafnim, qui fuerit pastor, mercurii filius, eximiae formae, et cum fuerit di- lectus a nympha lyca, fecerit ei fidem, numquam se cum alia concubiturum et fefellerit: ob quod ab ca luminibus fuerit priuatus et licet caecitatem fistula solaretur, non tamen diu uixerit add. B. cf. explan. lun. FiJarg. J 17 dapnim in A (in del. a) dafnin BH dapnim P dafnim B daph L (daphnin X) \\ 18 inucrunt L inuenerunt l || 19 et inseruit Masricius \\ da L, daphnin 2 y 20 pe- ritissimus] itissi litterae evam^ru^t^ 21 iure iurando] re et^anuit y adtrictus L\\ 25 inuocauiit i> y 20 dapnis L \\ quodannis L \\ 27 c. B: g. A Gaium L, om. PIFB y 28. cassia P y uiginti quattuor L COMM. IN VRKG. BVC. V 14-39. 57 'crudeli fiinere' Yolunt dictmn, scd si dc Gaio Gaesare dietum est, mulU per matretii Venerem accipiimt, per leones et tigres populos qms sub- egit, per thiasos sacra quae pontifex insHtuit, per formosum peciis po- pulum Romanum. alii volunt Quintilium Varum signiflcari, cogna- tum Vergilii, de quo etiam HoratiuB ergo Quintilium perpetuus 5 8opor urget. tamen ^crudeli funere' ad quemvia poteat referri. 21. VOS CORYLI TE8TES ET FLVMINA NTMPH1S bene testimoniis utitur in rebus incredibilibus : nam fletum facile dearum peraona aon recipit. et bonis uhus eat gradibus: Hevenmt nympbae, quibus insita eat naturaliter pietas; lioraiues, ad quos mortis pervenit do- lo lor; pecudes, quae licet ratione careaut, tamen non carent aensu; ferae crudelitate gaudentes. quam rem rursus, quia incredibilis est, testimonio conprobat, dicens, boc et montea loquuntur et ail- vae. quod autem ait 'coryli testes et flumina' usurpatum est; nam 'testes flumiua' nou dicimos; quae enim iu ^is' ejteunt, neutrum in 16 V mittuut, ut 'agilia agile', aed nec 'boc teate' nec 'haec testia' posaumua dicere. unde per definitionem debemus dicere: teates mihi sunt; quae res? corjlt et flumina: sic Koratiua testia Metaurum flumen, Propertius <(II 9, 41)> testes sunt sidera nobis. 22. COMPLEXA svi C. M, N. lugeutum est ut corpori inbaereant. 20 23. ASTRA CRVDELIA quae acceleraverunt Daphnidis mortem. 25. NVLLA QVADEVPES 'hic' et 'haec quadrupes' dicimus, itt ipse alibi saucius at quadrupea nota intra tecta refugit. 28. MONTESQVB FEKi s. L. hyperboHcos dixit. et notandum, quia cum diceret eius apotheosin, econtra laetitiam rebus omuibus 25 dat, quas nunc in maerore fuisse memoravit. 29. DAPHNis ET ARMENIAS c. s. T. L hoc aperte ad Caesarem 6 Horatiua] catm. I 24, 6 || 18 Horatiua] ciirm. IV 4, 38 H 23 alibi] A. Vn 600 [ 24 hyiierbolicoa dixit] cf. Macrob. Sat. IV C, 16 1 diotictnm L, dictum l J 5 etiam obi. L ] argo om. L\\6 urgaet J. IJ re- ferri] Quidam dicnnt Vjrgilium fratris hu! Flacei movtem deflero add. Danicl. cf. schol. Bcrn. l 7 teetimoDio -K || 8 nam fletatn deamm natnru dod facile re- ciplt if n 9 et] hic autem It \\ 10 mortia] mortnlis L | 12 incredibile L (incre- dibilia X) \\ 13 hoc et moiitea loquuutur ct siluae loqiiiintur B hoc et mantea loquaDtur et ailuae loquuntur P | locimtur AL \\ ailvae] tpstrs add. A | 15 quae enim] quouiara quae L \\ 17 difinitioQeni .AP diffinitionero BHL\\ poa- BUiouB B {debemuB b) \\ teatis L \\ 19 teeteB ex testis L | 20 lugentium BH || nt] ut ex et L nt et vnlga \\ inhiiereaiit] iuhaeret BL (inhaereant I) haereant P. Miaerabile anteni quod merito ait miaerandum add. ii || 21 cRvuBLii] per quae hominum fata moveri atqne impleri vel mntari putabant add. Daniel. cf. eehol. Sem. II morti.'m] nam iu aideribna dicebant antiqui fata esBe omDiam et inde mortalibua aiit laeta iiut tristia proDQDire. Egere: minavere, duxere add. S || 33 refugit] Libauit: hic 'bibit' aignificat add. R \ 24 schotin ad v. 28-30 ad- acripta om. L, in marg. inf. add. 1 1 dicit Bl | 26 qnia FBU: qui A quod lil 58 SERVH pertinety quem coustat primum sacra Liberi patris transtulisse Ro- mam. *curru' pro ^currui'. 30. THIASOS saltationeSy choreas Liberi, id est Liberalia. 32. viTis VT ARBORIBVS DEcoRi EST benCy tU postoreSy similiiU' 5 dines de rdnis agrestibtis sumuni. locus Theocriti est <^VIU 79^. 34. TVis si RomaniS; Caesar; si pastoribus, Daphnis. tf- LERrsT pro ^abstulerunt\ 35. PALES dea pabulorum^ dea pastoralis. apollo hic Apol- linem nomium dicit, id est pastoralem: nam Admeto regi pavit ar- 10 menta. et hoc dicit, nec pabula nascentur^ nec pecora. 36. 6BANDIA HOBDEA usurpative metri causa dixit: nam ^iri- ticum', ^hordeum', Winum', ^mel' numeri tantum singukris sunt, unde plurali in prosa uti non possumus; Wina' tamen possumos dicere Ciceronis exemplo, qui ait in praetura <^36, 91> vina cete- 15 raque, quae in Asia facile comparantur. 37. iNFELix LOLIVH iuutile, infecundum. ^steriles' autem ave- nas secundum situm dixit Italiae: nam in Thracia fructuosae sunt. haec autem dicit contingere, ut ostendat terram quoque dolere Daphnidis mortem. 20 38. PVRPVREO NARCisso duo homoeoteletUa. et ^purpureo' nunc spedoso. 39. CARDvvs spinae genus. palivrvs herba asperrima et spinosa: vely ut quidam vohmt, spina aWa, 11 usurpative e. q. 8.] cf. Don. ars gramm. p. 376, 28 sqq. K. et Gledon. p. 43, 1 E. I 22 PaliuruB . . . spinosa] exscr. Isid. or. XVil 9, 56 2 curroi] antiptosicos culd. ^ | 3 saltationis BH || Liberalia] sunt enim tbiasi coetus virginum atqne pnerorum bacchantium plangentibus Njmphis. (licunt ctiam thyaHOs (vel rectius thyrsos add. Commelinus) esse hastas variis sertis indutas, quibus baccae mulieres in sacris Liberi patris utebantnr add^ iJaniel. cf. schol Bern. l ad v.Sl Et foliis lentas i. m. h.: ligare hastas uariis Hertibus isic) : quod genus ludi erat in sacris liberi patris i^ y 5 sumant L sn- munt l II locus . . . est om. L, add. >t 1 6 tvis om. L, add. X || si . . . Daphnis] si (sicnt b) r. c. sicut p. d. B sic tu es b. c. sic p. d. L si caesar romanis si daphnis pastoribus li, in quo haec sequuntur quod dicit hoc cst: sicut nites int(;r alias arbores decorem maximum obtinent et eas sui admixtione delecta- biliores eftitiunt et sicut ipsas uuae adornant iocundioresque reddunt et sicnt in armentis nihil CHt tauris pulcrius ct fortius et sicut segetes polcriores effi- tiunt terras ita tu o caesar tuis id est romanis decns omne fuisti. Postquam te f. t. : postquam morte decessisti, quod fato dicitur prouenire. | tvlebvnt p. ». non edidit Daniel \\ 8 apollinem autem n. d. ABPH, nisi quod NOmiNiu B APoLTiO i. e. nomius. apollinem autem nomium dicit B || 10 dicit] postquam tu mortuus es a^id. li \\ nascentur ABII: nascuntur Plil nascantur X || 14 ])raetura ex petora 7^ || 15 comparantur] Mandauimus: commendauimus, id est (vcl Stfph.) seminauimus. commendare autem uel mandare rectu dicitur quasi reddituris (et r. d. reddituris Steph.) add. R, ed. Steph. \\ 16 infecundum] qui lolium manducant, caecitatem patiuntur add. Daniel. cf. schol. Bern. 1 18 con- tingere] accidere E jj dolere] deflere i2 ] 19 dafaidis BHa : dapnis A dafnis BPL 40. SPAKOITE uvnfM Foiits id Est iinplete, ut spargitur et tellua lacriniis, sparguntur ct arma. et dicit ornaDdum esse locuiu sepulcbri ex voluntate defuncti. indvcITE FONTibvs vm- BRAS facite nemora circa fontes: et lioc ideo, quia, ut diximua, he- roum auimae habitant vel in foutibas vel in nemoribua, ut lucis 5 babitamns opacia riparnmqae toros et prata reeentia rivia incolimus. 42. SVPERADDITB GAHUBN duos versuH carmeu vocavit : neo mirum, cum etiam de uno carmen dixerit, ut et cem carmine signo: Aeneaa baec de Danaia victoribus arma. lo 43. DAPHNI8 EGO IN SILTIS in silvis notus, et hinc usque ad sidera. 44. FORMOSI PECOR18 c. p. I. si ad Caesarem referaa, hoc dicit, boni popuii optimus imperator. 45. TALE TVVM CAKMBN Iftudant He invicem, ut dizimus supra 15 <^1>. ct 'tale' deest 'videtiir'' vd aliud quid. 46. QVALB SOPOR FESSiS qualia rea, ut (l\l 82> dulce satis 48. NEC CALAMis 8. ABQ. 8. V. M. videtur allegoria quasi ad Theocritum et Vergiliiim respicere: hinc est 'tu nunc eris alter ab a illo'. fabula de calamo talis eai: vetf^es Zcphyro vento anatn ex horis coniugcfH adsignant, ex gtia et Zephyro Carpon fiUum pttlekarifni corporis editum dicant. quem cum Calamus, Maeandri fluvii filius, amaret, a Carpo mutua vice etiam ipse adafnatus est. sed Garpos cum in Maeandrum ftvmim cadens esset extinetus, Calamtis, patrt^i propter 2 hoe scchis aversaius, aufugit rogavitque lovem, ut finem suis luct^ms dwvt sibiqtie tnorlan praestaret, ut amato post obitum iurym^titr. qttem miseratione luppiter dttettis in Jumtndinales calamos verti iussit, gui semper drea oras fktfmnum nasd solent, Carpon vero in fructus rerum omnium veriit, ui scmper renasceretur. 3 1 Bpargitur] A. Xi 191 [ 5 lucia] A. ¥1 673 9 et rem] A. lU 287 1 aspnrgitur i ( 3 aapargunt L (aBpergunt i) || 3 feomdibvs B (fontibua 6} j 5 habitant] post morttim habitare dicebaotur B || 8 ai w. 43 Tumuhim fa- cite: id est aepuichrum uompaiute et euper Bepulchrum faoite tumulum ob memoriam acilicot. Tumulo ». a. c. : liic duoa veraus e. q. a. B\\il Bti.viK] onic TMiVK AD aiDKRA NUTTB odd. l'JIBL, iu eilvis . . . ad sidera om. eidem || 11 im- perator] si ad paBtorem, laudat se oon Bolum quia pastor irierit, sed etiam formoaum pecuB formosior ipse bahuerit add. II \\ 17 rea] eat add. AR Q IB umor L\ liumor Serviani libri 1i umor'] Feaaia: fatigatiB labore aut solia calore. Dulcis aquae Bulieate: chulliento uel decurrcnte add. R, FeBsia . . . lahore ed. Ste^. l 19 V.] AHTK if I 20 uergilinm L D ab Ulo] id est tu Bolufl poat iltum bucolicum carmea scribia uel etiam poxt illiim tu eicellentiuB omnibua cBrmina. componis add. M, id est . . . scribis ed. Steph. |{ 23 meandri fluii L || 24 cum ntpr. rers- l \\ 26 calamos L calamus l f 28 iupiter L | 29 horaa L 60 SERVIl • 50. QVOCVMQVE MODO prout possumus. et dicit, se Daplmidis dicturum apotheosin^ ut ^Daplminque tuum tollemus ad astra'. Huum' quem tu diligis. ^tollemm ad astra' quia apotheosin eitis dicturus est. 5 53. TALi MVNERE si amicum laudaveris. 54. PVER IPSE modo Daphnin intellegimus: nam Caesar non puer occisus est, sed maioris aetatis. 55. lAM PRiDEM STiMiciiON L. c. N. ac si diceret^ scio esse optima, quae dicturus es; frustra ea verbis extenuas: quia ille supra 10 verecunde dixerat ^quocumque modo tibi nostra vicissim'. quidam per Stimiclwnmi Maecenatem accipiunt; nonnulU Stimidionem patrem Theocriti dicunt. 56. CANDIDVS id est deus^ unde contra nigros mortuos dici- mus. significat etiam benignos et bonos^ sicut contra malos nigros 15 dicimus: Horatius hic niger est^ hunc tu Romane caveto. saepe tamen candidum pro pulchro ponit, ut candida Dido et candida Maia. insvetvm miratvr z. o. quasi novus detis. et quibusdam vidctur per allegoriam Caesarem dicere, qui primus divinos honores meruit et divus appellatus est. 20 57. SVB PEDIBVSQVE V. N. E. s. D. meritum eius ostendit, qui summos circulos et caeli secreta conscendit. et quidam ^sub pedibu^ sectmdum phijsicos dictum volunty qui tradunt sidera, id est plafietas, in aethere ferri, qui intra caslum est: nam nubes vicinas esse terris nullus ignorat. 26 58. ERGO ALACRIS SILVAS omnia tenet voluptas, quae superius occupaverat maeror, ut <35)> ipsa Pales agros atque ipse re- 15 Horatius] 8at. I 4, 85 | 16 candida Dido] A. V 571 || candida Maia] •A. VIII 138 1 et. ..ad astra om. L, in marg. inf.add.X \ 2 apotheosin] traDslationem scilicet pertinentem ad diuinitatem ipsius aild. B, ed. Steph., qui haec addidit cum homines inter deos commemoramus || 3 diligis] et de quo canis. Tolle- mus: laudibus ciferemuH. Dapbnim ad a. f. : scilicet laudantes illam uel certe inter deos illum computabimus. Amauit nos quoque D.: uel caesar uel pastor aliquis, ut supra dictum cst add. -S Q 6 daphnim HHW 10 vicissim] Stimicon: alius pastor add. li \\ 13 contra] aetiam 7> aetiam contra X \\ 14 significat . . . dicimus L, edidit Stephanus: om. ABPBH et Btvrmanni libri. sed Servii esse haec verba eo ostenditur quod Uoratii versus non potest ad ^unde c. nigros mor- tuos rf.' referri \\ aetiam L et Steph. \\ bonus et benignus Steph. || contra] co litterae evanuerunt in L, e contra Daniel 15 hic ex hinc P || 16 pulcro /^ J 19 apellatus // 1 21 conscendit] et positus in summis caeli sub se nubes et sidera habet add B \\ et quidam. . .nullus ignorat non edidit Daniel \\ 23 aetere L II intra caelum ex intra carelum, ui videtur, L. an infra caelum? || 25 ala- cKEs L I supcrius] supra 7? || 26 ut] quia L. ad sidera abiit nam snpra ait supr. vers. add. X: quae abieci; nam quod ^ad sidera abiit^ Daphnis, non fuit maeroris causa COMM. m VERG. BVC. V 50-6G. liqnit ApoUo. antiqui atttem 'ergo' pro 'merito' dicebant, sicut hic accipitur: Flauius in Persa satin lu usque valuisti? haud probe. ergo edepol palles, item in Milite <1 1,61) kicine Ackil- les est, inquit mihi: immo eius frater, inquam, est. ergo me- castor pnlcher. r. 59. TENET id eat Imbel, moratur, amplectitur. 60. MEC KETiA CEKvis VLLA u. M. adeo placet simplicitaa Daphuidi, ut etiam ille dolus, qui voluptati antea foerat, con- quiescat, scilicet venationia. et eat hyperbole. 63. iMTONai silvosi, incaedui. lo 64. DEvs DEVS ILLE MENALCA hoc consonant: deus, deus est Daphnis, quasi vox silvarum sit. et multi sic disHngunt Hpsa arbusta sonant deus' et subiungunt 'detts ille Menalca', ut sit sensus: si enivi mpes et arbusta deum dieunt, deus est, o Menalca. 65. sia BONVS o pelixqve tvis pastoribus, si Daphnin acci- I5 pimus; siCaesarem, bene ait 'tiiia': siiis eiiim percussoribus noceii- tissimus fuerat: nam Augustus, eius iilius, omnes ost persecutus. 'felix" autem propitius, ut sis felis uostrumque leves, quae- cumque, laborem, item ecoutra luno quae potui iufelix, id est irata: deos enim vel felices vel infelices ex rebus, quas prae- 20 stant, vocamus. 66. EN QVATTVOK AEAS ECCE DVAS TIBl DAFHHI DVAS ALTA- EIA PHOEBO feci, inquit, aras quattuor: tibi, Daphni, do duas, et duas araa ApoUiui, quae sint altaria. novimus enim, aras et diis esse superis et inleris cousecratas, altaria vero esse superno- 25 rum tantum deorum, quae ab altitudiue constant esse nominata: quae nunc dat Apollini, quaai deo; Daphuidi vero aras ponit: nam lieet eum dixerit deum, tamen mortalem fuisse manifestum eat. saue quaeritur, cur duo altaria ApoUini se positurum dicat, cum 18 BiH felix) A, 1 330 || 19 quae] A. VII 30D || 2e quae . . . noniinata] cf. or. XV 4, 14; Luct. riac. ad Stat. Theb. IV 459; mytliogr. III 6,31 2 in persas at intitnUBque L \\ haod] hail L || 3 acillis L |] 4 inquid L \\ metaetor palcer i | 7 m.] metODomioos : non enim ipsa retia meditantur, sed qni ea intendunt. Otia; laotioiam (Z. laetitiam) et seeuritatem jperbolieoa di- eit add. ii 11 simpHoitaa PS: simpliciter AB BimpliciT II nimpliciT//'/ L || ^phnidis Ji \\ ipee -.■....> 1. .. . .• ,.„.._,. .. t. X (ille L) II uolQptatis a || 9 et est hyper iNTuNBi. . .incaedni pojt Daphnia hab. AP, om.BL add. l) II id eet incnlti et siluDsi E || incaedni om. n. .H^l 13 quaei e.v quisi L \\ distingunb X J 16 sis 17 fuit S i 19 potuit AHm \\ 22 dvas] dto P 23 do duas BIIp}. duas do S: do oiii. APL \\ 24 et ante diia 26 conBtnnt ABS: constat PML || 27 dapni eiiinerao iiras ponit A ilafnidi ueti) a. p. duiei:jo B LB, supr. vers'. oiM.^iy (poit o Menalca supr. vei BHi 11 UEVB . . . Daphnia yUJK UOMTSQTB UVOltVB 62 SERVn couatet; supemos lieos impari gautlere numero, iaferuos vero pari, nt ^VIII 75> nomero deus impare gaudct, quod etiam pouti- flcales indicaut libri. sed constat eecuudum Porpliyrii librum, quem Solem appellavit, triplicem esse ApoliiniB potestatem, et euudera 6 esse Solera apud superos, Liberum patrem iu tcrris, Apollinera apud inferos. unde etiam tria insiguia circa eius simulacrum vide- mus: lyram, qoae iiobis caeleatis liarmouiae imaginem monstrat; grypem, quae eum otiam terreiium numen osteudit; sagittas, quibus ioferuus dous et noxius indicatur, unde etiam ApoUo dictus est 10 axi> Tov anolkviiv. biuc est quod et Homerus eundem tam pesti- lentiae dicit quam aalutis auctorem, et Horatius ait coudito mi- tis placidusque telo supplices audi pueros, Apollo: unde Vergilius, rationis iiuius peritus, per altaria superaum uumeu ostendit, per parem uuraerum infemam iudicat potestatem, Varro 15 diis superis altaria, ierrestr^ius aras, inferis foeos dicari ad/irtmt aiii 'altaria' eminentia ararum et ipsa l^xmma, ut paterisque altaria lihant. 67. soFo vel recenti, vel primo tempore lactis ina^mte expres- sum. BiNA duo. QVOT AMNis siugulis quibusqoe auuis. 20 68. j>Fo vetiiste dixit, ut 'ambo': nam sacpe senex spe carminis amio luserat: tum kodie hoc significatu 'duos' et 'ambos' didfmts. vmGvis OLivi quod Graeei Imikttiov dicout. rf 'olwi' et 'olei', nam et 'olea' et 'oliva' didtiir. 09. iiiLARANS participiom est ab eo quod est 'hilaro'. sane 26 sciendum, iioraen unde venit, id est^hilarus' vel 'hilaris', a graeco descendere; nam CKaQbs facit 70, AHTS FQCFM si FRicFs BRiT s. M. I. F. non frifftiri ealmem opposuit, sed messem, quae est tempore caloris. 71. viNA NOVVM FVNDAM CAi.ATDis ordo cst: vina fundam ca- 3 aed constat e.q. b.] exBCr. mytbogr. II 18; lil S, IG { 11 HoratiuB] c^rm. :. 33 II 16 paterisque] A. XU 174 2 quod etiam . . . hinc eet qnod et om. L ] S porfirii A for&rii £ || 6 ee- iiulchrDm II Q 8 gripem quu.e eum etiam U Gttpem qui//// enm etiatn (dwie itterae ddetae iunt) P: Gripe ineii quae ctiam A Ctjpe mefique etiam B (uel capreum nel clipeam cwpr. vers. b) griphein enm qnae etiB,m i£ || 9 infeinns P: infemi A infernornm B infecior H infernalia Ji || 10 AnoMM A atiOivaiN S anOAA//Di (wna litlera deteta) P anoAAHin S anoAMH H || enndem] apoUinem L II 16 et ipaa libamina] nt ipea libamiua add. L. fortasse et ipsa libamina traduntL ceterum cf. schol. Datt. ad Aen. XU 174 H 31 aignificata L «igniQcan- tiuB I II 22 AinnKAEi^N // lipeleon reliqni [ 26 aASPoc A lAai-os B v.s.roc FH hjlaroBii bilaroB i U 27 Ante focum ai friguB erit: id est hiema, per id quod efficiatur id quod efficit. Bi meMii in umbra: iJ tst aeetaa, per id quod con- tinetur id «luod continet Jf [ 28 obpoBuit L lathis, id est calicibus, quae viaa siiit noviini iiectar, ist est magna dulcedo. AKivsiA autem Chia, a prommitorio Cliii insulae Ariusio. vel illud "vina Ariusia, moi;m»m nectar, calathis ftmdavt'. alH nomim fmistum intell^nt, vel memm, quale numguam iiabucrit, ut (l\l 86) Pollio et ipse facit nova carmina. n 72. LYCrivs AEGON Cretensis, ut Lyctius Idomeneus. 73. SALTANTES BATYR08 IMITABITVR AI.PnESIBOEVS pastor qui- dam, sane ut in religionibus saltaretur, liaec ratio est, quod nul- lam maiores nostri partem corporia eaae voluerunt, quae non sen- tiret religiouem: nam cantus ad animum, saltatio ad mobilitatem 10 pertinet corporis. 75. ET CVM LV8TRABIMVS AOBOS sic supra cum fa- ciam vitulam pro frugibus. 'lustrare' hic cirmire: didt enivi awbarvale sacfificium. 76. DVM ivGA MOSTIS APEB sicut in freta dum fluvii cur- 15 rent, (id est) aemper: et futurum ot praeteritum significat. 79. VT BACCHO CEREKiQVE haec enim duo sunt numinli, quae et rustici masime colunt et quorum munera communia aunt mor- talibus cunctis: sic in georgicis <1 7> vestro si munere teHus Chaoniam pingui glaudem mutavit arista. -m 80, DAMNABIS TV QVOQVE VOTIS id est cum deus praestare aliqua hominibus coeperis, obnosioa tibi eos facies ad vota sol- venda, quae ante quam solvantur, obligatos et quasi damnatos ho- minea retinent. 81, EEBDAH FRO CAJiMiNE DONA ilte eum supra tantum lau- -j.-, daverat, hic et laudat et de munere etiam cogitat. 82. XAM SEQVE TAHTVM quaedom per comparationem laudata ma- iorem empltasin habent, si negaUo activa a parte orationis ineipiat, vt non sic aggerihus ruptis cum spumeus amnis exit, et nec sic 6 LjctiuH IdomeDeua] A. III 401 || 13 liifitrare circuirej cf. Noa. p. 335, 30 1 16 in fretal A. I 607 || 21 jd eat e, q. h.] cf. Non. p. 277, 2 aqq. || 29 non sici A, II 496 B nec sic] A, V 116 2 Chia] et chia B uina H | promiinctorio PJRII promontorio ABL (promonctorio a} J cbi i^ || 3 colatia L || 4 intelligunt L \\ meram ex mirum L \\ 6 Idomeneiifi] a Ljctio urbe Crelae add. Ctmmelinus || 11 corporiB] BOLEUifu VOTA anniverBaria aacra, quae cectia diebua eelebrantnr add. Saniel. ef. seftol. Bem. |[ 13 dicitur Daniel \\ 14 aj^uambale L \\ 15 Dum iuga m. a. : qaom din remm natura manebit if [ 16 id eet inserui | 18 munea L munera l: nomina AFMHX numtna B || 19 ai] sine A || 20 arista] Cererem propter iiridoa, Libe- rom pTopter bamidoe fructae, Itaque nunc Da.pbnim dicit colendum propter pecndDsi pToventuB ndd. DanieJ. ef. sekoh Bem. \ 23 quae . . . retinent om. L, H> marg. inf. add. X |] 24 retinent] alii 'damnabis' a.lligabiB nel absolnes; ntramqne enim aenHntn babet uerbnm 'damno'. uel 'dauinabia' reoa aoti fa- dea add. M, tdidit liimiel Q 28 enfaain L | aperte oratinia L | 29 acgeribufi L l G4 SERVll immissis aurigae undantia lora. sibilvs hic sibilus res ipsa: uani sibila ora participialiter dictum est pro ^sibilantia'. 85. HAC TE NOS FRAGiLi DONABIMVS A. C. beue anticipat et oflFert munus, quod ille se facturum esse promiserat. cicvta /?- 5 stula, ut scptem conpacta cicutis. et fistuiae qualitatem per principia echgarum ostendit, ut luiec nos, formosum Corydon arde- bat Alexin/ 88. SVME PEDVM virga incurva, unde retinentur pecudum pedes. 89. NON TVLIT ANTIGENES E. E. T. D. AMARI aut pastorem 10 quendam pulcherrimum dicit; aut choraulam significat^ quem legi- mus admodum a Yergilio fuisse dilectum. ^non tulit' autem non impetravit ^amari^ pro ^qui amaretur^. 90. FORMOSVM PARIBVS NODis pari et acquali tumore nodorum. et honeste locutus est, formosum nodis vel aere, ut si dicas *pul- 16 cher est equus sella, pulcher frenis'. formosvm i\ n. *et ab arte et a natura laudavit: ^paribus nodis^ id est natura formosum; ^atque aere^ Iwc est pulchrum aere artificium.* ECLOGA SEXTA. 1. PBiMA SYRACosio charactcr mixtus; nam et poeta praefatur et 20 cantare Silenus inducitur. sfracosio quia Tlieocritum praecipue sequitur, qmmvis multi alii hucolica scripserint, lvdere versv nt ipse ait carmina qui lusi pastorum. prima stracosio di- GNATA EST L. v. NOSTRA Romaua^ inquit^ musa non erubuit se silvis ante committere, id est imitari Thcocritum Syracusanum et 25 bucolica scribere. ^Syracosio' autem graece ait: nam latine ^Syra;. cusanus' dicimus. ^nostra', id est Romana^ ut tu quoque litori- 2 sibila ora] A. II 211 | 22 carmina] georg. lY 664 || 25 tu quoqne] A. YII 1 G eglogarum L J uos L U coridon X U 8 incuruata JR incarina L (incurua jf) J 10 coraulam Serviani libri 1 13 fokmosym rABiBvs nodis pari et equali tu- more nodorum et honeste locutus est formosum nodis et ab arte et a natura laudauit uel ab aere, ut si dicas pulcber est equus sella pulcber est fraenis (fraenus 7). rABiBvs nodis id est natura formosum hoc est pulcrum aere arti- iicium L | tumore] et intervallo add. Masvicius || nodorum] et insuper aere de- coratum add. i^ H 14 vclj atque If || 15 est equus. . . pulcher Ofn. Serviani libri\ frenis] Menalcba: uocatiuus est adU. B, cd. Stcph. y 17 artificium] vel pabibvs Nonis id est pari intervallo add. Daniel. cf. schol. Bern. Q incipit EGLoaA vi A FAVNOBVM SATVKOKyU 8ILKNOBVM DKLKCTATIO B EXPLICIT Y. VI EGLOGA INCIPIT FAV- KOKVM 8ATYB0BVU SYBENOBYU DELECTATIO B 18 sYBAcvsio, hic et infra L || caracter L g prefator L, corr. 1 1| 22 syra- CV8IO ^P7/||25 syracusio librH nam graece ev^wnovaai avQanovctog ut Qcifirj (m(iaiog^ latine Syracusanus et Komauus dicimus Fahricius | syracusanos L \\ 26 nostra. . .Uomaua] et sic nostra romana L bos uostris. et 'dignata eat' sic dixit, quasi ex loco auperiore. ostendit ergo se prinmm posi Theocritum bucoliea scripsisse. 2. siLVAS UABITASB sicut <;II 29> atque humiles liabitare easas. thalia musa scilicet. et graece ait: nam latine 'Thalea' debuit dicere, sicut Kv&SQtia Cytherea; sed propter euphoniam & eontempsit ius regulae et ideo iu graecitate permansit. 3. CVM CAKEEEM 8EGES ET PKOELIA cum canere velleiu, et signifieat aut Aeneidem aut geata regum Albanoruni, quae coepta omisit nominum asperitate deterritus. alii ScyUam eum seribere coepisse dicunt, in qtio libro Nisi et Minois, regis Cretensium, beltum lo describ^iat; alii de bellis dvilibus dicimt; atii de tragoedia Thifestis. C7NTHIVS Apollo a Cjntho monte Deli, in quo natus est. avkem VELLIT id est movit: alibi postesque a cardine vellit. 'anrem' autem ideo, quia memoriae consecrata eat, ut frons Geuio, digiti Minervae, genua Miaericordiae. 15 4. piNyvES fitjurate "pingues pascere', id est pascere ut pinguescant. 5. DEDVCTVU DICERE CAKMEN tenue: trauslatio a lana, quae deducitur in tenuitatem. {dedvctfii carmen) id esl hicoliatm. sane 'cum canerem reges et proelia' et 'deducitim dicere cormen' quidam vobmt )toc significasse Vergilium, se quidem altiorem de bellis et re- 20 gibus ante bucolicum carmen el^isse materiam, sed considerala aeiatis et if^enii qualitale mutasse consilium et arripuisse opits mollins, qita- tentis vires stias leviora praeludmdo ad altiora narranda praepararet. 6. NVMC EGO ordo est 'nunc ego agrestem tenui meditabor harundine musam', id est earmen rusticura scribam. nauqve 26 avPER Tim ERVNT superabundabunt tibi, inquit, o Vare, qui am- biant tua facta describere, hic autem Varus Germanos vicerat et exiude maximam fnerat et gloriam et pecuniam consecutua: per quem Vergiliua meruerat plurima. alii Varum eum dicmt, qui in Germania am tribus legionibiis interiit, amissis signis, qtiae postea 30 Germanictts, ftlitis Dnisi *am fugatoque Asinio PoUione, ab Augusto ] cf. Non. I *, 5; Maorob. Sat. 1 dignata egt Qero sic ait quaai de loco Bnperiore L || 4 ait] &dlti,tt add. Ste- phantie | Q debuit dicere] dicitui L || KvS-igfia\ cithereia B cythtria PEl ci- theria fl, om. .^4 ij || Cjtherea] cithareii BH\\6 ideo om. L\ 8 aut Acneidem] quam priuB uoluit condere, sed cansa amissorum agrorom ut ante in minoribns Be eierceret, omisit add. U \\ 9 squyilam i || 10 cepiflse i- | 11 tragaedia thie- Btis L. Thfeate Heinsitis \\ 14 caaBeccata esae dinoBcitur H \\ 21 eligisee L \\ aetatis ex aetatea L | 32 mollius ex melius, wt videtm; L || 23 leviora seripsi: leuioribua L || S9 plurima] lurima t» rcw. 1 || 31 drusiam L Drusiani Eiicuna vadicota Danicl. recepit. alii dicunt victo mppl. G. Yimim, recepit: alii fuso Masvieim. fortasse reoepit. alii dicunt post capfara PeriiBiam fusatoqne e.g.s. 66 SERVII Alfenum Varum legatum suhstituttm, qui transpadanae provinciae et agris dividendis praeesset: qui curavit ne ager, qui Vergilio restitutus fueratj a veteranis auferretur, 7. TRISTIA CONDERE BELLA epitheton bellorum perpetuum. 5 coNDERE conponcre, tit e contrario incondita. 9. NON iNivssA CANO vel ab Apolline, vel ab Augusto, vd a Maecenate, (ut) te sine nil altum mens inchoat et hoc ideo, quia dixoat ^aurem vellit\ haec qvoqve videlicet vilia, sicut Theo- criti. et hoc dicit: si quis, licet rustica, legere fuerit ista dignatus, 10 tuas tamen in his laudes inveniet; nam per mjricas et nemora bu- colica significat. 11. NEC PHOEBO G. V. EST uec enim pagina uUa Apollini est gratior, quam quae Vari nomen gestat in titulo: quod ideo dicit, quia hanc eclogam constat in honorem Yari esse praescriptam. 15 dicitur autem ingenti favore aVergilio esse recitata, adeo ut, cum eam postea Cytheris meretrix cantasset in theatro, quam in fine Lycoridem vocat, stupefactus Cicero, cuius esset, requireret. et cum eum tandem aliquando vidisset, dixisse dicitur et ad suam et ad illius laudem magnae spes altera Romae: quod iste postea ad 20 Ascanium transtulit, sicut commentatores loquuntur. 13. PERGITE PiERiDES hortatur musas ad referenda ea, quae Silenus cantaverat pueris: nam vult exequi sectam Epicuream, quam didicerant tam Vergilius quam Varus docente Sirone. et quasi sub persona Sileni Sironem inducit loquentem, Chromin autem et Mna- 25 sylon se et Varum vult accipi. quibus ideo coniungit puellam, ut ostendat plenam sectam Epicuream, quae nihil sine voluptate vult esse perfectum. sane hoc de Sileno non didtur ficttm a VergUio, sed a Tlieopompo translatum, is enim apprehensum Silenum a Midae re- gis pastorilms dicit, crapida madentem et ex ea, soporattm; illos dolo 7 te sine] georg. III 42 || 19 magnae] A. Xll 168 || 28 a Theopompo] cf. Aeliani v. h. III 18 1 uerum L aarum 1 1| transpedane Ij (corr. P. Daniel) \\ prouintiae i || 2 uergilio L || 3 uetranis L, corr. l \\ 6 ivbsa HL inivssa hX || cano] sed iussa add. B II uel ab apollione B uel a PoUione Stephanus || ab augusto X, uit vide- tur; ipse librarius quid scripsisset, non potui dinoscere || uel a Mecoenate hab. Stephanus \\ 7 mecenate L || (ut) te sine ego: sine L sive Daniel. ^fort. Ug.: Te sine nil dltum mens inchoat Georg. III' vir doctus in marg. L Q nihil L \\ inat L, inchoat l \\ 8 uidelicet P: uel licet ABH nel haec licet R licet 2v || 14 in honoremi: in honore reliqui \\ perscriptam vulgo \\ 15 favore] honoreH|| 16 postea om. BH \\ 17 stupefactus . . . requireret] et spectaret cicero stupefactus cnins esset cepit requirere L \\ Cicero] dum add. PH || esaet] est in theatro A II 18 uidisset BBH: uixisset A uixscisset P agnouisset L \\ dicatur A \\ 19 magna BBHL \\ 20 locuntnr AHi 22 exsequi B \\ 23 didicerat L \\ syrone B H, ut infra syronem H \\ 24 chromitem B \\ mnasillum B mnasilon jR mnasylnm L II 29 adentem L, corr. Danid \\ soporatnm l se operatum , ut videtur, L adgressos dormieniem vinxisse; postea vinculis sponte labent/itis libera- Um de rehis naiaralibua et aatiquia Midae interroganti dispittavisse. guem alii Mercurii filium, alii Famos et nymphae, alii ex giittis cm- oris Caeli nalmn esse dixerimt. chkomis et mnasylvs iati paeri satyri sutit. 5 14. pfERi nonnuUi 'pueri' no)i absurde pulant dictum, quia Si- leni priusguam senescant, satyri sunt. utrwm ergo aetate pueros, an »t ministros et familiare^ solemus communiter pueros vocare? 15. INFLATVM VENA8 figurflte locuius cst. iT SEMPBR benc addidU, id cst consiietudine vini, non interdum temulentum esse. lo lACCHO auteiD viiio, a Libero patre, qui etiam lacchus vocatur: nam JBacckus a bacchaiione, id est insania, dictus, unde et comites mis bacdiae: aUi a Sacche nymplta, guae cum Brome sorore sua cutn »m- trieral wi monte Nysa, a Nysa nutrice. 16. SERTA PEOCVL modo 'prope', id est inxta: nam ideo intu- v.i lit 'tautum eapiti delapsa', ut oatenderet non longiua provolutam coronam, ut est procul acrea ramo dependet galea. 17. ATTRiTA AN8A frequenti scilieet potu. pendebat mani- bus non emissum significat. 18. ADGEESSf ordo est, Chromis et Mnasylus adgressi Silenum; ao nam luserat ambo spe carminis. et 'sp^ poUieitatione. item atitts ordo 'adgressi spe carminis iniciunt ipsis ex vincula sertis'. cABMfnrs AUBo vetuste, ut al^i verum uhi ductores acie revocaveris ambo et eminus antbo Imhrasidas, ut craterasque duo sta- taam, cum Tiodie suh eadem significatione 'ambos' et 'duos' dicamus. 85 19. 1P8I8 ES ex ipsis, ut traustra per et remos, id est per traustra. 20. TiMiDIS aut timentibus; nam timidua est qui eemper timet, timens vero qui ad tempus formidat ex causa; aut re vera Himi- dis*, quia pueris per aetatem naturaliter tiraor eat iusitus. et ti- m • 17 procnl] A. X 834 || 23 vetuni 2G traoBtca] A. V 663 || 28 timidtis i georg, IV 88 |{ 24 eminus] A. XII 342 |; jt . . . ex cansa] encr. iaid. diff, verb. 554 2 diaputavisae] respoodiB-ie DanUl || 4 cbroihs uero H || bnasvi..os P || isti sautj nomina scityrorum i || iflti pueri om. H |] 6 saturi AB [| 7 senescat i, corr. l II satiri L || pneros] fort. pueros diiit || 9 ven48] impletuni venas add. SUphanus\,\i X: et i|| ID esse iedudi veUm \\ 11 uino PRLa: a.uiiio ABS mt viuo vulgo || aj aut valgo || iachus A iaccus i{ | 12 Lachatiooc L J 13 abacoha enimpba X|| 14 fortasse a Nytia nntrice dicto f 15 modo propaena iii' tulit A modo pro poeua intulit S \\ 18 potu] Canthama: uas uini et gaaua poculi. Nam sepe aenex s. c: interpositio per patenthesin. 'aenei' SilenuH add. B II 19 emiBsum ego: emiasa L emissam Dulcents || 32 initiunt L \\ 24 in- brasidaa L \\ duoB L, duo I || 30 inaitus] Egle: nympha. Eglu naiadum p.: naiades sunt njniphae fontinm: eariim ergo ista erat pulcherrima. lanique vi- denti: iam excitato adil. li 68 SERVII mentibm ne, dum vincula inicerent^ expergefieret, vibenti pro ^vi- gilanti\ 22. SANGViNEis FRONTFM MORis ET T, p. muUi ob hoc dictum pu- tant, quod robeus color deorum sit: unde et triumpJiantes fade miniata, 6 et in Capitolio luppiier in qtmdrigis miniatus. et bene ^pingif, non Hnquinat'; nam iam vigilantem dixerat. sane fdbula de moro talis est: Pyramus et Thisbe fuere ut forma pares, ita amore coniuncti: quos vicinos paries dividebat, cuius rima praestabat coUoquium. cum amor crevisset ad ctipiditatem, placfuit ut utrique noctu extra domos procede- 10 rent locufnque coeundi statuerent ad arborem, quae ante erat cdbis fru- ctuosa pomis. et cum prior venisset Thisbe ad locum, vidit leam. dum mortem fugit, vestem reliquit. in qua veste fera exercuit iram suam cruorisque ferae alicuius paulo ante ocdsae reliquit vestigia in paUio puellae. qm veste visa Pyramus cruentata, ratus interfectam esse 15 Thisben, ob amorum ardorem se interfedt. quem praegressa e latd^a ut vidit Thisbe exanimemy amplexa dus corpus se interfedt. ex quo- rum cruore dicitur arbor infecta: nam quae ante gerebat poma alba, nunc sanguinea. 23. RiDENS irridens. qvo ad quam rem. 20 24. soLviTE ME PVERi quitt putaverant eum corona aUigari posse. SATIS EST POTVISSE viDERi solvite me; sufficit enim, quia potui a vobis, qui estis homines, videri: quod ideo dicit, quia hemithei cum volunt tantum videntur, ut fauni, nymphae, Silenus. potest et aliter intellegi: solvite me; sufficit enim, quod talis vobis visus 25 sum, ut etiam ligari possim. 26. HVIC ALIVD MEBCEDis ERIT nymphae minatur stuprum la- tenter: quod verecunde dixit Vergilius. haec autem omnia de Sileno a Theopompo in eo libro, qui Thaumasia appellatur, conscripta sunt. ipse ad commendationem addidit. 30 27. IN NVMERVM LVDERE id est saltare ad modum rhythmi et cantilenae: vd ad certam modulationem. favnos fauni ab effa- 1 Videnti pro '^vigilanti'] cf. Don. ad Ter. Eun. I 1, 28 || 31 faani...red- debant] cf. Isid. or. VIII 11, 87 4 robeus l\ rober Ij\h iupiter i || in quadrigis miniatus scripsi {cf, Plin. n. h. XXXIII § 111): in quadrigas miniatas L in quadriga miniata Gommeli' nus II 7 hisbe L \\ 8 cuius rima scripsi: quibus ima L quibus una Daniel \\ 10 co//eandi L (e littera videtm deleta esse) || statuerunt malim \\ 11 hisbe X || 12 fuit L fugit l II iram ex eram L \\ 14 cruentata L cruenta tc (i. e. Hunc^) 1 9 ratus] est add. 2 1 15 tisbem L. et add. Z || ob l: at vel ut, ut vide- tur, L II quem. . .se iuterfecit om. Daniel | 16 tisbe L isbe l y amplexata 1 1| 20 corona alligari ego: coron alligari L corona ligari P. Danicl || 22 hemithei BRa: emithei APHL i. e. semidei supr. vers. a6 J 23 fauni] staini i || 27 dicit PH II 28 taumasia L \\ 29 addidit] fortasse tum vero in numerum e. q. s. interciderunt S (RcH, qitod voces ile sacris redd(^nt : <;47> plmc habes. 28. LVDERE id est Ulo cantante. motjre cacfmina montium vel arionim, quihus Itoc genus saltatumis adsignat, motabe cacv- MiSA quasi boc geuus aaltationis vult esse in arboribus, cacumiuum 6 motum, 29 PARNA8IA EVPE8 moDB Thessaliac, Apoltini consecratus. 30. RnODOPE ET ISMARVS montes Thraciae, iu quibus Orpheus conaueverut canere. et hoc dicit: non tantum isti moutes gaudent caiitantc ApoUine vel Orpheo, quantum cantaute Sileno laetatus lo cst muniius: namque etiam paulo poat dicturus est <86> et invito processit Vesper Olympo. 31. NAMQVE CANEBAT VTI MAGNVM PEE XNANE COACTA BEMINA variae sunt philoaophorum opiniones de rerum origine: nam alii dicunt omnia ex igne proereari, ut Anaxagoras; alii ex umore, ut 16 Thales Milesius, unde eat Oeeanumque patrem; alii ex quattuor elementia, ut Empedocles, seeuntlum quem ait Lucretius <^I 715> es imhri, terra atque anima naacuntur et igni. Epieurei vero, quos uune sequitur, nihil horum comprobant, sed dicnnt dno ease rerum principia, corpus et inane: omne enim quod est, aut 20 continet aut eontinetur. et corpus volunt esse atomos, id est quas- dam minutissimas partes, quae ro^^v, id eat sectionem, non reci- piunt, uode et atomi dictae sunt: quas Lucretiua minutiores dixit esse illia corpusculia, quae in infuaia per fenestram radiia aolia vi- demus; dicit euim illas nec visum posae recipere. inane vero di- 25 cuut spatium, iu quo sunt atomi. de hia itaque duohus principiis volunt quattuor ista procreari, ignem, aerem, aquam, terram, et es his cetera, ut illa duo elementa, atomi et inane, aint, haec vero quattuor sjntheta, id est composita ex illis duohus, praesteut ori- ginem aliis omnibua rebus. hac autem ratione comprobatur, ex 30 atomia et inaui omnia ease, quod iiihil est in rerum natura, quod gr. in 6 , 5 H 16 OceanuraqTiel )niOB e. q. b.] cf. Isid. or, XHI 2 babet Daniel \ 3 ex^edatm montes vel arborea \ 5 qnasi . . . motum um. L, supr. vera. add. 1 1| quBsi] quia 3. \\ 6 motihriB B motu Fl || 9 gaadent ex gandeant J. H 18 ox i^i terra atque anima procreacere et iinbri Lueretius || 20 rerum om. L || principivlia L (principin, J) || 22 tonteD AL tn (i. e. Hamen') tbomon B thomen PR thomum H || 2S dicit FL || 24 in InfnBiB Pl in in- uisiB B: infuBis ARBL H 25 illaa nec uisum pouse recipere LP {niai qytod illlB F): illis nec uiaum poase recedere ABU illia n. u. p. accidere R illae nec Tisu pOHse percipi Musvicim \ 29 ainthea A || 30 comprobatur FB: com- probat ABH comprohant L || 31 omnia Stephamts: om. libri, originem rerum Ilaniel 70 SERVII iion et corpus habeat, et quia recipit sectionem, indicet etiam in- anitatem.^ crgo ^uti magnum per inane coacta semina' canebat, inquit, mundi principium, id est quemadmodum coactae et coUectae atomi per magnum inane fuissent origo ignis, aeris, terrarum et 5 maris; nam ^semina' atomos dicit. dicimus autem ^haec atomus' et ^hae atomi'. 32. ANIMAEQVE id est aeris, unde etiam venti sunt. 33. ET LiQvmr simvl ignis puri, id est aetheris, quem Cicero ignitum Hquorem dicit; Lucretius devolet in terram 10 liquidi color aureus ignis. vt nis exordia ex seminibus, hoc est atmnis, primis pro ^ principiis\' quae enim Graeci 6toi%Bla^ nos principia appellamus. 34. OMNIA ET IPSE TENER M. c. O. autc orbis et sic omnia quae in orbe sunt: nam mutato ordiije ait primo omnia et sic or- 15 bis. TENER id est recens factus. concreverit collectus et in- formatus sit. 35. TVM DVRARE SOLVM ET DISCLVDERE NEREA PONTO ca- nebat etiam quemadmodum se durare coeperit solum et mixtam sibi ante aqumn sua contractione discludere. sane ^solum^ si nominativus 20 est, ^durare^ absolute accipiemus, et omnia qum infra dicuntur ad so- lum [et rerum terrestrium] referentur; si accmativus , ad mundi orbem ctmcta pertinebunt 36. ET RERVM PAVLATiM svMERE FORMAS cancbat ctiamy quemad- modum terra rerum sumpserit formam. •25 37. lAMQVE N. T. s. L. s. canebat^ quemadmodum post haec stupeant terrae solis ortum. alii Uerrae^ ad homines referunty pro ^qui in terra sunt^, 38. ALTivs ATQVE CADANT s, N. I. quemadmodum cadant imbres nubibus in altum leyatis: naturale enim est, ut nubes cum coepe- 30 rint soli esse yicinae, eius calore solvantur in pluvias: unde et in 8 Liquidi puri] cf. Macrob. Sat. VI 5, 4 || Cicero] IV p. 1061, 33 Orell. 28 quemadmodum . . . in pluyias] cf. Isid. or. XIII 10, 2 1 indiget B indigeas L (indicet X) || 3 coactis et coagulatis athomis li • 4 fuissent PLa: fuisset ABRHX \\ 8 aetheris] aetherii l, aetherei vulgo. Vt his exordia primis: id est quattuor elementis. subaudi ^fuerint omnia' add, R II 10 ex///ordia L, sed rd in ras, Z || 11 oxoi%Bia F, Daniel: sthythia i || 12 appellamus] apellamus principiis L \\ 14 nam ait ordine ut L (nam mutato or- dine ait X) || 15 et informatus om. L, add. X J 18 se durare coeperit . . . quem- admodum quamquam in Servianis lilyris non extant, tamen Servii stmt, exceptis fortasse verbis quae mnt sane . . . pertinebunt || ceperit L y 21 et rerum ter- restrium sedusi: et r. t. ortum Dukerus || referantur L || acusatiuus L || 24 for- mam| Solum: terra. Discludere: separare a terra. Nerea: Nereus deus est maris. 'Nerea' uero pro animalibus marinis posuit add. i^ U 30 solis L georgicis ait de sijfuis serenitatis at uebulae uiagis ima petunt. bonum sane socutns est ordiuem, ut post aolis et pluvia- rum commemoratiouem diceret, ortas silvas et auimalia cuucia procreata 40. ASiuALiA animantia, za inijn>xa. 5 41. niNC LAPiDES FYKBHAE I. quaeBtio est hoc loco: uam re~ lictis prudeDtibus rebus de muudi origine, subito ad fabulas traus- ituui fecit. sed dicimus, aut exprimere eum voluisse sectam Epi- curtam, quae rebus seriis semper inserit voluptates; aut fabulis plenis admiiatiouia pueroriim corda mulceri: uam fabulae causa de- lo lectationis inventae suut, ut ipse etiam iu georgicis docet dicens cetera quae vacuas tenuiaaent carmina menfces. sane fabula talis est: luppiter cum p&-osum haherd, propter fmiatem gigantum genits humanum , scilicet quod ex illorum sanguine ediU erant morlales, dtluvio initndavit terras otnnesgue Jiomines necavit, exceptis 16 Pifrrha et Bcucalione, qui in numte Afho liberati sunt. sed hi ex re- sponso Tliemidis saxis post tergum iactis genus Tiominum ri^raverunt, et Fyrrjia quidem reparavit feminas, Deucalio mares. alii dictmt lovem Lycaonem, quod ei filium suum apposuisset epulandtim, ipsum qttidem fulmhie peremisse, fecisse vero diluvium, quo homines perirent, excepOs 20 Fyirha, Epimethei fdia, et Dmcalionc, Fromcihei filio, qui Pamasi montis aititudine defensi a diluvio sunt et hominum genus, ut supra dictum est, reparaverunt. sunt qui dicant non ex illis lapidibus Ito- mines factos, sed quia iaaiisseiit sentH^as atqiie fruticibus tecti, lapidibua excitatos. quod autem dicit 'regua Satumia', fabularum ordiuem 25 vertit: uam quo tempore Satumus reguavit, iu terris nou fuit di- luvium, sed sub Ogyge, rege Thebanorum. secundum autem dilu- vium fuit sub Deucalione et Pjrrha. sane sciendum, et per dilu- e. q, a.] cf. mjthogr. I 189; II 73. Luot. Plao. 1 aeteruitatiB A |l nubulae .il || 5 ta en psyclia JL || 8 Gpicureoiu RL: epi- □nrei ABPH EpLcuri J)anid\\ 10 planU AB {corr. a) \\ 11 Joceua dicit P || 13 iupiter -L U 15 mortalis L, evrr. 1 1| IG pjrram et deocalioue L || Atho] Otbrj (conl. Heilanico aptni schol. Pind. 01. IX 64) vel Aetna (cofd. Hygini fab. 163} M. Mayer Herm. 1885 p. 163 adniit. 1 D hii i || 17 themedis L || postergttm L\\ paraaernnt L, corr. l H 18 pyrra L \ deocalio L \ 19 lycaoni L || quidam L, corr. l II 20 quod L | 21 pyrra epimithei filia et dooculione promithci 61io, qni pernasi L || 24 fruticibua Conumlinus: fractibuB L | 25 quod antem dicit om. L, add. l I 27 sed . . . et Pyrrha] aed deincepa facto iacti Buiit lapideB. primum autem dilauium fuit Bub OLiyge rege tbebanornm, Becundum sub deucalioue et pyrra. deletis ergo dilnuio nominibua cuin iam reddita osiiet mundo sicca faciea ot-naturaliB, deucalion et pjrra parnaBum moiitem consceadBnteii iecerunt la- Sides in terratn, et quos deQcnlion iecit Facti aunt masculi, quos pyrra femine '. I 8ub gege A sub ogego B eub oggige U A « i 72 SERVII viuiu et per ecpyrosin siguificari teiuporum mutationem. alii *Sa- turnia regna' pro louis aecipiunt, cuius regno dHuvium fadum volunt, sub Deucalione et Pyrrha, non aureo saeculo, guo Satumus regnavU. 42. CAVCASEASQVE REFERT V. F. p. et hic fabulae ordinem 5 vertit, quae talis est: Prometheus, lapeti et Clymenes filius, post factos a se homines dicitur auxilio Minervae caelum asceudisse et adhibita facula ad rotam Solis ignem furatus, quem hominibus in- dicavii ob quam causam irati dii duo mala inmiserunt terris^ mu- lieres et morbos, sicut et Sappho et Hesiodus memorant. quod 10 tangit etiam Horatius dicens post ignem aetheria domo sub- ductum macies et nova febrium terris incubuit cohors. ipsum etiam Prometheum per Mercurium in monte Caucaso religa- verunt ad saxum, et adhibita est aquila^ quae eius cor exederet. haec autem omnia uon sine ratioue finguntur: n^m Prometheus vir 15 prudeniissimus fuit, unde etiam Prometheus dictus est &xo r% XQOiATid^aiag y id est a providentia. hic primus astrologiam Assyriis indicavit^ quam residens in moute altissimo Cauca£0, nimia cura et soUicitudiue deprehenderat. hic autem mons positus est circa As- syrios^ vicinus paene sideribus^ unde etiam maiora astra demonstrat 20 et diligenter eorum ortus occasusque siguificat. dicitur autem aquila cor eius exedere, quod d^iiofidQog est soUicitudo, qua ille adfectus siderum omnes deprehenderat motus. et hoc quia per prudeutiam fecit, duee Mercurio, qui prudentiae et rationis deus 5 Promethens post factos a se homines e. q. s.] exscr. mythogr. I 1; II 65; 111 10, 10 II 9 Sappho] cf. Bergk poetae lyr. gr. ed. 111 p. 920 1 Hesiodus] op. et d. 100 sq. | 10 Horatius] carm. 1 3, 29 1 ecphyrosin L epyrosin reiiqui, nisi quod epyros A | mutationem] 'sa- tnmia regna' aureum secnlum sub saturno add. B\s deocalione et pyrra L \\ 5 promotheus et hic et infra A || clymenis X Q 6 caelos -R || 7 facnla libri et myihographi: ferula Masvicius \\ quem cum hominibus communicavit BerghiusW 8 mulieres et morbos L: mulieres id est maces (macics a) et morbos A mn- lieren et imbres morbos B (imbres del. b) macies et morbos JPBH, nisi quod maties B. febres et morbos vulgo, inde feminas et morbos vel febres et mn- lieres Bergkius \\ 9 sicut saffo A (s. et safo a) sicut et apho B sicut iaffo L (et a4d. X) sicnt sappho B Q memorant] aXXa dl (WQ^a Xvyga %ax' dvd^Qoonovg dXaXrjtaif nXtlri ii\v ydq yata %a%(ov, nXs£r} ds &dXaaaa add. vulgo || 11 terris om. ABlillW 13 cor Serviani libri et mythographi: iecur L || excideret J5 1 15 Ano TiNciT poHHeiAc A ano thc nPONoiac B Antu toy npLtMHoiac B apo tes prometias X y 16 a prudentia B | 17 quam] quia L || residens] reside A rem idem a \\ 18 deprehenderat L: prenderat ABPH comprehenderat B et my- thogr. I, prehenderat mythogr. II, peruiderat mythogr. HI || 21 cor libri: iecur Masvicius \\ excaedere B \\ quod d-vfiopoQog est scripsi: quod est nimia mythogrA quod aroc est A quod dura est B quod atrox fuit PH et Burmanni libri quod atrox est B qnod ////h~ est [dua^ litterae deletae swnt, qumum prior a fuisse videtur; h" {i. e. ^hoc^) utrum ab ipso librario an a correctore scripttm sit, non potest dinosci) qnod a^og graece est Bodio teste Guelferb. L quia acris sollicitudo est mythogr. II quia atrox est mytliogr, III COMM. m VEEG. BVC. VI J2— .13. est, ad sasiini dicitur esae religatus. depreheiidit praeterea ratio- nein fulmiiium elicietulorum et Lominibiia indicavit, luide caeleatem igncm (licitur esse furatus. iiam quadaui arte ab eodem muustrata supemus ignis eliciebatur, qui mortalibus profuit, donec eo bene usi smit: uam postea. malo hominum usu in pemiciem eorum ver- 6 SU8 est, sicut in Livio <1 31, 7^ lectum est do Tulio Hostilio, qui eo igni esuatus est cum omnibus suis; Numa vero Pompilius im- puue eo USU8 est tautum in sacria deorum. hiue est, quod igne rapto ab iratis uuminibus morbi Iiominibus dicuutur imuissi. crgo secundum fabidam hysteroloyia est: »am prius fuit, ut PromeHieus m- 10 metl admitteret, post pateretar sttpplicia; gtii tamen postea, praecepto lovis occisa per Hereulem aqmla, libt^atus est. alii hunc fsrula ignem de caelo si^iripuisse ferunt et ideo a love religatum ad Caucasum et volucri obiectum: quem postea ab ipso love resolutvm, quod eum mo- nuisset a Thetide abstinere, quia de cius semine nasceretur, qui etm 15 r^o pelleret, sicut ipse Satumum patrem, cui post sacramentim, quod eum numquam se soluiunm iuraverat, a^nuhm dc ipsis vinculis, elauso de monte Caucaso lapide, dedit ad poenae praeteritae ii%dieium. 43. iiis ADiFNGiT iiFLAM Hylas pttcr, Thiodamantis filiits, ob speeietn Herculi fuit carissimus, quem secutus rtaviffantan cum Argo- ao nautis, in jinibtis loniis .iuxta Moesiam apud fontem Caid amnis mm a^attm isset, a nt/mphis raptus est. his adivngit hylau pue- rum, comitem Herculis, quem perdidit in fiuibua loniis iuxta My- siam nec uaquam potuit reperire. postea cum esset coguitum, quod perisset in fonte, ei statuta sunt sacra, in quibus mos fuerat, ut 26 eius uomen clamaretur iu montibus: ad quam imitatioiium nuuc dicit 'ut litus Hjla Hyla omne sonaret'. pcr transihim rem veram tciigit; tertio enim ab epJicbo imero i}i monte, comitoMlibtis tmiversis, nomen «ms clamabatur. postremum autem 'la' breve est ideo, quia yocalis vocalem sequitur: nam omuis vocativus graecus a maaculiuo 30 Teniens, 'a' terminatus, longus est, ut Aenea, Hjla, Palla. ordo S4 pOBtea cnm cognituin esaet . . . omne sonaret] eiacr. mytbogr. II 19! 2 oiide etiam caeleatBin fi || 6 libio L \\ tullio BBl \\ 7 igne B \\ 10 pro- 5dus X 13 subripiisae Ij j| 15 qnia Mipr. ven. X || 17 eolitnrum L |j auuDum i I ipBis Daniel: ipsi L an ipsiua? | clauao L: ciaQBum vel inclnso Mtincke- nta ad Hygin. fab. 144. cf. Plin.. n. h. XXSTIl § 2, Sygin. astrm. XV p. 54 Bwit., laid. or. XIX 32, 1 || 18 paenae L \\ Ifi iDnir L || 21 loniia Servim: lonii L Fonti MaseiciusW Caici amnis Vosgius: calciamnia L. Ascauii atnnia allera eet Vosaii eoniectura, quam probaverHnt Heinsiits co«I. Propert. I 20, 4 et Mttnekerus aA Hygin. fab. 14 p. 52 Stav. Ciaci amnta Salmas. exerc. Plin, p, 617 II 22 HJB . . .Mjaiam om. L || 24 uraquam L \ repperiri L || 26 fontibuB Stef^wnus {| 27 ut lituE lijlam hyla, poauit L (ut litua hyla hyla omne sonaret 1} I 28 pueium Satmasins l. l. \\ 29 aanc poBtrema ayllaba L (la add. l) ^ < i^E 74 SERVII tamen est: his adiumjit, quomodo Hylam nautae elamassefit in fofite relictum. 46. FORTVNATAM PASiPHAEN iiota fabula Cretensium reginam; Minois uxorem, quae tauri amore flagravit et enixa Minotaurum 5 crimm dementiae suas imblicavit amore quidam pro ^in amore^ accipiunt 47. A viRGO iNFELix ad hoc pertinet quod ait ^solatur', ut quod araat taurum, fortunae magis videatur esse, quam morum. virgo autem, ut diximus supra <^III 30^, a viridiore aetate; nam 10 iam mater fuerat Phaedrae, Ariadnes et Androgei. Calvus in lo a virgo infelix, herbis pasceris amaris. quidam ^virgo^ non quod virum illo tempore non haheret, sed quia talis ei poena iam vir- gini destinata sit, intellegunt, db iram scilicet Veneris, quae irata Soli, quod se, ut quidam volunt, Anchisae, ut alii, Marti coniunctam pro- 15 didissetj subolem eius inhonestis -amoribus subiecity ut Circen, Medeam, Fasiplmen. et hoc dicit, in illa commiserahili dementia feliciores fuisse^ quae se animalia credebant, quam Pasiphaen, quae cum sciret se ho- minem, taurum sectabatur. qvae te dementia cepit hic obiurgare magis quam consolari videtur. an quia consolantis et hoc officium est, 20 ut mcrentem strictim et obiurget? 48. PROETiDES IMPLERVNT F. M. A. Proetides Proeti et Sthe- neboeae, sive Antiopae secundum Homerum filiae fuerunt, Lysippe, Iphinoe, Iphianassa. hae se cum lunoni in pulchritudine praetulis- sent — vel, ut quidam volunt, cum essent antistites, ausae sunt vesti 10 Calvus in lo] fragm. 16 ap. Lachmannum CatuU. p. 86 Q 16 et hoc dicit . . . eectabatur] cf. Macrob. Sat. IV 6, 3 || 21 Proetides] cf. mythogr. I 86; II 68. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 453 3 fabula] est add. L \\ regina P || 4 flagravit] ut {om. AH) cataclysmuB caucasus prometheus deucalion hercules hylas ada. APH cumque in grege armenti quadam iuuenca iupiter in taurum conucrsus frequentius nteretur, illa appetito tauri eiusdem utpote dei concubitu dedalum rogauit ut eius arte cum deo concumbere posset. Dedalus ergo iuuencam eandem excorians ligneam uaccam finxit eandemque corio iuuence extinte operuit et in ea reginam ita ax)tauit, ut ueniens iupiter in taurum mutatus eam qua uti solebat aestimans cum regina concumberet. et sic factum est. unde natus est minotaurns. hic cst ex medictate homo ex medio taurus, quem postea idem dedalus in labe- rinto reclusit. sed haec conficta sunt et fabulosa. nam pasife cum quodam notario uiri sui minois nomine tauri in domo dedali concubuit. unde qui natus cst minotaurus idcirco uocatus est quoniam fatso minois filius credeba- tur. re autem uera tauri notarii eius filius erat add. B || emixa X || 8 uidetur J.P II 9 ut dictum est L \\ aetate] dicta est add. R || 10 ariadne L \\ galnus L\\ 13 intelligunt L \\ sole L, Soli P. DanieM 14 ut alii ego: aut alii X jj 15 me- diam L, corr. l\\ IQ passipen L \\ dicitur Vaniel \\ 17 passipen I> || 18 coepit L\\ obinrgari l \\ 19 consolari consolam L (consolam del. l) || consolantis Daniel: consolatis L consolatoris l P offitium Z || 20 moerentem P. Daniel jj 21 sthe- neboae BFHL steneboe B || 22 anthiopoe A anthiopae BPH. immo An- teae || 23 Iphinoe Iphianassa ego {cf. mythogr, I): ipponoe cyrianassa L ; atmtm deiractum m usum sutim cmvericrv — , iUa irata himc errureui earum iiimisit meiitibiiB, ut sa putauteB vaccas iu saltus abirent et plcruiuque mugirent et tiuierent aratra: guas Melampus, Amythaonis fiUus, pada mercede ut Iphianasscm Mawrm cum parte regni aceiperet, placala lunone, infecto fqnte, uin sotitae &'ani bibere, & purgavit et in pristinum senstim reduxit. 49. Tvspis deest 'earum'. 50. coLLo TiMyissET ARATRrM Tercntius Syrc tihi ttmuit. 51. LEvi humana sdlicei. 53. if./.E LATvs siFEVJu quts eam amare non intellcgat, tvL- lo Tvs nrAciXTJw apud veteres unusquisgue eo, supcr quod iacebat, 'ful- tus" dicebaiur: LudUus in terlio et pulvino fultus, Vergilitis atquc harum effultus tergo stratisque iacebat velleribus, 54. ILICE SVB NIGEA vel umbrosa, vel re vera 'nigra': nam talis est pallentes bvminat kerbas revomit et denuo consu- l& mit; atquc iterum pasta pascitur anie cibo, sic Ovidius. rumi- natio autem dieta est a rumine, eminente gutturis parte, per quam demiaaus cibus a eertis revocatur animalibus. 'palientis* autem vel aridas, vel quae ventris calore propria viriditate caruerunt. 55. ALIQVAM IN MABNO 8EQVITVR GKEGE 'aUqUOtni' id CSt VOC- 20 cam: ac si diceret, habes aliquid spei, aiquidem novit amare, quem diligis. aotandum autem 'gregem' enm de bubua dixisae, cum pro- prie armenta dicamus, licet gres sit quorumlibet animalium con- gregatio: sic Cicero in Pbilippicis ^lll 12,31)> fudit apothecas, ceeidit gregea armentorum. clavdite nymvhae meliua hoc 26 a persoua Pasiphaes dietum accipimus, ut dieat Sileiiua, hoc illam aliquando disisse. 8 Terentius] Heautontim.. III 2, 20 || 12 Luciliua iii lertio] v. 50 apud MneUernm p. 14 || Vergiliua] A. VII 94 | 16 Ovidiua] amor. lU 5, 13 || mmiiiiitJo . . .a,mmalilia8] eiBcr. Md. or. XII 1, 37 || 82 notandiun a,iitem e. q. b.] cf, Inid. or. Xn 1, 8 2 farorem X |j ut . . . muiprept L: iit ee naccas patarent a,deo ut plunim- i que mngircnt Serviam libri || 8 hau melampna (melnntuB H) poatea pnrgasBe perbibetnr Serviani libri. et bene 'falaiB mugitibua' ; non enim erant conversae ID naccaa, aed uidebantiir aibi esae add. li U 4 amyntbaonia L \\ ujriatiassam L D 7 TVBPiB . . . earum non edidtt Daniel. ceterum ad ulla pertinent dceat oa- rnm {| S terreatius L || timui Terenlius \\ 9 Leui fconte: foeminea et humanu hab. S, ]{ 10 amare Commelifius: amari L; nam quis . . . intellegat ad v. 52 iu nunc in montibua eiraa referenda esse videntur {{ inteliigat i H 11- ni-AciNTo L \\ 12 tercio L ] atquac arum L \\ 15 remouit F (reuomit man. rec.) veuouit li \\ 17 a rume iminente A (a rumine eminente a) a rumiuentibuB B (t vumue siipr. tera. b) a ruma id est inmineote P a rumiue uel a vuma eminente It a ruma inminente H a ruma eminente I/ H 18 demissus Ij: dimiBSus reliqui \\ a certia om. H I iiallentes BHL |19 uiridate P\\ 21 habet FL (babes l) et habes Bl! quem diligiB LR: quae diligit ABPH \ 34 apotecas B apotbaecas L |{ 26 ^ul personam B {{ paBifea ABF p&tjaifaea H paaife L pasBife esse li J 76 SEEVII 56. CLAVDiTE SALTVS sciUcet ne latius evagetur eoqtw possit in- vestigari 57. si QVA pro ^st* vel ^si quo modo\ dictaeae Dicte mons in Creta, in quo Pasipha^e amasse taurum dicitur, 5 58. ERRABVNDA BOVis VESTIGIA illud expressit, quod uno verbo Homerus ait ellLTCoSag (iovg^ hoc est flexis pedibus inceden- tes. et est participium prope contra rationem figuratum: \vel\ ^erra- hunda^ errantia, ut Hudihundus^ ludens: Cicero omnia ludibundus conficiens. nostris et hic ^nostris% ut Terentius in heautontimo- 10 rumeno quomddo minimo periculo id demus adu- lescentulo, id est des. 60. AD GORTYNIA hcne ^ad Gortynia^, nam apud Gnoson im- perabat Minos, eius maritus. unde illuc taurum non vult venire, sed ad Gortynam, oppidum Cretae, ubi fuerant aliquando Solis ar- 15 menta. 61. TVM c. II. M. MALA PVELLAM mala, quibus acceptis a Ve- nere, Hippomenes vicit Atalanten, puellam Sciriam, cursu potentem, quae multos sponsos superatos occiderat: quod plenius in Aeneidos tertio libro <113> memoravimus, uhi etiam de ipsis malis fabula re- 20 lata est 62. TVM pnAETHONTiADAS Clymenes et Solis filias, quae dum extiuctum fratrem flerent, conversae sunt in arbores: ut hoc loco dicit, in alnos, ut in decimo <[189^, in populos; ubi etiam plenius hanc diximus fabulam. mira autem est canentis laus, ut quasi non 26 factam rem cantare, sed ipse eam cantando facere videatur. sane ingeniose Jwminis mentionem cum re, quae animam non hahet, miscuit. 6 Homerus] Od. I 92 || 7 errabunda errantia] cf. Non. p. 103, 13 || 8 Ci- cero] in Verr. act. II lib. III 67, 156 1 lacius L II eoque] minus add. Daniel \\ 3 dicteae L \\ Dicte ego: dictis L Dictus Masvicitis. Dicteae nymphae : a monte cretae dicto B || 4 passiphae L \ 5 i\\ud,..povg om. 12 || 6 lAinoAAC A lainoAac B {iXmodotg h) lAimoAAK PH inAinoAAc L \\ boic HL \\ flexis] flexibilibus L pedibus iam flexis B \\ 7 vel aeclusi: nam eodem pertincnt et est. . .figuratum et ^errabunda' errantia. . .con- ficiens. cf. Gell. XI 16 et Diom. p. 402, 30 K. \\ 8 errantiaut L, errantia ut l\\ 9 conficies Gicero || terrentius L \\ in eutontimorumenon i || 10 i L, id l \\ adi- lescentulo L || 12 cobtinia AB corthinia PH coetynia LB^ a. cortynia L \\ 14 cordi u {i. e. ^nam^) A cortynon BL cortynen P cortyneon H cortinia -Ka II aliquando fuerunt L \\ 16 tvnc ABPH \\ mala. . . memoravimus] pro his ea quae Seivius ad Aen. III 113 adscripsit ^fabula talis esV e. q. s. habet B \\ 17 ippomenes AB yppomenes P-ff || atalantem APH atlantem J5 adlantemi J sci- riam A: scyriam BPHL \\ 19 memoratum est L \\ 21 Clymenes . . .in arbores] pro his ea quae Servius ad Aen, X 189 ^ Phaethon . . . in arbores commutatae sunt^ adnotavit, hab. B || 23 ubi . . . fabulam om. B. ibi etiam plenius haec dicta est fabula L j| 26 ingeniose scripsi: ingeniosi L. dicit enim interpres, in- geniose poetam homini tribuisse quod nai/ura factu/m est \\ homines L hominis l \\ rem L \\ ante miscuit duae liiterae radendo deletae sunt in L COMM. IN VERG. BVC. VI 56-70. 77 sorores Phaethontis sudna flevisse dicuntur. et quidam alnos poetlca cansuetudine pro populis accipiunt. 63. AMABAE CORTicis alibi ait raptus de subere cortex: quod magis sequi debemus, ut masculino utamur. et est epiiheton naturale. 5 64. PERMESSI AD FLVMINA GALLVM Helicon mons est Boeotiae, quae et Aonia dicitur. de hoc plurima cadunt flumina, inter quae etiam Permessus, iuxta quem dicit ambulantem Gallum ab uua masa ad ceteras esse deductum et illic esse factum poetam. qui elegos scripsity qui a triumviris pra>epositus fuit ad exigendas pecunias lo ab his mumdpiiSy quonm agri in transpadana regione non divjdeban- tur. sane Aones originem ab eo loco ducunt, ubi nunc maritim>a Ve- netia est 65. DvxERiT perduxerit, vna sororvm una musarum. 66. viRo Gallo. phoebi chorvs id est musae. adsvrre- 15 XERIT honorem praebuerit, ut Tmolius adsurgit quibus et rex ipse Phanaeus, id est cedit. 67. VT LINVS ApoUinis filius, quem supra memoravit. ordo OMtem est ^haec ilU ut Linus dixerit\ divino carmine id est vaticinans, vel qui divina canebat. pastor quaeritur cur pastor 20 dixerit: nisi forte, quod se poeta sub pastoris persona inducit. 68. ATQVE APio apud antiqu>os in agone erat species coronae de apio, sed in Nemeaeo agone, qui in honorem Archemori institutus est. et volunt quidam hoc coronae genus ad indidum mortis electum; aut quod humilis herba inmaturum de Archemoro luctum ostendat; aut 25 quod supra hanc herbam reptans puer a serpente extinctus sit sane in eo agone spedatim apio coronantur poetae. 69. CALAMos pro fistula, ut nec calamis solum aequi- peras. 70. ASCRAEO QVOS ANTE SENi Hesiodo, qui Ascraeus fuerat 30 3 alibij A. Vll 742 || 4 quod . . . utamur] cf. Serv. comm. in Don. p. 446, 36 K. et Non. p. 199, 31j 16 Tmolius] georg. II 98 || 22 apud antiquos e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 2 et IV 719 1 phaetontis L \\ dicitur Dcmiel \\ 7 aionia A ainonia B aonix X || 8 per- messosX/ 1| 10 quiai^ qui et a Z || 11 transpada L, transpadana 1 1| 12 aonas L\\ 14 DvxEEiT . . . Gallo post pro populis accipiunt {lin. 2) hab. L \\ produxerit Da- niel II Vna sororum: una musaurum (szc). Viro: gallo. Phoebi: apoUinis. Chorus: musae hab. R \\ 15 assvekexebit AB adsveeexit et praebuit P|| 16 ut] autem H II ut. . .cedit om. B \\ mollius A (tmolius a) tmolus Bl tmolos P t molius H molus L II 17 fanaeus L: faneus reliqui \\ 20 vel ow. Daniel || 22 in agone Conimelinus: indago L \\ 23 ^^^maeo L || arcaemori L || 24 corone L \\ mortis] fort. mortis eius || 25 immaturum Commelinus: inmaturam L immatura Da- niel II arcaemoro jL || 27 conantura L, coronantur P. Daniel 78 SERVn de vico Boeotiae, quem dicuntur musae pasmiteni pecus, raptum de monte Parnaso poetam fecisse munere calamorum. cui etiam his pueritiam de senectute pra>estitisse dicuntur, ideo ait ^quos ante seni\ 72. GRYNEi NEMORis DiCATVR ORIGO Gryneum nemus est in 5 finibus loniis, Apollini a Gryno filio consecratum: vel a GrryniOy Moesiae civitate, ubi est locus arboribus multis iucundus, gramine flo- ribusque variis omni tempore vestituSj abundans etiam fontibus. quae civitas nomen accepit a Gryno, Eurypyli filiOy qui regnavit in Moesia, qui adversus Troianos Graecis auocilium tulit: Eurypylus namque fHius 10 Telephi, Hercxdis et Auges filii, ex Astyoche, Laomedontis filia, fuit, qui Grynum procreavit, is cum patris occupasset imperium et belio a finitimis femptareturj Pergamumy Neoptolemi et Andrommhes filium, ad auxilium de Epiro provocavit: a quo defenstis, vidor duas urbes condidity unam Pergamum de nomine Pergamiy cdteram Grynium ex 15 responso Apollinis. in hoc nemore Calchantem vites serentem quidam augur vicinus praeteriens dixit errare: non enim fas esse novum vinum inde gustare. at is opere ahsoluto vindemiaque facta cum ad cenam vicinos eumque ipsum augurem invitasset, protulit vinum, et cum diis libare in focum vellet, dixit se non solum poturunij sed etiam diis da- 20 turum et convivis; ciii ille cadeMy quae ante, respondit ob hoc dert- dens eum Calchas adeo ridere coepity ut repente intercluso spiritu po- culum abiceret, Varro ait, vincla detraJii solita, id est compedes cate- nasque et alia^ qui intrarunt in ApoUinis Grynei lucum, et fixa ar- boribus. in quo luco aliquando Calchas et Mopsus dicuntur de 25 peritia divinandi inter se habuisse certamen: et cum de pomorum arboris cuiusdam contenderent numero, stetit gloria Mopso: cuius ! rei dolore Calchas interiit. hoc autem Euphorionis continent car- j mina^ quae Gallus transtulit iu sermonem latinum: unde est illud \ in fine, ubi Gallus loquitur ibo et Chalcidico quae sunt 30 mihi condita versu carmina; nam Chalcis civitas est Euboeae^ de qua fuerat Euphorion. dicjtfr laudetur. 73. NEQVIS SIT Lvcvs QVO SE PLV8 I. A. sensus hic est: si tu 24 in quo luco e. q. s.] exscr. mythogr. I 194; II 224 1 boetiae Z y 3 puericiam L || scne i^ D 4 origo] miraculum Apollinis, qui serpontem ibi occidit add. Baniel | 5 iinibus] siluis ^ || a grino filio L a Grino filia Daniel. fortasse a Gryno Eurypyli filio y Grynio ego: gryna L Grynia Masvidus y 6 iucundus ego: iocunda L iocundo Daniel iunco Commelinus \ floribus quae//uarii8 L (una littera deleta est) || 8 erypidi i || 9 adversus Tro- ianos GraecisJ immo adverms Graecos Troianis || 10 telaphi L \\ erculis L, her- culis l y 14 grynum L, corr. Masvicius || 17 uindimiaque i [ 20 ob oc i || 21 calchas l: chalchas L \\ cepit L y 23 qui] fortasse si qni vincti vel eis qui vincti II 26 Mopso] circa mopsum L || 27 eufebrionis L \\ concinent L COMM. IN VERG. BUC. VI 72—74. Gryneum laudaveria nemus, in duIIo se t,aiitum Apo)lo iactabit. Qfo SE Pf-FS lACTET in quo phis glorietu,r. 74. QVID LOQVAR AVT 8CYLLAM NISI QVAM FAHA 8ECVTA EST Scyllae duae fuerujit, una Phorci et Creteidoa nymphae fiJia, virgo pulcherrima, quaru cum amaret Glaucus, deus marinus, dum ipse 6 amaretur a Circe et eam contemiieret, illa irata fontem, in quo se Scylla solebat abluere, infecit venenis: in quem cum descendiaset puella, media sui parte in feras mutata est. hanc postea Glaucus fecit deam mariuam, quae claasem Vlixis et socios evertisse narra- tur. qitidam Scyllam hanc a Nepiuno amatam dieunt et per An^i- lo triten, coniugem Neptuni, metuenlem paelias formam, venents Circes in monstrum marinum esse mulalam. altera vero Seylla fuit Nisi, Megarensium regis, fiiia. contra quos dum, devictia iara Athenieii- aibus, pugnaret Minos propter filii Androgei interitum, quem Athe- nienses et Megarenses dolo necaverant, adamatua a Scylla est, Niai 15 filia, quae ut hosti poaaet placere, comam purpuream parenti ab- scisam ei obtulit, quam Nisua ita habuerat conaecratam, ut tamdiu regno potiretur, quamdiu illam babutaaet intactam. postea et Scylla, a Minoe contempta, vel dolore, quod contempta csset, vel (gHod) quasi parridda a Minoe ad piippim rcligata tracta si(, in avem Oirim con- so veraa est, et Niaus extinetus deorum miseratione in avis mutatus est forraam: quae avea bodie, ut ipse in georgicis docet, fiagrant inter se magna discordia. modo ergo-Vergiliua aut poeta- rum more miscuit fabulas et nomen posuit pro nomine, ut dieeret 'Scyllam Nisi' pro 'Phorci' — sicut alibi domitus Pollucis Ka- ar. benia Cyllarus, cum Castor equorum domitor fuerit; itera et manibus Procne pectus siguata crueutis, cura Philoraelae, non Procnes, abacisa sit Itngua - — : aut certe sit hysteroproterou, ut quasi utriuaque fabulae videatur facere comraemorationem, ut intellegamuB 'quid loquar Scyllam Nisi, aut quam fama aecuta est, sa 4 Scyllae dnae fuernnt e Luot. Plac. ad Stat. Theb. I 3. et maaibuB] georg. IV 15 '■V mythogr, I 3; II 169 et 123; cf. H 85 domitUB] georg. lU 89 | SG 1 iactabit] iactanit Rlb iactabat L, Tatlaota Bam hjppomeusB gallua linug penaeesuii pbaeonttdes melapane paaipfae proetidee .t. add. PHl, nisi quod atlanta et melampuB exhibet, sam et .t. om.JIJ. || S iactat L {| 4 creteidia R crethidoB L cretheidoa l || virgo om. Daniel || b marinus ot». L (add. l) || S contempneret ARllL | in om. L Ifldd. X) \\ 7 tinxit L (infecit 1) |] 8 feram Stejphanus \\ 10 ampitritem L || 11 cyrceB L || 16 neoauerunt L || ab RIj j| 16 pOBHet et purpnream om. L (add. l) || parentis L Q IS et om. L (add. 1) || 19 Jnod insertiit Commelinus \\ 21 in aquilam piacarien mutatua eat L {) 23 ant ,a: ut AB, om. PRH | 3S procne R \\ ait] est S \\ 29 qnaei om. L \\ nt ita intellegamaa PR \\ 30 quid loquar ant Scyllam Niai vulgo 80 SERVIl caudida succinctam latrantibus iuguina monstris^ Dulichias vexasse rates': aut certe ^aut' bis accipiamus ^quid loquar aut Scyllam Nisi, aut quam fama secuta est', ut est illud in primo <^630]> non ignara mali miseris succurrere disco. 6 76. DVLiCHiAS VEXASSE RATES Ithacenses, a monte, vel urbe DtiUchia in regno Vlixis. Vexasse rates' autem per tapinosin dictum est; nam non vexavit, sed evertit. quod Probus vult hac ratione defendere, dicens Wexasse' venire ab eo, quod est Weho, vecto, vexo', ut Vexasse' sit portasse et sine dubio pro arbitrio suo ever- 10 tisse. ^vexasse' est enim vis quaedam alieni arhitriiy non enim stU potens esty qui vehitur. bene ergo inclinatum verbum est; nam qui fertur et raptatur et huc atque illuc distrahitur ^vexarV proprie dici- tur: Cato in oratione de AcJiaeis cumque Hannibal terram Ita- liam laceraret atque vexaret, Cicero in Verrinis 16 sed ut a barbaris praedonibus vexata essetj item di ablati, fana vexata, direptae urbes reperiuntur. 77. A TiMiDos NAVTAS Himidos nautas' nminulli pro Himentes^ acdpiunt et bene ^a timidos* ex dolentis persona. 78. TEREi pro ^Terei': nam per synaeresin dictum est, sicut 20 supra <42> furtumque Promethei pro ^Promethei'. Tereus autem rex Thracum fuit, qui cum Atheniensibus tulisset auxilium ac Pan- dionis, Athenarum regis, filiam, Procnen nomine, duxisset uxorem et post aliquantum tempus ab ea rogaretur, ut sibi Philomelam 6 vexasse rates autem e. q. s.] cf. Gell. II 6, Macrob. Sat. VI 7, 4 aqq. Isid. or. X 280 || 13 Cato in oratione de Achaeis] p. 55, 8 lord. || 20 Terens autem e. q. s.] exscr. mythogr. 14; II 217. c£. Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 120 2 aut certe] uel certe B \\ aut ABHL: ut PX, om. B \\ accipias A acci- piendum est Z || 3 ut . . . disco om. B. ceterum cf. Serv. ad Aen. 1 630 i 6 a monte] Dulichium insula est, ubi mons est ithacus, in qua fertur habitasse ulixes, eoque et ipse dulichius et dulichias babuisse rates dicitur add. B, ed. Steph. II vel urbe. . . Vlixis non edidit Daniel \\ 8 'uexasse' venire. . .pro arbitrio suo evertisse om. L, in marg. inf. add. X || 10 uexasse est enim delevit X, ut videtur, ceterum cf. GeU. II 6, 3 ^^vexasse^ grave verbum est factumque ab eo videtur, quod est ^vehere*, in quo inest vis iam quaedam dlieni arbitrii; non enim sui potens est qui vehitur. ^vexare^ autem, quod ex eo incUnatum est , vi atque motu procul dubio vastiore est. nam qui fertur et raptatur atque huc at- que illuc distrahitur, is ^vexari^ proprie dicitu/r.^ || inter non et enim tres litterae radendo deletae sunt \\ 12 distraitur L, corr. l \\ 13 annibal L \\ 15 vexata esse videatur Cicero \\ 16 di om. L [j ablati] alibi Masvicius || direpte orbes repperi- untur L nudatae urbes reperiuntur Cicero \\ 17 A timidos nautas: quia nautae semper in mari timent B j navtos et nautes L \\ timentes Daniel: trementes L II 19 TEREi libri, nisi quod teri L \\ pro Terei] propter ei AB pro tirei ex pro terei L || nam . . . pro Promethei] per sineresin ut promethei dictum est B l| 20 promethei ABHX: promethi PL \\ pro om. A ) promethe J. || 22 procne If propnom L || nomine om. L \\ 23 ut om. AB H COMM. IN VERG. UVC. VI 76-84. 81 1 swam videnSam accersiret, profectua Atheitas dum adducit liuellam, eam vitiavit in itinere et ei Imguam, ne facimis indicaret, abacidit, wdusftDique in stabulis rdiqnit, emeniitvs coniugi eam per- isse naufragio. illa tamen rem in veste auo cruore deacriptam misit sorori: qua cognita Procne Itym iilium interemit et patri epulaii- 5 duiu adpoauit. aUi Tcfreum finxisse socero dictmt, Procnen uxorem mortuam, et petisse Fhilomelam in ntal7-imoniHm, et Jtoe dolore con- ptdsam Frocnen occidisse fiUum et epulandim patri apposuisse. quas cum Tereus agnito scelerc inscqweretur, omnes in aves mutati sunt: Tereus in upupam, Itys in fassam, Procne in hirundinem, Philo- lo mela in lusciniam. quidani tamoi eas naiiibus c/fugisse p&icidum et ob ccleritatem fiigae aves appellatas volunt. 79. FHiLOMELA DAPES atqui hoc Procne fecit; sed aut abutitur nomine aut illi inputat, propter quam factum eat. et bene ams et hominis miseuit mentionem. i/rAe tionj pararit quod, satiato Tereo, la eapiit et pcdes filii uxor intnlerit. 80. ovo cvssr lieet volaium acdpere debeamus, tamm 'deserta petierit' potest ad hominem refirri. 81. stA TSCTJ svpBRroLiTArEKiT koc «rf avcm pertinet. 82. sfEBrTjnTE eanente. 20 83. EVHOTA8 fluvius Laconum, qm audita ab ApoUine auas edocet lauroa, quibus eius plenae amit ripae. ibi namque templum Apollinis esl; nam hune fluvium HyacintM catisa Apolio dicitur amasse. 'lattros' vero multi pro vatihtts accipiunt. 84. iLLE Silcntis. refervht vel ferunt vel perferunt: quo verbo 25 aliter in sequenti versu utitur. IG qnod . . . iutalerit] cE. Non. p. 527, 18 || 17 lieet . . . debearaua] cf. Non. p. 251, 14 et Luct e\B£. B,d Stat. Theb. III 503 1 accersiret PR; acccrsire A aroessisaet B arcerBiret H acersiret i ] 3 reliquid i || 4 illa tameu] ged filioniela -t || 6 qua] (ina re Stephanus. in Le- movieensi re swpr. irers. add, P. Daniel ] itim A itiii L (ityn l) j| ct. . .adpOBuit OTD. L, add. 1 II S qaOB ex qnas Zi |[ 9 omnes] poBtea omnea Serviani libri || 10 fasHidem B phBsianum mytliogr. I et iStepJionus || 11 eoa ex eas L \\ IS appel- latos L, correxi || 13 sdiol. ad v. 79 om. B {| atqui UL: atq: A aut quia PM at quia l II fecit] non phjloniela add. B || aut attte abutitur om. PHE \\ 14 aut illi inputat] aut certe cam fecisae dicit K | 17 debemaa L \\ 19 bvpebvolvtavk- RiT L II Aut aute infelii s. t. b. p. u. a. : aut ante gun tec^ uolitauerit, quod meliua eat, hoc eat in proapectu tectorum auotum, licet 'BUpernolitauerit' di- catj nam et super eorum fastigia poterat uolitare et ante ea (autea S) esae.- aut certe 'ante (antea S) sua tecta' dicit quae ante fueruut sua, ut snper ea uolitauerit Ji \\ 20 Meditante: ftdinuenientB et diuinante R \\ 21 ab Apolline] instructus add. Stephanits \\ 23 edueat B educit 6 || lauruB AL \\ quibua. . .ripae om. L, add. 1 II 24 na////tibua L (duae litterae, quae ti /uigse «idendw, deUtae nmt. & cx i faelum videtw) \\ 25 lUe canit: silenua acilioet. PnlBae uallea: aoDD uocia repercuBsae B H proferiint Daniel \\ 26 aliter P. Bamcl: alter L 82 SERVII 85. coGERE DONEC ovEs sTABVLis ordo cst ^cogerc donec oves sta- bulis Vesper iussit et invito Olympo processit\ referre recensere. 86. ET INVITO PROCESSIT VESPER OLYMPO et ex eo quod dies invitus abscessit, et ex eo quod nimio audiendi desiderio Vesper 5 exortus est, cantilenae voluptas ostenditur. est etiam solis laudaMo, cuius lucis daritas tanta est, ut ea Olympus laetetur. ECLOGA SEPTIMA. 1. PORTE SVB ARGVTA c. I. D. ecloga haec paene tota Theo- criti est: nam et ipsam transtulit et multa ad eam de aliis con- gessit. ^arguta' autem modo canoray stridula: alibi ^argutum* breve 10 significat, ut argutumque caput. daphnis divinum hunc in- ducit, quippe filium Mercurii, ut diximus supra <1I 26>: nam hinc est quod paulo post <(9> dicturus est ^caper tibi salvus et haedi*, quasi divinus. 2. COMPVLERANTQVE G. compellere proprie est in unum locum 15 vel diversa vel diversorum animalia cogere: Cicero in Pisonem <36, 87> omni pecore compulso. 4. FLORENTES AETATJBVS koC CSt actate florentc, ARCADES AMBO non re vera Arcades — nam apud Mantuam res agitur — , sed sic periti, ut eos Arcades putares: nam et paulo post dicturus 20 est soli cantare periti Arcades. 5. ET CANTARE PARES ET R. P. hoc est qui posscut et con- tinuum carmen dicere . — nam hoc est cantare, ut (Y 20} ex- tinctum nymphae crudeli funere Daphnim, vel <56> candi- dus insuetum miratur lumen Olympi — et amoebaeum re- 25 ferre, ut <(III 62)> et me Phoebus amat, Phoebo sua semper apud me munera sunt lauri. ^cantar^ autem ^paratV pro parati ut cantarent et responderent: vel ^pares parati^ quasi pariter parati. 6. HVC MiHi D. scilicet circa eam partem, in qua Daphnis se- 2 Referre recensere] cf. Non. p. 381, 16 || 9 arguta . . . caput] cf. Non. p. 239, 13 sqq. || 10 argutumque] georg. III 80 1 est l, om, L || 5 ostenditur] Olympo: caelo add. R, ed. StepJi. || 6 vii ECLOGA MKLiuoEvs coRiDON THiRsis A DE VII- ECLOGA. Meliboeus corldon tyrsis dafnis B incipit eclooa septima P explicit eclooa «vI' incipit •vii* moeliboevs coiiYDON li incipit ecloga vi. Coridon tyrsis moeliboeus X 7 paene L: poene A pene reliqui \\ 10 capud RH \\ 15 vel diversa om. BL (add. X) \\ diumsarum I/ 1| in pisone L, correxi | 17 Florentest iuuenes B 21 possint I/ ^^ amoebaeum] ad maelibeum A || 28 hvic B iuc L COMM. m VERG. BUC. VI 85-86. VU 1-11. 83 debat tbnebas defbndo a fkioore mtetos varie liic loeus exponitur. nam alii Bimpliciter accipiunt; ilum myrtos tego et taeor, ne eas friguB exurat. alii, qui aestatis illui] fuiaae asserunt tempua, dicunt: 'defendo a frigore' tego contra frigus futurum. alii dicunt: 'dum defendo', id eat dum mihi ad defeDsaculum prae- h paro 'myrtos a frigore', id eat quae Bunt siiie frigoribus; aoient enini paatorea vindicare sibi loca aliqua propter frigus foturum. 7. viii QEEGIS abusive; nam tantum horainum est: sic alibi qaem legere virum, item Horatiua et olentis uxores mariti. acyrologia est. 10 9. ^DEs alii pro imperativo accipiunt, ctiius pronuniiatio similis est indicativo: Termtius ades dnm; paucis tc volo. gapee tibi 8ALVV8 ET HAEDI aut quia in capro eat spes haedorum: aut intel- legimus iatum etiam haedos perdidisse, sed nescire, quod tamen ilie quaai diviaus iudicat. potest tamen etiam scire, sed leyius 15 damnnm maioris contemplatione contemnere, 10. ET siqviD CESSARE POTES ai potes tibi vel breve otium persuadere: nam loquitur ad hominem amantem laboris. 11. HVC IPSl POTVM VENIENT PER P. IVVENCI 'ipsi' id est sponte sua, et inteliegimus istum praeter capellarum gregem iuven- 20 cos habuisse peculiares: aut certe 'ipsi' referamus ad haedos et caprum, ut 'per prata luvenci' fluminis intellegamus Venetiam, quae est hmid longc a Mincio, cuins est delicias ammemfn-aiurus. (UH diami loca ipsa 'prata luvenci' appellari. B abnaive e. q. h.] cf. Non. p. 461, 27 et Macrob. Sat. VI 6, G fl 9 qnem] georg. m 125 II Hocatiua] carm. I 17, 7 || 13 Terentiiw] Andr. I 1, 2 1 TENKKiB . . . MYHTos om. L || varie] et narie L \\ varie . . . dnm myrtoB om. B J 3 adnrat It || alii anlem qai aeBtatia fuiaae (illnd add. V) aBBernnt tempiw B II qni A: qaia PEBL || i defendo. . .dam om. L (fldd. l) \\ 7 aendicare S|8 uam Dir tantam de homine dicitur li [| 9 virum] dncem Vergtlius \\ et om. L | olentes uxDriB li { 10 acycologia est] acyroloBiae PH, mariti add. H. qaoa tamen ad Theocriti imitationem dictum est ra rpBye lav ltv*av aiyav avFg add. vulgo \\ 11 Hnc adet: adsiBBa + aeato IJege adBia vel adesto) B I IS est om. L, add. l \\ \3 aat . . . haedornm, ideo iate diniDUB haedoa ad. iungit, CDm ilie Bolum caprum quaereret; aut . . . perdidiase cam capro et ne- Bcire: quod . . . indicat, poteet tamen ille de bis scire Bcd forte leuina damnam maioria oomparatione despicere ideoqoe eolQra capmm quaerete B \\ 14 perdi- disBe om. JBPif||Bed BL: ee ^PH || neacimua B || 17 potest P/fi H potest B7j|| 18 pereuaderi PL || labores Ba \\ Bequiesce sab umbra; mecum acilicet S, ed. SUph. II 19 schoUa ad v. 11 — 13 adscripta Iioc ordine eichibet L: rs&E- TExiT . . . praeteiere f, s. bqve bacba . . . fatidice. exaioni apium acilicet. svo iFBi p. T. p. p. I iouencia appellari | 20 et] ant ^ £ H 22 ut per prata iu- uenci flDminia inteltegamua uenetiae qai eet Serviani libri, niai quod qne A (qni est a) et qni eet nenetiae B, Uinciua; fluuiuB add. idem, ed. Slephanus\\ intelligamuB Z Q 34 mintio L | dilitiaa £ B 84 iunanoia appellari 7, :» 84 SERVII 12. PRAETExiT praetegity tU non tatnen Anna novis prae- texere fiinera sacris, 13. EQVE SACRA et 6 sacra^ ut aque chao densos divnm numerabat amores^ id est (et) a chao. ^sacra^ autem ^quercus' 5 a^it ipsam quam vult intellegity aut universum genus^ quod et lovis et olim fatidica. examina apium scilicet. 14. NEQVE EGO ALCIPPEN NEC PHYLLIDA H. has duas intelle- gamus amicas esse cantantum; nam hoc dicit: nec Alcippen habe- bam, ut ille, nec Phyllida, ut alter: aut ut plerique putant, nomen 10 vilicae. 15. CLAVDERET AGNOS CTgo varium pecus hdbuit 16. CERTAMEN ERAT CORYDON CVM THYRSIDE figurate locutos est^ magoum certamen ille cum illo, ac si dicas, magna contentio est cum Cicerone Vergilius. et videtur nominativum pro genetivo po- 15 suisse; nam ^Gorydonis' facit. 17. posTHABVi postposui. MEA SERiA neccssitatem capri in- quirendi vel haedorum. lvdo cantilenae, ut ipsum lu- dere quae vellem calamo permisit agresti. 18. ALTERNis IGITVR C. V. hoc est quod ait supra <5> et re- 20 spondere parati. 19. ALTERNOS MVSAE MEMINISSE VOLEBANT si \olebant', sen- sus est^ musae utriusque meminerant, ut <(in 59> amant alterna camenae. sed multi Wolebam' legunt, ut sit sensus: optabam^ o musae, meminisse alt^emos, id est omnia quae dixenmt tenere; nam 25 et in fine dicturus est <69> haec memini. 20. REFEREBAT amoebaei carminis lege^ ut diximus supra . 21. NYMPHAE NosTER AMOR LiBETHRjDES a fontc Boeotiac (Ltbi' thro vel a) Libethro poeta, qui primus Juirmoniam tradidit et aram 30 musis consecravit. alii (Libethron) locum, in quo Hesiodus natus est, 1 DOD tamen] A. IV 600 || 3 aque chao] georg. IV 346 1 Praetexit : praetextas uel tectas habet i2 y 3 et qye B aeqvr ^ || et e sacra ego: et de sacra Ubri | aque PBH: eque A atque B qaae I/ 1 4 enu- merabat Ba enimerabat ^ || et inserui. cf. Serv. ad georg. IV 346 || 6 intel- ligit Jj, iDtelligi 1 1| expedatur quod et lovis est quercus et olim fuit fatidica || 6 fatidica Masvicius: fatidice 2j | examina a. s. non edidit Daniel | 8 cantan- tium BL canentium i2 || 9 phyllidam I/ || 13 cum illo] erat add. vtdgo ] 14 uergilius A. nam proprie dicimus magnum certamen est illi cum illo. nam choridon nominatiuus est pro datiuo add. i2 || 15 Buisse L posuisse / 1| 16 Post- habui: postposui hab. B | 17 cantilena PB Q 21 si] si quidem P| si Wolebant' om. Iv 1 23 carmenae P ] 26 anemoeboei L Q supra om. BH || 28 libetbides L \\ libitros (libetros Z) est ubi coluntur musae a fonte boetiae libetro poeta . . . coDsecratum est. et sic ait libetrides e. q. 8, L, Libethro yel a inserui 1 29 ar- moniam L | aram L: arcem Daniel || 30 Libethron addidi | isiodus L || est l, om. L COMM. IN TERG. BVC. VII 12—25, alii templnm Libethridum musarum dicmt, quod a Picro, ApoUinis filio, cmsecratum est. nymphae nostee a. libethbides Libe- throB fona eat, ubi coluntur musae, et eic ait ' Libethridea ', ac ai diceret Hippucrenides & fonte Hippucrene. ut autem poetae invo- cent nymphaa, sicut hoc loco, item in flne <(X 1> extremum 6 hanc Arethusa mihi CQUcede laborem, htiec ratio est, quod secundum Varrouem ipsae suut uymphae quae et musae: nam et in aqua consistere dicuntur, quae de fontibvs manat, sictit existimaverunt qui camaiis fontem consecrartmt; nam eis non vino, sed aqua et laete sacrificari solet: nec inmerito: nam aquue motus musicen efficit, ut lO in hydraulia videmus. sane sciendum, quod idem Varro trea tan- tnm musoa esse commemorat: unam, quae ex aquae nascitur motu; alteram, quam aeris icti efficit aonus; tertiam, quae mera tautom Toce consistit. et multi yoluut in hac ecloga esae allegoriam, ut Daphnis sit Caeaar, Corydon Vergilius, Thyrsis vero, qui vincitiir, I5 Vergilii obtrectator, scilicot aufc Baviua aut Anser aut Maevius, pessimi poetae. 22. cooso Codrtis poeta eiusdem temporis fuit, ut Yalgim in degis suis refert. i^rosima phoebi subaudis carmiua. 23. si NON POSSVMva omnes secuudum illud disit 20 non omnia poasumus omnes: nam debuit dicere 'aut si ego non 24, aic ARGVTA iuxta quam frequenter canitur, ae per koc la- quax, garrxda. Sacba finv matri deum conaecrata: sic supra <13> sacra quercu, acilicet lovi dicata. et aposk-opham fedt, tam- a quam eam consecret. ct (est) infcUeetiis 'pendebis fistida' : malo eatalysin facere, quam deterior esse. 25. NASCENTEM POETAM verecunde locutus est, uon iam poe- tam dicena, sed nascentem. sane hoc loco cormen esprimitur amoebaeum: nam cum Corydon petieset ut esset Codri similis, hic ! 1 alii templum . , . coiiBecra,tiiin eat] cf. acbol. vet. in luv. Bat, Vil 8 | 4 iit antem poetae e. q. n,] Semana exBCr. mythogr. U 50; III 8, 22 || 6 qnod secuDdum. . ,ef£cit] Sernania nsns eat laid, or, VIII II, 96 1 libetridnm L || Piero ego: pierio X. cf. Paasan. IX 29, 2 || 2 libertoa 1' II 4 ippu credinBB A hippocrenidea R hippocrinedoa L hippocrinidea l || poetu iniiocet L, corr. 1 || 7 bint BL \\ 9 nam] vialm et vel nnde | 10 muHicen PL: mnsio et ABE aonum B D 11 ia ■"«- S \\ hydranlift Bz jdra uilia AB ydrftalia PM idraulia L (idranilia I) an hydrauliaV [] iiidimuB ABHl 13 quae aSriB ictu sonOB efficit mythogr. II ] maera L in aera l |[ 14 csae om. PRH \ 15 vero om. L || 16 VBr({iIii] a uirgiiii P a uitgilio H \ uabius L ] 20 bl ei oXNBa om. L, add. l H socuDdum . . . omnea nam om. L, in marg. add. I ]| 23 HJc arguta: Houora It || loquaci L, correxi {| 24 garmla Jiamel: gargarula X || 26 est addidi | pendebiB, jMod fortasse VergUii y' habuil, legisae inlerpretem, iig quac praecedutU oalenditttr: pendebit L Q 28 NABCENtKn et infra iiasceutem libri 86 SERVII se adeo Codrum superare dicit; ut in se eius inyidiam possit mo- yere. hedera autem coronantur poetae, vel quasi Libero consecrati^ qui et ut Bacchae insaniuut: sic Horatius ut male sanos ad- scripsit (Liber) satyris faunisque poetas: vel quod semper 5 virent hederae, sicut carmina aeternitatem merentur. 26. RVMPANTVR VT ILIA sicut etiam in Aeneide diximus, ^hoc ile' et ^haec ilia' facit, unde etiam luvenalis ait <^ 135)> vis frater ab ipsis ilibus? nam Marullus mimogra- phus contempsit artem ad iocum movendum et parasito dixit tu 10 ut Uector ab ilio numquam recedis. est autem hoc dictum per amaritudinem rusticam. 27. VLTRA PLACITVM id est nimic; irrisorie, ultra quam placeo et mereor. qukquid atUem ultra meritum laudatnr, dicitur fascinari. BACCBARE kerha est ad depeUendum fascinum. 15 28. MALA LiNGVA fasciuatoria, nocendi scilicet studio. 29. SAETosi CAPVT {boc) capri multi per duas 'c' scribi voluni propter metrum. sane deest ^consecraV, ut Aeneas haec de Danais victoribus arma, et si ^apri% tamquam venator; si ^capri^, tamquam pastor, PARVvs vel humilis, vel pauper, vel minor aetate. 20 30. RAMOSA coRNVA ut comibus arborcis. micon vel eius filius, vel patronus. viVACis CORNVA cervi ut enim Plinius dicit in naturali historia, cum se cervi gravatos aetate cognoverint e^, serpentes requirunt et eos flatu ad se tractos cum comederint, re- vertuntur rursus in actum priorem: diu enim vivere dicuntur. 26 31. si PROPRIVM HOC FVERiT quod supra petierat, scilicet ut 3 Horatias] epist. I 19, 8 | 8 Marnllas mimographoB] com. lat reL rec. Bibbeck p. 310. cf. Serv. ad Aen. VII 499 17 Aeneas] A. HI 288 | 20 cor- nibus] A. I 190 | 22 cum se cervi. . .in actum priorem] cf. comm. Lac. VI 673 et Isid. or. XII 1, 18 Iprius ae om. B | posset i2 || 2 edera ^P/f | ael qaasi PB: et qoasi ABH qaasi ^ ^ H 9 artem] autem AB arte H | 10 haector libn [ est autem hoc] set hoc modo dictum est L (modo del. X) | 12 ultra quam placeat uel quam merear ego. hoc est si nolens mihi inuidere nimium me et adulatorie aut etiam irrisorie LAvoARrr scilicet nocendi studio B \\ 14 Baccaro: herba quae fascinum repellit B ^ 16 fascinatoria uel adulatoria B, nocendi . . . studio om. idem | 16 'c'] e Daniel || 20 hicon. . .patronus om. L, add. X | uel eius patronus A l 21 enim] etiam PH, fortasse recte \\ plenius BL l dizit P | 23 et] ut BHL \\ tractatos P | revertuntur. . priorem] iuueneacunt X^ et reuertuntnr. . . priorem stipr. vers. add. X | reuertantar i2 B 24 ad actum B ad aetatem imZ^;l priorem] idcirco uiuaces dicuntur add. B COMH. DJ VERO. BVC. VU S6 - taiia c-aroiiiia faceret qualia Codrua effecerat. 'prtqtrium' satic vcieres perpeiuum, staftifc, firtnum dic^nt: TereittiHS tgo deorum vitam ea propter sempiternam esse arbitror, quod corum voluptates propriat sunt, id est firmae ct jjerpetuae; et in Hwrmione -(T 5,2^ cvravi propria ui potirctur; ct ipse propriamque dicabo, et b da propriam, Thymbrace, domum: sic et hic 'projtrium'. alii hunc Miomem alieni pecoris oislodem voluvt el sic dioere: interim hoc tibi osfpift Ddia dcdico; si proprium hoc mcum peais fuerU, pliis dabo, id est simulacrum faciam. levi polilo. levi de marmorb tota. solent enim plerumque caput tantum vel thoraca facere. sane in 10 libris sacrorum refertur, sacrum dici quod rite sacratur, ut aedes, areaCf simulacrh, dona. hic ergo cam dicit 'levi de marmore tota Punicco siabis suras evincta cothurm', eodetn modo et dc Priapo dictum (fete- mus accipere. kic etiam caput apri pro dono offerttir. dona autem oblata numiniims faindiu sacra sunl et dona possunt dici, quamdiu non iG- fuermt profanata. 32. SVKAS EViNCTA coTHVRNO ideo singulari usus est numero, quia hoc genus calciamenti utrique aptum eat pedi: sic in primo Aeneidis <;337)> purpureoque alte suras aptare cothurno. sFiscTA vel simpliciter, vel valde, ut eduramque pirum. 20 33. siNVM LACTIS siuus geiiuij est vasis: quod cum aigailica- muB, 'ai' producitur; cum vero gremium significamuB, 'ai' corripi- mus. Varro de vita popuU liomani aut lepestam aut galeolam aut sinum dicebant: tria enim {kaec similia sunt), pro qui- bus nunc acratoforon dicitur: Atta in Megalens^ms nempe ad 8& 1 proprium t,^^^ ,„.„..^- ^. Andr. V 6, 3 |] 5 ipie] A. I 73 et Atta in Megalenaib"' '"' ,] cf. Non, p, 361, 19 eqq. D 3 Terentiun] ._ ,- ._. 86 [| 20 eduramiiue] seorg. IV 146 || 26 lat. rel, lat, rec. Ribbeck p, 138 2 dicebant oitt. Daniel \\ terrentiiis Z^ || 3 sempitemum L\\i proprie X || formione £ t 6 dicabo ex decabo L\\6 tbymbre L \\ sic et hic acripsi: si L || 8 capud L [ 9 similacrum L \\ facum L faciam l \\ Leui: levigato R ''^" "■ BifiMOKE TOTi 'levi' polito. 'de marmore tota' qui {quia l) aoleot plerumque e. q. s. L II 10 aolent eoim plecumque in Btatuia capud tantum uel pE-ctora de marmore ^eri B \\ capnd HL |{ tboraca La: thoraoia AB PH^ 11 oedea areae Conimelinus {cf. Macrob. Sal. III 4, 2): edia aereae L aede» aera niiinsiiu\\ 13 euiatn cotumo L \\ 17 kvinto L Q ccjtvrno Ubri || 18 pedi^ Coturno; caltift- mento apto poetis et uenatoribaB: nam et diana uenatrix fuit. Suras; poate- riorBB partes tibianim. Vincta: ligata add. B aic in primo, ■ .cothunto omis- ait l aic] Biout B ut L H 19 aeneide L \\ aptare] e. L. vincire VergiUus \\ 20 itTiNu L II 21 siaiiB &ri>iam libri: sinum L [ nadis H || 28 Varro . . . anboriri post oorripimus coUocavit Daniel, post bortoa taetar hab. L \\ aut pepestam aut paleolam (galeolam P. Daniel) L || 21 haec similia aant ex schoUii' Veroncrui- OM insertii. ceterum in marg. super. Lemoviccnsis vir doetus haec adacriptit 'sie farte ex Frisciano (VI 78 I j. 263 if.) et Nonio [p. 647, I8«g5.) awgendiu hic Varronis hcus "u&i erat uinum in mettta poiilum aut lepeitam aut galeiAam aut sinum dicebant, tria enim pro quibu* nune a*fatoip6i>ev dicitur". cf.etiam Varru d. l. l. V 123 || 26 aiigalenaibua L || menpe L. cf. schol. Vcron. 88 SERVIl mensam ubi sermo de sinu solet suboriri. sane notandum^ ha- beri considerationem divinariim personarum. nam ille supra cum veneratione locutus est apud numen severum, cootra hic iocatur, quia alloquitur numen, quod iocis gaudere manifestum est. Pria- 5 pus autem deus Lampsacenus est Hellesponti, qui hortos tuetur. j LiBA placentas. 35. PRO TEMPORE pro necessitate, pro capki rei nostrae, pro virihuSj quae sunt hoc tempore. 36. si FETVRA G. s. si tot agnos habuero quot oves: hoc est 10 enim gregem suppleri per feturam. et ^fetura' est proventus, ipse fetus. 37. NERINE GALATEA amica Corydonis nobilis, et hoc dicit: o amica, quae talis es, qualis fuit Galatea nympha. quam cum Pohf' phemus cyclops adamasset, primum conctibitum dus precibus expetivU, 15 mox vim adhibere conatus est: quem illa in mare se praecipitando ef- fugit. cyclops autefn cum eam de mari non posset evocare, Acin, quem nympha diligebat, ictu petrae interemit: cuius cruorem Galatea vertit in fluvium, qui eivs retinet nomen. ^Nerine' autem patronymicon est graecum: nam feminina patronymica aut in ^ias' exeunt, ut Pelias; 20 aut in ^eis', ut Atreis; aut in ^ne', ut Nerine, Adrestine. alii pro ^Nereis' acdpiunt. thymo mihi dvlcior hyblae vel odore thymi Hyblaei, vel melle Hyblaeo, ut a materia rem ipsam dixerit: nam apibus, non hominibus dulcis est thymus. 38. HEDERA FORMOSIOR ALBA quia sunt et nigrae hederae, ut 25 aut hederae pandunt vestigia uigrae. nigra autem vel alba hedera non ex foliis, sed ex ligno cognoscitur. 39. REPETENT PRAESEPiA id cst vesperc. 1 Liba placeDtas] cf. Isid. or. XX 2, 17 || 10 et fetura . . . fetusj cf. Non. p. 206, 7 sqq. || 19 nain feminiDa patronymica . . . Adrestine] cf. [Sergii] explan. in Don. p. 537, 14 E. J 25 ant hederae] georg. II 251 2 considerationem] significationem B \\ 3 sevemm] Bacrum nel searum (fort. senerae) dininitatis B. consideratione add.AB PBHX (a consideratione b) \\ 4 qnia alloquitur numen Lion: quia loquitur numen ABH (qui alloquitur nu- men a) quia loquitur ad numen PB quia loquitur apud nuroen X || 5 qui orto fauetur ^ || 6 liba placentas 0977. L, add. X || placentas B: placenta AB PHJli 9 quot] quod BL quod et H|| 10 et om. H || fetura AL: per fecturam B per feturam PBHi 11 fetus] uero quod nascitur add. X || 13 fuit | 7 (UJ v. 42 Hor- rididT: borribilior. Ruaco: cortice arboris aspero. Froiecta alga: algae BUat aordea quaa aqna de flamiDibus egertt R Q cutia L, acntis I {| 8 iu agria scripsi: in lacris L in aacriB Baniel. cf. Plin. n. h. XXIII § 166 'Castor {ixyingfsinen myrti fuiiia acutis, tx gua fiunt rvH scopae, ntscum ttoeaeit'. in urbe palmeia Beopis utebantur. ef. Bor. sat. II 4, 83 et Mart. XIV 82 || alokt L , corr. ■ " " qnia om. A 1i IS disit ille L || 15 Mollior: delectabilior if || uouoa L || lectabilior lecto eoni. Bwjnannus D 19 prohibiete L \ 22 uenit L || iam adpi pinqiiat om. .d || 33 maiim gentmaH in palmite \ 24 dicat] Torrida: et femena et calida. lam leto (sic) t. i. p. g.: bene tarde frondere . . . frigidior add. S [' 27 dicit] ille qnippe pecora ab aeBtatis calore defendi inbet, iate dicit se hie- 90 SERVll 50. SEMPER quantum ad hiemis spatium pertinet, 51. (ffic tantfm) nonnulli ^hinc' legunt, Uft sit inteHedus: qtiia in domo Sfm semper ignis sit, ideo std)iectum ^hinc tantum\ ut est hinc omnis largo pubescit vinea fetu, hoc est ex Jiac causa. sane 5 ^hinc^ aiii propterea, alii loci significationem accipiunt. cvramvs quidam ^timemus^ acdpiunt. 52. NVMEBVM LVPVS qui solam considerat praedam. et sub- auditur ^ovium^^ vel simiiium, torrentia flvmina ripas quae aucta riparum munimina spemunt. et totum proverbialiter didnm esL 10 53. STANT ET IVNIPERI modo pleuae sunt; alias horrent, ut stant lumina flamma; alias vere stant, ut stant manibus arae. Verrius Flaccus iuniperum iuvenem pirum dicit, vere autemi iuniperus est quasi aculeis praedita, bams ad piperis spedem gerens. CASTANEAE HIRSVTAE adhuc intra echinos suos locatae. 15 54. PASSiM abundanter, 55. RiDENT laeta sunt, ut mixtaque ridenti colo- casia fundet acantho, Horatius ille terrarum mihi praeter omnes angulus ridet 56. MONTiBvs e montibus. flvmina sicca hyperbolicos: etiam 20 iuges aquas, perpetuo fiuentes, siccari conspicias. 57. ARET AGER ordo est ^aret ager et sitit herba moriens vitio aeris', id est pestilentia corrupti aeris af&igitur. 58. INVIDIT COLLIBVS VMBRAS ut teue, inquit, miserande puer, cum laeta veniret, invidit Fortuna mihi? nam 'in- •25 video tibi illam rem' dicimus, ut invidet imperium. sane scien- dum, Vergilium pampinos numquam cum genere dicere, sed Varro- nem uti frequentius feminino. 60. IVPPITER ET LAETO D. P. IMBRI sic alibi coniugis in gremium laetae descendit: aer enim in pluvias solvitur. 4 binc] georg. 11 390 | 10 Stant plenae sunt] cf. Non. p. 392, 1 sqq. | 11 stant] A. VI 300 stant] A. IIl 63 ) 17 Horatias] carm. II 6, 13 | 23 tene] A. XI 42 II 25 invidetj A. VIII 509 || sane sciendam . . . feminino] cf. Cledon. p. 40, 15 K. II 28 coniugis] georg. II 326 mem non timere nec frigora (idd. 22 | 2 nonnulli 'hinc' legont ad hic tahtvh pertinere docuit JRibbeckius in adnot. crit, post picem hab. L\ b significatione Dukerus || 7 qaia s. c. lapus p. vulgo | 9 manimina quod vvUgo editur habuisse videtur L, in quo ~n////mina: namina reliqui | stemant & | 13 ianiperas L, corr. 2 n 14 intra AL: inter reliqui | ethinos ii || 16 laeta L: laetae Serviani libri 18 angulos BL 120 aquas] etiam add. B, et add. vulgo | conspicies X!| 23 ad V. 58 Liber pampineas: ezsiccatae sunt uites nimio aestu et lolia ami- serunt. Inuidit collibus umbras: ut . . . feminino B. libeb pampineas sciendam uirgilium . . . sed uarronem frequentius feminino genere. ixvidit c. v. ut tene . . . ut inuidet imperium L 1 inquid PHB || 26 uergilium A | cum genere Servii esse cidentur. cf, ad Aen. V 380 1 29 in plaaia L [ Bolvitor] Laeto: abundanti. COMM. IN VEBG. BVC. VII 50—68. 91 61. POPFLFs ALciDMn QRATissiidA qiiia ea velatus ab inferis rediit: quam Hotnerus &%B^mtSK dicit, ab AcJieronte ad superos trmsiatatn: qua corona usus, ditplici colore foliorum geminos lcd)ores (superorum) inferorumque testatus est de hac sane arbore fabula lalis est: Leuce, Oceani filia, inter nymphas pulcherrima fuit. hanc Pluton adamavit 5 et ad inferos rapuit. qiiae postqiiam apud eum cotnpleto vitae suae iempore mortua est, Pluton tam in antoris, guam in metnoriae sola- cium in IHlysiis piontm campis l^cen nasci arborem iussU, ex qua, sicut dictum est, Hercules se, revertcns ah inferis, coronavit. 62. fORMosAE MFRTvs vBSERj myrtum ideo dicatam Veneri vo- lo lunt, quia cum a wjori exisset, latttit in myrto, ne nuda conspiceretw : vel quia fragilis est, id amor inconstans:. vel quia itKundi Oiloris, ut .] in Bebrii (cf. Ribheckii proleg. p. nbsgq.) exemplari Veneris fuit pro coryloB. fufTttnt etia» qvi in (J.63 coryIo« pro illas legereiit: quod Mebriva ne- eessariviH csne «egacit. H 16 pylliB L, corr. l \\ 16 coryfloa L || diiiBaet Daniel: diziaaem L \\ 19 fraxinnB in silviB e, q. s.] in Varii et Hebrii cxemplaribus fia- xiDUB in ailvia v. 66, popaltiB in fluuiis v. 66 fmt: gui ordo ipsins interpretit temporibus pTObabaiur, cum antea mver-Bus plaeuisset 92 SERVn 69. HAEC MEMINI et ^memini illam rem' dicimus et ^memioi illius rei', ut nec veterum memini laetorve malorum^ item numeros memini. 70. EX ILLO CORYDON, CORYDON EST TEMPORE NOBIS victor, 5 nobilis supra omues: quam rem quasi rusticus implere non potuit. ECLOGA OCTAVA. 1. PASTORVM MVSAM apud Theocritum est una ecloga, quae appellatur q^aQinaxsvtQtaj in qua inducitur mulier quaedam sacris quibusdam pervertens mentem amatoris, a quo spemebatur: quam Yergilius transtulit ad huius eclogae ultimam partem. prima enim 10 eius pars conquestionem solam habet amatoris decepti, quem nu- bendo alteri antiqua sponsa fefellit. ^musam' ergo cantilenam amo- rum, quos inter se cecinerunt. 2. INMEMOR HERBARVM Q. E. M. L qui cantilenae suavitate co- egerunt etiam ea animalia oblivisci pascuorum, quae sunt pascendi 15 avidissima: nam supra ait <^Vn 44^ ite domum pasti, siquis pudor, ite iuvenci. 3. STVPEFACTAE CARMiNE LYNCES animalta, taniquam panfhe- rae, in tutela Liberi. et paulatim ad augmenta procedit, dicens: iuvencae oblitae suut pascuorum, stupuerunt ferae, flumina etiam -0 sensu carentia cursus proprios* retardarunt. 4. REQViERVNT FLVMiNA CVRSVS cursus proprios retardarunt, quietos esse fecerunt: sic Sallustius paululum requietis militi' bus. quiesco enim duplicetn Iwbet significationem et cUiter dico ^quiesco ego'; aliter ^quiesco servum', id est quiescere facio: Galvus in lo 26 sol quoque perpetuos meminit requiescere cursus. 5. DAMONis MVSAM benc repetit, ne longum hyperbaton sensum confufiderety ut in georgicis rq^tit huc pater o Lenaee. 2 nec Yeteram] A. XI 280 | 22 SaUustias] hist. inc. 41 Dietsch. 7 Krits. || 24 Calvus in lo] fragm. 17 ap. Lachmannum Catall. p. 86 4 Bubaadi aictor i? | 5 bqlooa viii A oamonis et alphssibobi certatio EGLOGA VIII. B TIU. EGLOGA 8EBTII IN VIBGILIO INCIPIT P EXPLICIT EOL06A 8EFTIMA INCIPIT VIII DAJfOXIS ET ALPHE8IBEI CONTENTIO It VIII EOLOGA DABC H DAM0NI8 ET ALPHE8IB0EI CEBTAMSN L 7 farmaceutria Serviani lihri fiEirmaceatria magna 2> | 10 decepti Li di- cendi ABPH daceudi B | 11 fefellerat L | 12 inter sese PBHX | 17 cabmima Jl H :20 retardauerant 2> | 21 schoh ad r. 4 om. B | beqviebynt. . .retardarunt et om. P, carsus . . . retardarunt on\. L, add. X | 22 effecerant L (esse fecerant 1)|{ 23 dnplicem . . . quiesco ServU esse videntur H 24 iunio I/ | 25 miminit I/ 1 26 yperbaton L | 27 leneae L COMM. IN VERG. BVC. Vn 69- 70. VIII 1—12. 93 TV MiHi SEV MAGNi s. I, 8. T. ubi ubi es, Auguste, aive Venetiae fluenta transcendis — nam Timavus fluvius est Venetiae vel Nistriae — , sive per Illyricum navigas mare, id est per Dal- matiam, putas, umquam erit terapus, quo mihi lieeat tua facta de- scribere? ('en erit') putaa, erit. 5 9. EN ERIT ecce, iam aderit. nam 'en' unura optantis est, itt 'en erit itle rfics', aliud confirraautis, fd 'en erit ut liceaf, 10. SOLA SOPHOCLEO TVA c. D. c. ac si diceret: quamquam inpar sit ingenium meum laudibus tuis; nara tuae ]audes merentur exprimi Sophocleo tantum cothurao. Sopbocles autem tragoedio- lo graphus fuit altisonus. alii ideo hoc de Pollione diclum volunt, quod et ipse utriusque Unguae iragoediarum scriptor fnit. cothumus mittm calciamenttm tragicum, euius usum quidam Sqphodem primm scaenae intulisse volunt. 11. A TE PRiNCiFiVM TiBi D. Horatius prima dicte mihi, I6 summa dicende camena. IVSSIS CAUMINA C. T. supra cnim dixerat non iniussa eano. 12. ATQVE HANC SINE TEMPOBA C. L V. H. T. S. L. allegoricOB dicit: debet etiam carmen meum florere inter tuos plurcs triumphos. nara victores imperatores lauro, hedera eoronantur poetae. vere- 20 cunde autem ait 'serpere', hoe est humiliter procedere. alii ideo lauri et hederae simul factam mentionem accipiunt, quoniam Apollo, earminum deus, idem Liber paler putatur. quidam, siait dicium est, in PoUionem dictum iradunt, qui tune lUyrieum pet^t, ex^tgnatwus Salonas et inde vs A tehpoue l g 19 plariraos R 1] 20 edera Hbri \\ coronabaotur BR \\ 22 edere L \\ 23 putantnr L \\ 24 trahiuit Daniel, /ortoKse recte ]| petebat ex patebat L \\ expagiiaturOB L, coiT. l [ 25 orientem l: orantem L \\ ad] adversue Masvicius \\ 26 tri&ntes L, lOTT. P. Dartiel \\ heden L Q 27 quom iam L 94 SERVII veteres a laude habtiit nomen, nam laudum dicebant: vel {quod) hanc in manu hahuit luppiter, qu^ando titanas vicit: vel guod ea arbore praefracta militeSy Fidenatibm victis, se coronassent sub Bomulo: vd quod semper vireat. hedera autem ideo coronantur poetae, quoniam 5 poetas sa^pe vino plurimo manifestum est uti, sicut et de Ennio ait Horatius et lyrici omnes in suis carminibus loquxmtur, et haec herba nimium frigida est et vini calorem temperat: nam ideo et capiti inpo- nitur, Varro ait, Liberum patrem propter calorem vini hedera coro- natum. idem Varro etiam musas ait hedera coronari, 10 14. FRIGIDA vix CAELO N. D. V. simul atque decesserat. et bene ostendit amatorem tota nocte vigilasse^ siquidem ortum luci- ferum primus aspexit et ad eum, quippe ad Yeneris stellam, locutus est. ^sQiq)Qa6rLX&s autem ^noctis umbra^ pro tenebris posita. 15. CVM ROS GRATissiMVS masculini est generis, secundum 15 quod etiam in Aeneide ait ^II 339^ spargit rapida ungula rores sanguineos. 16. INCVMBENS propter amorem non se stistinens. tereti *te- res' est rotundum et oblongum^ ut columna, arbor. alii ^tereti olivae^ baeulum de oliva accipiunt. 20 17. NASCERE quia dixerat ^frigida vix caelo noctis decesserat um- bra\ id est priusquam nox occidit. praeqve diem veniens a. l. A. ordo est ^nascere, lucifer, praeveniensg^ age diem clarissimum': sic alibi ducebatque diem. et hoc dicit: nascere, dum queror coniugis Nisae indigno amore deceptus et moriens alloquor divos, 25 quamquam nihil mihi profuerit, quod sum eos saepe testatus: quam rem secundum Epicureos ait^ qui dicunt nec bene promeritis capitur nec tangitur ira. 18. CONIVGIS non quae erat, sed quae fore sperabatur: sic in quarto Aeneidis <^536^ quos ego sim totiens iam dedignata 30 maritos. alii ^indigno deceptus amore' antique dictum accipiunt, ^in- digno^ pro magno. et ^deceptus^ pro ^captus\ ^amore^ aut in amore aut ab amore. 6 Horatius] epist. I 19, 7 || 17 teres. . .arbor] cf. Isid. or. XV 2, 19 'teres enim aliquid rotundum est cum proceritate, ut columna' || 23 alibi] A. 11 802 26 nec bene] Lucret. II 651 1 nam Daniel: non L || quod inseruit Mcisvicius || 2 iupiter X || 3 prae- fracta milites scripsi: prefactam milite L praefecti militum Daniel | 6 lirici L II locuntur L \\ 10 statim simul Stephanus H 12 quippe ut ad Stephanus || ad] in l II locatus L || 13 perifrasticos L || nox aut umbra L || 18 lungum L, corr 22 age d. c.] diem almum age L \\ clarissimum. . .diem om. ^ || 23 sic. . .diemi om. L, in marg. add. X 1 29 quod L || 31 magno] ut 'indignas hiemes': yel impari, quia plus amabat et minus amabatur add. Daniel. cf. schol. Bern. | in amore l: mamore L || 32 ab amorem L ob amorem Daniel 19. ET DtVOS QVAUQrAM Nlt, TESTIBVS ILLIS PROFECI sic hoC dldt, tamguam imiurandum inier eiim et Nisam intercesserU. 20. EXTBEMA UORIENS T. A. H. id est paulo post moriturus: sic in quarto <650> incubuitqae toro dixitque novissima rerba. 6 21. iNCiFE MAENALios M. H. T. V. ArcadicoB: nam Maenalus moos eat Arcadiae. dicitur autem hic veraus uitercalaria, qui fre- quenter post aliquantElos interponitur versua, sieut intercalares dies et mensis voeantur, qui interponuntur, ut ratio lunae Bolisque eon- veniat. fecit autem hunc versum ad imitationem Theocriti, qui 10 frequenter dicit in pharmaceutria 'o turbo maritum meum domum adducito', sicut hie in aequentibus 'ducite ab urbe domum mea car- mina, ducite Daphnin'. 22. AEGVTVMQVE NEMVS garrulnm, stridulum, ut (VIT !> forte sub arguta eonsederat ilice Daphnis. PiKOSQVE LOQVEN- 15 TES ideo hoc ausus est dicere, quia dicturua eat 'aemper pastorum ille audit amores'. sic etiam in prima ecloga <5> formoaam re- sonare doces Amaryllida silvas, sie et in Aeneide <^XI 458]> dant aonitum rauei per stagna loquacia cygui. 'amores' vero cantica de amoribus. 20 24. PANJQVE Qvi pRiMFS c. N. p. I. Pati Arcadioe deus esl, iit Fan deiis Arcadiae venit, gui fistula canere primus inve- nit, guia calamos in usum cantilenae adducms inertes esse non passus est, id est otiosos, sine arte. et 'non passiis inertes' deest 'csse'. 2G. MOi'SO NiSA DATVB honesta turpissimo^ pulchra deformi. SB QFiD f/ox SPEREMVS A. 'spcrcmiis' pro 'ti»icamiis\ ut hunc ego si po- tui iantum sperarc dolorem: vel quid non sp^'emtts pervcrsi acd- dere, cum hoc mihi acdderit. 8 intercalareB diea. . .conveniat] eiser. laid. or. VI 17,28 |{ 23 inortea otio- Boa, sine arte] cf. Isid. or. X 141 et diff. verk 296 || 2G huncj A. IV 419 2 enm scHpsi: cani' L ||Djsain i || 7 interkalaris et infra interkalaros B ! 8 aliquantulum B aliquoa B y intercalariB L, intercalatea l \\ dies et menHia L: dieg nt menaia AB diea mensiB FEHl diea ant vel et menaeB rWi/o | 9 uocatuT.A uocettirB [ interponitur B \\ aolia lunaeque L |[ 11 in pharmacentna| '/vyl, Fiiis xi i^toc iiiav moii Safia xov avSfu add. Stephmue \\ o tmbo . . . nddnoito] o ijni trahe tu illuni meum ad domum vicnm Ma^icius \ 13 Daph- uin] Mea tibia; mea muaa. Maenalua: ille mona add. R, ed. Steph. \\ 15 con- aiderat APHL {eorr. o),|| 19 loquatia ex loquentia J. || regni A cigni liPlt Sa y amorcB . . . amoribiiB 7um edidit Daniel || 21 oij v. 24 Qui primna calamo^ n. p. i. : id est non est paaaua «ine arte aubaudi 'esBe' uel 'permanere' B ( ar- chadiae ft hic et infra L \\ 23 calam L || cantilaeaae L \\ 24 otioBOB ex otioBui X II 25 honesta datur pcBdmo B || deformi| Quid nou aperemus amautes: qnid iam non speremus difficile eaae putetur qni aliqnid amamus, ut ea qnae ania- mna assequi posBimus add. M. Mon Bperemue; difficile ease putamua qui . . , posaimuB edidit Stephanvs 96 SERYII 27. IVNGENTVR lAM GRYPES EQVis utrum idem iugum stAibunt, ut diemtur iungi iumentay an coitu iungentur? grypes autem genus ferarum in hyperboreis nascitur montibus. omni parte leones sunt| alis et facie aquilis similes^ equis vehementer infestae^ ApoUini 6 consecratae: ideo ^iungentur iam grypes equis^. aevoqve seqventi id est accessu temporis non solum pulchrae deformibus nubent; sed etiam contrariae naturae animalia iungentur. notandum sane ^aevum^ hic pro tempore, utipsealibi tantum aevi longinqua valet mutare vetustas, SallusUus in quis longissimo aevo plura de bonis 10 falsa in deterius composuit. alias ^aevum^ pro annis, ut vos o quihus integer aevi sanguis. 28. CVM CANiBVS TIMIDI V. A. P. D. adludit ad personas: nam illum quasi canem vult, illam quasi dammam. et dammas mascu- lino genere posuit: sic alibi timidi dammae cervique fugaces; 15 Horatius feminino ait et superiecto pavidae natarunt aequore dammae. et hic, ne homoeoteleuton faceret dicendo Himidae dammae^, 29. MOPSE NOVAS INCIDE FACES quae solent praeire nubentes puellas. comeae sane faces, quae quasi diutissime luceant: guas ra- piunt tamqmm vitae praesidia; namque his qui sunt potiti ditUius fe- 20 runtur vixisse. sane Yarro in aetiis dicit sponsas ideo faces prae- ire, quod antea non nisi per noctem nubentes ducebantur a sponsis. quas etiam ideo limen ait non tangere^ ne a sacrilegio inchoarent^ si depositurae virginitatem calcent rem YestaC; id est numini ca- stissimo, consecratam. idemVarro spargendarum nucum hanc dicit 25 esse rationem^ ut lovis omine matrimonium celebretur^ ut nupta matrona sit, sicut luno: nam nuces in tutela sunt lovis^ unde et iuglandes vocantur, quasi lovis glandes. nam illud vulgare est, ideo spargi nuces, ut rapientibus pueris fiat strepitus^ ne puellae 2 grypes genus ferarum . . . infestae] exscr. Isid. or. XII 2, 17 | 7 aeyom bic pro tempore] cf. Isid. diff. verb. 67 | 8 tantum] A. UI 415 g 9 SallastiuB] bist. inc. 78 Dietscb. 44 Eritz. || 10 vos o] A. II 638 || 14 alibi] georg. III 639 || 15 Horatius] carra. I 2, 11 2 boc ^enns ferarum Serviani libri || 4 infestae B: infessae A infesti L infensae PBHa || apollinis consecrati X || 6 ideo . . . equis non edidU Danid \\ iugentur et gripes I/ || 6 temporum -L || 7 contrariae naturae BHl: contraria naturae ABP contra naturam ct 2> || 12 nam mopsum quasi canem nisam quasi damuiam uult B \ 14 ut alibi L || 16 bic Masvicius: boc L Q dicendo ego: dicendumX y timidi dammae Laniel || 18 diutissimae L^ corr. Gomtnelinus. r.f. Neue Formenl. II p. 118 || 19 bis qui sunt potiti Scaliger ad Fest. p. 289: bii que sunt petiti L bis qui sunt petiti Commdinus iis qnae sunt petitae Heinsius bis qnae sunt potitae Vossius || 20 sane om. BL \\ in aetiis A: in oetiis PBHX in nuptiis Stephanus. in aetiis om. B, in aetiis dicit om. L (add. X) II ideo om. -L 1 21 per noctem] nocte X || 22 etiam om. L (add. X) B limen ex lumen I/ | 25 patrimoninm ABH || 27 ioglandes B iugulandes P uigu- landes H^ dicuntur BL COMM. IN VERG. BVC. VIII 27—29. 97 vox virginitatem deponentis possit audiri. modo tamen ideo ait ^sparge marite nuces', ut eum culparet infamiae: nam meritorii pueri, id est catamiti, quibus licenter utebantur antiqui, recedentes a turpi servitio nuces spargebant, id est ludum pueritiae, ut signi- ficarent se puerilia cuncta iam spernere. unde et illud dictum est 5 *tibi ducitur uxor', id est sub tuo nomine aliis ducitur, ut eam non ipsi, sed aliis servituram esse significet, scilicet eius corruptoribus. dicitur etiam ideo a novo niarito nuces spargi dehere, qmd proiectae in terram tripudium solistimum faciant, qaod auspicium ad rem or- diendam optimnm est: vel ideo a pueris aspergendas nuces cum stre- 10 pitu et convicio flagitari, ne quid nova nupta audiat adversum, qm dies nuptiarum dirimatur. quidam putant, qmd haec esca ad ineitan- dam Venerem fadat sane fabula de nmis origine talis est: Dion rex Laconicae fuit, qui habuit uxorem Amphitheam, Pronactis fdiam: quae cum Apollinem summo cultu et reverentia hospitio recepisset, ille re- 15 munerari volens circa se hospitium cultum, tribus fdiahus corum, quae Orphe, Lyco et Caroea appellatae sunt, divinationem concessit^ adiecto, ne proditrices numinum esse vellent ncve quacrcrent qmd esset nefas scire. post Liber pater adveniens a Dione vel cius uxorc receptus ho- spitio est, qui cum amata a se Caroea coitum miscuiL sed cum inde 20 aegre Liber profectus esset, cogente amoris inpatientia denuo ad hospites redit, causam praetendens dedicandi fani, quod ei rex voverat sed Lyco et Orphe, intellecto circa sororem Caroeam Libeii amore, eam custodire coeperunt, ne cum Libero ei esset copia coeundL quas cum Liber pater moneret terrerefque, ut saltem praecepta ApoUinis custo- 25 dientes pertinacem diligentiam compescerent, videretque ab his et soro- rem acrius custodiri et suum secretum studiosius inquiri, Orphen et Lyco immisso furorc ad Taygetum montem raptas in saxa convertit, Caroeam vero, quam amaverat, in eodem monte in arborem sui nomi- nis vertit, qtuie latine nux dicitur: quod postea Diana ita factum La- 30 conas docuit unde templum Caryatidi Dianae a La^conibus consecra- tum est 30 quod postea . . . consecratum est] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 225 1 ait] dicit BL\\S katamiti B \\ 4: ludo AH landum B || 9 auspitium L ad rem ordiendam Masvicius: ad reformandam L, scd ut alterum n ex xi vi deatur factum esse \\ 11 quo ex quod L \\ 12 nuptarnm L || ad incitanda in uo- nerem L, corr. Daniel || 14 Amphitheam ego'. inphitheam Ij Iphiteam Masvi- cius II Pronactis ego: prognai L, sed gnai in ras. l. cf. Apollod. I 9, 13 || 15 hospicio L II renumerari X || 16 hospitum Daniel || 17 Carya Masvicius \\ apella- tae Ij II 19 hospicio L || 20 caroa X || 21 inpatiencia L \\ 22 fani CommeHnus: sane X || 23 lico et orfe L || Caroeam ego: caro ean L, sed n n rec. manu vi- detur additum \\ amorem L j| 24 ceperunt L \\ 25 saltim ex saltcm L \\ 27 orfen X II 28 ad Z: a X 11 taygetam L \\ raptas e.v raptos X jj 31 Caryatidi Dukerus: Servii comm. Vol. 111. Fasc. I. 7 98 SERVII 30. TiBi DESERiT H. OETAM Octa moYts Thessalioe, in quo Her- ciiles extistus est volens, postqtiam se exuere non potuit tunica, Nessi centauri cruore tinctu, et post in cachm receptus est, de Iwc monte stellae videntur occidere, sicut de Ida nasci, ut iamque iugis 5 summae surgebat lucifer Idae. et hoc dicit: Hibi', id est propter te, nox advenit. in eodem monte Hesperus coli dicitur, qui Hymenmum, speciosum puerum, amasse dicitur: qui Hymenaeus fertUr in nuptiis Ariadties et Liberi patris vocem perdidisse cantando: ex cuius nomine nuptiae dictae sunt. 10 32. DiGNO CONIVNCTA viRO iam insultat puellae. ergo sic pronuntiandum, ut Jwheat contemptum. dvm despicis omnes quoniam ipse despicitur, putat omnes despici. 34. niRSVTVMQVE svpERciLiVM p. B. utrum natura, an quod tibi ita videtur? demissaqve barba per incultum corporis ostendit 15 fortitudinem suam. 35. NEC cvrare devm c. m. q. superbia tua damnata est turpi marito, dum credis miUum deorum curare mortalia: quam rem se- cundum stoicos dixit. ^mortalia' vero * 37. ROSCIDA MALA matutini roris umore perfusa. sane unde 20 melus graece traxerit nomen, fabula talis est: Melus quidam, in Delo insula ortus, relicta patria fugit ad insulam Cyprum, in qua eo tem- pore Cinyras regnabat, habens filium Adonem. hic Melum sociatum Adoni flio iussit esse, cumque eum videret esse indolis bonae, propin- quani suam, dicatam et ipsam Veneri, quae Pelia dicebcUur, Melo con- 25 iunxit. ex quibus nascitur Melus, quem Venus propterea quod Adonis amore tenerctur, tamquam amati filium inter aras praecepit nutriri. 4 iamque] A. II 801 "carutt atidi L. possis et Caroeatidi || 1 Oeta...de hoc monte] montem thessa- liae (om. A) quo (in quo B) Serviani libri \\ oetam L | tesaliae L \\ S tentanri L, corr. l \\ tinta i || 6 id est propter te nox om. L, hesperus deserit tibi id est. . .nox add. X || 7 hymeneum et infra hymeneus L \\ 10 diona ABH-^ puel- lae] Viro: mopso scilicet rustico et deformi, qualem tu quaesisti. Dnm de- Hpicis oranes: et iracunde dicit, eam omnes despicere, cum se solum despiciat. Mea fiHtula: cantilena. Dumque capellae: subaudi Hibi suut odio' add. M, ed. Steph. \\ 11 pronunciandum L \\ 12 descipitur L || dispici l^ || 13 hyrsvtvmqve L\\ 14 DEMissAQVE BARBA Pi i'ii0Mis8AQVK BARBA L demissa barba AB uel pro- missa dimissa barba H hibsvtvmqve svpercilivm B \\ 15 suam] Promissaqne barba: demissa prolixa add. B. Prolixaque barba: demissa barba add. Ste- phanus et Fabricius \\ 16 foitasse damnata es, i. e. superbia tua effedsti, ut poenae causa turpi marito destinata sis \\ 17 mortalia] ostendit add. L \\ 18 istoicus L II fortasse 'mortalia' vero ra dvd^Qmmva. cf. schol. Dan. ad Aen, I 462 II 19 matutini roris] maturiori B || humore Serviani libri || 20 meluB ex me- lius L II melus ex niedus i^ B in Delo] an in Melo it p. 99, 8 ad Melum? nam Melos dvittts in Mclo insula fuit || 21 patia L || 22 cyniras L \\ hic in ras, l \\ malum X, melum l \\ 25 malus L, sed a in ras. l, ut videtur COMM. IN VERG. BVC. VIII 30—43. 99 sed postquam Adonis apri ictu extindus est, senex Melus ctim dolorem mortis Admiis ferre non posset, laqueo se ad arhorem suspendens vitam finit: ex cuius nomine melus appellata est, Pelia autem coniux eius in ea arhore se adpendens necata est. Venus misericordia eorum mortis diicta, Adoni luctum continuum praestitit, Melum in pomum sui no- 5 minis vertit, Peliam coniugem eius in columham mutavit, Melum autem puenm, qui de Cinyrae genere solus supererat, cum adultum vidisset, collecta manu redire ad Delum pra^cepit, qui cum ad insulam per- venisset et rerum ibi esset potitus, Melon condidit civitatem: et cum primus oves tonderi et vestem de lanis fieri instituisset, meruit ut eius lo nomine oves ftiJAa vocarentur; graece enim oves ^r^Xa appellantur, 38. DVX EGO VESTER ERAM aut dux vos praeibaui: aut capel- las alloquitur. cfm matre legentem deest pronomen, et ideo vel huius vel puellae matrem intellegere possumus. 39. ALTER AB VNDECIMO T. M. I. A. A. id est tertius decimus: 15 ^alter' enim de duobus dicimus. et vult significare iam se vicinum fuisse pubertati, quod de duodecimo anno procedere non potest. 40. lAM FRAGILES P. A. T. c. R. bene cum annis iungit habi- tum corporis: nam et in iure pubertas ex utroque colligitur. 41. VT viDi VT PERII unum ^ut' est temporis, aliud quanti- 20 tatis; nam hoc dicit: mox vidi, quemadmodum perii: vel primum ^ut* postquam, dux) sequentia pro admirandi significatione posita sunt. MALVS ERROR definitio amoris. 43. NVNC SCio QVID SIT AMOR vel quasi iam iuvenis, vel quasi spretus: gravior enim amor fit ex desperatione : Terentius perii! 25 quanto minus spei est^ tanto magis amo. 18 bene . . . coUigitur] cf. Isid. or. XI 2, 13 || 22 ut postquam] cf. comm. Luc. III 474 II 25 Terentius] Eun. V 8, 23 3 appellat est L, correxi. appellatus est Daniel y 6 malum L \\ 7 superat L, supererat { || 10 et in rcis. l\\ 11 fifiXa] male L, mele 1 1| mela appellantur L || 12 dux om. L, add. l || peribam L \\ 15 i. a.] s. i. A |j id est . . . procedere non potest] id est tertius decimus. et uult se significaro iam tunc uicinum fuisse puberl^ti. alter enim de duobus dicimus ut unus sit ab undecimo anno pro- cedere non potest B. alter . . . dicimus om. L, add. X || 16 uult se signiticare ABFEi\ se post iam om. AP, hab. BH\\ 17 pubertatij ut unus ab undecimo sit duodecimus, alter tertiusdecimus. nam pubertati yicinum se fuisse signi- ficare vult add. Stephanus. ut unus . . . tertius decimus post dicimus collocavit Masvidus || 19 in om. AL ^ coUigitur] Fragiles: necdum magnos et altos. et hoc dicit: tantae altitudinis eram, iam ut possim (possem Steph.) attingerc minores et fragiles adhuc arborum (arboris Steph.) ramos ndd. B. necdum... ramos post lemma collocavit, et bene pro bene scripsit Stephanus || 20 perii] Theocriti est mg l'8ov mg Efidvrjv add. Fabricius (III 42 tog tSsv mg ificivrjD\\ unum] u unum If || alterum L \\ quantitatis libri: qualitatis vulgo, sed magni- tudo amoris ^ut perii^ verbis ostetiditur \\ 21 mox ut vidi a \\ quemadmodum] vel qualiter cM. Daniel \\ 22 posquam L, corr. l \\ 23 amoris] nam amor errare plerumque compellit add. R, ed. Steph. \\ 25 ex despectione vel ex desperatione 7* 100 SERVII 44. AVT TMAROS AVT RHODOPE inontes sunt Thraciae asper- rimi, Tmaros in E^nro, Ehodope in Thracia. et perite vituperat ab origine, item a gestis, ut ^saevus Amor docuit': nam de exitu circa deum vituperatio non cadit. extremi garamantes populi Afri- 5 cae. ^extremi' autem saevi, quasi a consortio humanitatis remoti, ut extremique hominum Morini Rhenusque bicornis. 45. NEC GENERis NOSTRi PVERVM NEC s. E. id est nihil haben- tem in se humanitatis: nam non dicit non mortalem. jedfnt pa- riunt, ut in septimo <(660> suh luminis edidit oras, 10 47. SAEVVS AMOR DOCVIT quasi novam artem insinuavit et infudit. et bene fabulam omnibus notam per transitum tetigit: quis euim ignorat Medeam, ab lasone contemptam, suos filios in- teremisse? utitur autem optima moderatione: nam nec totum Amori imputat, ne defendat parricidam, nec totum matri, ne Amo- 15 rem eximat culpa; sed et illam quae paruit, et illum qui coegit, incusat. alii Jioc loco cum Amore matrem Vefixerem culpari volunt: eam enim crudelem, quia permittat; illum autetn inprohumj quia stipra modum noceat, ita ut (ad) parriddia quoque sui inolentia plures in- puleiit. 20 50. IMPROBVS ILLE PVER c. T. Q. M. non est superflua haec verborum iteratio: nam syllogismus est plenus, qui constat ex pro- positione, assumptione, conclusione. {ille, improbts ille pver cRVDELis: TV (jvoQVE^ mater) multi sic distinguunt, quia et intcntio loquetitis ah initio sic fuitj ut a saevitia Amoris inciperet, in secundo 25 loco accusaret et matrem, ita tamen, ut criminis eius invidiam crude- litati Amoris adscriberet, et ideo geminandum (HIW): ^ille, inprobus ille puer crudelis\ et distinguendum ita est ^crudelis tu quoque mater. cmdelis mater magis, an puer inprohus? et distingue ^ille, inprobus ille puer crudelis^ et subiunge ^tu quoque mater\ 5 extremi autem . . . remoti] exscr. Isid. or. IX 2, 125 11 6 extremiqael A. VUl 727 vulgo II 1 AVT.MABos L AVT I8MABVS Serviam lihri \\ montes sunt maros (isma- ros l) iu ephyio rodope in tracia asperi (asperrimi l) L \\2 vituperat] amorem add. 7^ II 3 a gcstis rebus vulgo \\ 8 edvnt . . . oras post dt^finitio amoris (jp. 99, 23) hab. X || 9 edit L \\ 10 artem] matrem L || insinuavit] inuasit B insinuat BL {corr. l) \\ 11 infundit L {corr. l) || et bene] Natorum saDguine m. c. m. : bene B \\ bene om. L \\ tegit RL (corr. l) \\ 12 contemtam HL || peremisse L II interemisse] Comraaculare: poUuere. Crudelis tu quoque mater: <»dd, B, recepit Stephanus \\ 14 innuit P, ut videiur, imputat p. ne defendat . . . quae paruit om. P\\ 17 permittit L, correxi \\ quia ego: qni Ij \\ 18 ad add. Daniel \\ 22 lemma addidi || 23 distingunt L || 24 sic] an haec? || 25 acusaret L || et ma- trem l: ematrem L matrem Daniel || 26 adcriberet L || 'ille' addidi || 28 ille . . . crudelis non edidit Daniel. sic verba in codice distincta sunt ille improbus. ille puer crudelis. j| 29 crudelis] et distinguae add. L \\ subiunge Danieli snb- COMM. IN VERG. BVC. VIII 44-55. 101 52. ovis VLTRO FVGIAT LVPVS optat omnia fieri contra natu- ram. avrea vel speciosa, vel matura et aurei coloris, 54. PINGVIA ELECTRA id est sucinae gemmae. mfricae ge- nus arbusculae humile, qtiam tamaricem vulgo dicunt. 55. VLVLAE aves, aTtb rov dkokv^sLVj id est a fletu, nominatae, 5 quas vulgo ulucos vocant. sit tityrvs orphevs vilissimus rusti- cus Orpheus putetur in silvis, Arion vero inter delphinas. hic Arion, Leshius, citharoedus optimus fuit: qui cum a Periandro, rege Corinthiorum, petissetj ut stbi liceret peragrare alias civitates, permissu eius per multa oppida colUctis benefido cantilenae opibus, Corinthum lO petere coepit in cuius necem cum nautae et servuli coniurassent, Apollo eum in somnis monuit, citliaroedi habitu accepto canens cithara ut vi- taret insidias, auxilium ei non defuturum promittens, in qu&tn cum convuratonm manus involasset, petit ab eis Arion, ut sibi citJmra ca- nere liceret: quod ciim ab illis permissum esset, ad eius cantilenam 15 convenere delphines. is ubi somnio fidem factam vidit, in mare se praecipitavit, et exceptus ab uno delphine, ad Taenarum, Laconicae promuntorium, pervectu^s est ibique ad memoriam casuum suorum in templo Apollinis delphini signum insidentem se cum cithara posuit. eocinde Corinthum petiit et universa narravit. in tempore autem hoc 20 4 quam . . . dicunt] cf. Isid. or. XVII 7, 49 || 5 Vlulae . . . nominatae] cf. Isid. or. XII 7, 38 J 7 hic Arion Lesbius e. q. s.] cf. Gell. XVI 19; Hygini fab. 194 p. 124 Schm.; astron. XVII p. 57 Bunt.; schol. ad Germ. Arat. p. 165 Breys. iungis L. et distinguendum ita est . . . tu quoque mater is qui pleniorem com- mefUarium compomit addidisse videtwr, ut ea quae praecedunt explanaret cete- rum qua ratione hi interpretes distinxerint , Rihheckius adnotai. crit, ad v. 50 ostendit: quem secutus sum || 1 contra naturam] ut scilicet quia illo (illa pul- cherrima Steph.) turpissimo marito nupsit, quod bene contra naturam uideban- tur (videbatur Steph.)^ cum esset ipsa . honesta , consequens sit, ut sit (sint Steph.) et alia contra naturam, ut fugiat lupus oues, ut ferant quercus aurea mala, et reliqua quae dicit add. JU, ed. Steph., post et aurei coloris coUocavit Daniel ]| 2 colores L, corr. Z || 3 id ost om. B || sucineas gemmas B sucinae uel sucinas gemmae uel gemmas H\\ Myricae: arbusta uilissima JR, ed. Steph.\\ 4 arbusculaej vilissimae add. Daniel || tramaricem L\\ 6 Certent et cycnis ulu- latae (sic): id est cum cignis ululae de pulchritudine et formositate cantuque certent. ululae autem sunt aues e. q. s. R \\ oaoayzin ABPH oaoai.TiN B OAoaYziN X II 6 alucos Vossius || sit. . .in silvis om. L, add. X || 7 iuter delpinas arion L || hic Arion e. q. s.] hic autem Lesbius citharoedus optimus fuit. qui cum Tarento Corinthum cum multis opibus peteret et videret, sibi in mari tendi a nautis insidias, petiit ut cithara paululum caneret. ad cuius soniim cum delphini convenissent, excussit se supra unum et ita imminens vitavit periculum Serviani lihri. exscr. mythogr. I 95; II 172 || 8 leubius L \\ Periandro Commelinusi pyranto L, ut codd. Hygini et schol. Germ. \\ 10 benefitio I/ || 11 cepitX II appollo I* || 12 cytaroedi 2/ 1| ut supr. vers. l\\ IS defuturum P. Daniel-. futurum L | 14 cyxara L || 15 promissum Daniel || 16 delpines i || is Z || 17 del- phyne L jj ad Taenarum Commelinm: athenarum L || 18 provectus Daniel \\ ca- sum L, corr. 1 1| 19 signo Commelinus. delphinis tergum i. s. F. Sclwellius \\ cy- tara L \\ 20 corintum L \\ pctit L, corr. Masvidus || hoc supr. vers add. l 102 SERVII etiam navis, in qua mvigaverat, cim insidiatoribus supervenit. quos mm rex de Arione requisisset et illi eum mortutim mentirentur^ pro- duci Arionetn iussit, (ipsos autem cruci) adfigi. sed Apollo tam dd- phinum quam citliaram oh amorem Arionis inter sidera coUocavit. 5 56. DELPHINAS ^nas' ideo brevis est, quia graeca decliDatio est^ sicut Arcadas accensos monitu. nam omnia graeca no- mina, quae nominativo plurali ^es' terminautur, ut ^Arcades' *del- phines' ^naides', accusativum pluralem corripiunt. 58. oMNiA VEL MEDiVM FiAT MARE ^mcdium fiat% id est ut nihil 10 sit nisi mare, hoc est diluvium fiat vivite silvae valete: nam non bene optantis est, sed renuntiantis. 59. PRAECEPS AERii SPECVLA D. M, i. V. D. Quidam Iwc idco dichm puianty quod apud Leucaten soliti erant sc praecipitare qui aut suos parentes invenire mpiebanty aut amari ab his desiderdbanty quos 15 amabant. 60. EXTREMVM HOC MVNVS M. H. id est moriar in invidiam tuam: nam amare ait ^munus': sic Mezentius et haec tibi porto dona prius: vel extremum Jwc munus meum liaheto, quod morior. 62. UAEC DAMON dccst ^dixif . 20 63. DiciTE PIERIDES beue animos erigit auditorum dicendo: superiora utcumque dicta suut, sequentia uon nisi a numinibus po- terunt explauari. sane ita debemus accipere, pastores hos referre quod aliquando in Arcadia audierunt: unde et superius ait <^21> ^incipe Maenalios mecum mea tibia versus'. non omnia possv- 26 mvs omnes sic Cicero unum sustinere vix pauci possunt utrumque nemo. 64. MOLLi viTTA lanca scilicet. 6 Arcadas] A. X 396 || 17 et haec] A. X 879 || 25 Cicero] pro Murena 22, 46 1 qii////0B {duae litterae deletae smit et o ex u factum) H 2 requisisset et illi egoi requissLs at illi L (requissis et /) requisissct illi Daniel requisisset illique Masvicius \\ 3 ipsos autem cruci inseruit Masvidus || delfinum i || 4 cy- teram L cytaram Z || 6 accentus ex acceutos L || monuit B || nam omnia] sane B II 7 ^es'] in es .& || 8 naiades liL \ ^ Omnia uel medium fiat mare: aut omnis terra operiatur iiuctibus marinis (maris Steph. maximis Fahricius), aut eius {om. Steph.) mcdium (aut medium %aos Fabricius): optat enim confessio- nem (confusionem Steph.) elemcntorum R, ed. Steph. || 11 non enim L || nun- tiautis B \\ 12 Praoceps aerii specula de moutis in undas deferar: ordo est ^praeceps deferar in uudas de specula aerii montis' R, ed. Steph. || 13 qui Com- melinus: quia L \\ 17 nam amaritiidine munus B \\ 19 Haec Damon: subaudi 'dixit' uel ^cecinit' R \\ haec . . .dixit post amabant hah. X || 21 superiora aut quaecumque dicta suut sed scquentia B \\ poterint A || 22 explicari L \\ ita om. M II hos] hic H \\ 23 quod B: qui A (quae a) quid BPHL || audierint I/ 1 24 versus] id est Arcadicos add. B, ed. Steph. || 26 nemo] Effer aquam : hic inducit mulierem sacris quibusdam peruertentem mentem amatoris, a quo spernebatur add. B, ed. Steph. || 27 laneas L COMM. IN VERG. BVC. VIII 56-68. 103 65. VERBENASQVE verbefKze dicuntur virgulta, qtiae seniper virent, iucundi odoris: alii verbenas virgulta religioni apta: alii proprie oli- varum ramos; nam ideo et ^pingues^ ait, quamvis hoc et de palma et de lauro dici possit: alii rorem marinum dicunt omnia tamen Imec a viriditate verbenae appellantiir. adole incende. sed xar' avtpTfi-' 5 liL^libv dicitur: nam ^adole' est auge. pingves florentes^ virentes. 66. coNivGis apud Theocritum non coniugis, sed alieni adulescen- tuli persona subest^ sicut supra <1> dictum est sanos sensvs qui modo sani suntj id est non amantes: unde contra amantes insanos vocamus. magicis sacris quQms alienantur animi quadam violentia 10 ab his, quieorum usum habent avertere aut a sanitate: aut ^avertere' ait pro ^advertere', ut sit mutata praepositio: aut certe Hn ms convertere\ 67. SENSvs hoc est animum, ex quo sensus nostri sunt cerebrL NiHiL HiNC figuratum est ^hinc\ desvnt qua absunt nihil iiic 15 Nisi CARMiNA DESVNT tamquam omnibus quae imperaverat paratis, car- mina sola deesse dicit; nam hoc sequitur ^ducite ab urbe domum mea carmina\ 68. • DvciTE pro ^adducite\ daphnin hunc Daphnin pulchcrri- mum inter pastores et ephebum et ab omnibus amatum feminis, sicut 20 supra cantando tu illum? tale est illud in Sallustio cum ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, id est ut ei imperaretur. sane veteres ^can- 20 tare^ de magico carmine dicebant, unde et ^excantare^ est magicis car- minibus obligare: Plautus in Bacchidibus <^53y nam tu quidem cui- vis excantare cor facile potes. 73. TERNA tria. licia circvmdo bene utitur liciis, quae ita stamen implicant, ut haec adulescentis mentem implicare contendit. 25 75. EFFIGIEM Dvco sic Dido effigieinque toro locat, haud ignara futuri. nvmero devs impare gavdet 8 vel id est etiam] cf. Non. p. 527, 26 sqq. || vel Priamo] A. XI 259 | 14 frigida] georg. I 336 || 15 nara gerundi modus e. q. s.] cf. Servii comm. in Don. p. 412, 22 II 18 in Sallustio] lug. 62, 8 || 23 bene . . . contendit] cf. Don. ad Ter. Andr. V 4, 8 niu8 l. l.i inuonissetque L \\ prigia L phrigia Z || 1 uictosquae L \\S rcgiam L: regem ? || 4 ferali. . .carmine huc tratisposuit lahnius l. l., post condouavit hab. L. certamine pro carmine coniecerat IJorvilUus |j 5 daphen L \\ 6 Tbaliam lah- nius l. l. conl. schol. Theocr. VIII 1 et 93: ithaliam L \\ 9 ad minus] ac si di- cat add. li \\ 10 impleantur BFL || 11 quid enira RL: quod etiam AliU quid etiam P. fort. quid autem || rus redeat L: ad rus redeat P redeat ad rus li rursus redeat U, rus omittunt AB^ 12 ut] et iZ" || 13 per] pro Daniel \\ 14 scholium ad frigidvs adscriptum post iniperaretur hab. ABPHlji 15 receptat/> ruebat Ji \\ gerundivus vulgo \\ 19 tisidiuiu BP: tisiduum AM tissidnum L, om. 7/ II ei om. B || 21 hacchidibus L \\ quidain L \\ 22 exare X, excantare l \\ 2:i cmcvMDo id cst tria alba, tria rosea et tria nigra circumdo. et add, Daniel. cf. schol. Bern. id est . . . nigra 2^<^st teuna tria collocavit Masvicius || 24 ado- lisceutis li adolescentis IZ aduliscentis L || contendant a || 25 dvcoJ amatoris dicit effigiem add. M, ed. Steph. \\ sic Dido] «ic de didone M ui L\\ 26 futuri] hoc faciunt malefici, hoc est ettigicm araatoris circumferunt, uuam ex lino, aliam ex luto, tertiam ex cera e Bern. schol. add. Daniel aat quiuumque auperorum, kizta Fythagareos , qni teniarium imme- nm pcrfeclum summo lieo adsignant, a qtw initimi ct meilium et finis cst: aut rc vcra Hecaten dicifc, cuius triplex potestaa esse perhibe- tur, unde est tria virginis ora Diaiiae: guamvis omniitm prope deorum poteslas tripliei sirfno ostendatur, «f lovis trifidHm fulmen, 6 Neptuni Mdens, Fhdonis cmiis triceps. ApoUo idem Sol, idem LSier. et quod omnia terv,ario ntmero eontmentur, ut parcae, furiac; Sercules etiam frinoctio conceplus; musae ter temae: aut 'impare' qtictnadmo- dmtcumquc: nam septem chordae, septcm ptanetae, septem dies nomi- n^us deorum, septem atellae in septemtrione, et multa his similia. et i impar numents inmortalis, qtiia dividi inteyer non potest; par nume- rus mortalis, quia dividi potest: licet Varro dicat Pylhatjoreos piitare, imparem numenim hahere finan, parem esse infinilum; idco medendi carna multanimqtK renim impa/res numeros scrvari, 'impare' autem propter metruui ait: uam 'ab hoc impari' dicitnua. i 78. AMAEYLLi liaec aucilla eiua (est vel praesaga), quam Graeci ^fvitftveztjv dieunt. venekis dic vincvla kecto auapaesticus est trimetev hypercatalectua. hoc autem metrum est Cupidiui coii- secratum. 80. iiMFS FT nic Dr/tAsciT se de limo fadt, Daplmidetn de cera. 2 4 tria] A. 17 511 | 9 nam aeptem . . . et mnlta hiB Bimilia] cr. Oelt. 111 10 I 10 ct im|iar . . . riuia cliTidi poteat] cf. Lnct. Pl&c. ad Stat. Theb. T 86 I quemcumque A | pliytagoreoa L | terniitiuni e.v ternaBium i || 2 ])L'i- 1'ectum] /oit. ut iiecfeotum || 1 Dianae] nam at superiaa dictum eet, nnperi ilii imjjari Dometo, inferi pari gandent itdd. B, ed. Steph. | 5 tripliydum i y 6 phi- toniti i' II T et] vel Daniel fl' fneriae L [ 8 musae ter ternae HeinsiuB: mSaB aeternai; Jj mnaae temae I)ankl \\ 12 pythagoreos P. Daniel: pjthagoreo L [| 14 imparos] expectaiw pares || nnmero L numeros 7 Q 15 dicit PHH || dicimus] Necte; coniunge. TribuB nodie; alligationibns. AmarjlU: uooatiuna graecns. haco Amiiryllis . . . consecratnm. nt ita implicetnr mena amatoria sicut impli- cantur et conectuntur il!i colores inuicem add. Tt, edidit Ste^ianm ita, «( ut ita implicetnr. . .inuicem jiost coniuDge ciMocaret. quae inMasvicii, Burmatmi, LioniB exemplarihiiB poU alligationibus legwntvr temos lanae colores e Danielis exemplari peUta Bunt, qui BemeKaibus scholita ubub haee edidit tmnv» modis tcmoa lanae colores Q 16 haec auciUa eius (eat vel praeBaga) ego ex Iimii ^'i- largirii exploft. 11 'Amarillis: i. e. ancilla eitts et praesaga', quibnsntm amfe- renda Minf explan. I haec ad v. 64 seholia 'CHnge: i. e. Atnaryllit andlla eiva. Haec altaria vitta: i. e. ad suatii wiinisiram didt praesagam (pracsaga cod.) Amari/Uidem' : hacc anarylU vel amarilla eius APIlli baec camarilla eius B haec amarylla L (eins supr. vers. add. l) Haec Ainaryllis est m Slephanva et Ftd>ricius Eaec AmarjUa eins eat Daniel Haec Amaryllis ei eet Commelittm\\ 17 Bjnmjsten L sjnmistenP synmiatin ABH sinmistinit | anapeBtne S [{ 18 jpercatalectiona A ypercntalecticoB B. \Aco quia nna Buperest ajilaba add. Masmcius || 20 ad v. 80 Limus nt Mc duTeBcit: fecerat illa duas imagineB, al- teram ex linio, qui ex igne fit durior, alteram ex cera, quae igne Boluitur, ut nidelicet mens amatoris ita durcBceret ad illam, quiim tiinc amabat, omneiqnc aliaa, sjout limns ud ignem, et ad se ita (iguem 11) muUiretur et soliieretur Uuore, ut cera ad ignem liqneadt add. B, ed. Steph. { daphidem L, eorr. l 106 SERVII 81. sic sosTRo DAPUMS AAioRE (lurcscat ct Uqticscat. 82. SPAKGE MOLAM far et salem. Itoc noimn de sacris tractmi est: far cnim pitm, icl cst mola casta, salsa — utrumque mim idem significat — ita fit: virgims Vcstales tres maximae ex nonis Maiis ad 5 prUlie idus Maias alternis dicbus spicas adoreas in corbibus messtmriis immnt casquc spicas ipsae virgines torrentj pinsunt, fmlunt atque ita niolitum condtint, ex eo farre virgines ter in anno rmlam faciunty Lupercalihus y Vestalibus, idibus septefnbribuSj adiecto sale cocto et sale duro. igitur quod in sacris mola casta diciturj ideo VergiUus in quinto 10 Acncklis <745> farre pio entintiavit: quid enim est pium nisi castutn? quoniam ^piare' est propitiarCj quod accidere non potest nisi caste in- scrvitum crit rebus sacris. hic autem dicendo ^a^sperge imlam^ rem ipsam prop'io nomine meinoravit: unde in secundo Aowidis <133> et salsae fruges et in quarto <517> ipsa mola. incende bitv- 15 MiNE L. id est lauros diymo igne consume; uam bitumen ex ful- mine dicitur procreari: unde iuxta Babyloniam, quia frequentia ca- duut fulmina, hac re lacus redundant, adeo ut inde fabricent muros. 83. IN DAPHNIDE LAVRVM aut archaismos est pro *in Daphni- dem': aut intellegamus supra Daphnidis effigiem eam laurum in- 20 ccndere propter nominis similitudinem. 86. BVCVLA bovis est diminutio. sane ^bos' anomalum nomen est: nam ^hic bos' et *o bos' producitur, sicut ^his bubus* et *ab his bubus'. nam reliqui omnes casus brevem habent syllabam primam. 26 87. pk6pter aqvae rivvm iuxta. pebdita amore con- sumpta. 88. SERAE MEMiNiT DECEDERE NocTi id cst tcnebrae iUam occupant. 1 vArma L, corr. l ^ ad v. Sl Sic nostro daphnis amore: subaudi 'dnreBcat ot liqucscat', ut eam scilicet quam appetit deserens me potiua amet M, ed. Steph. || 2 trac////tum L (at Utterae, ut videtur, deletae sunt) \\ 4 maiis L, sed prius i in raaura l, ut videiur || 5 maiias L, sed alterum i in ras. 1 corbibus Scaliger castig. in Fest. p. 90: coruibus L comibus Daniel || 6 pinsunt Com'' melinus: piudunt X H 11 quomiam L quoniam 7 H 14 ipsam molam Zr | 15 di- uinos J. I 16 quia] ubi B quia ibi Masvicius 1 17 adeo] quidam codices re- fabricent uel fabricent lacns. per id ergo quod efficitur id quod efficit de- monstratf pcr bitumen scilicet diuinum ignem add. R || inde fabricent muros L: refabricent lacus ABPJI inde fabricasse muros Semyramis dicatur jSfe- phanus \\ muros] et beno quod conglutinat et ardet ad veneficium adsumitur, ut glutinetur et ardeat ad amorem maritus add. Danich cf. schol. Bern, || 18 DApniDE et infra daphidem et dapbidiH L, corr. l || 20 numinis similitudinem Serviani libri similitudineiu noniiuis i> || 21 deminutio I/ || 22 o bos] haec bos R y producitur R: producit reliqui || 25 iuxta] uel prope add. R || 27 ad v. 8883. Serae: tardac. Nec mcminit decedere nocti: nec meminit repetere praesepia superueniente nocte. Talis amor teneat: subaudi a superioribus 'Daphnim*. quod dicit hoc est: talis amor mci tcneat daphnim, qualis amor tenet bucu- lam coufessa Qege cum fessa) quaerendo iuuencum per nemora atque altos lu- cos procumbit iuxta riuum aquae in herba uiridi nec meminit decedero super- COMM. IN VEKG. BVC. VUl 81-105. 107 89. :n£C sit hihi cvra mederi aut iioliui ei magicis artibus subvenire, aut uoliui cum ipso concumbere: ab utroque euim me- didna amantibus veuit. et ^mcdef^i^ pro ^mcdendi^. 91. PERFIDVS nunc scilicet perfidus.^ 92. LIMINE IN IPSO iu loco sacro, sicut supra <29> diximus, 5 Vestae. veneficium ita adminiatratur^ ut in limine pomntur eius cx- uviaCy cui veneficium fit 95. poyro in Ponto. et modo provinciam dicit hoc nomine, non mare. miui l^cta ordo cst ^mihi dedit% non ^mihi lecta\ 97. His EGo SAEPE LVPVM FiERi cst cnim opiniOy quosdam homincs lo artibus quAusdam in lupos mutari. silvis pro^ Un silvis\ 99. ATQVE SATAS ALIO VIDI TRADVCERE MESSES Uiagicis qui- busdam artibus hoc fiebat: unde est in xn. tabulis neve alienam segetem pellexeris: quod et Varro et multi scriptores ficri depre- hensum adfinnant. 15 102. N£ RESPEXERis noluut euim se videri numina, nisi ex nimia necessitate: unde pro miraculo dictum est alma parens confessa deam, quod non faceret, nisi in periculo filii. 103. NiHiL ILLE DEOS N. c. C. Jwc cst satis est, quod putat artem magicam nihil valere. quidam sic intellcgunt: quamvis Ule 20 luiec omnia contemnat. 105. ASPicE hoc ab alia dici dehct corripvit tremvlis al- TARIA F. hoc uxori Ciceronis dicitur contigisse, cum post peractum sacrificium libare vellet in cinerem: quae fiamma eodem anno con- sulem futurum ostendit eius maritum, sicut Gicero in suo testatur 25 poemate. ^altarid* nunc ipsa quae ponxmtur. 13 in XII tabulis] tab. VIII 7 (8) p. 143 ap. Schoellium | 17 alma] A. II 591 I 26 sicut Cicero i. s. t. p.] IV p. 1049 Orell. ueniente nocte appetendo concubitum tauri et amore insaniens 12 || 3 f enii] Exuuias: uel uestes suas uel simile aliquid add. 22 Q 4 perfidus] Fignera cara sui: quasi loco pigneris. ^cara' autem quae scilicet mihi essent cara uel illi erant add. 12 | 5 in loco sacro Daniel {cf. Bern. schol.): loco sacra L loca sacra Serviani libri || diximusj saepe add. ABPH, quod ad v. 99 lemtna per- tinere videtur. Exuuiae: dictae ab exuendo. tractum a serpentibus qui omni anno trahentes se per angusta foramina prius corium deponunt et deiuceps aliud sumunt add. i2 || 6 Vestae] nam Terra ipsa dicitur, quae et Vesta add. Daniel. cf. schol. Bern. || veneficium Commelinus: benefitium L beneficium autem Daniel \\ 7 benefitium L, corr, Commelinus || 8 prouintiam X | 9 est supr. vers. add. l^ IS aliam P|| 14 scritores L, corr. 7 1| 15 adfirmant L: animaduer- tunt Daniel || 18 deam ex deum BH ^21 omnia supr. vers. add. l \\ 22 Corripuit tremuUs altaria f.: dum illa cineres efferre ualet, subita ex ipso cinere fiamma orta corripuit altaria: quod etiam uxori ciceronis e. q. s. B || altabia f.] 'tre- mulis' crispantibus. 'altaria' autem dicuntur et quae continent et quae con- tinentur ab eis, nunc vero ipsa quae ponuntur. spontk sva sine igne subito ex ipsis cineribus flamma emersit e Bern. sclwl. add. Daniel, nisi quod nunc . . . ponuntur e Lemovicensi petita sunt | 23 peracto (perhacto l) sacrifitio Z Q 24 in cinere a. ex ipso ciuere flamma surrexit add. L || flamma] res 22 108 SERVII 106. BONVM siT ideo optat^ ut hoc siguuiu bouum sit^ quia igiiis medius est et qui possit etiam uocere. 107. NEScio QviD CERTE EST Jioc non imujenduin mperiori; est enim aliud prodigium. ix limine latrat iu loco^ ubi amati 5 vestes obruerat. 108. cREDiMVS non dixit qnid credaL IPSI siBi somnia fik- GVNT omuia quae supra dixerat de arte magica^ destruit dieeudo, kaec vera desiderautibus tautum videri: quod per proverbium est locutus. , ECLOGA NONA. 10 1. Qvo TE moeri pedes? an qvo VI a d. in V. haec ecloga dramatico charactere scripta cst: inducuntur enim diio pastores; scaetia in agro Mantuano, ct haec ecloga contiuuum uon habet carmen, sed de diversis locis Theocriti aliqua ad eam coutulit. sane hoc con- tiuet: Vergilius postquam paene occisus est ab Arrio centurioney 15 Komam reverteus^ maudavit procuratoribus suis ut tuerentur agros Siios et ad praeseus obsequerentur Arrio. modo ergo Moeris^ pro- curator eius, secundum praeceptum patroni portat haedos Mantuam^ quos Arrio offerat. sequitur alter pastor et eum quo pergat inter- rogat: ille suas deflet miserias, et hiuc iam variae praestatur oc- 20 casio cantilenae. ^quo te Moeri pedes?' subaudis Mucuut', et est zeugma a posterioribus. quidam hunc ordinem trcuhmt ^quo te Moeri pedesY an in urbetni^ qxio ista via ducit\ sane alii ordinem huius cclogac ita ejc2)onunt: ctm inmunitatcm agrorum Vergilius impetrassetj lis cst exarta dc finibus inter eum et eos, qui in proximo agros acce- 25 perant: ex quibus Clodius quidam dixity se omnem litem amputattirum interfecto Vergilio. quem poeta stricto gladio se insequentem fugit in tahernam carbonariam. et beneficio institoris ex alia parte emissus, I ideo . . . 8it] ideo dubitat et optat ut ignis ipse bonum aliquid aignificet B, dubitat et rec, Steph, \\ 3 ad v. 107 Nescio qnid certe est: quid figurat. Mylas: canis B \\ est m ras. l \\ b obrucrat] canis enini latratus prae gaadio domini demonstrat adventum add. Daniel. cf. Bcm. bthol sicut supra dictuiu est. Credimus: haec scilicet uera esse et bona figurare add. R || 6 sdidlium ad CHEDiMvs om. Daniel \\ 8 per om. A, add. a || nerbium L prouerbinm / 1 od V. 109 Parcite ub urbe: iam consoquitur quod desidurabat , scilicet amantis aduentum et ab urbe reditum li \\ kc^loca vi {sic) A viiii egloga. lycida moe- ris li EXPLiciT egloc;a viii iNririT viiii LvnnA moeiiis H viiii eglooa lvcida MOEIUS H LY(.'II)AS M0EBI8 L. II cst supr. vers. add. l \\ scaena ego: caena L coeiia Daniil coeuntes Commeliyius una Ifeinsiu.^ |] 1*2 eontinuum] ut Servius dicit adii. Daniel | 13 de diuersis HL, de om. riliqui H 14 ario L || 15 suis om. L | agros suos ut tuerentur Z || 20 cantilenaej Mooris orgo procurator uirgilii Lycida alius pastor. Menalcas autem ipse uirgilius accipitur in hac ecloga add. li COMM. IN VERG, BVC. VUI iOG-108. IS 1-7. 109 ^KTvaUts est. induciiuT ergo Moeris familiaris VfrgUii, refererts Ly- eidae permilum smm et Memlcae, gueni nunc pro Vergilio delKmius asdpere. 3. VTVi FERVENiMVS id est diu vireDdo ad ista pervenimus. et osteiidit, pleruuique obesse hominibuB vitae longinquitatem, quae & iuterdum causa est miaeriarum, scnsus autem talis est: usgue co ms longa vila jierduzit, ut audiremus dicentem ^migrate, Haec mea sunt'. interpositum sane cst 'guod numguam veriti sumus'. abveiia nostri gui advmerit in nostros agros. et aui Clodium aut Arrinm signifeat. 3. IJVOD NVMQVAM VERiTi SVMVS quia inopinata graviora aunt lo mala: unde ait Dido <^IV 419> hunc ego si potui tantum spe- rare dolorem, et perferre, soror, potero. 5. NVKC viCTi id est voti impotes: nam quo modo Mctorea' dicimus voti compotes, qui quod volunt faciunt, aie VietoB' e con- trario voti impotes, qui non possunt facere qnod volunt. eeterum lE quomodo victi suot Mantuani, qui nee bella gesserunt? et 'iristes' ideo, guia dixit 'minc victi'. FORS omnia versat id est imtabilis est. et niai hoc ad personam ruaticam redigaa, aapere coutra Augu- stum dictum est, cuius felicitatem, sicut omnia, dicit poaac mutari. G. iLLi id est Arrio centurioni. qvod nec bbne veetat 20 quae res in peruiciem eius vertatur, id est ut malo omiue hoc raunua accipiat. tractum autem hoc est ab Hectore et Aiace : nam Hect«r dedit Aiaci gladium, quo se Aiax postea iuteremit; Hector vero balteum accepit ab Aiace, quo circa muroa patriae tractus eat postea. iude et illud comicum natum est di bene vertant, quod 25 agas: plerumque euim bona in peius, mala mutantur in melius. 7. SVBDVCBRE c. I. ex alto in campoa dissolvi, alii 'sursimt ducere' intetl^unt. alii medium clivum accipiunt, cx guo superior pia^s subducittir in coltem surgentem, inferior (m) subieclam planitiem ] cf. Maorob. Snt. IV G, 6 aq. |i 37 alii , , . iutellegiuit] cf. 5 longaeuitatem B\% miBeriarura] Aduena poBseaaot noatri agelli; Bliennfl et extraneuB, id est arrina add. B \\ 7 vita Dameh uitaui L \\ porduxit L, guod mutatwii tiidelw in produxit, qv,od edidit Daniet Q 9 in nostros agroH P, Da- niel: in nostro sacro L Q 12 potero] Migrate: id eet relinqoite haeo adil. li \\ 13 Bcholium ad ntnc ticti poet nunc victi (lin. 17) hab. L \\ noti iinpotea a: nOQ potea AJl non potea qui non posaunt B (qui non posaunt del. b) impoteit PB et L, »i videti*r \\ 16 voti] uocamus L || 17 Fors omnia uersat: fors id eat fortuna. et nisi hoc e. 9, s, £ || 21 nt AB: ut \aPBH, ut om. i | 26 pOBteaJ sic ergo et iete optat in maluni euenire arrlo muniia quod accepit add, Ji \\ comicum BPBLa: domicum AH\\na,tum cst] qnod ilicimns arfi, it 11 27 ave- Bllnns DvcKus cicero L (clinofl add. t). cieero ex 0. i. orlum essc Bwmanntis mdit \\ diBBOlvi] Cliuo: agcenaDa nel doranm montiB add, .S || 28 iatelliguut. i U 29 para ex proa L || iu add. Daniel l subiectam] iee in rag, 1 1[ planiciem L 110 SERVII moUiter deprimitur, iisque ad eum autcm locum perticam limitarem Octavius Musa porrexerat, limitator db Augusto datus, id est per quinr decim milia passuum agri Mantuaniy cim Cremonensis non sufficeret, offensus a Mantuanis, quod pecora eius in agro publico aliquando 5 clausissent alii ^subducere^ pro ^desinere^ accipiunt: nam permansit dicendo ^demittere iugum\ quasi Jioc colles faciant, quod illis accidit per naturam. alii agrum suum volunt dcscripsissc Vergilium, ut osten- deret ex utraque parte esse clivosum, ut cum db una parfe ad cacumen ascenderis, ab alia usque ad aquam dcscendas. et quidam tcdes agros 10 lapidosos dicunt, sicut ipse de suo ait (I 47> et tibi magna satis quamvis lapis omnia nudus, 9. VSQVE AD AQVAM Mincii fluminis scilicet. 10. OMNIA quae supra dixit. intellegamus autem, aut Vergilii tantum agrum, aut totius Mantuae esse descriptum, quod alii dicunt 15 Vergilium ostendere voluisse, quod Mantuanis per iniquitatem Alfeni Variy qui agros divisit, praeter palustria nihil relictum sit, sicut ex oratione Cornelii in Alfenum ostenditur cum iussus tria milia pas- sus a muro in diversa relinquere, vix octingentos passus aquae, quae circumdata cst, admetircris, reliquisti. omnia 20 CARMiNiBVS V. s. M. id est vestrum Vergilium, ciiius causa agri Mantuanis redditi sunt 11. AVDIERAS ET FAMA FViT benevolentiam quidem Augusti etiam fama vulgavit; sed eam belli Actiaci necessitas inpedivit. SED CARMINA T. N. V. L. T. I. M. hoc etiam Cicero ait in Miloniana 25 <4, liy silent enim leges inter arma. sensus tamcn est: sed videlicet hoc tempore, id est in Jwc bello, poe^nata nostra non vdlde ad- mittuntur. ^carmind autem nonnulU quibus sibi Pollionem intercesso- rem apud Augustum conciliaverat, accipiunt: quo fugato, rursfus de praediis suis fuerat Vergilius expulsus, 30 13. CHAONIAS DicvNT AQVILA V. c. minora enim auguria 1 depritnitur Masvicius: deponatur L declinatur F. SchoelUus \\ \imiia,rem Masvicius: militarem L\\2 hoctauimus musca L Octavius Musca Gommelinus Octavius Mu»a Masvicius || porrexarat L\\S Mantuani] militibus assignatus ager add. Masvicius \\ 5 fort permansit in translatione || 6 dimittere L \\ accidat L, corr. Daniel \\ 7 ut ostenderet Daniel: et ostenderet L. fort. et ostendere eum , 9 aqua L || 10 tib X || 11 quam L || 13 intelligimus i2L || 14 Mantuae] situm add. vulgo {{ 17 alphenum X || 18 in diversa] indiuisa Peerlkampus Mnemos. X 281 II vix Vossius: ut L || 19 quae Gommelinus: qua L || reliquisti Ma^idus: relinquistis L. nihil Mantnanis praeter palustria vel ante vel post reliquisti addenda esse putat Mihbeckius prol. p. 6 adnot. jj 20 menalcan vestrvm id est uestrum uirgilium post inpedivit hab. ABPH || Vestrum servasse m. : id est suis carminibus ab augusto recepisse. Menalcam: id est uirgilium B. indc Servasse: recuperasse post descriptum add. Stephanus ^ 22 beniuolentiam Lah\ 24 dicit L || meloniana AFBH y 27 intercessoriem Z B 28 quo l: quod L || 30 c.] id est quantum dicunt ualere chaonias columbas ueniente aquila (ndd, B COMH. IN VEEG. BVC. IS 9-18. 111 inaioribiis ceduut uec ullanitn sunt virium, licet priora sint. 'Chao- nias' auteni Epiroticas: nani in Epiro dicitur nenius fuiase, in quo responsa dabant columbae: quod ideo fiiigitur, quia lingua Thessala peliades et columbac et Taticinatricea vocautur. Herodotns Jtanc co- lumbam de Aeg^ito venisse ait. 6 14. QVACVMQVE quacumque ratione. et bene augurii peritiam dat ei, de quo supra ait tunc Phaethontiadas musco circumdat amarae corticis atque solo proceras erigit alnos. 20. SPARGERET id cst o^pcrsam floribus canerct, fontes in- 10 DVCERET VMBBA tegcret, cooperiret. 21. VEL QVAE SVBLEGI TACiTVS T. c. N. subaudicndum ^ne- sciente te\ ^suhlegV intercepi, et bene rustica adfectione reminisci se illorum carminum fingit, quae aliquando Vergilio, licet invito, Romam eunte, abstulerat: nam ^sublegi' est furatus sum. unde et 15 sacrilegus dicitur, qui sacra legit, id est furatur: Plautus in Milite quae etiam nostrum hunc sermonem sublegerat. 22. DELICIAS NOSTRAS id est communem amicam. 23. TiTYRE DVM REDEO B. E. V. p. c. Theocriti sunt versus, verbum ad verbum translati, sed tamen Vergilii negotium conti- 20 nentes: nam allegoricos imperat suis, ut rem tueantur, nec tamen audeant contra Arrii praeceptum venire. sed hoc aut de ipso Ver- gilii carmine Lycidas retulit; aut, ut alii putant, conversus ad grega- lem suum Tityrum dicit et bcne dum promittunt se cantaturos, ni- hiUminus dicunt sane quaeritur, utrum in his tribus versibus per- 25 fectum carmen sit, an initium alterius carminis inperfecti, inter AGENDVM dum agis. et houesta locutio est, si dicamus, inter ce- nandum hoc sum locutus: Afranius inter loquendum, Ennius in- ter ponendum. 25. occvRSARE CAPRo ordo ^occursare capro caveto^. 30 26. iMMo pro ^veV. necdvm perfecta nimiae familiaritatis est signum, quod ei recitabat carmeii nondum ad limam redactum. 14 nam sublegi . . . faratur] cf. Non. p. 332, 25 sqq. || 27 Afranius] v. 425 p. 186 ap. Ribbekium || Ennius] ex inc. libr. II p. 174 Vahl. 1 periit 22, || 2 aliquod opus Stephanm \\ 3 fuerint B fuerant X || 4 con- suevitj ^solatia' ergo carmina accipe add. B \\ 6 consulamur L \\ S alnos] ut uidelicet hoc dicatur poeta facere quod uel factum uel faciendum suo carmine ostendit add.B || 9 asparsam L \\ 14 eunte Serviani libri: eunti L || inde X || 18 p.] L. A II versus] hic et sequentes duo add. J2 || 19 ucrbo ad uerbum B jj 20 teneant L (tueantur X) \\ 21 arii L \\ venire] Ago: mina, duc add. B y Theocriti III 3 Tltvq\ iiilv xb naXov nsfpiXafiivs . . . (itj tv koqv^tj add. Stephanus \\ 23 tjtirum L \\ se ex si L || 27 snm] solum i? || 31 necdum L COMM. IN VERG. BVC. IX 19—33. 113 dicit autem carmen, quod quasi coeperat in honorem Vari compo- nere. et per transitum ponit diversa schedia. 27. VARE TVVM NOMEN ordo est ^Vare tuum nomen sublime ferent ad sidera cantantes cycni', id est poetae: sic Horatius de Pindaro multa Dircaeum levat aura cycnum. sane hlanditur 5 Alfeno Varo, quij PoUione fiigato^ legatus transpadanis praepositus est ab Augusto, svperet modo mantva nobis supersit, reddatur. et hoc dicit: si nobis Mantua fuerit reddita, faciam ut te celebrent omnes poetae. et bene affectiose de patria, quasi dubium (sit), an superfutura sit lO 28. MANTVA VAE MiSERAE NiMiVM V. 0. bene ingemit Mantua- norum infelicitatem, quibus sola obfuit vicinitas Cremonensium — nam^ Cassii, Bruti et Antonii copias Cremonenses susceperant — : quos etiam ipsos mire excusat, dicens ^miserae Cremonae', quae etiam si vellet, minime tamen tantis copiis posset resistere. *ni- 15 mium' autem Wicina', id est usque ad periculum: nam ortis bellis civil^(3 inter Antonium et Augtistum, Augtistus victor Cremonensitim agroSj quia pro Antonio senserant, dedit milifibus stiis: qui cum non suffecissenty his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter civium culpamj sed propter vicinitatem. 20 30. sic TVA CYRNEAS FVGIANT E. T. taxus venenata arbor est, quae abundat in Corsica: haec autem insula graece Cyrnos dicitur a Cyrno, Herculis filio^ unde fecit hanc derivationem ^Cyrneas taxos', quibus pastae apes mel amarissimum faciunt. 31. DISTENDANT VBERA plurimum lactis reportent. 25 32. siQviD iiABES non dixit tuum, sed Menalcac, 33. ME QVOQVE VATEM DICVNT PASTORES magna verecundia suum meritum extenuat: nec enim ait ^probant', sed ^dicunt'; nec ^docti', sed ^pastores', quibus tamen ipse non credo. 4 Horatius] carm. IV 2, I6 \\ 21 taxus. . .est] cf. Isid. or. XVII 7, 40 || 22 haec autem insnla. . .taxos] exscr. Isid. or. XIV 6, 42 1 quasi] ipse i? 1 2 ponit] facit B | diversa] iigurationis adcl. Masvicius || scheida P scedia BU scaedia L \\ 3 vare. . .levat aura cycnum post usque ad periculum (lin. IG) hah. ABPH || tuum sublime ferent nomen ad sidera L, carr, l\\S faciam tuum nomen celcbrare omnes poetas B \\ 9 sit addidi. possis quasi dubitet* vel dubitans || 11 ingemuit H \\ 13 nam . . . susceperant] ipsi enim nihil peccauerant: chremonenses autem cassii bruti et antonii copias suscepe- rant B || 14 mire] bene Ij \\ 19 sufficissent L, corr. l || agro L, corr. 1 1| 22 in persica B || cyrnos L: cirne APH cyrine B cyrne Bl || 23 taxosj id est Corsicanas add. Baniel. cf. schol. Bcrn, \\ 24 mella amarissima L \\ 26 sclwlium ad V. 32 non edidit Daniel || 28 nec docti Iji sod nec docti AFH sed nec ductis B et nec docti quidem B Servii comm. Vol. III. Fasc. I. 8 114 SERVn 35. VARIO viDEOR Varius poeta fuit: de hoc Horatius Varius ducit molle atque facetum, item scriberis Vario fortis et hostium victor: nam Varus dux fuit, cui supra blanditur, qui nidla carmina scripsit nonnulli sane Alfenum Varum volunt^ qui 5 licet iuris consuUus et successor Servii Sulpicii esset, etiam carmina aliqua composuisse didtur; sed hoc teste Horatio falsum est, qui Va- rium poetam laudat. cinna digna etiam Cinna poeta optimus fuit, qui scripsit Smyrnam: quem libellum decem annis elimavit. quibus tamen poetis negat suum ingenium comparandum, 10 36. ARGVTOS INTER STREPERE A. O. ^argutos' CaUOrOS, ut forte sub arguta consederat. et alludit ad Anserem quendam, Antonii poetam, qui eius laudes scribebat: quem ob hoc per transitum carpsit. de hoc etiam Cicero in Philippicis .dicit ex agro Falerno anseres depellantur: ipsum 15 enim agrum ei donarat Antonius. et hene iilos poetas optimos cycnos didt, se anserem rudem et levis ingenii, nec debere aut posse (se) illos imitari. . inter strepere sane et composite potest et separatim proferri, . 37. ID QViDEM AGO id est ut carmen mihi in memoriam pos- 20 sit redire. 38. si VALEAM MEMINISSE ut etiam in Aeneide dixi- mus, ideo ista iunxit tempora, quia defectivum est verbum ^me- mini'. ^(si) valeam^ autcin si possim, ut in Aendde quae plurima fando enumerare vales. 25 39. HVC ADES o GALATEA Theocriti vcrsus sunt, quibus in- ducit cyclopem usum, cum in scopulo sedens amicam suam Gala- team de fluctibus invitaret ad terras. cyclops enim dicitur nym- pham amasse Galateam: quae cum Acin quendam pastorem amaret et Polyphemum sperneret, ille iratus Acin nocavit. qui postea Ga- 1 Horatius] sat. I 10, 44 || 2 itemj carm. I 6, 1 || 27 cyclops enim . . . di- citur] exscr; mythogr. I 5; II 174 1 vABio L: vABo ABBp vARBo PH || Varius (pnw^) Li uarus ABPH hic uarus B \\ uarius (alt) AL: uarus BPBH uarrus a || 2 ducit AHL: dicit BBB II facemtum BPH \\ uario APL: uaro BBHX uarro a \\ 3 ductor L \\ Varus victor et dux fuit Masvicius || blanditur] hoc autem dicit: nec videor talia dicere quae digna sint uaro, ncque digna sint cinna add. B || 4 nuUa L: nonnulla l, quod recepit Daniel \\ 6 serui L \\ 6 uarinm L: uarnm Z || 7 ctnna DIONA A: CYNNA DICEBE PH NKC DICERE CINNA DIONA L CINNA « . . Ctiam Om. BB II cinna autem B \\ optimus poeta PH \\ 8 zsmirnam A mimam JB || 11 consederat] ilice comix add. PBL \\ 13 carpit BL \\ 16 ei om. ABB\\ dona- norit B donaret L \\ cinnos L Cinnas Daniel cygnos Gnmmelinus || 16 se add. Baniel || 17 potest et composite potest ct L || 23 si addidi || 25 suntj i^sXd^oig^ ralaxBiot^ xcfl l^Movaa Xa^oio (XI 63) add. Stephanus \\ 28 hacin B HX \i 29 Acin necavit] amicum caecauit B COMM, IN VERG. BVC. IX 35—46. 115 lateae miseratione in fontem mutatus est, qui hodieque f latine Acilius dicitur ab illius nominis derivatione. qvis est nam lv- DVS I. V. Hndits^ voluptas, et ad maiorem terrarum laudem dicit in mari nullam esse voluptatem: nam haec est plena laus^ quae etiam contrariarum rerum continet-vituperationem. 5 42. LENTAE flexibiles, vmbracvla Cicero umhraculisque sil- vestribus. 43. INSANI PLVCTVS id est magni, ut quid tantum insano iuvat indulgere dolori. 44. PVBA SVB NOCTE serena. lo 45. NVMEBOS MEMINI metra vel rhythmos, vel certe numeros versuum, si verjba tenerem hoc est carmen non teneo, 46. DAPHNi, QviD ANTiQvos pTo ^antiquorum\ daphni qvid ANTIQVOS S. S. O. ECCE DIONAEI PBOCESSIT CAESABIS ASTBVM CUm Augustus Caesar ludos funebres patri celebraret, die medio stella 15 apparuit. ille eam esse confirmavit parentis sui: unde sunt versus isti compositi. ^Dionaei' autem louge repetitum est, a matre Ve- neris Diona. sane ^astrum' graece dixit: nam stellara debuit dicere. Baebius Macer circa lioram octavam stellam amplissimam, quasi lemnisciSy radiis coronatam, ortam didt quam quidam ad inlustran- 20 dam gloriam Ca£saris iuvenis pertinere existimabant, ipse animam pa- tris sui esse voluit eique in Capitolio statmm, super caput auream stellam habentem, posuit: inscriptum in basi fuit ^Caesari emitheo'. sed Vulcanius aruspex in contione diocit cometen esse, qui significaret ex- itum noni sa^eculi et ingressum decimi; sed qmd invitis diis secreta 25 6 Cicero] IV p. 1061, 35 Orell. cf. Macrob. Sat. VI 4, 8 || 8 qiiid] A. 11 776 II 11 Numeros metra rhythmos] cf. Non. p. 353, 1 1 latine acilius PRH acinea acilius A et Guelferh. I catinae (ciui i. e. ^ciuitas* superscr. b) acilius B ab acine acilius L {sed ab aci in marg. add. l) ab acine acinius Guelferb. II ab acide acilius mythographi. ab Acine Aciniua Cluverius Sic. ant. p. 115 latex Acilius Heinsius {nam hodie latex Atilius Leidensis Burmanni) ab Acide Acis Bodius adnot. crit. ad mythogr. p. 7. for- tasse Acinea a Siculis, ut Servius Acin fluvium, a Theocrito, Ovidio, aliis com- memoratum, cum eo confuderit, quem Thucydides IV 25 'A^saLvrjv, Plinius n. h. III § 88 Asinem nominat. cf. Cluverium l. l. p. 92 sq. || 3 i. v.] pro quisnam est themesis add. B \\ 6 yituperationem] et suas laudes ex sequentibus rebus dicit add, Daniel., Texunt u.: sui opaci^ate et commistione efficiunt add. M\\ 8 quid tantum om. ABPH \\ 9 labori L. Quid: subaudi 'de illis erit' vel 'faciea' add. It\\ll metra] id est meditatus sum in ras. B \\ 16 ille eam con- firmauit parentis sui esse L \\ 18 diana AH diaonea B \\ dicere] sed et stella graece astir dicitur add. B \\ 19 octabam L \\ quasi lemniscis, radiis ego: quaBi lemnicas cactis L quasi lemniscatis Daniel quasi radiis lemniscatis Heinsius quasi lemniscis Masmcius. stella radiis, quasi lemnisds, coronata dicitur, ub victorum coronas vel palmae lemniscis additis ornari et ampliores fieri soleant. possis tt quasi lemniscis vel fasciis || 21 inuenis L || 22 esse supr. vers. add. ZJj 24 uulcanius L: Vulcatius Masvicius, fortasse recte || concione et hic et infraL 8* 116 SERVII rerum jrronuntiaret, statim se esse moritnnm: et nondum finita ora- tione, in ipsa eontione conddit. hoc etiam Augustus in libro secundo de memoria vitae suae complexus est et haec Moeris non ut sua, sed Vergilii refert, in limoreni Augusti composita. 6 48. QVO SEGETES GAVDERENT F. ad mensem alludit lulium, qui dictus est in honorem Caesaris: quo et uvae et frumenta ma- turescunt. 50. iNSERE DAPUNi piRos hoc in gratiam A^igusti, per cuius hene- ficium semrus de agris suis est caupent tva poma nepotes ac 10 si diceret, nihil est quod possis timere: nam illud respicit, quod supra invidiose ait ^I 73^ insere nunc Meliboee piros, pone ordine vites. 51. OMNIA FERT AETAS id est aufert: nam intellegimus eum subito obticuisse, nec quod coeperat implere potuisse. animvm 15 QVOQVE etiam memoriam. 52. LONGOS SOLES c. id est aestivos dies finire, ut tris adeo incertos caeca caligine soles. condere finire, usque ad oc- casum ducere. 53. NFNC oBLiTA vcl omissa, vel figuratc, quorum cgo ohlitus sum, 20 ct ostmdit Moetin mdlum suum, sed omnia Menalcae carmina retu- lis^e. vox QVOQVE moerin lAM FVGiT iPSA Ms vcrsihus ostendit, vi- goreni c^ntandi, quem prnis habuerat, perdidisse (se). et per allego- riam ohsessum malis animtm demonstrat. 54. LVPi MOERIN videre priores hoc etiam physici confirmant, 25 quod voce deseratur is, quem prior viderit lupus: unde etiam pro- verbium hoc natum est Hupus in fabula', quotiens supervenit ille, de , quo loquimur et nobis sui praesentia amputat facultatem loquendi. 16 tris] A. 111 203 || 24 hoc etiam e. q. s.] cf. Don. in Terent. Adelph. iV 1, 21 et Isid. or. XII 2, 24 1 pioiiuiiciaret Z || 3 de memoria Commelinus: moria L memoria l, rec. Danitl || an sed ut Vergilii || 6 in houore A\^ ad v. 50 insere Daphni p. c. t. p. n.: agriculturae et inserendis arboribus insta accepta aecuritate. pastorem alium alloquitur : nam supra inuidiose dixerat et ironice 'insere nunc Meliboee piros', cum de tribulatione patriam fugientium ageret. ad illud ergo hoc re- spicit, nt quod ibi tunc non posse fieri prae sollicitudine dixit, hoc hic ut fuit hortetur, ac si diceret: nihil est quod possis timere et Caesarc inter deos rclato ot Augusto eius filio regnante et cuncta subsequi eta (fort. laeta) fa- ciente: unde securus arbores insere et agriculturae insta, quia quod tu nnnc plantaueris nepotibus tuis proderit B \\ 10 nam ad illud P \\ 14 potuisse] prae- sentium malorum asperitate deterritum , licet supra spe sit consolatus add. B, \\ 19 ad V. 53 Oblita mihi : passiue dixit pro 'a me oblita Carmina' : subaudi 'sunt'. Moerim fugit: id est me. Vox ipsa: id est non sohim carminum pri- orum oblitus sum, sed etiam uocem qua tunc canebam amisi J? || vel ego: ut L aut l II nn amissa? || 20 manalcae Jj \\ retullisse L, corr. l \\ 22 se addidi \\ 24 MOERiM A II 25 quod uox detrahitur ei L \\ primum L \\ 27 loquitur A {corr. a) loqnuntur H \\ Rua BPR \\ facultatem amputat de se loqucndi B COMM. IN VERG. BVC. IX 48-67. 117 55. SATIS REFERET TIBI SAEPE MENALCAS OVdo est ^SOtis SOepe^. 56. CAVSANDO causas uecteudo differs uostra desideria. 57. TiBi STRATVM siLET AEQVOR iu tuam gratiam. et hoc dicit: ut possis canere, cuncta siluerunt. aeqvor spatium campi. 58. ASPICE VENTOSI CECIDERVNT MVRMVRIS AVRAE frondcS SCiUcet 5 arborum, et ostendity vel ipsas atiras quievisse, quibus nihil omnino nwveatur, 60. BiANORis hic est, qui et Ocnus dictus est — de quo ait in decimo <199> fatidicae Mantus et Tusci filius amnis — , conditor Mantuae. dictus autem Biauor est, quasi animo et cor- lo pore fortissimus, aTih rijg /Stag xat rjvoQdrjg. 61. STRINGVNT FRONDES amputaut, dccutiuut: ipse in georgicis (I 305y sed tameu et queruas glaudes tuuc striugere tempus. 62. TAMEN VENIEMVS IN VRBEM etiam si paululum quiesceutes 15 dederimus operam cautileuae. et deest ^hodie\ 63. NOX PLVVIAM NE c. A. V. aer euim aut cum ortu solis aut cum occasu mutatur frequeuter, quod iu Aeueide etiam saepius indicatur. 64. VSQVE EAMVS iugiter eamus, sed cautautes: ita euim mi- 20 uorem itiueris sentiemus laborem. 65. HOC FASCE LEVABO si cautautes ierimus, haedorum te ouere ipse relevabo; uam fascem ait ouus: sic iu georgicis <(III 347> iniusto sub fasce viam dum carpit. 66. DESINE PLVRA PVER ac si diccret, nimii desiderii es. et 25 ^plurcC deest ^dicefi'e% ut esset ^desine plura dicere\ qvod nvnc. in- STAT AGAMVS ceuturionem placemus, uam cauere otiosorum est. 67. CVM VENERIT IPSE vcl Vergilius, cuius adveutu sperabat securitatem: vel ipse Augustus, qui Actiacis bellis fuerat occupatus. 12 Stringunt . . . decutiunt] cf. Non. p. 403 , 1 || 23 relevaboj cf. Non, p. 336, 19 II nam . . . onus] cf. Non. p. 312, 18 2 desideriaj scilicet quibus te canentem audire desideramus add. B \\ 4 siluerunt] quod quidem ex Theocrito sumptum est (VI 11) ta ds viv %ala nv- fiata cpaivsL a6v%a 'Aa%laiovxa add. Stephanus \\ 6 et ostendit ego: ostendens L. po88i8 et frondes scilicet arborum quiescentes ostendunt || 8 hocnos -L || 11 graeca om, L, add. X \\ cnopihc A enopihc BPHX enopinc B \\ 14 tempus] Hic haedos d.: subaudi 'quos portas', ut eis depositis ad tempus aliquantulum canas add. B || 18 frequenter] et est ordo: aut si ueremur, ne nox ante quam in urbem ueniamus pluuiam coUigat add. B, in quo quod . . . indicatur omissa stmt II in om. L \\ 20 ad v. 64 Vsque eamus: ordo est: si ueremur quae prae- dicta sunt, usque eamus, id est iugiter eamus, licet cantantes, id est sed ta- men cantantes, ita quippo minus uia laedet. lugiter eamus sed cantantes ita enim.. .laborem B \\ 22 si relevabo] ut cantantes facilius ire possimus, ego te onere haedorum quos portas interim releuaboi^ || haedorum] eomm ABH\\ 24 dum] cum Vergiliu^s \\ 25 es] est in ras. Z || 27 cantare L \\ 29 acciacis L \\ occu- 118 SKRVII ECLOGA DECIMA. 1. EXTOEMVM HVNC ARETiivsA M. c. L. CJalliis, aiite omnes priinus Aegypti praefeetus, fuit poeta exiuiius; uam et Euphorionem, ut supra <^VI 72> diximus, transtulit iu latinum sermonem, et amo- rum suorum de Cytheride scripsit libros quattuor. hic primo in 5 amicitiis Augusti Caesaris fuit: postea cum venisset in suspicionem, quod contra eum coniuraret, occisus est. fuit autem amicus Ver- gilii adeo, ut quartus georgicorum a medio usque ad finem eius laudes teneret: quas postea iubente Augusto in Aristaei fabulam commutavit. hic autcni Gallus amavit Cytheridem meretricem, li- 10 bertam Volumnii, quae, eo spreto, Antonium euntem ad Gallias est secuta: propter quod dolorem Galli uunc videtur consolari Ver- gilius. nec nos debet movere quod, cum mutaverit partem quarti georgicorum, hanc eclogam sic reliquit: nam licet consoletur iu ea Galkim, tamen altius intuenti vituperatio est; nam et in Gallo in- 15 patientia turpis amoris ostenditur, et aperte hic Antonius carpitur, inimicus Augusti, quem contra Romanum morem Cytheris est in castra comitata. ^extremum laborem' non quod milii laboriosum est — nam scribere apud poetas ludus est, ut <^1 9^ et ipsum ludere quae vellem — , sed rem tibi laboriosam, scilicet ut nympha, 20 virginitate gaudens, praestes de amoribus cantilenam. unde et ro- gat, dicens ^concede', et verecunde ^pauca' postulat et eam adiurat etiam *sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos'. per Arethusam autem musam Siculam, id est bucolicum Theocritium invocat car- men. sane ^Arethusa' secundum latinitatem in paenultima habet 25 accentum, secundum rationem graecam in tertia a fine, sicut Creusa et KQeov6a. 24 sane Arethusa e. q. ».] cf. Schoell do acc. 1. 1. p. 207 pati» L, corr. l \\ kglooa extkkma A X eglotra couquestio de agris ad gallum B X ECLOGA CONQVESTIO CVM OALLO DE AOKIS H 1 oALLvs hic est Gaius Asinius Ghillus orator, Asinii Pollionis filius, qui ante omnes e. q. 8. Daniel. cf. schol. Bern. \\ 2 fuit om. yt || 4 chyderide B chiteride ^^H ^ primus B primuni Iv || 6 amicis L \\ susiiitionem 7/11 7 ut . . . tenoret] ut quarti libri georgiconim medietas postrenia eius laudes contineret li II georgicorum] liber add. JL || commutavet ABH \\ 10 uohim//ni (una Ut- tera deleta) A uolumni BP uolumiuiae L \\ 13 georgicornmj libri add. P\\ 14 in gallo La: gallo ABPH galli li \\ 16 a parte H ex parte E \\ 20 prae- stet ^ II 21 dicens om. A jj 22 etiam] cum dicit add. B || 23 tcocriti J5 || 24 la- tinitatem . . . a fine om, L, in marg. add. i || 25 a fine] 'AQt9^ov6a add. Masvi- cius II 26 et Kqiovaa om. L jj KQsovaa Masvictus: creusam ABHB creusa P VAVCA MEO GALLO uoii ad cfterarum eclugarum coiupara- tiouem; tjtid 'jitiuca', quautum ad Galli pertiuet (icripta, quae, ut supra diximuij, ^e suo amore composuit. ipsa quae amata sprevit amwer». lvcoris pro 'CyOteris' ; licct mim poetis alia nornina pro aliis ponere. 6 4. sic Tmi CVM FIjVCTVS 8. L, s varia enim opinio est: uam alii dicunt, ad Arethuaam, nymptaui Siciliae, Alpheum ile Elide venire per muria, setundum quoa dixit Alplieum fama est liuc Elidis amuem; alii dicunt ipaara Arethusam iam in foutem mu- tatam Alpheura fugere et de Elide ad Sieiliam veuire, quod nunc lo eat aecatus. sane dicilur qmdam tempore patera attrea in AretJmsa inventa, qiiam ohjmpimiices in AlpJieum miserat. et ciim Olympiae hostiac caAntur, crtwr eartim, in Alpheim infasus, in Aretkasam cxit. sicAsos Sicilia antc Sicania dicta a Sicano, Teirae filio. 5. DORis AMAKA mater njmpharum eet, quam pro raari po- IB 8uit; vel 'Boris' Oceani filia, coniunx Nerei. 6. 30LLICIT0S Bollicitatoa, pleiios sollicitudinis poat Cythoridia absceasum, quam Lycorin vocat faerunt autem uno tempore no- biles nieretrices tros, Cytheris, Origo, Arbuscula: Horatius i'xpluBa Arbuacula dixit, idem ut quoudam Marsaeua, amator Ori- 20 ginia ille, qui patrium mimae donat fundumque laremque. 7. siMAE graecum eat uomen, id est pressia naribus, unde et simiaB dicimus: qiiod epithetou Theocritus X^VII 80> dat praecipue apibas. ct dicens 'sitnae virgulta cnpellae' hic poetam quasi pastorem pomit s5 8. RESPONDENT OUNiA 8ILVAE per echo, id eat vocis imita- 7 Alpheum] A. III 694 || IB Horatiaa) sat. I 10, 77 !| 20 idem] BELt. I 3 l Simae...dicimn8] eiscr. hid. or. XII 3, 30 3 compoauit] Legat: iil i^at eligut ct qixa,a illi placeaut. Lycorie; ipaa eat quae et Cytberis add. R \\ 4 liqvohis £ || 7 Alpheum fluuium Mnsviciwi jj S niare L || quoa] quod K. alibi adU, S\\9 in foiitem vulgo: m foiiiu EL fonte reliqui Q 11 aecutua] et boc dicit: eicut tu mihi praeatiteriB, ut canere poaaim meo gaJlo, ita tibi, cum per SicaDOa fl.uctus, id eat per mare Siuiliae aubter- labeviB et ad Siciliam ueniea, non intermiBceat mare amarum suam undam, ut taae dnlcediui suam amaritudiaem permiaceat add. B \\ aretuaa L, eorr. t | 12 Olympiouicae CommeUnw \\ miBcrat L, miafrant l, rcc. Daniel {| cum olfmpae hoBti accednntur i, corr. Daniel [ 13 oruor . . . eiit Salmasius exercil. PUn. p. 491: cruore araim iu alxiheum infuBua in arethuBam exeat L criiorem ara- mm in Alphenm infusum in ArethnBHm exire Voisiw | 16 occeani L | cDiun]( L {I 18 lycoridem B liroridem L \\ uocant B \\ 19 trea om. L H 20 maraeina R\\ or)h'iB L |[ 22 9iheab PBH \\ 23 dicimiia] quod presBEia narcs habeant add. S | s4 apibus] easdem esse nymphas, quas etiam 10 musas, videtur hoc dicere, quia, si cum ipso fuissent musae, id est si dedisset operam scribendis carminibus, non incidisset in tan- tas amoris angustias: vel cur eum amantetn musae deseruerintj cum propter ingenium earum esset antistes, 10. INDIGNO vel meretricio vel magno: nam et Ennius aitin- 15 dignas turres, id est magnas. alii ^indigno^ non quia Cytheris pulchra non fuerit, sed quia Gallus db ea spretus sit, 11. NEQVE PARNASi voBis IVGA NEQVE p. Pamasus nwns Boe- otiae^ Pindus Thessaliae: amho ApoUini et musis consecrati. 12. AONIE AGANIPPE iiominativi sunt singulares. Aganippe 20 autem fons est Boeotiae, quae et Aonia dicitur. ^Aonie' autem brevis fit ^ni', quia sequitur vocalis vocalem. Callimachus Aganip- pen fontem esse dicit Permessi fluminis, 14. SOLA SVB RVPE dcserta. Maenalus autem et Lycaeus montes sunt Arcadiae. et per montes homines significavit 25 16. STANT ET OVES CIRCVM scilicet circa Gallum, eius amor rem stupentes. sensus autem est: sicut oves, o Galle, circa te 8 naides enim . . . nymphae sunt] cf. Isid. or. VIII 11, 97 || 14 Ennius] ex inc. libr. VI p. 175 Vahl. || 21 CallimachuB . . . fluminis] cf. schol. vet. in luyen. VII 6. retulit haec verba ad librum tisqI sv t^ oUoviiivy noraticiv Bentleius 1 uos solantur M: nos solamur ABMH ut nos solentur P non con- siilamur L (nos consolamur P. Daniel) ut nos consolantur Masvicius \\ et P. Vaniel: ut X || 3 est om. AB \\ ^ ecloga] cst add, a \\ suos amores...TeI ut alii om. L, supr. vers. add. X || 5 dapnin X || 6 transtulit] na non' uq' rid'', ona Jacpvig Ixansxo^ na novia^ vvfiq)ai; ry xaTa Ilqvsim yiaXa tSfinsaj ^ xaro; Wvdo)', {Theocr. I 66 sg.) add. Falricius \\ 8 montium] Dryades arborum add. Fahricius || 9 etiam om. L || 10 quasi AL (quia si al) || ipso] gallo i? || 11 dedisset PBL: dedi^sent ABHl \\ incidissent Jff || 12 deseruerint Z: desuerint jL II 13 antites X || 16 tnrras L {corr. P. Daniel) || 17 pernasi L || montes thessaliae sunt Apollini et m. c. ABPH Pamasus et pindus montes th. 8. A. et m. c. B \\ pemasus L \\ boetiae 2y || 19 aonik PHa: aoniae AML EcoNiA B AONiA B \\ 20 boctiae lihri \\ Aonie] aoniae BPL adoniae H aonia AB \\ 21 'ni' vulgo: in .i. APH i B .i. B, om. L \\ chalimachus L\\ 22 ad V. 13 Etiam lauri e. f. m.: docti et indocti, magui ac miuores: nam per lauros magnos et doctos, per myrioas indoctos et rusticos significat B \\ 23 sola . . . Arcadiae in ras. X \\ 24 et . . . significavit non edidit Daniel || homines l: omnes X/ 1| 26 o om. AJJi circum L || te om. A {add. a) COMM. IN VKKG. BVC. X y-is, 12i stai-e nuQ paeiiitut, ita noc te illarum paeuiteat; miiii utiiim Adonia quondam oviuiu estitit pastor. et quod ait 'uostri', niiacuit euam personam, ut frequeuter facere conauevit: uaui erat iutegrum 'tui uec paeuitet illaB'. alii 'jxwiiitct' putlet acdpiiint. 17, NEC TB PAENiTEAT 1'. D. p. allegoricos hoe dicit: uec tu 5 erubeacaa bucolica scribere. 18. ADONIS V habet accentum, qnia graecum est uomeu; ta- men eiiatu latiue sic dicimus: uam 'Adou' nusquam lectum est. ct cst dc 1u>c fabula talis: in Cypro insula reipiavit Cinijras, baberis fdiam Myrrham nomine. quae Solis ira tn aniorcs incidit patris, cam qao 10 ciiam ministcrio mitricis micuhtU : namquc nutrix MffrrJtae dixit Ci- mjrae, esse qimtdam pueUam, qime eivs amorc flagraret et eoneidiitum nocte in ten^is propter vereottndiam ea^aeterd virginalem, lioc Cfnjfras, incitaius libidine, poUidtus est. cupiens deinde videre vultus jniellac, lutnen iussit inferri visaingue fdimt persequi cum gladio coepH, ut 16 inttrficerct. quae gravida de patre cmfugit in sitvas ibique mulala est i» arboretn nominis sui. scd infantem conc^ium etiam in cortice re- tiniiit et postmodum dente apri exeismi cmisit in lucem. qui a nym- pkis cdiictus, Adonis cognominatus est. gucm fjuia Venus adamavit, Mars in aprmn transfgurattis occidit. quem muUi miseratione Veneris 80 in rosam conversum dicunt. cst ctiam alter ordo kuiits fdhxdae: ex Aegijjtfo f Epiuotasterius et Yon fratres ad insulam Cyprum profccti sunt atqtie 3)i sorlHi uxorcs. cx quorum genere Celes procreatus cst, qui hcdmit Erinomam filiam. liacc cum esset nimiae castitatis et }uic a Minerva et Diana diligeretur, Veneri esse coepit invisa. quae cum 26 pttellae castilati insidiaretur, in amorem eius inpulU lovtm. quem dolum postquam Imo animadvertit , ut fraiidem fraudc superaret, petit T A babet accentum. , .lectQm est] cf. Schoell de ncc. 1 I. p. S13 1 paeniteiit if II 4 peiiiteat illaa .4 P (corr. a). j>ro iieQBUs(p. 120,26).. .accen- tum haec habet B: Nostri nec penitet il!a.s: iii eat noii penitet illaa tui, o gallu. et bio quBsi ex affeotu iuoRit ae poeta, cum dicit 'noHtri', ut frequenter facere cODBueuit: natn integrum erat 'neo tui peuitet illaa'. Neo te peniteat pecoris dinine poeta; BenBiis talis eat: sicnt ouea, o galle, circa te Btare non penitct, itik nec te illaruin peniteat. allegoricOB boc dicit, nec te peniteat bncolica «iribere. AdonJB: hoc CBt et formoBua adonis quondam ouium extitit pa,Btor, ergo neu te paatoreiu fiiiijBe peniti:at. Nam adonia nominatiuua ost singulariB et a. habet acceutum |[ "J cipio L | li) myiram L \\ 11 mirre ct cinirae L \\ IB qnandam ke quendam L [ c pud cowcubitnm ingeruit l | 16 cepit L \\ IG que L|| 17 ri'tinuit L || 16 cxcisiim Dnniel: cxciaaum L, sed i in riis. 1. fortassc futt excuBstim || 19 eductuB L ediicatuB l, rec. Baniel \\ 30 aproiii L | 21 dicoT L\\ 22 EpiviotHBteriiiB et Yon Daniel EpiTiostaterinH et Yon Gtmmelinu». for- tasge Ephialtos AeterinB Echiou vel Aethiou fratreu H S4 eriDonam L, sed cf. p. 132. 13. Briuomam Mtmmciwi ] hoc] ob hou Dukents\\ 25 cepit 1 1| S7 poB- 122 SERVU ■ a Vmerey ut in amorem puellae Adamm inflammaret quetn postea- quam nulla fratule soUicitare in eius amarc^n potuitj ohiectis qtiibusdam nebnlisj ipsum Adonem in penctrale virginis perduxit ita pudicitia puella per vim et fraudem earuit. sed Juinc Diana miserata eirca Ois- 5 seum fluvium in pavoncm mutavit Adonis vero ubi cognovit se amor tam lovis vitiasse, metuens profugit in montis Casii silvas ibigue in- mixtus agrestibus versabatur. quem dolo Mercurii monte deductum cum aper, queni fabulae Martem loquimtur, veliementer urgeret et db Admie vi)iceretur, repente fulmen luppiter iccit et Adonem morti dedit: scd 10 cum Venus illusum sibi et mortem amati Adonis saepe qtiereretur, Mermrius miseratus imaginem Adonis, ut vivere crederetur, ad suos reduci fecit; Itmo autem a love petiit, ut Adonis in lucis patriis aevum degeret tum Diana puellae Erinomae formam pristinam redr diditj quae tamm ex Adone Talmm filium procreavit et mm viro 15 permansit 19. VENIT ET VPiLio ovium custos. et propter metrum ait ^upilio' — nam ^opilio' dieimus — et graoeo usus est sehemate, sicut illi dicunt ovvoiia pro eo quod est Si/ofia et ovqtj pro eo quod est 891^. tardi venere svbvlci Uardi* id est stulti — 20 Terentius in Heautontimorumeno tardus es, id est stultus — : nam porci cito ambulant. aUi pro ^fatigati' accipiunt ^subulci^ autcm pastores porcorum. 20. vviDVS H. V. D. G. M. Uwidus^ pinguis. et ^umidum* est quod extrinsecus habet aliquid umoris, ^uvidum' vero quod intriusecus, 25 unde et ^uvae' dictae sunt: quod tamen plerumque confuuduut poetae. ^hibcrjia^ autctn ^de glande^ de coUectione glandiSy quia per hiemefn colligitur, 16 Vpilio ovium cu&tos] ezscr. Isid. or. X 200 P 22 subulci pastores por- corum] cf. Isid. or. X 263 H 23 et umidum est . . . intrinsecus] exscr. Isid. diff. verb. 595 et or. XVII 5, 13 1 quem] quam Vukerus recte, ut videtur H 2 oiectis L, corr. 2 1| 3 petrale L, corr. 1 1| produxit Daniel \\ pndititia X || 4 Diana misorata Burmannus: dia- nam irata L Diana irata Daniel 1 6 uiciasso L | Casii ego: cassii jC | 8 locun- in tur et urgeret L \\ 9 iupiter Z | 10 et lusum X | 11 uiuire L | 12 locis Z | 14 ta//leum L (p videtur deletum) Talum vel Teloum Vossius. fortasse Talanm || 16 opiuo ABHL: oppiLio Pli g propter . . . upilio om. B || ait upilio] duo p. p. posuit l^ II 17 upilio] oppilio ilP opilio H apilio L || 18 oT.n.o.m.a. pro eo quod est o.no.ma oyph pro eo quod o.p.h L: oynona (oinoma B) pro eo quod est (om. A, add. a) oph (oyph H) ABPEH^ 19 stulti] epitbeton pasto- rum add. JB || 20 cauton timommeno A eutontimorumeno L heauton timom- mero H, om, B | es] est ^ 1 21 ambulant] Subulci: porcarii add.B || accipiunt] quidam dicunt ideo 'tardi', quia porci uusquam pascuntur, nisi radicitus effo- diant herbam e Bemcnaibus scholiis adiiidit Danicl \\ 23 piDgiiia] id est pingnis BB ninguidus cofii, BarthUis advers. XVIII 16 p. 924 | umidum L: humidum Serviani Ubri y 24 umoris AL: humoris BPBHal | 26 clande et clandiB L COJIM. IN VEKG. BVC, S l'J-31. 123 21. AMOii iSTE id cdt tain inpatieus, taiu turpia. alU sic in- teU^nt 'midd', giiod non digmis iUo atque stipLrba fastidiebattir, 22. GALLE QriB ISS.4SIS vtiU speiH amoris dcsperalione sanare. TVA CVRA LYCORIS paeue inrisorie dictum est 'tua cura', id est pro qua fcu ita es soUicitus, te reliquit. et beue cuui alii iuter- 5 rogeut, quasi deua Apollo diviuat. 23. PEBQVE UOEBIDA CASTKA SECVTA 'kofrida^ semp&r; nunc propter heUa cimlia. et siibtiUl^ hic taugit Autouium, ut diximas * supra <1>.' 25. QVA8SAN8 coucutiens, i 26. QVEM viuiMvs iPSi utnun, quia pyaeseiitia unmina agrcstium, et ipse et fauni: an quia soleut uuuiiua [ilerutuque se rasticis of- lerre: uude est satis est potuiase videri. notandum saae quod ea uumiua plerumque, quae amaverunt, dicit ad ama- torem veuire: nam Apollo amavit Daphueu, Pau Syriuga, Silvauus i Capreasum. 27. SANGVlNEis E. B. H. B. ehulim ijemis cst herhae sanibuco si- milo. 'minio' aulwt Idco, quia facie rubra piugitur Pau propter aetlieris similittKHuem; aotlier autem eat luppiter. unde etiam triamphautes, qui habent oiuuia lovia iusiguia, sceptritm, palma- 2 tam — unde ait Tuveualis in tunica lovis — , faciem quoque de rubrica iiiliuiint instai- coloris aetherii. 28. AMOB NON TALIA CVRAT quaai expeitus in Syringa loquitar. 31. TKISTis AT ILLE alii 'fcauien' anperioribus iuugunt; sed me- lius ut sic legamus 'tameu cautabitJB', ut ait seusua: Ijcet ego duro 2 amore conaumar, tameu erit solacium, quia meua amor erit vestra cantilena quandoque. videtur enim neque ohiurgatvnics nequc conso- vinatj Fer ;. if n 8 ut 1 turpia] •puris S. Bogant; i^aBerunt interrogaDt. Oaile quid iuBauis: id est aliia amoriB causiiB quaerentibns apollo qnaBi diuinus causas Qxprimit add. S I iutelligTiiit L [{ 2 quod . , . fnHtidiebatur i, e. guod amor iste neqite Ga\lo itignus crat et a Lycoride sv,perbe fastidiebatw: quod noa dignus ilTo atquo superet rastidi//ebataL- L (d vidHuT deleta) q. n. d. i. a quo fastidiobatur MaS' cicttts quod non dignus illn. a qua EUperbe fastidiebatur Burtiiarmus \\ E om. L, add. IU tu itu RL: nita B ita APH Q relinquid Z' || 6 divinat] niaes: piir biemem, siue otiam per alpes, ubi semper Bunt ni eu^ra dictum eat L || 10 schol. ad v. 26 om. L, add. 1 1 12 et ipse] i. e. Pan „ qnia l: qui L j solent enim pumina Serviani libri \\ 14 quae plerumque A \\ plo- ramquG om. L, add. X \\ quae oin. B || adamaverunt X, od del. l H ad amantem A II 15 dafnin vel daphsin libri. Daphnem Ste^ianits } airinga B ajringa H: ajnagAia vel siringuni rcliqui || 16 cypdrisBam L (cupresiium svpr. vcrs. X) \\ 18 facie enim rubra Serviani libri [| 20 qui oni. AL ] palmat»in] palmatem A. to- gam quH, utebantur illi qui palmam mercbautur add. Stephanits Q 3S aetherii AB: aethtri L aethetci BPIIl || 24 alii om. P || 26 ut nit HenEUB] ac si di- ceret B \\ (■goj ergo A \\ 2G solacium JB: solatium rcliqui | mena eiit amor A vestra erit cantilena B || 27 qnandoqne] haec quae nunc ego patioi' canaa ris add. B \ obiurgaciones oeque conBulationes L 124 SERVII lationes recipere ohstinate moriturtts; nihil enim ad dicta ab eis re- sporulit AUCADES pastores. et allegoricos ostendit Vergilius, quantum ei praestet amoreiu eius canendo. 33. OSSA QVIESCANT nam se dicit moriturum. 5 34. OLIM futuri temporis est modo. 36. AVT CVSTOS GREGIS AFT MATVRAE VINITOR VVAE aC si di- ceret: quid mihi cum urbibus, ubi sunt meretrices tam pulchrae quam perfidae? ^vinitor* autem vel custos vel cultor vinearum. 38. QVicvMQVE FVROR omnis enim amor plenus furoris est. 10 oviD TVM si Fvscvs AMYNTAS Quasi ei oMectum sitj quod Amyntas fiiscus essety sic respondit: quid dei^nde, si ftisais est? 40. MECVM iNTER SALicES videlicet alteruteTj vel quisquis ille vel illa fuerit 42. Hic GELIDI FONTES Hic M. p. L. ac si diceret: quid te iu- 15 vat inter frigora Gallicana demorari? et cum optasset aliudy iterum ad amatam rediit 43. iiic ipso AEvo id est flore aetatis, 44. NVNC INSANVS AMOR hinc usque ad finem amatoris incon- stantia exprimitur, cui electa displicent statim. 20 45. TELA INTER MEDIA ATQVE A. D. H. ex aflfectu amantis ibi se esse putat, ubi amica est, ut ^me' sit ^meum animum'. 46. NEC siT MiHi CREDERE TANTVM 'tantum% quidamy id est tam longe abes, ut nolim credercy te tam longe abesse: vel certe: modo es tu procul tantum a civitate, quae soles urbibus frui. et per 25 parenthesin dictum est ^nec sit mihi credere', id est quod utinam non credam: Terentius in Heautontimorumeno miserum? quem minus credere est hi autem omnes versus Galli sunt, de ipsius translati carminibus. 47. A DVRA quae et amatorem spernis et Gallicana potes fri- 30 gora sustinere. 48. ME siNE SOLA viDES hinc est sola domo maeret vacua. 5 Olim faturi temporis] cf. Non. p. 357, 32 || 31 sola] A. IV 82 2 AKcuADKS X II 4 nam sc dicit] hinc confirmat sc L \\ esse morituram BL II 13 illa L: ille Daniel \\ 14 iuvat] o Licori add. M \\ 15 demorari] cum hinc sint delectabilia loca. Aeuo; actatc add. B \\ 16 amatam ego: amatum L II 18 usque om. P \\ 19 describitur B \\ 22 id est oin. Daniel || 23 abes ego : abest L \\ credere Daniel: crcddere L crederes supr. vers. l || 24 modo es tu M: modo est ut ABPHB ordo est tu L (ut X) \\ solcs M (i. e. solita eras supr. vers. m): solis ABPHB solebas solis L \\ 26 Terentius . . . credere est post carminibus hab. L, post credam collocavit Masvicius \\ eoton timcrummeno L II miserumque Ij \\ 27 minus L: nimis Daniel \\ 29 gallica L \\ potestiJir gal- lica aptes L Burmanni, %mde g. optcs Hetnsius || 31 maeret] maneret H COMM. IN VERG. BVC. X 33-62. 125 (mb sinb s, V,) nam nieretrix sola esse non potest. a te nm fri- GORA lAEDANT ineonstantem animtm expressit, miserantem et optantem, 49. TENERAS PLANTAS ostendit illam ptilchram. 50. IBO ET CHALCIDICO QVAE SVNT M. C. V. C. P. S. M. A. Euboea insula est, in qua est Chalcis eivitas, de qua fuit Eupho- 5 rion, quem transtulit Gallus. et hoc dicit: ibo et Theocritio stilo canam carmina Euphorionis. alii dicunt ideo magis per Chahidem Theocritum significari, quod de Chalcide profecti sint qui Naxum in Sidlia condiderunt alii volunt ipsum Theocritum de Sicilia ad Chal- cidem postea migrasse. circa hanc Chalddem ille euripus est, qui lo septies in uno die aestu maris fluit ac refluit. sinus ipse^ in qm supra dicta loca constituta sunty Salganeus dicitur. 52. SPELAEA graece ait pro speluncis. 54. CRESCENT ILLAE quasi ei iterum displicet, ne cum arbori- bus eius crescant amores. sane breviter dictus iste totus sensus. 15 55. MiXTis LVSTRABO M. N. imakkayii pro ^inmixtus nymphis^ : multis enim unus miscetur. 57. PARTHENios CANIBVS c. s. Parthenius mons est Arcadiae, dictus a virginibus, quae illic venari consueverant: vel a Parthenio, lovis filio, Arcadis fratre: vel quod ibi virginitas Callistonis delihata 20 sit: vel quod Partheniae, Lacedaemoniif duce Phalanto ihi aliquando consedissentj priusquam in Italiam navigarent ac Tarentum conderent. VETABVNT FRiGORA qwisi amwc ardens loquitur. 60. TAMQVAM HAEC SIT N. M. F. iam quasi ad se recurrit et illud, quod supra audiit, respicit <(28y Amor non talia curat. 25 62. /AM NEQVE HAMADRYADES R. N. c. N. I. p. amantis animum expressit, cui quod ante placuit, statim displicet. hamadryades iiymphae, quae cum arboribus et nascuntur et pereunt. • qualis fuit 10 circa hanc Chalcidem . . . refluit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VII 333 1, 13 Spelaea . . . speluncis] cf. Macrob. Sat. V 17, 15. Isid. or. XIV 9, 1 et XVI 3, 2 1 lemma addidi. praeterea miseratur Lycoridem vel tale quid supplendum videtur \\ non Daniel: ne L \\ S pulcram X || 6 theocriti stilo scribam L \\ 7 ide imagis L, corr. Commelinus, id ei magis Daniel || chalchidem teocritum L \\S alchide L, calchide 1 1| 9 teocritum et chalchidem L \\ 10 chachiden et euryppus L II 12 Salganeus Masvicius: salaeneus L \\ 14 ad v. b4:Sqq. Tenerisque meos incidere a. a. c. i. c. a. : proponit esse inter speluncas in siluis et incidere in arboribus suos amores, sed quasi iterum ei d. ne...amore8: nam et succisao arbores recrescunt. Interea mixtis I. m. n.: rursus aliud displicet. Lustrabo: circuibo. Menala: montes sunt It \\ ei] eum PH \\ 16 YTraAAarn L \\ inmixtis L, corr. 2 || 19 dicitur A \\ virginibus] id est ccno rcov naQ&svoiv a^hl. Stcpha- nus II consueverant] Partho: persico. Cydonea: spicula ex arbore cydone ha- bentia hastas. Cornu: arcu add. B \\ pertenio et archadis X || 21 parteniae la- caedemonii duce fabulante L, corr. Daniel. cf. schol. T>an. ad Aen. III 551 || 23 amore Daniel: more Jv || 27 amadryades vel amadrtades libri || 28 pereunt] cino 126 SERVII illa, quam Erysichthon occidit: qui cum arborem inciderot, et vox inde erupit et sanguis, sicut docet Ovidius. dryades vero sunt quae inter arbores habitant, oreades qiiae in montibiis, sane ah ovihus nymphae perimelides, a flnminihis naides, a pratis limonides, ab ali- 5 moniu infantum curotrophae nominantur, hoc autem ad superiora pertinet, quia dixerat <(55^ ^mixtis lustrabo Maenala nymphis'. NEC CARMINA NOBis IPSA PLACENT quia dixerat <51> ^carmina pa- storis Siculi modulabor avena'. 63. IPSAE RVRSVS C. S. propter illud <58> Ham mihi per rupes 10 videor lucosque sonantes ire'. ^concedite^ vero hic ^ahite% supra aliter <1> concede lahorem. 65. NEC si PRIGORIBVS M. H. B. (^mediis') manifestis. et hoc dicit, amore se carere non posse, nec si Hebrum, Thraciae fluvium, mediis frigoribus bibat, nec si aestibus nimiis fuerit in ardenti 15 provincia. dicit autem hoc secundum physicos, qui morbos aut a contrariis aut a similibus asserunt posse depelli. 66. SITHONIASQVE NIVES Sithon mons est vel gens Thraciae, a rege Sithone, patre Phyllidis, quae DemopJioonta amavit 67. LIBER corticis pars interior. 20 68. VERSEMVS pascamus, quoniam qui pascit, huc et illuc agit pecuSy quod est versarCy ut est in Aeneide tu currum de- serto in gramine versas: aut exerceamus et tractemuSj ut in un- decimo <704> consilio versare dolos ingressus et item seu versare dolos seu certae occumhere morti. 25 69. OMNIA VINCIT AMOR ET NOS CEDAMVS AMORI CUivis Cnim fo- cilius quam Amori repugnatur, quod cleganter Flautus explicuit qui amans egens ingressus est princeps in Amoris viam, supera- vit aerumnis in suis aerumnas Herculis: nam cum lcone, 19 Liber. . .interior] exscr. Isid. or. XVII 6, 16 || 26 PJautus] Persa I 1,1 sqq. Tov Kfia vorl t^? dgvog add. Stephanus \\ 1 erisicton A aerisicthon P eri- sicthon M orichton B ericthon H erycthon L \\ 2 oboedius AL^ ouidius a? II 4 perimelides Mu/nckerus ad Alhrici phil: de dcor. imag. lib.Wl pag. 910 Staver.: iperibelides L. ini^rjXiSag Graeci eas nymphas dicunt \\ Naiados Daniel\\ limonides ego: limones L Limoniades Daniel || 6 expectatur curotrophoe Q 7 • NKC. . .avena post statim displicet (p. 125, 27) hah. L \\S habens L \\ 10 Conce- . dite: transite et discedite i? || 11 ad v. 64 Illum: amorem B. Non illum nostri p. m. 1.: id est 'nec si frigoribus mediis Ebrumque bibamus Masvicius \\ 12 mediis addidi. cf. Serv. ad Aen. II 377 || manifestis et] manifestius L mani- festissime B manifeste vulgo || 13 ebrum lihri plerique || 16 prouintia ARHM\\ 15 e^ 16 a om. M \\ depelli] sic Theocritus (VII 111) sl'rig d' 'H8 et ruris opaci falce premes umbram, et item alibi aut umbra nocet. 77. ITE DOMVM 8ATVRAE V. H. L c. verecunde se capellarum 15 dicit esse pastorem, id est vilissimorum animalium: nam bucolica scribens, debuit se dicere boum esse pastorem; sed vitans arrogan- tiam, ultimum se voluit esse, non principem in scribendis bucoli- cis: quamvis alii dicant, ideo etim etiam capellarum se memo7'asse pa- storem, quod apud nonmdlos de capris propter abundantiam lactis vd 20 fetuum maior fructus pntetur, td ipse ait densior hinc suboles, hinc largi copia lactis, et item quo minor est illis curae mortalis egestas. 10 subicit . . . iacit] cf. Non. p. 168, 34 sqq. et 387, 16 | 21 denRior] ^eorg. 111 308 I 22 qao minor] georg. III 319 1 excetera L | etolico L | Btymfacilifl L stymfalicifl P. Daniel | 2 an- thaeo L | med' eluctari Daniel | 3 mnsam P | 6 stilo] hibiscna genns est fm- ticis. Pierides: nymphae a piero monte. Maxima: grata et delectabilia add. R l 9 inqnit om. L {ndd. X) | 10 'snbicit' vero ego: snbicitnr rei X snbicit Mciviciw 1 18 non MLi om. ABPRH \ 23 finit bocolicon B explicivnt f:<}LOGAE Ji EXPLICIT H. 'T SERVn GRAMMATICI IN VERGILII GEORGICON LIBRVM PMMVM COMMENTARIVS. Vergilius in operibus suis diversos secutus est poetas: Home- rum in Aeneide, quem licet longo int^rvallo, secutus est tamen; Theocritum in bucolicis, a quo non longe abest; Hesiodum in his libris, quem penitus reliquit. hic autem Hesiodus fuit de Ascra 6 insula. qui scripsit ad fratrem suum Persen librum, quem appella- vit sQya xal fi^sQag, id est opera et dies. hic autem liber continet, quemadmodum agri et quibus temporibus sint colendi. cuius titu- lum transferre noluit, sicut bucolicorum transtulit, sicuti Aeneidem appellavit ad imitationcm Odyssiae: tamen eum per periphrasin 10 primo exprimit versu, dicens: indicabo, quo opere et quibus tem- poribus ager colendus sit. ingenti autem egit arte, ut potentiam nobis sui indicaret ingenii coartando lata et angustiora dilatando. nam cum Homeri et Theocriti in brevitatem scripta coUegerit, unum Hesiodi librum divisit in quattuor. quod ratione non caret. 15 nam omiiis terra, ut etiam Varro docet, quadrifariam dividitur: aut enim arvus est ager, id est satioiialis; aut consitus, id est aptus arboribus; aut pascuus, qui herbis tantum et animalibus vacat; aut 15 nain . . . floribus] exscr. Isid. or. XV 13, G INCIPIT LIIJKR PRIMV8 EXPLANATIuNVM GEORGICON A COMMENTARIORVM SKRYII (JRAMMATICI IN GEORGICON LIBER I INCIPIT P INCnilT LIHER PRIM EXPLANATIONV «E- oRGicoN II iNciPiT LiBKR -i- EXPLi GKORGur ilf || 1 Vergilius L \\ 2 a(ui(.>adc // I 3 esiodum ArilM Isiodum F || 4 libris] quattuor add. F || esiodus AM isio- duB F II ascrea in ras. a jj 5 insula libri: civitate vulgo || appellant F || 6 KprA KAi HMKPAC L: erga kai emeras APH erga kk i///meri/// V erga kai meras Jf II 8 sicuti aeneidem P: sicut aencidem JFM sicut aeneiden L eicnt in aenoidem A sicut in aoneidem V (in del. v) \\ 9 odirisiae A P VM | per om. V\\ 10 primo] in primo ilf || 12 coarctando P \\ angusta F|| 13 ThcocritiJ prolixi- tatem add. V, edidit Stcphanus \\ in om. L Q breuitatc M \\ scriptfi F j| 14 esiodi AVIIM\\ divisitj dixit L diuidit I^ |i 10 arvus] arbus uel arbuus V noreus, in quo aunt horti apibua congruentes et floribus, male autem quidam georgicorum duos tantum esse adserunt libros, di- centes georgiam esse y^e l^yov, id est terrae operam, quam primi duo continent libri — nescientes tertium et quartum, lieet georgiam non habeant, tamen ad utilitatem rusticam pertinere; nam et pe- 6 cora et apes habere studii eet ruatici. licet possimus agriculturam . etiam iu his duobus sequentibus invenire: nam et farrago sine eul- tura non uascitur, et in hortia colendis non minorem circa terras constat inpendi laborem. et hi libri didaacalici sunt, unde neeesse est, ut ad aliquem scribantur; nam praeceptum et doctoris et disci- 10 puli personam requirit: unde ad Maecenatem scribit, sicut Hesio- dus ad Persen, Lucretius ad Memmium. sane agriculturae huius praecepta nou ad omnes pertincut terras, sed ad aolum situm Ita- liae, et praecipue yenetiae, teste ipao Vergiho, qiii ait (^II 174> tibi res antiquae laudis et artis iugredior, cum de Italia 15 diceret. 1. QViD ^■'ACiAT LAETA8 SEGETE8 fertUcs, fecimdas, id est quae res terras pingues efficiat; nam segetem modo pro terra poauit: aie alibi horreacit strictie seges ensibus. pingues autem ef- ficit terras, ut paulo poafc dicturus eat, cinis, intermissio arandi, in- S cenaio stipularum, stercoratio. unde etiam 'laetas' ait; nam fimus, qai per agros iacitur, vulgo laetamen vocatur. sane 'quid faciat' non intm-ogat, sed poUketiir. Qvo sidere terram quo tenipore, ex aideribus enim tempora colliguntor. et sciendum quafctuor pri- mis versibua textum sequentium quattuor Hbrorum per ordinem 2 contineri. sane sidiis proprie est guod in se plurcs continet stellas, sed a poetis confuse ponitur. 2. TBRRAM yERT£H£ jtS^upQadttxag arare. VLMISQVE ADIVN- GERE VITE8 suhattditur 'quo sidere'. et koc secundum Ifcaliae sifcum 19 alibi] A. VII 526 | pingueH . . . stercoratio] cf. laid- or. XVII S DBjn liinns . . . vocatur] cf. iHid. or. XVII 2, 3 I floreuB PS: flotuB L floridna VMa floribuB A || horti PLn: orti reliqvi || 2 quidam] quia L \\ ee^e om. L |{ li ifeorgiann PS: georgicam reliqni || tBc HprnoN PH: rHC EfTUK L | opera tic opere A operum L | 4 georgiain APVM: georgian L georgicnm S\\& ruBticiu if||8 Bt ante in om. L || ortJB PSM II uon minorein, quam circa terraB, conBtat vulgo || 9 iupendi] ease L || et] at r I Bunt] id est praeceptoris add. .d || 10 prneceptum] praeueptaris S || II reqaint] rehquit A J| eaiodus A VSM || 14 iiergiJio L | 18 ae^etem enira i {I 19 euailinB PLa: aentibus AYM essentibuB JI || 20 incendmra V | 33 Tolgo om. A I dicitnr L || 26 contineri] vrbtekk arando BCilicet. MEGmiiH uoca- tiouB. Hic autem cnt cniua rogatn hoa libroa edidit et ad quem eoa scripsit add. B 11 28 perirraeticOB T, 130 SERVII locutus est^ in qua vites altius elevantur: sic alibi non eadem arboribus pendet vindemia nostris. hoc autem rustid maritare dicunt. 3. coNvsNiAT expediat, ut remis convellere marmor 6 conveniat, vel certe aptum sit. qvae cvra bovm qvi cvltvs . H. s. P. aut in sequenti epexegesis est, ut hoc sit ^qui cultus ha- bendo sit pecori', quod est ^quae cura boum': aut certe xar^ iioxiiv ait boves et postea intulit cetera pecora, ut maius animal separaret a minoribuSy sicut de hominibus facit, dicens reliquias Danaum 10 atque inmitis Achilli. habendo atdem dum habentur^ ut habeantur. ft alibi sed picis in morem ad digitos lentescit habendo. dativum ergo pro genetivo posuit; nam ^hahendo- rum pecorum' facit, sicut ^apium parcarm/C, et cultum hic habiiudi- nem corporis significat, alias omatum: Sailustius cultu corporis or- 15 nata egregio et cultu quam maxime miserabili Romam venit alias ad animum refertury ut quis neque mos neque cultus erat, Sallustius indocti incultique vitam sicuti peregrinantes trans- igere. 4. QVANTA quam magna. experientia vel usu nata doctrina, 20 hoc est 'fj xstQa^ vel notitia. pabcis autem seryatricibus frugi^ quae mella custodiunt. 5. ifiNC CANERE iNciPiAM pTo ^dchinc^ vcl ^ddnceps' .' non ergo ab apibus, sed ^quid faciat laetas segetes\ vos o clabissima MVNDi LVMINA LiBEB ET ALMA CEBES stoici dicunt non esse nisi 25 unum deum; et unam eandemque esse potestatem^ quae pro ratione officiorum nostrorum variis nominibus appellatur: unde eundem So- lem^ eundem Liberum, eundem Apollinem vocant; item Lunam eandem Dianam^ eandem Cererem^ eandem lunonem^ eandem Pro- serpinam dicunt. secundum quos pro Sole et Luna Liberum et 30 Cererem invocavit. 9 reliquias] A. I 30 || 14 Sallustius] hiBt. IV 46 Dietsch. 4 Kritz. ) 16 cultu] lug. 33, 1 II 16 quifl] A. VIU 316 | 17 Sallustius] Cat. 2, 8 || 24 atoici . . . eandem Proserpinam dicunt] exscr. mythogr. II prooem. || 29 secundum . . . in- vocayit] cf. Macrob. Sat. I 16, 44 4 coNVBNiAT . . . aptum sit om. Daniel || 6 qvis F || 6 efexegesis libri || ha- bendus PH || 7 quod est om. V \\ cat hexochen lihri || 8 maiora animalia F || 9 dicit P|| relliquias a | 10 i. a. AHM || dum habetur ut habeatur VM\ 11 et] ut vulgo II 13 pargarum L || 19 usu nata doctrina L\ u. s. u. natura doctrina P usu doctrina natura H usus natura doctrina J. F 3f jj 20 h heipa L || autem om, L II frugum Fjj 21 custodiunt] nec prodige expendunt add, B \\ 22 erga L II 25 unam] deam add, A VM et mytkogr. sed cf. Serv. Aen. IV 638 Q ea- demque esse potestate A et mythogr. || pro om. H || 26 eundem cmte Solem for- tasse secludendum || 30 inuocabit L 6. LVMinA '»M»*trt«' (iiit, &ed em^v^vit jjose, gMJo pos^fea ait <10> 'et vm agrestium prtiesentia numina fauni'. labehtem currentem vet ciio transeuntem. qvae dvcitis annvm quorum cursu tem- pora computantur; nam per lunajn mensis, per solem annus osten- ditur, vel certe dedudUs per duodecim sidera; aut 'ducitis' pro 'fini- 6 tis', ut noctem custodia ducit et «iidi Aic noctem ludo ducunt, 7. ALUA CBBES 'alma' ab alendo, 'Ceres' a creando dicta. qitamvia Sabini Cererem Pandam appellent, Liberum Loebasium, dictum milem, qtiia graece Aoi^ij didtur res divina. vel ideo sim\d Liberum lo et Cererem posuit, quia et templa eis sifml posita sunt et ludi simul eduntur. vestro si mvnebe quoniam sine ciba et potione vivere non possumus: vel 'nttinere' beneficio, ut et munere victor amici. 'si' autem hic pro siquidem; nam 'si' modo confirmantia est: Teren- tius non, si redisset, pater ei veniatn daret. 16 8. CHAONIAM F, G. M. A. Epiroticam, a loco, iu quo abundant glandea, quibus anfcea bomines veaeebantur. et modo speciem pro genere posuit; non enim aut in Epiro tantum glandes fuerunt, aut de solo Acheloo homines potare consueverant. sane 'Acheloia' non praeter ratiouem dixit: nam, sieut Orpbeua docet, generaliter aquam 20 veterea Aebeloum vocabant. sed quia specialiter quidam fluvius Achelous dicitur, aut species eat pro genere, aut secundum anti- quitatem eat locutua, fingvi arista aristam modo pro frumeuto posuit. et adfectate ait pinguem aristam, cum proprie ariata ab arjditate sit dicta. ciiAomiAii p. g. m: a. Epiroticam. quae cur 25 Chaonia dicta sit, in tertio Aeneidis <334> plenius hahes. et hic ideo Epiroticam a loco, in quo abundant glandes, quibus antea Iwmines vesc^antMr: vel quod ibi quercus lovi Dodonaeo sacrata, quae homi- ni&us responsa reddebat. ex Jiac, cum fuisset exdsa, columhae, quae vaticinahantur, volasse dicuntur. et inodo speckm pro genere posuit; ao non enim aut in Epiro tantum glandes fvenmt, aui de solo Acheloo homines potare consuerant. 'piryui' atttem 'arista' modo pro frumento pomit. et affectate ait pingttem aristam, ita ait {Fauni) dii Latinorum, ita ut (et) Faunus et Fauna sit. f per ex versibus quos vo- 5 cant Saturnios, in sHvestrihus locis solitos fari futura atque inde faunos dictos. ferte siutl favniqve p. 'pedem ferte' aiit aiujul venite, aut date carinim meo facilitatem, quod utique pe- dibus continetur, ut sit 'ferte pedem' metricam praestate rationem. uRFADssovi; PVELLAE dryodcs a quercuhus, quod iam supra didum est, Jo 12, cvi PBiUA F. F. E. u. T. p. T. antiquissimi libri 'fudit aquam' plerigue hah*erunl, quoniam N^tunus flumin^nts et fontilms et aquis omnibus praeest, iit ipse docet aut praeceps Neptuno in- merserit eurus; sed melius 'eqimm' propter armenta. m Com. 'eqim', i» autiientico 'aquam', ipsius manu 'equm'. fabula talis est: 15 cum Neptunus et Minerva de Atlienarum nomiiie contendereQt, pla- cuit diis, ut eius nomiue civitas appellaretur, qui niunas melius mortalibus obtiilisset. tunc Neptunua percusao litore equum, aui- mal bellia aptum, produsit; Minerva iacta haata olivam creavit, quae rea est melior conprobata et paeis insigne. ut autem modo 20 Neptunum iuvocet, cauaa eiua muneria facit, quia de equis est di- cturua in terfcio: alioquin incongruum est, si de agricultura loeu- turus numen invocet maria. equum autem a Neptuno progenitum alii Scythium, alit Scjronem, alii Ariouem dicunt fiiisse nominatum. et ideo dicitur equum inyenisse, quia velos est eius numen et mo- 26 10 BQprn] bue. S 62 |] 16 oura Neptnoua . . . paoia inaigue"! exacr. mjthogr. ; II 119; III G, i II 23 equuui . . . habere dicunt] exscr. mfthogr, II et IIl 1. 1. 3 aeHe, quod Daniel post poanit edidit, rum est in Lemovicensi || 1 Faatii et et e Varronis libro addidi [ 6 per ei L. fortasse fertur eoa. ef. Vturr. l. t. 'hoB versibits, qum vocant Salwnios, in silveslribus locis tTOdiiwn est solitos fari, a guo fatvio Faxmos didos' || 7 pedek feete soiyi. L || pedem otn. PV\\ 10 DEBiiVB L (DBiAj«:ae»E Z) II quaercabus L, sed aer in ras. 1 || U itndit shvk antiquiEBimi Ubri . . . ut ipse docet aat {'aut ' in Tae. t) praucepe aeptono in- merBerit enrus aet Dieliaa {'tneliits^ in epafio XIV litterarum P. DanieTj eqiim propter armenta post iu Aegeo mari {p. 135 I. 2) iterata et haec addiln stmt m aorn. equm in enthentico aqoam ipsiuB mana eqnm, quae Daniel Jtuc trans- posuit q 12 fluminibDs] et fluminibus Daniel || inter et et foatibns trcs litterae raderulo deletae tn X i[ 13 omnibua aqoiB Daniel \\ inmerBeri aurua L |[ 15 cit] eina L | 18 optulisaet L VM || 19 iactata m | 20 et paoiB iuBigne] om. L, quia paeia inaigne Fabricius ut paeiB insigiie coni. BuimantMS (j 22 iQOOnKtuum esBet Lion \\ 2S martie Jtf | 31 acythinm M: scithium APV acjntbium II sci- thiQm alii cbituni L. SKi/ipios egvm a Neptuno creatus appellatw a sohol. Pind. iyA. IV 246, et a Tztite ad Lj/eophr. v. 767. cf. Welcher Oriedt. My- thol. II p. 672 «9. D Scjroaem ego: eironem A BChironem LV cjTonem R eoi- ronem M. alli Scjronem om. P. cf. Tzeties I. l. Stivqiios ... xol Z-nvQoini- ii)E Ityoftevos I nominatim A 134 SEBVII bile^ sicut mare: unde etiam Gastor et PoUux^ quia eorum velocis- simae stellae sunt, equos in tutela habere dicuntur. . sane hunc equum miuscumque nominis alii apud ArccuHam^ alii in Thessalia editum dicunt, in qua etiam montem altissimum ostendunt, ubi primum 5 equm visus sit, in tantum, ut ob hanc causam a Thessalis Nq^tuno equestre certamen memorent institutum: tmde apud Graecos vjcmos ilo- ffstS&v^ a noJns equester N&ptunus. alii hanc eandem de equo opimo- nem varie adserunt: nam primum equum et mox pullum equimm matre editum tradunt. quidam marem magis pullum initio edikm vo- 10 lunt. nonnulli Saturno, cfwm suos filios devorarety pro Neptuno equum oblatum devorandum tradunt: unde IlTyricos quotannis ritu sacromm equum solere aquis inmergere; hoc autem ideo, quod Satumus umoris totius et frigoris deus sit ^prima' autem multi pro ^olim^ acdpiunty ut prima quod ad Troiam p. c. g. A. alii ^prima' ideo, quod post 16 Scythium Arionem genuit. nonnulli vero db hoc ^cui prima fremenkm fudit aquam' legunt, quod veteres murmura aqme fremitum dicdnmt: Ennius ager oppletus imhrium fremitu et denuo ratHusque fremehat imher Neptuni, Vergilius in xi. <299> vicinaeque fre- munt ripae c.u. ergo ^prima' pro ^primum^ quia et Pegaso fontem 20 in Boeotia icta eius ungula fudit: aut ^prima tdlus% id est litus, ut primaque vetant considere terra. 14. ET CVLTOR NEMORVM cvi p. c. Aristaeum invocat, id est Apollinis et Cyrenes filium, quem Hesiodus dicit Apollinem pasto- ralem. hic, ut etiam Sallustius docet, post laniatum a canibus 25 Actaeonem filium matris instinctu Thebas reliquit et Geam insulam tenuit primo, adhuc hominibus vacuam: postea, ea relicta, cum Daedalo ad Sardiniam transitum fecit. huic opinioni Pindarus re- fragatur, qui eum ait de Cea insula in Arcadiam migrasse ibique vi- tam coluisse: nam apud Arcadas pro love colitur, quod primus osten- 30 derit, qualiter apes debeant reparari, ut ait poeta de hoc ipso Aristaeo 2 sane hunc eqnum e. q. s.] cf. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. lY 42 || 14 prima] A. I 24 || 17 Emiius] inc. nom. rel. XV p. 66 Ribb. || ratibusque] ann. V. 489 p. 73 Vahl. || 21 primaque] A. I 641 || 23 Hesiodus] cf. Bchol. Pind. Pytti. IX 6 sq. fragm. CXLIV p. 336 apud Markscheffelium || 24 nic . . . transitum fecitj exscr. mythogr. 11 82 | Sallustius] hist. II 5 Dietsch., 7 sq. Eritz. || 27 Pindarusj cf. Bergk poet. lyr. gr. ed. IV I p. 461 3 equm et hic et infra X || 4 qua ego: quo X || 6 unde] unde ut Daniel „ ippios posidon L \\ 10 filios om. Daniel || 11 ritus agrorum L, corr. Daniel \\ 12 humoris i || 15 scytium i |l 16 quae //, aquae P. Daniel || 18 uergilius L || in nono L \\ 19 pro 'primum' scripsi: aproprium L aut proprium Daniel \\ 20 boetiai || 21 consistere Vergilitis \\ 22 arisea L || 23 cyraene L \\ esiodus APHM isiodus V II 26 afiteonem A j| matris instinctu om. L || ceam LV: cheam AHM chean P Chion mythogr. COMM. iN VEBG. GEORG. 1 U— 18. 135 ore favete omnes. oieaeqve MixEHVA isvESTRix co temporc, quo adversum Nepl^num de nomine eivitatis contendit, quod iam su^a dictum est. cui fahulae )toc addi- 20 iwr, quiod, postquam Minerva inventa olea Ne^tumim vicerit, indignc ferens Salirrkothius, N^iiuni filim, oleas co^t exddere: cui, dum hoc fadt, ferrum de mamdmo decidit et ei capiU an^utavit. JftpftwiHS vero, dolens filii sui oUtum, Marteni homicidii coepit arguere. inde effectum est, ut Mars et Neptunus de hae re iudicium apud Athenas 25 4 Pindarus] cf. Bergk poet. Ijr. gr. ed. IV 1 p. 406 | 16 Enniiu] ann. ' " ' " Y. 415 p. 62 Vahl. B 20 cui fabulae e. q. 8.] 6 Mercuri) inserui. cf. schol. Dan. ad Aen. II 44. et penelope L ex PenelopB Daniel ei Apolline et Penelopa. Sergkiw conl. Leidensi commentario, qui Juiec habet 'Pana Pindams ex ApoUine tt Penelopa in Lycaeo monU edi- tum scribit'. ef. sciwl. Bern. l 7 Mercariua inserwi | iner cadia L, itt jnter iner et cadia oeto fere litterarum spativm relictitm sit {| 8 Arcadiae] Ivnoe graece di- citur lupuB unde in Ijceo quibnadam sacTiB deguatatie uertebantur in lopoB: et poat decem annos oectebantur in pristinum statum ei boniinum oarnibua non neBcebimtiir add. Paris. 7966, edtderutri haec Maavicius et BuTinannvs U 9 Ly- oeuB GommelinM: lycaeue L L;cub Daniel || 10 si tjbi hi^nala ai tibi si qni- deni tibi XJI tdbi om. APMH maenala an.tem L |{ 11 ano tujn nAnauJN F aniu TOB aaHujN V ar otujh uBauN L ano tiun aaoauiN Jlf || ab ovibnii] a bubuB F| 13 TKUBAEB YHM: TEOKEE A tsogab PL U uocatua L [ deriuationem M |[ TeKeiJ tege V I 14 TegeuB L \ tribracbua AHM tribraeuB P tribrachiB LV fl tegeaee AM: tegeae PV tegeua L tegei Hl 17 tacere Daniel: tegere L. cf. Sen. et echol. Dan. ad Aen. V 71 || EnnioB P. Daniel in marg.: en inrie L || 18 ner- gilinB L II 22 alisotbeiiB L, corr. Masvicius || 23 de manu briio L || 24 omi- i:U> SERVII vjcfxrirentury imJe loais, ubi indices sederunt^ "AQetog jcdyosy iudices Athcniensium &Qso%aylTai appellaniur, 19. VNCiQVE PVEU MONSTRATOR ARATRi alii Triptolemuui, alii Osirim volunt: quod magis verum est, ut dicit ProperHu>s, vel Tir 5 buUus; nam Triptolemus frumenta divisit. quod munus ei Oeres dedU propter humanitatem patris Icariy qui eam, cum Proserpinam raptam in coniuyium a Plutone quaereret, in Attica s/uscepit hospitio. bene autom tacuit de nomine et generaliter ait ^puer'; nam non unus aratrum toto orbe monstravit^ sed diversi in diversis loQis. alii 10 talefn de hoc Triptolcmo fahulam tradunt. Ceres ctm Proserpinam fUiafn quaererct, ad Eleusinum rcgetn devenit, cuius uxor CynHnia puerufn Triptokmu^n ^^epererat, seque nutriccm pucri amore ducta sir mulavit reyinae, sed nutrix recepta cum veUet alumnum suum inmor- talem reddere, inUrdiu eum lacte divino ald>aty noctu in ignem dam 16 obrudKit; itaque praeterquam solent mortales crescdxit id sic fieri ctim })ater admiraretury piocturno tempore observavit cum Ceres veUet pue- non in einere et in ignc absconderCj pater exclamavit iUa irata Eleu- sinum exanimavity Triptolemo alutnno suo aeternum beneficium dedit: nam ad fruges ^iortandas eurrutn draeonibus iunxit deditqm ei, quAus 20 Ule Vivtus orbem terrarum frugibus obseruit, quetny posfquam domum rtdiity eum Cephalus rex interficere voluissety re cognita iussti Cereris IViptolemo regnum tradidit. qui aeetpto regno oppidum constituit et ex patris nomine Eleusinupn nominavit Cererique saera primus ifistituity quae ^fe^iotpoQta graeee dieuutur. Varro de seaenieis originibus vel ^h in Seauro Triptoletnutn dieit, yigidius spluterae barbaricae stib virginis sigtto aratoretny quetn Horon Aeggptii voeatd, qtiod Horon Osiridis filiutn ab hiK edueatutn dieuttt. enjo Ositis sigttifieaturj ut Fhilo- steplMtius .Tf^2 f rpi;uaTor; vel Epitttenides. qui postea Buzyges dietus est seeuthlutn Atistotehm. 4 riluillus] 1 7, 29 sqq. J 9 alii tiUem e. q. s.] cf. Hyg. fab. 147 p. 21 Schm.; mythoi*r. 11 9i^ et 97; Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 382 { 24 Yarro de ecaen. v^r. vol iii Scauro] frairm. 1 apud Kiesium p. 256 | 29 secamium AristotelemJ tni4;m. SSi» p. 263. 24 Kose 1 art'os pA4^>s L '• 2 areopafitho 1. \ 4 osinn ^X | 6 captam Daviid\ 7 in M*;>r. cvr^". .' | beiio autom . . . ii: iiiversis locis om. L \ 11 aleusinum L | Co- thoiioa Hif^riHHS Cytiuia cimi, BHr^anH^ | 12 j^^eperat I.. corr, l \ 13 inmor- talo i. . 14 oum' cum AiwiVJ | 15 solebant iViNiW J 17 exclamaTit] expaTit Uii^HHS 20 obserui: *."*. A^^ IVwmT. II ^ }\ 490 | 21 rt cognita ias«a Hjh /imt< quippc solo natura subest, 80 1 Silvanua . . . portare dicitur] eiacr. mjthogr. I 6; il 178 || 21 Fabius Pictor] in iuris pODtiflcii libria. cf. Peter hiat, Eom. rell. p. 112, 12. Hnschke iDtiepr. aateiustiD, ed. IT p. 4, 6 1 TEHESEU L II 5 eins] aui V || euertit A i;oiiuertit ilf H 9 cupressoa Z | id eat ego: .ide. L idem Daniel item Ma»vicius || 11 tiausiit P || 12 ue qaot nomen L \\ more Dmiiel: timore L |j per add. P. Ilaniel in marg. possis et quod vel quoniam pro quos ponere || 15 quod autera dioit om. L | 17 qui et] quBe 1' 11 Tillljaa. L || rationem 1. || ipaorum] eonin) F|| numiniiai LM (nomi- in) II 18 FOnticent ij |{ 19 ab nocatioae P a uocatione S ab ocoasione 20 uocator P uocatnr fl^ || df (i. e. 'dicituT') A \ a om. L || aaritione Y aone L sarratione ilf Q saritor FJj 21 aterculiniua A: atercalinua f aterci- liniuB I. Bterqiiiliuiua PVM || BatitioDe V aaciooe L || 22 neru actorem X || 23 inportiuitorem L |[ hoccatorem £ || 26 non vllo «EUiMi fbvqes 7. Q 20 pluuia L (corr. l) || terrae rorem PUMa -. terrovem A tepoieni L et teporem aeu to- rem, quod pOBl BubBBt edidit Dimiel, non eet in L LI/ I 20 u liniuB L 23 inport L (corr. ", : 138 SERVII 23. SATis segetibuSy ut (I 325^ sata laeta boumque la- bores. ^largo^ autem ^caelo demiUitis imbrem^ per haec aquam aethe- riam significari vuU. 24. TVQVE ADEO QVEM MOX QVAE SINT HABITVRA DEOBVM 5 CONCILIA INCERTVM EST ^otfeo* hic praedpue. quidam ^adeo' abun- dare putant antiqua figura, ut omne adeo genus in ter- ris. et iam adulatur Augustum^ quem inter deos invocat. nec totum tamen dandum est adulationi, sed et veritati: nam cum omnes imperatores post mortem sint inter deos relati, Augustus 10 vivus divinos honores emeruit, quod etiam Horatius testatur, dicens praesenti tibi maturos largimur honores iurandasque tuum per numen ponimus aras. unde male quidam culpant Vergilium, dicentes eum aviditate laudandi citum interitum Augusto optasse, cum eum constet ad rem, quae tunc fiebat, respexisse. 15 possumus tamen *mox' pro *post' accipere, ut Horatius mox da- turos progeniem vitiosiorem, id est postea. potest et *mox' ad vitae humanae brevitatem referri: nam ipse ait in decimo <[861> Rhaebe diu, res siqua diu mortalibus uUa est, viximus. sane sciendum mire eum laudasse, quod ait ^quem mox quae sint 20 habitura deorum concilia, incertum est', id est nondum scimus, quis deus esse velis: nam deum fieri maximum est, in potestate habere, quis deus velis fieri, plus esse quam maximum constat. 25. VRBiSNE INVISERE CAESAR utrum velis terrarum, an maris, an caeli imperium possidere. 25 26. £T TE MAXiMVs oRBis utrumm te pro love coli velis. 27. AVCTOREM FRVGVM qui frugibus et ceteris rebus originem praer stes. TEMPESTATVMQVE POTENTEM aut bonarum tempestatum, ut unde haec tam clara repente tempestas? aut ^tempestatum' ait temporum, sicut ubique Sallustius ea tempestate. et ^potentem^ 30 modo nomen est 5 adeo . . . terris] cf. Don. ad Ter. Eun. I 2, 124 || 10 Horatius] epist. II 1, 15 II 16 Horatius] carm. III 6, 47 || 28 unde] A. IX 19 || 29 Sallustius] veluti Cat. 7, 1 2 aetheriam F.Schoell: et terramX |j 5 habundare i^ || 7 adulatnr augustum M: adolatur augustum V adulat augustum AH adulatur augusto P adulatio ad augustum L || invocat. . .dandum est om. L {in marg.inf. add. 2) | 8 et om. H II 10 diuos P II meruit ^lf || 11 praesenti tibi] praesentibus Jffy 12 numen LH: nomen AFVM\ 13 uergilium L || 14 optasse] cum dicit mox add, i? || cum. . .respexisse] cum ad rem quae tanc fiebat respexeritX || ad om. LVMi 15 datura L \\ 16 mox] statim add. L \\ 18 roebe A P rhoebe H rebe L M reue F II 21 qui deus L \\ in potestate autem babere vulgo \\ 22 qui deus PH \\ 23 YBBESNE L II utrum] tradidit utrum L \\ 24 possiderel avctokkm f. id est caele- stem deum add. M || 25 obbks X || 28 tempestatem V \\ 29 ea . . . est am. Daniel COMM. IN VEBG. QEOBG. I 23-81. 139 28. MATEBNA MTRTO quae in honore est Veneria, a qua Augustus origmem ducit iier Gaium Caesarem. 29. js DEvs ixMxxsi rENiAS MARis id cst o» pTQ N&ptuno coU fe vdis. et Unmensi maris' cuius mensura non poiest comprehendi. 'venias' aiitem aliqitanti pro 'sis' acdpitint, ac si graece diceret oiea 6 sire iroapjioutfa. 'i^e' veteres pro 'esse' dicebant. 30. NvMiNA SOLA COLANT 'sola' magna, praecipua, idestsupra alios deos marinos, quasi melior sit futurus et Neptuno et ceteria diia marinis. thyle iuaula eat Oceani inter septemtrioualem et occideuta.lem plagam, ultra Britamiiam, Hiberuiam, Orcadas. in Iiac lo Tkyle, cum sol in cancro est, dies continuus sine noctibus esse dicitur. multa praeterea miracula de hac insula feruntur, sicut apud Graecos Ctesias et Diogenes, apud Latinos Sammonicus dicit. 31. TETHTS EMAT 0MMIBV8 VNDI8 Tethys est uzor Oceani, njmpharum mator. quod autem ait 'emat' ad antiquum pertioet 16 ritum, quo se maj-itus et uxor invicem coemebant, sicut Habemua iu iure. tribiis enivi modis apud veteres nuptiae fiebant: usu, si verhi graiia mulier anno uno cmot viro, licet sine legibus, fuisset; farre, cim per pontificem maaHmum et Dialmi /laminem per fmges et molam salsam coniungebanHir — unde confarreatio appeUabatur — , ea: guibus 20 n^Uis patrimi et matrimi nasc^antur; eoen^tione vero atque in ma- MMm conveniione, cum illa in filiae locum, mcmtus in pairis veniebat, ut siguis prior fuisset defuncltts, locum hereditatis iustum altm fa- ceret. et hene 'serviat', quia, quaecutnque in manum convenerat, omnia proHnus, guae doti dic^ntur, marito serviebant. hanc Tetkyn Cicero 20 in Timaeo Saiadam dicit. generum vero pro marito posilum mttlii accipiunt iuxta Saj^ipko, quae in libro, gui inscribitur iai&aiiiiiia, ait S Thyle . . . Brifanniain] exscr, laid. or. XIV 6, i \\ 16 qnod ftutflm ait . . . in inre] cf. laid. or. V 24, 26 25 Ciuero in Timaeo] XI p. lOOG, 25 Orell.- || 27 Sappho] cf. Bergk poet. lyr. gr. ed. Ili p. 911 1 q^uae eat in lionore P \\ honorem A onore L J 3 acoustua L \\ 6 ali- qaantij aliqui Masvicius ngKne L | 6 vwapioTca L \\ ire ex irae L \\ 1 uolvst HS Bie FM\\ 9 ■tEvu! PLilM ttule ^r | 10 inberna morcliadas A hiber- nam ^chadas P biberniam orchadas SS et hiberniam orhcadasque M iuxta orcbadaa et iuuemiam L iater biberniam et orcadiis V \\ OtcadaBJ et aliter: iuBula in oceano ultima (eat autetn inaula in Oceano idtima Sltph. quae in- aala in Oceauo ultima e&tFahr.), iu qua cum boI in caucro eet, perpetni dicB Bine noctibuB esBe dicuutiir add. V, edidentnt Sleplianue et Fabridits Q 11 tde il 13 steBiaB L, corr. Danieti 14 tethis APHMWtethis APHM thetis i|j 16 coemebant APH: emebant LVM \\ 17 iii iare] omnidvb vndis omni mari at nidelicet totins maria et omninm aqnarDm sia deaa add. B | 18 gratia///// lier L ^ratia ujalier in tnarg. P. Daniel || 21 atqae] uel gloss. Montfcassinenw. cf. Loewe mus. Rhen XXXIII p. 631 | S4 quandocamque Maevicius \\ !& addi- cebantur Heinaius \\ aerviebant Maseieivs: serviant L \\ 27 aatlb Ij || ioBOribitur Heinsitts: acribitor L || epitbalami L ] ait] ant L 140 SERVII ^X^^Q^ vviMpa^ XcttQS tiiiu yaiiPQh xokkd' avxl xov ^wii^pis'. sic et Pindarus iv totg naia6iv, 32. TAKDis siDVS TE MENSiBVS ADDAS id est aestivis: vd quia optatj ut diu vivat: vel quia virgo et libra SvaavdipoQa^ id est tarde 5 orimtia dicuntur. et ^tardis^ an quia aureo saeculo longiores dies di- ctmtur fuisse? an post multos tardosque menses ut det^ fiat? an ita, ut incipient magni procedere menses, per hunc ^magni\ 33. QVA LOCVS ERIGONEN INTER CIIELASQVE S. Aegyptii duo- decim esse adserimt signa, Chaldaei vero undecim: nam scorpium 10 et libram uuum siguum accipiunt^ chelae enim scorpii libram faciunt. iidem Chaldaei nolunt aequales esse partes in omnibuB signis, sed pro qualitate sui aliud signum XX, aliud XL habere, cum Aegyptii triccnas esse partes in omnibus velint. modo ergo secundum Chaldaeos locutus est, dicens posse eum habere locum 15 inter scorpium et virginem; nam Erigone ipsa est virgo. sciendum deinde est vohiisse maiores in his signis esse deorum domicilia. et Solis est leo, Luuae vero cancer, ceterorum vero quinque planeta- rum bina sunt sigua, prout se ratio siderum sequitur. nam primus circuhis a terra Luuae est, seeimdus Mercurii, tertius Yeneris, so quartus Solis, quintus Martis, sextus lovis, Satumi ultimus. sed remotis Sole et Luna, quorum sunt domicilia leo et cancer, hi quinque ordine, quo eorum sunt circuli, bina possident signa, unum a sequentibus et unum a superioribus: ut Mercurii sint virgo et geniini, Yeneris libra et taurus, Martis scorpius et aries, lovis sa- 25 gittarius et pisees, Saturui capricornus et aquarius. unde per haec loca siderum Augustum et fortem propter scorpium, id est Martis domicilium, et iustum propter libram et prudentem propter vicinam virginem, id est Mercurii domicilium, fore significat. vd certe ideo 2 Pindams] cf. Bergk poet. Itt. gr. ed. IV. I p. 376 | 7 indpient] buc. IV 12 1 xaiPE NYiiv|ta xAiPE nfiE TaMBPE nOMa X {I S en tv>ic naiacix L iw xoSe ic^uiots Daniel || 4 Svcawatpoifa Datiiel: dyas naphoraXi | 6 an ita ut incipient sirip^^i: an it aut incipient X an id aut incipient Daniel. cf. Leidens. com- mtntar. p. 97* et eleganter ^tardis' ait, quasi futarum sit, ut, eum (cam om. i-ot/.^ Caesar abierit in caelum, hominis vita tendatur, ut iu bucolicia 'et in- cipioiit miigDi procedere menses'. i| S ekigonem APi 10 scorpium V | 11 idem .1 /. VH item PJ/|| 12 xi] uigiuti AL | xl] quadraginta L | 16 estj eat x P est decem E \ Hl ««ignis] xii luid. V | et] ut V jl 19 mer«|urii X j| 22 ordines r 11 23 ut] cuni X I 25 piscis V ^ 27 vicir:am virginem id est om. F l| 28 fore tiigniticat] om. A, esse T. in qw) libro haec additii sunt beue autem ao^DBto inter uirginem et scorj.num, id est inter iustitiam et uirtutem, locum tnbmt. nam cheles scorpionis \,chelae scorpii culgo^ braohia suut, qui ^quae vuigo) sexa&riitta partes iu caelo habet (sunt rulgo) solam fore siguiticat {lege boIiu, (/ciV tore s., ut perpiram iterata . quae ediderunt :>ttphauu8 FcU^ricius Danid ' scorpimis hracckia, qum stint libra, et Erigtmen, qme est virgo, quia libra aequitas, virgo iustitia. sane haec Erigone leari filia fnit, tantae pietatis in patrem, ut cum eum vidisset mortimm, omni se Itictu ac maerore conficeret, ob quam rem mtseWcordm deorum inter signa locum virginis sub iustitiae vocabulo imsa est abtinere. 'cKela^ autem e se5we«(es ideo ait, quia, sictit dictrni est, ipsae sunt libra. 34. PANDiTVB IPSE TiBi ordo est 'qua loeus ipse tibi pandi- tur'. 'tibi' autem in tuum honorem et gratiam tuam. 'ips^ autem ultro, S2ia sponte. ipss tibi kic distinguitur, ne, si dixeris 'tpse tibi iatn bracchia contrahit ardens scorpios', henc optantis verba maledichim lo comprehendisse videantiir. iah bracchia contrauit arhehs scor- pios ideo Augusto merito iuxta scwpium locum adsignat, quia sidm hoc supra Bomam positum creditur. Varro tamen ait se legisse Em- pedotimo cuidani Syraaisano a quculam jtotestate divvna mortalem a^ectmt detersum, eumque inter cei-cra tres portas vidissc tresgue vias: i6 unam ad signim scorpionis, qua Hercules ad deos isse dicere^r; alte- ram per limitem, qui est inter leonem et cancrum; tertiam esse inter aquarium et pisces. argute itaque eam viam et sedem tribuit Auguslo, farti imperaiori, gmm hahttit deus fortis. 35. ARDENS scoRPivs 'ardens' ad illud refertur, quia Martis 20 est clomiciliuni: nam scorpii tempus frigidum est, quippe cuius no- vember eat mensia. vel 'ardens' ad vinis eius vel ad aipiditatem Augmti recipiendi. ivsta plvs pabte aecuadum Chaldaeos, qui acorpium dicunt spatium duorum aiguorum tenere. ergo et loci spafto te invilat. 2fi 36. QVICQVID EBis ordo est 'quicquid eris, da facilem cursum': cetera enim per parentbeein dicta sunt. xsc spehest tartara REGEM 'nec spermC dixit, guasl henefcinm det quommque venerit. MEC SPEHENT T. R. N. T. R. V. T. D. c. allegoricoB dicit illum nec de- bere mori velle nec posse. 'dira' autem pro 'magna' vel 'vefiemen^. 30 23 secunduin Chaldaeos . . . tenere] cf. comm. Luc. TI 394 1 bracbia L || erigonem L \\ 3 lectu L, corr. F. Datud || 5 chaieleB L || 8 tnam om. LV \, 9 iie si scripsi: nisi L. aine ctMsa veretw interpres, ne quis 'ipse libi iam braeiAia' e. q. 8. verba ita inlellegat, quasi poeta Caesarein a aeorpio, in quo Martis git domicilium, repudiari dixerit. J 10 tum brachia L \\ malae dictam L | 12 quia Daniel: qna £ j| IS Empedotimo ego: empedotim L Empydooli ilfasiJicius {| 15 fortasse eumque in oaelo inter ceteta || 20 auoEnoB i. I 83 recipiendi] fortasse uddendvm refertnr | 26 Qvmi^vio et qutdquid L | S7 ilicta Bnnt] et boc ideo Jicit qnia snpra diierat incertani esBe quia doiiB vel- let esKR add. M Q 28 ^let L: de Baniel (det BuTmannvs coniecit) || 29 nec bpe- RK»T T. B. im. L H allegorioe F || 30 poHse] 'tam dirj, eupido' acilioet ut neliB regoare apud iuferoa add. It 142 SERVII 38. QVAMVis ELTSI08 MiBETVB GBAECIA c. licet praeferantor inferi a Graecis poetis. 39. NEC BEPETITA SEQVI CVBET PBOSEBPINA MATBEM Geres cum raptam a Plutone Proserpinam filiam diu quaesisset, tandem 5 aliquaado eam esse apud inferos comperit. pro qna re cnm loyis implorasset auxilium, ille respondit posse eam reverti, si nihil apnd inferos gustavisset. illa autem iam Punici mali in Elysio grana gustaverat. qnam rem Ascalaphus, Stygis filius, prodidit: nnde Proserpina ad superos remeare non potuit. hinc ait Lncanns ^VI 10 739^ quae te detineant Hennaea dapes. quam necessitatem modo Vergilius Proserpinae tribuit Yoluntati. sane Ceres a loTe postea meruisse dicitur, ut Proserpina sex esset cum matre mensi- bus, sex cum marito: quod ideo fingitnr, quia Proserpina ipsa est, quae et Lnnay qnae toto anno sex mensibns crescit et sex deficity 15 seilieet per singulos menses quindems diebus, ut crescens apnd su- peros^ deficiens apud inferos esse Yideatur. et ^sequi cwrei Proser- pina matrem* ad admiratioHem Sffsiorum po^iij quod matri prae- lati simt. 40. DA FACiLEM CVBSVM meo scilicet poematL at<2VE ay- so DACmvs ADN>'E coEPTis Terecunde suas Tires extenuai. et commeH' dat operis diftic%dtatem dicendo ^aiidacSms', 41. IGXABOSQVE viAE MECVM M. A. I. aut mecum viae, id est rationis ant artiSy ignaros miseratus rusticos iuTa^ ut ^mecum igna- ros* intellegas: aut rusticis ignaris faTC mecum, id est quibus etimm 25 ego his scriptis plurimum conlatnrus sum: ant mecum ignaros agri- colas miserare. aut eis mecum faTC. 42. lAM xvxc id est adhuc vivus: nam. nt diximuSy Augastos TiTus diTinos honores emeruit. 43. V£B£ NOVO GELIDVS CAXIS C^^M M. V. LK^VrTTB HOnfSI SO iKn/lti siimificat: nam et recens aliqm^i nocHm diciiur^ mi ^p« aii tac miki HOH aestate Hovnm^ id est rmns: nontm dicitHr ei mnagmmm^ Ht Pollio et ipsc facit Hova ^armima, mcdo antem novnm Ter 11 Ceres . . . TiJeatcr] exsor. ST^ioir. l T, H IW. ctL comm. Lne. VI 14»y J SO l»c] bac. n ** I W PoHio} bciv. Il >« 3 poeus] 'eIr%io« c4unpo«* *^bi relioe» acimae secsaiixm poetAs reqaie^ scont adJ. E \ h repcrt; ^\^ -*^ i. | T ia elj^io lib. i »rrjui:i L ] 10 delmeask F deuaec M jl^iiz^nz^ «' ] h^:x:::^.i /.: ecae* AE eczube P eaea H etiiaeft F etzuieii Jf J 11 -ler^ciliu^ I- | 14 ^^ ■■>«•. AL \ 16 ec ^\:iicar et PnMeffpinA IXtMi^; I l> sunt I>JimMfi [iO exien-.: I | i3 ai APHz aa? FJIf JL ] 34 intelle- sauniis r I RiTe^ fferi^? y | 25 h.icc scripu Ji \ plurl=i3m Lz pisrinLi F opem P. «ML AHX '\ ^z.\ i>I esc aai P. om. H siat...£&Te A^cfihMifi widemimr ^ £&Te* uuuDKiLh iz-:ipe et adi'::^ ii2i R | 27 adi^ao»: L \ 2$ xnTeroit L COMM. IN VERG. QEOBO. I 33-43. ideo ait, quia anni iuitium mensis est Martiiis. et sciendum est, decem tantum menses fuisse apud maiores. Martium autem anni priueipium habere voluerunt propter Martem suae geutis auctorem. guod multis firmaliur auctoribus: Niffidtus in spliaera graecanica novtm anmm aegttinoctium vemale niemorat; Varro epistolicanm qmesHo- B num inter mensem Febraarium, qui tunc esset extremus, et inter calendas Martias, quae tunc erant primae; Atta annum novum voluerunt esse primum mensem Martium et alibi ma- iores Martium primtim hahuerunt. Aprilis vero dictus eat, quasi terras tepore aperiens; Maius a Maia; Tunius a lunone, quamquam lo alii a maioribus ot iunioribus hos duoa menses velint esse norai- natos: nam antea populus Romauus io ceuturias iuuiorum et eenio- rum divisus fuerat. reliqui iam a numero nominabantur quintilis^* sestilis, september, october, november, december. et hi erant tan- tum decem menses: duo vero propter rationem siguorum auni in- 15 tercalabantur, qui postea a lano et a Februo nominati sunt. Fe- bruus autem est Ditis pater, cui eo mense sacrificabatur. quintilis et sextilis mutati sunt postea in honorem lulii Caesaris et Augusti: unde sunt lulius et Augustus. sic Ovidius in fastis. ergo 'vere novo' et anni iuitio accipimus et prima parte veris. uam anni ao quattuor sunt tempora divisa in temos menaea, qui ipaorum tem- porum talem faciuut discretiouem, ut primo menae veris novum di- catur ver, aecundo adultum, tertio praeceps, sicut etiam Sallustius dicit ubique. item nova aestas, adulta, praeceps; sic autumnus novuB, adultus, praecepa; item hiems uova, adulta, praecepa vel Sfi extrema: unde est <^I 340> extremae sub casum hiemia i. v, s. sane sciendum Xenophontem scripsisse unum librum oeconomicum, cuius para ultima agriculturam continet: de qua parte multa ad 1 et sciendaiQ eat o. q. a.] cf. Isid. or. V 33, 4 aqq. || 7 Atta] ex ino. feb. 1 et n ap. Eibbeckium p. 1S9 | 20 Dam anoi qaattuor aiiiit tenipora. , .Bub ca- Hum liiemib] esacr. Isid. or. V 35, 2 aq. l 23 Salluatius] biet. inc. 112 Dieteob., 79 Kritz. 1 aUeTum est om. L VHM \\ i in epera grecanioa i || 6 aequenoctinm uer- oalem L || 6 febroarinm L \\ tiBBct] expectatw erat | 8 priraani L \\ 9 dictoB est] dicitut F] 10 tepore AM: tempore P/fi temperia Kj a Maia] matre mer- cnxii. nnde alibi maia genitam dicens nirgilioB maine flliuiu mercurium eigni- ficat. qnia (I. qui) malitiae uotum nel opns peragit. qui etiam meluB appel- latnr a nigro felle quod graeci melan dicunt. unde et melaneolioi appellantur bominea qui et conuersatiouem humanam refugiant et atnicomui (l. amicia) BQBpecti snnt add. B \\ 11 et a innioribuH P || 12 ante P[ 13 iam om. M\\ 16 aignorum om. L ] auni om. H \\ 16 febro i || februs i K [ 17 ditis pater libri jj quintiaa £ {| 19 unde . . . Angustua post faHtia kab. i H aic . . . faatis om. A || sic] gicat M II oboediuB L \ fatie H | 80 inititun M \ accipiamuB L | primam partem V M II !1 item offl. L || praeceps] nel eitrema add. M I sic autumnus . . . prae- cepB ante vel «ttreina om. F || 26 hiempBiHH 26 caBuVj biema P [ 28 multa] 144 SERVn suum hoc opus Vergilius transtulit, sicut etiam de georgicis Mago- nis Afri, Catonis, Varronis, Ciceronis quoque libro tertio oecono- micorum, qui agriculturam continet: nam primus praecepta habet, quemadmodum debeat mater familias domi agere, secundus, quem- 5 admodum foris pater familias. illud quoque sciendum est, in his libris non esse obscuritatem in quaestionibus sicut in Aeneide, nisi in paucis admodum locis; sed in hoc tantum esse difficultatem, ut res positas intellegamus, id est tb xsi(isvov, sicut haec prima quo- que eius praecepta significant. nam hoc dicit, agrum fertilem, id 10 est pinguem et herbosum, bis debere arari: semel verno tempore, ut et herbae adhuc tenerae et sine semine avellantur, et aestatis calore vel superfluus umor siccetur vel glebarum putrefiat durities, et semel autumnali arandum cum seminibus: agrum vero tenuem et sterilem autumnali tantum tempore arandum, ne, si etiam vemo 15 araveris, exiguus eius umor siccetur aestate. CANis MONTIBVS albis ex nive. 44. LIQVITVR ^liquor' cum nomen est, *li' brevis est; cum ad verbum venerit, producitur, ut Hiquor' 'liqueris' Miquitur'; nam mutavit naturam: sicut ^homo^ 'humus' 'u' brevis est, ^humanus' 20 producitur, item *itur' ^i' producitur, 'iturus' corripitur. 'liquitur' autem defluit, resolvitur. et zephyro pvtris se g. r. quo tem- pore favonii flatu arva laxantur, quae fuerant praeclusa frigoribus: ipse alibi rura gelu tum claudit hiemps. 'putris' autem ^gleba' solubilis, qu^m tepor efficit et aratrum. 25 45. depresso incipiat iam tvm mihi tavrvs aratro inge- MERE aliud pendet ex alio; nam altius inpressum aratrum boves cogit in gemitum: quod genus arationis pingui convenit terrae; nam econtra paulo post de infecunda terra dicturus est <^68]> tenui sat erit suspendere sulco. ^mihi' autem aut vacat, ut Cicero qui 30 mihi accubantes in conviviis: aut ^mihi' hoc est rustico amanti terras. et taurum bovem fortissimum accipimus; nam tauri diffi- cile ad aratra iunguntur. 29 Cicero] in Catil. II 5, 10 ultima H \\ 1 uergilius L \\ Magonis] mangonls V margonis M uel marci ma- gonis -H II 2 Varronis Ciceronis L VM: ciceronis uarronis J. PH | 4 mater fa- milias] et pater familias A \\ secundus] scilicet M \\ 6 ford L ^ S kimbnon L KiaaENON V KiaAENON 3f II 11 et ut aestatis P || 12 uel {prius) M: ut LVH, om, A P II putreficit H \\ duritias L \\ 14 uero P uere p || 17 li om. AH\\b, uerbo PF II 18 liqueris] liquoris H linquens L ||'19 u] hu LM \\ 20 producur L producit F|| corripit FVML \\ 22 fauoni A faonii V flauouii L || fuerunt M\\ 23 tunc A VL cum M || putres autem glebas solubiles quas tempor efficit et aratrum i> || 28 e contrario L || 29 ut om. L || quid PH || 30 accumbentes PH y conuiis X || id est -L | 31 accipiamus M COMM. IN VERG. GEORG. I 44—50, 46. ATTRiTVS srLENDESCEKE voMEK LucretiuH '(l 314) oc- culto deercBcit vomer in arvo: quod evmire fregitmti araHone novimus, ut et splendidior fiat et teratur: Cato in oratione ad filium vir ionus est, Marce fili, colendi peritus, cwius ferramenta splendent. dieimus autem et 'hic vomer' et 'hic vomis', sed ab s utroque 'huius vomeris' facit. 47. ILLA 8EGES DEHVM 'seges' modo terra, tit ^IV 129> nec- pecori opportuna seges. 'demum' autem novissime, vere specia- Uter, VOTIS hespondet iumaae est, quod ait 'votis': nam ple- ramque plus optamus, quam speramus posse coutiogere. 'respon- l(i det' autem attt satis fadct, aut consentiet, ut dictis respondent cetera matris. avaih id est quamvis avari. et pltis est, quam si dixisset 'parci': Nigidius quia qui pareior est, suo contentus est, quod avarus non facit. 48. BIS QVAE SOLEM Bis FRiGORA SENSiT quae bis et dierum 15 calorem et noctium senserit frigora: per quod duplicem osteudit arationem, vernalem et autumnalem, nec enim ad tempora aestatis vel hiemis referre posaumus, quod ait'bia solem, bis frigora', quia non sunt in Italia in uno anno duae aestates et duae hiemes, sicut geometrae dicunt esse in quadam parte Indiae, in insula Tapro- 20 bane. aut sicut quidam dicunt ideo 'hi^, tit semel cum fructibtts, se- mel vacua solem et frigus perpessa accipiamus. 49. iNUExsAE infinitae. rvpervht hokrea plus est quam si diceret 'impleverunt': hoc est ut non haheat ubi reponat. 50. AC PBIVS IGNOTVM FEREO QVAM SCINDIMVS AEQVOR id est 25 ante quam faciamus vervactum. si autem non 'inmensum', sed 'igno- -ftiTw' legeris, nob-is ignotum significat. aequor autem modo terram accipe, ab aequalitate dictam, ut praecipitemque Daren ardens agit aeqnore toto: unde et maria aequora dicuntur. 1 Lncretins e q. s.] cf. Isid. or. XX 14, 1 || 3 Cato ia oratione ad Eliura] p. 78, 13 lord. It 11 dictis] A. I 585 || 18 quia nou aunt . . . Taproliane] eiacr. laid. or. XIV 6, 12 |] 27 aequor autem e. q. 8.] of. Isid. or. XIII 12, 1; diff. verb. ee II 28 praecipitemqtie] A. V 456 1 voueb] a freqaenti aiatione □omer atteritnr et decreacit add. R, edide- TwA Stephanus et FabrinM. quoniam. a frequente aratione teritnr et splen- didior fit add. MagviCMU i 3 in oratione] de aratione 0. lahii act. soe. Sax. II p. 266 II 4 Marce] .m. L || S antem ont. L || nereB £ || 9 iiuna.ne] multum B || 10 cont-ingere] euemre R | 11 autem om, L || conBentiet L YM: conHentit AFS 11 respondit AII (respondent a) \\ 13 matria] atibi cnpidi et laborantia aild. M \\ 17 arationem] aationera R \\ 19 anno om. H || 20 taprobanae AM (cdit. o. at. tabrotanac supr. Cfrs. m) tabrobane L tatbana S \\ TaprobaQe] noctiam autem frigora dicit qnia nox natiiraliter frigida eat. iLLUa id eat agricola,e. aniiL-Ksiu fscnndiaaimae add.S || 22 expeetatuT vacuam et perpeaaam H 2G inuehbvu P || 26 ueruactum L: neractum APVHM ueractum id eat primam arationem Ji |j 28 dictnm . . . tam ut e. q. s. Damel, sed dictam nt praeei L, in quo cipitem . . 146 SERVn 51. VENTOS quia diveFsis locis diversi praevalent venti. et hoc dicit: debes scire^ ager cui vento subiaceat. VARIVM CABLI PBAEDISCEBE MOBEM id est aeris: Lucretius ^IY 132]> in hoc caelo qui dicitur aer. et hoc dicit: debes etiam caeli qualitatem nosse, 5 utrum pluviis gaudeat^ an tepore vel firigore. 52. PATBios CVLTVSQVE HABiTVSQVE LOCOBvA duas res dicit: • sciendum est^ ager et quemadmodum a maioribus cultus sit et quid melius ferre consueverit: namque 'habitus locorum' possibiHtates vd naturas accipimus^ qtuis Graeci ritg el^sig dicunt. aUi ^patrios' 10 naturaks exponunt 54. VENrvNT crescunt, ut et pulchro veniens in corpore virtus: vel provenitmt 55. ABBOBEi FETVS ALiBi id est poma. et arboreum [cum] alir qui dudbus modis .... a^piunt: aliter enim in Aeneide <(XII 888^ 15 de tdo ingens arboreum, Comificius ut foliay quae frugibus arboreis tegmina gignuntur. inivssa vibescvnt gbamina bene ^iniussa', id est sua sponte: nam frumenta iussa nascuntur: unde est <[I 99^ atque imperat arvis. et nunc hic unum ^aiibi^ deest, ut fiat ^atque alibi iniussa virescunt gramina\ 20 56. NONNE viDES out Maecenati dicit aut rustico. et argumen- tatur quasi hoc dicens: si una provincia ferre non potest omniay quanto magis unus ager? tmolvs mons Ciliciae^ in quo nasci- tur crocum praecipue: nam loca commemorat, ubi plus provenit et melius aliquid. nam crocum et in Africa nascitur, sed non tale 25 nec tantum^ quantum vel quale in Gilicia. sed Tmolus est mons etiam Lydiae {circa oppidum Sardis, qui div)ersis floribus adundat: (unde mtdti de Tmolo croce)os odores similes croco accipiunt. alii nan dixisse eum crocum (apud Tmolum na)sciy sed vinum Tmoleticum cro- 11 et pulchro] A. V 844 y 22 mons est Ciliciae . . .in Cilicia] ezscr. Isid. or. XVII 9, 6. cf. comm. Luc. IX 809 agit evanuerunt | 1 qnia a dinersis V || adaersi PH || 2 debet V | siibiaceat] hoc est quis aentus ei sit noxius et quis aptus add. ^ 1 4 debemuB ilf | 9 ac- cipiamus L | quas Graeci tag ^stg Daniel: quas xac . . ze.c hodie X | 10 exponunt Daniel: ex hodie X | 11 et om. VM | 18 faetys PM | arbor eum cii L: cum seelusit Daniel | 14 inter modis et accipiunt quattuor litterae evanuerunt in L, fortasse dictii fuit | 15 qu.e X || 17 frumenta studio iussa pulgo D 18 arvis] haec enim labore hominum et satione creantur, poma autem arbores sponte fj^runt et ipsarum multae sponte nascontur. gramina uel arbo- rum uel herbamm quae per se maxime crescunt add. i2 1 et nunc Daniel: ..nu.c hodie L. nunc secludendum videtur || 22 mons] est add. Fitf | Ciliciae] siciliae a 1 23 praecipue. . . nam crocum om. L^ 25 timolus X | 26 circa. . . qui div, unde . . . croce, apud Tmolum na, nam. . .Ci, meminit hodie evanuemnt mi L I Sardes Heinsius | 28 moleticum L | crocei] cr.&. .L eei odoris. (mm et crocum i (meminit.) 57. INDIA MiTTiT EBVK et in Africa fuenmt eleplianti, sed meliorea in India. hinc est quod ait Tereutius elephantia quem Indicia praefecerat, id est masimia. et 'Jtidia mitlit' quasi pen- 6 dit. MOLLEa SVA TVEA SABAEt Sabaei populi aunt iuxta Syriam et Arabiam, dicti Sabaei «no tov ad^sS&ai, quod apud eos tas nascitur, quo deos placamus. 'mollea' autem ideo ait, vel quod sub aere elementiore sunt — nam ut ait Lucamia i(VIII 365> quic- quid ad eoos tractua mundique teporem ibitur, emollit lo geiites clementia caeli — : aut certe quia Alezauder Macedo dicitur obscenoe omnes de exercitu suo segregatos illic condidisse. aane 'tus' modo sine aapiratioue dicimua; nam antiqui 'thua' dice- bant «3t6 toO &Btov: quod displicuit; tura enim a tundendo dieta esse voluerunt, a glebia tunais, cum quibaa dicitur flueus de arbo- 16 ribus coaleacere. alii Sabaeos Arahas Aegyiitiamm ex effe- minatis coliectos ab a de Arabia illuc deductos: vel ideo 'niolles', quod fem{ineos) cultus vestesque gerunt. 58. AT CHALTBES NVDi FERRVM suhauditvT {ubique 'miitunt'). Chalyhes populi aunt, apud quos nascitur ferrmn, unde abusive di- so citur chalyba ipsa materies, ut vulnificusque chaljbs. 'nudi' autem aut apud quoa arborea non sunt: aut vere nudi propter ferri caedendi atudium; uam legimus Brontesque Steropesque et nadus membra Pyracmon. tibosaqte pontvS castorba fibri 1 SalluBtias] cf. hifit. I 80 1 vulnifionaqne] A. Vni 446 | int] eiBcr. iBid. or. SII 3, 21 1 nam et « fiioda fuU in codice, corruptum est | oilia L, ul sicilia fuiase oirieafur II 3 QeoBo.iNnu i> || 4 meliorea] maioreB eut^o I binc] hocF||6 praefe- oerat L: pr&eferat reli^i H 7 cebece VM (aebeBte v) [ 9 quidqoid L |{ 10 eos J.F||tractn F| tepore M [ ibitur APLVBH: labitnr Mv H 12 concludiaae H I U ano toy fiHoir AME airo tot oioy L ano tor eosror P ano tov eBBvoT jff aiTO Tov dhios V, sed o e* n »« ras. v. axh lov 9vsiv Stephanu* et Zlaniel dno imv ^cmv Fabricius | quod displicuit] quod diia placuit L, ia- nioribuB add. M vel iina &vto, quod est sacriflco add. Fa,bTicitta\\ 16 caleacere H coalescent L U Arabas dicunt colonos Aegjptiorum Daniel, sed sex fere Ut- terae inter arabas et aegyptiorum emtiuervnt m X || 17 ac de Arabia, non in- dieaia laeuna, Daniel. a post ab incertum. fort. ab Alesandro || 18 fem L I post gerunt haec habet L, quae ad v. 64 sqq. pertiHertt sxtemplo aaiyxiT et BK..SV1T ii'aivfl MANY ADiECTVM MiTi BiB soLiB. TESTi suspendere ^ tenni ter sus- Iiende sequantnr at cHALvoKa nvih pebkv subauditnr cha- jbee popuii e. q. s. || 19 lhai inEs P VHM \ 21 caljba his A calipa ct calibs F calipa et caljps Jlf calips hts VH || S3 cndendi coni. Lion |{ S4 pjragmon APHM piragmon V, iii quo haec seriuuntuT et aliter; gena in ponto qnae ferrnm repperiaae dicitur et nudi necesaitato operis ut nudua membra pirag- mon H fibn] befri V 10* 148 SERVn canes sunt Pontici; quorum testones apti sunt medicamiDibus : propter quos ubi se senserint requiri, eos secant. de his Cicero redimunt se ea parte corporis, propter quam maxime ex- petuntur, luvenalis qui se eunuchum ipse facit, 5 cupiens evadere damno testiculi castores autem a castrando dicti sunt. Wirosa' autem venenata: nam licet sint multis remedio, tamen praegnantes eorum odore abiciunt et egerunt partum. et Virosa' dicta ab eo, quod est virus; alii fortia accipiunt a viribus. 59. ELIADVM PALMAS EPiBOS EQVARVM hjpallage est, nam hoc 10 dicit: Epiros creat equas optimas, quae apud Elidem palmas me- rentur in lovis Olympici curuli certamine. sane 'Epiros' graece profertur, unde etiam ^E' habet accentum: nam si latinum esset ^Epirus', ^pi' haberet, quia longa est. nec mireris equas currere: nam, ut dicit Plinius , velociores sunt ideo, quod in cursu 15 urinam faciunt. 60. CONTiNVO HAS LEGES iugiter, in aetemum, ad perpetuita- tem, sicut sequentia indicant; nam dicturus est ^aetemaque foedera mundi'. 62. DEVCALiON LAPiDES V. I. I. o. iam transit ad fabulam et 20 poetice dicit, ista tum primum statuta, quae ab initio mundi con- stat fuisse. 63. VNDE HOMINES NATi DVRVM GENVS expressit xb atxiov, id est causativum; nam et graece populi Xaol dicuntur a lapidibus. KKQO AGE TEBRAE PINGVE SOLVM iam redit ad causam. 25 64. PRiMis A MENSIBVS ANNi hoc est quod dixit ^43^ yere novo. EXTEMPLo tndnxit et rqp{ps)uit, 66. PVLVEKVLENTA c. M. s. A. quae glaebas solvit in pulverem. et reddit eausam, cur hoc debeat fieri. ^maturis' autem ^solibus' est vehementibus, fervidis, magnis. ipsius nianu adiedtim ^mahms 30 solibkis\ 67. SVB IPSVM ARCTVRVM id est autumnali tempore, quo arctu*- rus oritur. et sciendum quia ^sub' praepositio, quando tempus si- 2 Cicero] pro Scauro fragm. 7. IV p. 955 sq. Or. | 11 aane Epiros e. q. 8.] cf. Sohoell de auc. 1. 1. p. 209 1 tostones Uhri: testes vulgo | 2 senaemnt T | 6 oirosa antem aut fortia ant certe uenenata V | 7 obiciant P || partumj partus suos F | 9 ypallage 7t&rf || 11 oumili A curili F || IS epiros V epicurus /f | 14 sunt masculis ideo yia$ticius 1 16 iugiter] in continuum add. r | ad perpetoum in aetemum VM 19 tronsiit Jtf | 20 ista tum Mi statum A P VH l| statura J. | 22 to AinoN H to aition ikf | 23 aaoi A vao V avoi H | lapiaibus] laai enim lapides di- cuntur add. Fabricius | 25 ▲ om, A |* 29 vehementer femidis F Jf | magnis] diebus add. E | 32 quia APVMi quod H COMM. IN VEEG. GEOEG. 1 69—68. 149 gnificat, accLisativo gaudet, ut hoc loco 'sub arcturum', id est circa arcturum, item <;445> aut ubi sub lucem densa inter nubila seae, et sub iioctem cura recursat et item -(III 402> sab lucem esportaut calathia. hoc autem est hm cum iam pluere ; arcturus enim pktviamm et tempestattm (sidus est.) 5 ardurus autem idem arctofylax, quia post u(rsae catidam) locatus sit; idem bootes, quod boves cum ptau(stro agat.) alii Arcadem fuisse fiUum CalUstus et lovis (dicwnt; qui) mm matrem in figuram wsae Jtmonis (ira ^ansfigurakim) veltet ocddere, ambo in caelum (a love translati sunt, et) ille arctiirus, illa Helice dicta. alii (hunc Icarium lo vohmt) esse, qui a pastoribus, quod eos vino tunc (primum reperto) ebrios fecerat, veluti dato venmo ocdsiis (est. ipsius) manu adiecti sunt deletis duobus, quorum (alter totus legt) poiuit 'ijwis officicmt se- getes ne fru^^ms illic'; ex altero hoc ta/nlum 'ne deserat umor karenam'. 68. r£jiiri svspendere pro 'tenuiter suspettdere'. la 3 snb noctem] A. I 6 2 at nbi PH alibi F |[ 3 sub noctem . . . et item rm. PH cura . . . aub Jucem (wi. AV M || 4 calathis] et alitur: arcturue qoi et arctopbilax, id CEt bootes, post ursae caudam locatue, (lUem alii arcadem fniBBe fllium calistoniB et iouis dicunt. qui cum matrera in figuram uraae ira iunoniB tranflfiguratam uellet occidere, ambos a ione in caelum cBse traoBl&tos; ille atctaruB, illa elice dicta. alii hnnc icarum uolont esBe, qui a paBtoribua, quoa vino tunc primum reperto ebrioa fecerat velut dato ueneao, fuerat occiBua. arcturos autem qnod post caudam uree locatuB eit, bootCB qnod bobea oum plauatro agat dictua eat. oritur autem idem arctuma ante :sv \t. octubiia atque exiude pluuie iQuipiont: quod ipee aperiiit dicendo 'bic ateiilem exigauB ne deaerat humor harenam'. arcturam autem pluuiamm et tempeatatum eBse auctorem etiam plautua oeten- dit in rndente cum eundem ipaum dioentem facit {prol. 69) inorepnit hiber- num et fluctua monit mariuoB add. V. Sulco: aratione. lUic: in tflrra pingui. Officiant; aoceaut. idcirco eab pinguiB terra ueriB tempore altiua aranda ne propter terrae fecunditatem laetiB et fnictiferi», frugibua herbae no- ueant simul creacentea, qaue, ai ad tempuB fuerit terra arata, miuores crescunt, aduBtae aole aeatiuo, Eic: uidelicet in sterili terra et iufecunda. et ut Bupra diximus omnia praecepta quae (qui S,) hic ponit ad iilud pertinent 'quid fa- ciat laetaa segetes'. Arenam: tetram qiiae arida est, sicut harena. AlterniB: altematim. 'Idem: agricola add. R. ex kis Sulco id eat aratione; in stetili; Atenam. . .agricola a Stepham edita sunl. idem Vaticani ad 'gub ipsam aretu- r»i»' scholimt edidit. usua esse videtur Parigino 7965, tuius in margine ttaec Bcholia a docto ftoniine scripta exlant. | plueie com Daniel pluere oom- pertum Matvicius pluere coepit eominemoral Burmanmis. malim pluviae in- cipinnt II T archadem X H 8 CaUIetboniB Baniel [ 9 ira Innonia traniifignratam Daniet \ a love tranelati aunt et ego; nam XXI fere litttrae post in caelum evanuefunt in L: ambo a loTe in caelum esBn iranalatoa Daniel Q 10 hunc Ica- rium Toluut ego {XVIII fere litterae post alii evanuerunt in L): Icarum huno volont Saniel \\ 11 quod eoB L: quOB Daniel {| 12 est. ipeiuB Magvicius: X fere Htterae post occiBua evanuerunt tn X. esse* Baniel || kaht L | 13 aiter totua leai .... potnit Daniel; XII fere litterae eEanuerunt in L ] ipaia L et Daniel: illic Comnielinus \ 14 illic L, ut videtw, et Daniel: illis Masvicius. illic ex alteio hoc DerboruM lectio non omnino certa eM || dcBerat edidit Brmiel: deaperat L, ut rat litterae a Daniele, ut videlur, renocatae sinl \\ umo.harenam L || 1& TBSvi. . . snspendere] cf. adnot. crit, ad p. 147 lin. 18 150 SERVn 69. iLLic in terra pingui. officiant noceanty dbsteni. {her- BAE quae) intematae segetem laedunt, mc sterilem in tenni et infecunda: guia si pressius (aratur terra ten)uior, umor ad inferiora (desidet et) . . . por bunt. et ut supra diximos, omnia 5 praecepta, quae comm%moraty ad illud pertinent, quod ait ^l^ quid faciat laetas segetes. 72. {segaem) pro ^otiosum^ ut interdum Jentus ♦ (ces)sanSf ut segnisque secundo defluit amne. . 71. TONSAS NOVALES agros messos. dicimus autem et ^has 10 novales' et ^haec novalia'. proprie novales sunt tunc primum arya proscissa. 72. SITY DYRESCERE CAMPVM ut redeat in yires priores. sane sciendum et Giceronem in dialogis et ceteros philosophos tractare^ non quid debeat fieri, sed quid potissimum fieri. quam rem Yer- 15 gilius nunc sequitur; nam cum dicat multa remedia agromm re- creandorum^ praeponit onmibus intermissionem: unde eam rem fire- quenter iterat. 73. AYT IBI FLAVA SERES M. s. F. si te terrarum cogit an- gustia^ ibi frumenta sere, unde legumina sustulisti: aut si tibi opus so est frumentOy stercora, sparge cinerem vel incende stipulas. ^sidere' modo anno. 8 segnisqae] A. Vui 549 | 9 dicimns. . .noYalia] cf. Non. p. 815, 22 | 10 proprie . . . proscissa] cf. Isid. or. XV 13, 12 1 in terra scilicet pingoi F || hekbak quae Danid | 3 pressiuB aratnr tena tenuior Daniel: praessiaB . . . oior L. ut XX fere litterae ivUer pressins ei nior evanuerint | ad mferiora desidet et sapor bnnt Danielz ad inferiora... por . . .bnnt L {inter inferiora et por, inter por et bunt XJI fere Utterae evo- mimiii^>. forta.ccipiunt magis, quia alibi ait verbenasque premens vescumque pa- paver. 79. ALTERNis FACiLis LABOR redit rursus ad praeceptum, quod scit esse praecipuum, id est ad intermis^onem. arida tan- 15 TVM qtiae sine inter{missione) friictum dare compulsa sunt et ideo *ar ruerunt et exinde siccata sunt 80. PiNGVi Fmo vel umido vel fertili. ^saturar^ autem ^pudeat soW id est non eruiescas sterilem agrum fimo pingui saturare. 81. EFFETOS PEB AGBOS continua fertilitate lassatos, sicut 20 etiam frequenti partu effeta dicitur mulier. cinerem inmvndvm ad discretionem illius, quo utuntur puellae. iactare spargere^ quia sic fit et Jioc est quod dicit ^saturar^, 82. sic QvoQVE etiam per stercoris iactum. reqviescvnt fb- 3 Coelias libro tertio] p. 156, 13 Pet. || 7 plena oblivioms e. q. b.] cf. Isid. or. XVII 9, 31 3 frumenti exseqoantur V || seri avenam ostendit Danidfl 4 et videtur ego, sed yidetur DanieJ 1 secuntur L || non dicat ego: non dicit L dicit non Daniel, dicat non Masvicius \\ 5 respondisse Danieli spondisse L \ 1 lethaeo . . . soporem] Loeteo somno: tartareo infemali pleno obliuionis. nam re uera papauer soporem giguit in homine. nam ceres ioue admonente dicitor cibo papaueris orbitatis oblita, cum iam proserpinam raptam a plutone de infemo recipere non potuisset R, ex his cum . . . potuisset edidit Steplianus [ quod . . . oblivio non edidit Daniel \\ apud inferos scripsi: .p f.ros X> || 8 letheum Xl| animalibus L, correxi || . .liuio L \\ 10 quidam. . .papaver om, Daniel || ac. .piuni Z II 11 u. .cumq: Z || 14 ad intermissionem] altebnis intermissis: subaudi ^agris'. FACILI8 utilis. NE pro 'non'. satvrare recreare et reparare add. Ste^ohcmus, ALTEBNis. . .utilis 6 Begtnensi, reliqua e Parisino 7965 petita Sfmt \\ abida. . .sic- cata sunt om. Daniel p 15 inter ideo et aruerunt octo fere litterae evanuerunt, fortasse et ideo quiete caruerunt jj 17 fertili] fertilis L, sola terras e Parisino add. Stephanus \\ saturare autem . . . saturare om. Daniel \ 18 fumo L, correxi \\ 21 ad] dicit ad E \\ puellae] de quibus cineribus in bucolicis (VIII 101) *fer cineres amarylli foras'. Mutatis foetibus: ut omni anno proferant, sed diuersa: nam eadem ferre semper non possunt, nisi intermittantur add. B, edidit Ste- phanus U iaotabe . . . iactum non edidit Daniel \ 23 stercoris ego: .ter coris L || BEQviEscvNT . . . spemo] et bene 'requiescunt' dixit. nam hoc modo et hac arte non roborantur, sicut intermissione. quam rem rursus repetit dicendo ^nec nuUa gratia e. i. t. litotes figura quod dicit 'nec nuUa' id eet maxima et TIBV8 A. nOD etiam roborantur, quod iuteniiiBsio efficit arationis. quam rem ruraus repetit tliceudo 'nec nulla iaterca est inaratae gratia terrae', id est maxima; iiam Htotea £gura est, ut munera nec Bperno. isaratae non satae, mde est illud <71^ alternis idem tonsas cessare novales. iUii 'inaratae' acdpimt quae est 5 p^ulo pecoribus. fj4 INCENDEEE PKOFViT A. Don agroB, aed ea quae in agria 8unt, id est atipulaa vel quisquiliaa, id est purgamenta terrarum: nam, ut videmua, si in agris, qui incendendi sunt, desint etipulae, aliunde illac nutrimenta portantur iucendii. alii non 'saepe profiiit', 10 sed 'saepe incendere' accipiwnt. 85. ATQVE LEVEM STIPVLAM c. V. F. ecbasis poetica. 'crepi- tantiJnts' tero, sonantibus. 86, SIVE iNDE OCCVLTAS viRES 'inde' id eat ex igni; 'occul- tas' autem arcana quadam ratione celatas. in hoc autem aensu 15 aequitur Heracliti opinionem, qui dicit omnia ex igni procreari, quem nunc terris alimeuta praebere commemorat. 88. EXVDAT iNVTiLia VMOR uove locutuB est; nam non ipse umor, sed terra desudat: unde 'exudat' pro 'desudatur' accipimus. potest ergo exvdare et quod emitiihir et quod emittit acd/pi. ao 89. CAECA EELAXAT SPlRAMENTA breves cayemas, per quaa sudor emanat, quae tenuitate sui non poasunt videri: ergo occulta et latentia. 90. norAs quae ante von fiierant. 92. HE TENVES PLVVIAE aut lentae et penetrabiles: aut epi- 25 theton est aqaarum: sic alibi <^IY 410^ aut in aquas teuues di- I. p. S56, 5 et praecipna. IntereHi: icter alia qnae poanit. Inaratae: intemiMae. B. ex his et praecipna et Iuaratae; intermiasae editiit Slep)iatuu || BEQviEacEirr VM ] 1 etiam AJ.V: enira PHHfi qnod] nisi qaod ^||8 maxima] qnia eat pabnlom pecoribnB add. V\\ 8 terrarum] et alia inntilia concremai-e add. R, edidit Ste- phaitw I 12 haecbasifl P embasia V ) poetioa] uel aaperflna uerbi repetitio: ■ nam «tipniam (J. stipiila) per ae leoitatem Higoincat, uude leuem atipulam uo- camua add. B, edidit Stephanus. in HambuT^ensi ad iT«TE letem «■mrn.iM c, V. F. haec adsefipta sunt Buperflua uerbi lepetitia eat. atipula pec se leuitatem aiguificat unde lenes atipulas uocamua. ttaecbaaia poetica. |{ 14 iude om. VM^ 16 eracliti PVEM || igni PH: igue ALVM || 17 tommemorat] nnvn qiiod fecunditatem impedit add. E, cd. Stephamts {| 18 EXaroJit AL F Q 19 accipimual et Lot iutali aiiisa medardi aild. H || 23 quae prae sui teouitate E H videri] Relaxat; aperit Qua: pro 'per qaae'. Durat: actiuam est bic; dicimus enim et 'duro' et 'dnror'. Hiantea: apertaa et pafenteB add. li, edidit Ste^hamia, e Parisino 7965 duro neutraliter et dureo 7»«! duror addttui. 5 26 et] Bine V || 26 aquamm] aquae enim naturaliSer tennes snnt add. R, edidit Stephanits | di- lapeus AM: delapBuB PL VH SERVn lapsufi abibit. alii 'tejities' inutiles, iminae, macrue, quibus contra- rium pingucs, ut est 01 180) (eMMis ubi argilla. 93, ACRioK pro 'acris', iit iam senior. avt boeeae pene- TRABILE FBIGVS ADVRAT 'adurat' et ad eolem et ad frigua perti- 6 net: nam lano Bermone duo diverBa conclusit, quae tamen uuum effectum habent, nam et frigoris fioia est caioris initium, et Bum- inus calor frigoria est principium: imde quaei unus effectus est et frigoris et caloria. Jioc est quod Graeci dicunt lixpdrijtei,* ia^zviTEs. 94. MViTrn ADEQ ordo 'multum adeo iuvat arva'. rastris 10 et 'hos rastros' dicimus et 'haec rastra'; legimus euim at istos raatros interea depone in Terentio, item rastraque et in- curvi aaevum rubuere ligones. et rastra dicta, quia terram radunt. glebas inertes pigras, uihil creautes. et transit ad aliud praeeeptura. 15 95. viMmEASQVE TRAHiT CBATE8 ad agrorum scilicet exaequa- tionem, crates quam rustici irpiccrn vocant. ivfat vel adiuvai, vel quasi delectat. 96. PLAVA CERE8 AiTo KEQViQVAM s. 0. 'flava' dicitur propter aristarum colorem in maturitate. et 'Cerea' nomen est, quod in 20 polyayllabia in nominativo aingulari producit ultimam, cum in obli- quis corripiat. 'alto' aiitem 'Olympo' aut poetice dictum, de caelo illi favere Cerercm: aut vere altam segetem esse, non palets tantum inanem, < sed gravem frumento: nam ideo 'flava Ceres'. neqve neqviqvam id est nou !'ine causa: nam semper duae uegativae unam con£rma- 26 tivam faciunt: unde male quidam locum iUum legunt iu Terentio pater adest, eave ne te tristem sentiat — si enim hoc est, 3 iam seniorl A. VI 304 j i Adurat. . .et oalc.ri8l of. Don. ad Ter. Bun. I 3, 4 efc laid. or. XIII 10, 8 || 10 et hos raatros. . .ligoaes] cf. Non. p, 223, B || 11 id Terentio] Heautontim. I 1,36 || rastraque] Stat. Theb. 111 589 12 et rastra . . .rudnnt] ef. laid. or. SX 14, G [| 25 in Terentio] Andr. II 3, 28 1 abibit] Eapidi: feruidi et ardentis. Acriotr ualidior. Boreae: nenti aquilonia. Penetrabile fcigua: qnod omnia penetrat add. B, ed. Stephanas \\ 6 frigoria fini^ frigus M H BummuBl i. e. nltimna BUpr. vers. m. || 8 calona] AdeO: > ualde add. S, edidit StephamiS y aseDZYjxoe BatUcl \\ 9 guae ad nAETBts adaeripta sunt post Bchaliwn ad viuineasqvk t. u. coUocata exhibent A PL J 10 dicimus □GOHo:coN et baec X || ad istoe APL \\ 11 et ofit. i. | incuruua aenum A iacur~ uis aeqnnm B [ 13 rubere PH U legionea AH ligionea L |{ 13 schoiiwn ad Qi.sniB iNEBTBB post 6» guac ad viMiNEAHevE T. c. pertinent habet S \\ et. . .prae- ceptmu om. S \\ 15 l^bates] inatrnmenta luBtica add. S, edidii Fabricius | ex- aequationem] et hic tranait ad aliud praeceptum add. S, edidit Stephamte J 16 irpicem ego: ispicem L Ljpicem Daniel Byrpicem Commdinm || 18 piopter aiietarum coloiem in maturitate LV: prapti.-r ariataiuoi matuiitatem APE MR I 21 cotripiat] ii,To de alto e Pariaino 7965 add. Stephawte \\ 'alto' autem 'Olympo'. . .'flaua Ceiea' posf matuiitate hab. i |j 23 neqvb om. AV ^ 24 id efifcl non eBt i/ H unnm coufiimatiuum P 1 SG locum illum om. .A | 86 netemtem A}\e&t om. V COMM. IN VERG. GEOEG. I 93—100. 155 dicit, vide ut te triatem esae sentiat: quod proeedere minime potest — sed ita legeudum et^t cave te triatein esse sentiat. nam et 'ae' et 'cave' prohibeutia est. 97. ET QVi PMoscisso QVAE s. A. T. pTopria voce wstts est: cutn mim primo agri arcmiar, qiiando dtm sunt, proseindi dicuntur; cum 6 ilermtta; obfringi; cum tertiantur, Urari. qvae svscitat asqvorb TERGA idestvertit. et proprie 'sttscitat', quia iaeent inexerdti. 'terga' autem superficiem, ut ffomerus vatra fraAaautje. qvae svsCitat AEQVORE TER6A id est terram, quaoi araverit. 98. KVESVS ra OBLiQVVM VEHSO p. A. scilicet autumnali tem- 10 pore, quo iam cum aemiuibus aratur. nam hoc praecipit, ut cum deniio aramus, tanc per obHquom aratra ducamua; nemo enim uno tempore bis arat. 99. EXERCETQyE FKEovEifs guidam 'exercet' pro 'Iractat' accipiunt, w( ferrum exercebant vasto c. i. a. 'frequens' autem pro 'fre- 15 quenter'. atqve impebat arvis id est ut tantum ferant, quan- tum ipae desiderat. et hoc eat, quod ait supra -(47^ votia re- spondet avari agricolne. alii Catque imperat arvis') ne I3>eritis ferant quae volunt, sed qmd fuerit satum, tradunt. 100. VMIDA SOLSTITIA ATQVE HIEME8 OEATE 8ERENA8 A. benc 20 ad votwn se transtulit: neqite enim rusticus aliud potest hic facere nisi optare. ttam duo sunt solstitia: unum aestivum vm. &i. luliarum die, quo tempore remeare aol ad inferiores incipit circulos, et aliud biemale Vlil. Kt. lanuariarum die, quo tempore aol altiorea iocipit circulos petere: uude hiemalis solstitii dies miuimus, aicut aestivi 26 ( iuveuitur. videtur ergo coatrarium esae quod dicit, optate 4 cum enim. . .dienntur] cf. Isid. or. XVII 2, 5 | 8 Homerua] II. II 1 15 fernim] A. VIII 424 8 22 duo aunt aoUtitia . . . invenitur] esscr. laid. oi 34, 2 1 ut teriatem A ut te nou triatem. K {| 2 oaae te tristem ease aentiftt L: cauc teristem (te triatem M) eeiitiat AM caue tristem Bentiat P cane ut te triatem sentiat V caue ne te triateTa aeatiat S | BentiatJ ei euiui hoc est dicit uide na triatem sentiat add. Pli nic enira hoc est dictnin add. V ai enim hoc eat, dicit uide add. B || 3 prohibentia est] Spectat: rcBpicit. ProsciBso: amto. SuBcitat: facit tonc quando arat. Aeqnore: campo. Terga: terram quam arauerit et aulcoa ipijiun arationie add. S. ex his Spectat: lespioit edidit Ste- p.'tanuii 8 ocaaccHo L (i swpr. vers. P. Dantel) || avAE. . .araverit om. i || 9 ara,- uerifl V\\ 10 scilicet. . .aratur] hoc flt auctumnali tenipore quando campoB qni Beminanduii est rursus aratur .R [ II quo] com M\\ praecepit M\\ cum om. Y \\ 18 alii.-.tTfldunt] senientia schilii haee est: alii 'titque imperat aTvis' verba sic vobuit intellegi, ut agricola arva iubere dicatur, mm id ferre guod ipsa velini, sed id quod satitm fuerit. \\ 19 tradant Mmvicius 11 20 Hamida Bolaticia: aestik- tem plnuiiii tomperatam. Orate; optate ut siut It \\ 21 aliut L \\ 22 duo] quia duo PE [ nnum] est add. V | yin,] i"" V (mo add. v) || U hiemnale P \\ vni.] xu° F (mo ti) II 26 hiemnalie F || miuimuB] est add. S \ Se ergo] twro S J 156 SERvn pluvias per solstitia et per hiemem serenitatem^ cum, ut diximus, unum aestivum sit et aliud hiemale solstitium. sed sciendum; modo annum in quattuor partes esse divisum: in duo solstitia et duo aequinoctia^ unum vemale et aliud autumnale, quae Graeci bftjiiS' 5 Qiag vocant — sunt autem haec viii. Kt. aprilium et vni. Kt. octo- brium die — : qui annus olim in duas tantum partes diyidebatur, hoc est in aestivum et hiemale solstitium^ in duo hemisphaeria: ut intellegamus omnia eum tempora voluisse complecti. nam,hoc di- cit: optandum rusticis^ ut autumnali et hiemali tempore sit sereni- 10 tas — quae duo tempora pro uno habebantur secundum hemicyclii rationem, ut diximus, — vernali vero et aestivo tempore ut sint pluviae, quae et ipsa duo tempora pro uno erant. tamen si dili- genter attendamus, poetica licentia est usus^ ut pluralem numerum pro singulari poneret: nam ^solstitia' pro solstitio et 'hiemes' pro 15 hieme posuit. dicit autem, optanda haec quae per naturam*non sunt, quo possit utriusque temporis asperitas mitigari, et aestatis calor pluviis, et frigus hiemis serenitatis tepore. sane guidam ^umida solstitia atque hiemes orate serenas^ pro hiemali tanium solr stitio accipiunt, hoc est ea solstitia, quae umida hibemi temporis ra- 20 tione^se necesse est — nam aestatis solstitia umida esse non possunt—, ut sub una significatione dictum sit ^umida solstitia atque hiemes': quod ostendunt stibsequentia ^hibemo laetissima pulvere farra^ ; neque enim aliquid de aestatis solstitio vel tempore memoravit sed verior ex- positio Iwc Jiabet: ^umida solstitia atque hiemes orate serenas agricolae^ 25 non quod umida esse debeant, sed \imida solstitia' epitheton hiemis est, et modo lioc dicit: solstitia illa, quae umida sunt naturalit&r^ id est hiberna, o agricolae, et hiemes serenas orate: nisi enim serenum cae- lum fueritj nec seri poterit nec arari, ut ipse dixit in sequmti ^hibemo Imtissima pulvere farra^; nisi enim serenum fuerit, pulvis e terra fe- 30 vari non poterit ergo hoc dicit: solstitia hibema et non solum sol- stitia, id est solstitiorum sola tempora, sed omnes hiemes serenas optandas, 101. HiBERNO PVLVERE hibema serenitate, eo quod nimia se- 3 et dao aequinoctia. . .in duo hemisphaeria] exscr. Isid. or. V 34, 8 2 hiemnale P p 3 in ante duo om. V \\ 4 graecia A \\ icHifEPiAc L: bic . . . PIAC A KICNAAEPIAC P KlCHMEPIAC VH KIHMKFAC 3f || 5 6t« Vm.] XII. V || 00 tubris F|| 6 qui] qnia V et Isidorus || 7 et in hiemale VM et hiemnale P\_ in duo] et in duo LV id est in duo a || emis fieria A emii«feria PLH emi- speria VM || 9 hiemmali P \\ 10 duo om, L || alebantur V \\ emicydii A hemi- clyci P emicicli V emyclii H emyciclii 3f || 11 et] pro L \\ 17 tepore Vai j tempore reliqui || 25 epithethon L cenitas pulTerem creat. et esi carmen msHcomm antiquinn kiherno pulvere verno luto grandia farra, camille, metes. camilltts adulesceiis est. 102. LAETVS AGER hiberno scilicet sereno: quia ubi hoe con- tigerit, ne haec quidem loca, quae fertUia sunt, ut est Moesia et Gar- b gara, qttae dictitrus est in sequentibus, certent atm illo proventu. NTLLO TANTVM SE MOEaiA CVLTV lACTAT constat quidem Moesiam circa culttirani ease diligentem; sed uon ei cultus suus tantum pro- deat, quantum hiberna serenitaa et umidum solstitium. Mjsia autem jirovincia eat Thraciarum, vicina Scythiae, Moeaia vero civitaa Phry- lo giae, haud longe a Troia, quam magis debemus aecipere propter Gargara, raontes Phrygioa, unde apparet et in Asia esse regionem, guae Moesia dicatur. sane Gargara multi auctores Graeci, sieut Se- renus Sammonicus tradit, altitudinem Idae montis et per hoc dbusive omnes summitates montium Gargara appellant: esse etiam Gargara 15 mitatem in radidbus Idae montis in promnda Mocsia Asiae, quam constat naturaliter uliginosam et ob hoc frugum feracem in tantum, ut mulU poetae Graeci Ga/rgara abnsive pro cuiusvis rei multiiudine vel copia posuerint. ergo potest et kic sensus esse, ut sit: cum ea sit anni temperies, ut kien^s serena sit et solstttitm umidum, frucUts optime 20 provenire; haec mtem adeo esse agris necessaria, ut sine his ne illi guidem feeundissimi Moesiae agri re^nsuri sint opinioni fertilitatis, guae de kis habetur. 'Moesia cultu' autem ideo addidit, tamqu(m di- ciret: omnis seges, quae tempestivos umores habuerit, aequabit fecundi- tati arvorum Moesiorum, guae propterea, gttod non guaerant solstUiales as imbres, sed naturali et proprio «nwwe laetentur, maximum et praeei- puum cidtum kaheant, unde ita uj^es ihi fructus proveniant, ut fecun- ditatem agrorum suorum etiam Gargara ipsa mirentur. 1 et eat. , .metea] cf. UB.ciDb. Sat. T SO, IS | 12 unde apparet . . . Gnrgara ipsa mirentni] cf. Macrob. Sat, T 20, 1 — 17 I, eorr. Daftiel || i aereno] et sereao A. Moeaia: cini- E TiNTTll A VM\\ KOEaiA PL: HEBU A UOBIA H UrBIA m A (maeaiam a) myaiam JPM mesiani V mosiam H\\ 9 Mjaii PHM: talsia, V mesia A moeaia L |[ 10 Moeaia PEML: meria A V B Phrjgiae] mesia V [ 15 appellaateB ae etiam L, corr. Masvicius || 17 fe- rarem X || 19 ergo potesj. et bic senBUB ease e. q. s.] cum his cofnentiunt quae VaticaniiS jjost et non ana poma (p. 15S, 3) habet eat et alter aenans; cum ea sit anni temperies, nt hiempe eerena eit et solstitinm humidnm, fructna optime ptonenire et adeo haec ease agris neceBBariu., ut aine hia nec mi«iae qnidem nec gargaroTUin agi'i, cuUuiae [sint] feracitate landabilea, reBponsnri siat opi- nioDi, qnae de eia habetur. eat autem misia regio aaiae circa ciliciam, frn- gttm ferax, qnae nnllo cultu tantnm se iactat, id est glotiatur, qnantum si neiiiat aerena hiemps et aolatitinm humiilura {| 20 ut Masvieitts: et L \\ Sl adeo JJonieZ: ideo L U 33 hokbu ovi.tv culta Daitticl \ 27 habeant unde scripsi: ha- beanT (t. e. haheantur) et J> habeant et Vaniel 168 SERVU 103. MiBANTVB GARGARA phantasia est poetica rei inanimali sensum dare: sic alibi ^I 82]> mirataque novas frondes et non sua poma. sane Rubellitis Blandus et Quadrigarius historici dicunt Garganm flumen vocari in finibus Thurinis; fuisse et oppidum 5 mediocre, quod Garga nunc vicus est, quem Troes obscuri centum quin- quafjinta ignoto et incerto duce insederunt, scilicet nomine a vertice Idaeo translato, a quo civitas etiam in finibus Troicis Gargara ap- twllatur. 104. oviD DiCAM oratorium schetna quaedam recusare, quasi non 10 sufficiant matiriae, deinde refcrre. ct quid dicam, quemadmodum nmU arva qui insequitur. GOMMINVS a. i. statim, sine intermissione. non est ayo ^ex propinqm\ qui significattts frequentissimus est in cis- alpim Gallia; vulgo eni$n dicunt ^veuio ad eum, sed comminus*: unde Vcpyilius magis patriam consuetudinefn videtur secutus. veteres enim 15 noH in tempore, scd in loco ^conminus' ponebant, id est iuxta, ut est ^lll 374> comminus obtruncant ferro: cui contrarium est^eminus^, iii est longe. 105. MAL£ PiNGVis non pingois^ id est sterilis: nam ^maie' apud Vergilium saepe pro ^non^ sigfiificat, ut male sana sororem. ao KViT autem evertit, dissipat: nam modo agentis est, ut una eurns- que notusque ruunt: nam aliter dictum est ruit alto a cul- mine Troia, 100. D£INDE SATis FLVVIVM INDVCIT post commemoratam ge- ueralem agriculturam transit ail species et culturas venientes ex :S5 tempore: nam arare^ cinerem iacere, incendere aetemum est; inri- gare autem nounisi nimiae siccitatis est, sicut siccare etiam aat ex magnis pluviis aut ex duminis eruptione compellimur. SATIS segetibuSy agris satis, id est stminatis: nam participium est. Ri- vos^VK SEQVENTES iuges, aut saHiturixs: aut certe rivorum est epi- 30 thetoUy qiua qua dujceris ;fequuntur. S KuWlUus Rlandus et Qaadri«arius^ p. 336 . 4 Pet. ] 19 nude aana] A. IV S I ^> Kait . . . di^ipat ; of. Nojdl (v 5>0^ 10 | uaa> A. 1 S5 ] 21 rmtj A. 1 iiAKGjLUk] et moesia et ^rar^pikn ;ftd unam prouiatiam pertinent mdd, B iuauimtitde ctUifo \ 'i dane' uc mon:e:5 dicant minui doa. JS | mirataqne PHV ML: mir;fttasqui' .1 J -4 fui^s^ et xripifi: tuisset L m illad fuiase Masncim* \ 5 v^uemj zxp^ctMw quod | * ideo L j 10 sutliciant ^'rs^: sul^ciat Z | 11 ia> termi$:?:ouei lu$«>^ui:ur: pnMeiiuitur et uou sinit q*a:e^'er« oiiJ. i?. idkiii :SU^ }>kt»Ht^ I i:i v^ui siguuicatu*" «. e. '^j^im. am^ iHicrmiiSujH^^ | 13 Tahde Jliuri- OMj^. ''.rtijkf^te m,*e priucipium H | 30 dax«rit X. corr. JKomcMtf 107. EXVSTVS AGER scilicet aeBtatis calore. MOKIBntibys HERBI8 aeciindum Pythagorieos, qui dicunt oniiie quod crescit ani- 1 habere: unde est atque interfice messeH. 108. BCCE SVPERCILIO id eat es inproviso. 'supercilfo' autem altitudiae, snmmitate terrarum. alii 'supercilia' loca m tn rasurd) uam ideo ait elinoui (cliuc cttpr. vers. P.Dattiel) L. es^ectalur et 'eupercilium' simpliciter pro edito loco e. q. s. I 11 et ante hodieqae om. Daniel || 14 barinQlaij L, gwiiiiqiiam et bari- nnlcia legere possis \\ itAvcva. , . detrita] Raucum: eonorum hic, Leuia: lubrica detrita nitida. Murmur: EOnitum. noa aolum utilitati haiic rem dicit esae eed etiam noluptati. Ciet: ef&ciet E \\ 16 vero aupr. tsers. add. l \\ limpidB, post lu- brica supr. vers. add. v \ nitida detrita om. A \ 16 baUitionibuB] qba buUitioni- bna A qbedam ebullitionibuB a ebullitioniboa vulgo \ aquae .^ ^ || 19 defla- xerint M \ calori.' otn. L. a caiore Lion t Guelferbytnno I, u( videtur || acata- rire FH Bcatere R Q dicnntnr] et ecatebta femininum aidd. S \\ 21 rusticnB Bcilicet] haee verba in Lemoviemsi sctiolium ad f, 118 adscriptum seguilur U 82 Qvml Bubaudi 'de illo diceudum est' aut 'qnantum illi prodeat' add. S, edidit Stephamts \\ 23 antcm] enim F ) 36 Virgo] tenene add. HM. ef. Oio. de nat. 160 SERVII utrumque numerum, a neutro vero raro, et tantum singularem in- veniri: nam pluralis nusquam lectus est. et ^quid' id est ^quid dir cam quantmn iuvet arva^, 112." LVXVRIEM SEGETVM bene Muxuriem', ut ostendat rem 6 superfluam et nocituram, nisi amputetur. [officere] et T)ene luxuriem pascit, non segetem, sane ^luxuriem' iuxta antiquos multi dictum pu- tant, cum ^luxuria' dicatur. 113. CVM PRiMVM SVLCOS AEQVANT SATA seminata, hoc est cum adhuc herbae sunt tenerae, id est cum operiunt sulcos herbae, hoc est 10 antequam cogantur in culmos. et per ista tempus ostendit et est Vergilii hoc hemistichion unum de invictis. qviqve palvdis et hic Huvat arva' subaudiendum. 114. DEDVCIT siccat, detrahit: sic paulo post <269> rivos deducere nulla religio vetuit, id est siccare. bibvla harena 16 quia omnis harena bibula est 115. iNCERTis si MENSiBVS inoportunis. incerti autem menses sunt veris vel autumni: nam et hiemis certum est frigus^ et aestatis certus est calor. quidam incertos menses pro quibuscumque, qui ad- ferant variam tempestatem,^ accipiunt. 20 116. ExiT exire proprie dicuntur flumina^ ctim abundant extra ripas, ut cum spumeus amnis exit obdvcto limo superlito, superfuso. late valde ac multum, id est per plurimum spatium. 117. VNBE ex quo vel ob quam rem. tepido vmore stanti, noxio, inutili. vel hoc est Hncertis mensibus^; videtur enim de aestate 26 dicere ^tepido umore^. lacvnae autem sunt fossae, in quibus aqua stare consuevit, id est quasi lacus minores. 118. NEC TAMEN HAEC CVM siNT H. B. L. ordo est ^nec tamen nihil inprobus anser Strymoniaeque grms et amaris intiba fibris offi- 4 bene. . .ampatetnr] cf. Non. p. 339, 32 || 21 cum spameas] A. 11 496 deor. II 42, 110 ^spicum inlustre tenens aplendenti corpore Virgo* || 1 raro et om. Lf et om. M || 2 nam plarali namqaam iectam est L H lectns est] Culmas: conionctio spicoram add. M. cyiiMYS ianctio spicarum edidit Stephanus || 6 of- ficere seclusi \\ 11 sane hoc emistychiam aergilii anam dein aictis est L || emi- sticon A emistichion PHM emisthicion V \\ inuictis] indnctis coni. Peerl- kamp Mnemos. X j). 121 8^. sed cf. Burmanni adnotatio. Depascit: detnincat et depasci facit. Cum primnm s. e. s.: sai aeqaalitate operiant salcos add. It\\ et. . .sabaadiendnm maiusculis litteris scripta in Lemovicensii 13 siccat] dimo- aet siccat E \\ triuos L Qaos Daniel \\ 14 siccare] Praesertim: maxime prae- cipae add. B, edidit Stephanus [| 17 vel] om. H, et exemplaria impressa plera- gue D aestas P || 18 calor] aens aero et aactamni nnnc frigns nanc calor est add. B, edidit Stephanus g 21 exiit L \\ snper litas L (saper lito P. Daniel) | 22 superfaso] Tenet: occupat et operit. Vnde: de huiuscemodi inandatione amnis add. 2^ II 23 stante M \\ 24 inutili] tince deflaenti add. B. fort. noc deflnenti {| 26 autem sant om. L\m qnibus coUecta aqaa B et Stephanus || 28 strymoniae- qaae L || ofHciant om. AH t umhra nocet. et hoc dicit: licet haec omnia, quae dixi, araodo sint experti et bomiiium et boum laborea, taunin sunt ad- huc aliqua quae obsimt, nisi provideris, ut avea absint et umbra arborum. 119. INPROBVS ANSER insatiabilis , nulli probandua. et dicit 5 anseres agrestes. 120. STRTMONiAEQVE GEVES Thraciae, 3. fluvio vcl Incu fStry- moue, 51(1 fuU circa Amjihipolim civitalem. et amaris intiba FiBRis ut etiam Donatns dicit, male quidam intibam avem quan' amari iecoris accipiunt: nam iutiba dicit cichorea, qaorum ra- lO dices multae et tenues ambiunt aegetes et necant. 'fibris' autem abusivG ait, quod radicea intibortim hae atque illac decurrant, ut fibrae per iecur, id est venae quaedam et nervi. alii fbras proprie dicunt rei atiusqite esrlremitales, sicut Cicero in Gahinium fihrae cin- einnorum madcntes et in Ttisailanis '(JH 6, 13> bo« solum ra- 15 ntos amputare miseriarum, sed omnes radicum fihras evellere. vnde et ioaneris extremac parles fihrae a nonnullis apiiellantur. iene ergo Vergilius intiborttm vel radicum vel foliorum cxtremitates fihras dixit. alii fibras Jierhas ads&^unt, ut Niifidius commentario grammor licali ^oQ^ij (herba). sed antea fibra dicta cst, ut nunc etiam 20 rustici dicnnt. potest ergo hic 'fhris' pro kerhis accqii, quando ipsa intihus herhae species est. amaris nocentibua, ut hostis amare. 121. AVT VHBRA NOCET ut nocent et frogibus umbrae, 122. H^iT F.4CII.S.V ESS£ viAM rattonem (i{'&odov. 25 123. MOViT AGROS CVRis ACVENS M. c. dicturus est lovem fe; cisse multa, quae possunt in vituperationem veiiire: efc ea hoc co- lore defendit, quo dicat voluisse eum ingenium mortalibua ex ne- 13 alii...fibraB dixil] cf. iBid. PisoDem XI 26 J 22 hostisj A. X 900 || 34 XI 1 126 II U Cicero in GaliiQiam} i int] bnc, X 7G 3 ut . . . arbOTuni] gcilicet ne avee obsint ant umbrae aibjruin Fabricius\l et M: ot ALV aut PH \ umhrae V \\ 6 et] aut M T qhaveb Z | 8 fnit JUaevieius: Buiit L \\ anfipolim Ij {| 9 ut etiam om. L | intiba F iatybiikm M \\ avem] partem FB 10 intibia, M \ dicitur A.P\ cichorea] cicorea ALM chico- re//// /' (ohieerea f'« marg. p) cicoreaa V hiecocea S. herbas quasdam neias B, \nde cicorea, herhas quasdam noiias Steplumus \ qnarum libri, correiri Q 11 ambinntl^et quia ambinnt F || 13 decurraut] decnrruut AM ducant uel de- carTaDt B || 13 etj ac i || propriaa L || 14 madentes cbcinnorum fimhiiae Cice- ronis libri || IG miseriaru L, Bcd u in rat. f || 17 iocineriB L. cf. Neiie Formenl. 1' p. 56089- II estreme L \ IQ fibraB om. I>aniel\iO ^^oesB L || herba inseruit Gmm^iHttt. cf. Salmasim exereit, Plin. p. 280 1). j 23 amare] Officiuat: ob- Bnnt iopedinnt ndd. R || 2* umbrae] Pater ipse: iuppiter. Hand facitem: non facitem, Viam: rationem et artem culeudL iM. B (Viam. . .cotandi edidit Ste- jAonus l 25 avt X || ueoivos L y 27 multiil tam ranltii VM iam mnlta H \\ 28 quo] qnod vulgo SBrrli oomm. Vol. 111, Faac. I. 1 1 162 SERVII cessitate praestare^ ne torperent otio, quod ex rerum abundantia procreatur. et ^movit agros' tamqtiam ipse colat agroSy ut ille colit terras: vel ^movif id est iussit colij ut est si non quaerit, nullus di- xeris, ut ipse alihi <(IV 515> nulla Venus, non ulli animum flexere h.; tale est et nihil mea carmina curas pro ^nm mras*^ svBiGEBANT ccmficiebant, domahanty mollibant ac per hoc coUbant. 15 126. LiMiTE terminOy ut limes agro positus, ne signare QviDEM ^signare^ notare, propterea quod, cum agri colonis dividerentur, fossa ducebatur ah oriente ad occidentem, qtme cardo nuncupdbatur^ et alia de septentrione ad meridiem, qui decimanus limes vocdbatur, et alii minores erant in obliqnum discretiy qui lineares appelldbantur et 20 agros per centurias sive per iugera divisos coercebant. 127. IN MEDIVM QVAEREBANT in commune, id est in publicumy ut ipse alibi consulite in medium. ipsa tellvs Hpsa^ ultro, sponte sua, ut ipsae lacte domum. 128. OMNIA LiBERivs quia supra ait <99> atque imperat 25 arvis. alii Hiberius^ pro Hiberalius* accipiunt. 2 ille] buc. III 61 || 5 nam veternum . . . v^^ot^] cf. Don. ad Ter. Eun. IV 4, 21 II 10 vetuate . . . significat] cf. Don. ad Ter. Eun. II 1, 10 || 13 niliil] buc. II 6 II 15 limes] A. XII 898 || 16 propterea quod e. q. s.] cf. Isid. or. XV 14,4' 22 couBulite] A. XI 335 || 23 ipsae] buc. IV 21 2 procreatur] Acuens: exercens add. B, edidit Stephanus || 5 veterno pi- gritia otio . . . metuo. veternus autem dicitur e. q. s. L \\ uetemum libri: ue- temuB vulgo || dicitur] est B || intercutis VML \\ 6 id est om. H || Yapuj

taetri primordia viri. nonnumqwim pro foetore 2>onUur 'virus', ut apud LudHum anseris herbilis virus. jbdidit aut 'ad' lAundatj aut 'addidit', quia habebant ante nonnihil veneni. atxis modo noxiis, id est ad ienebras et mortem mittentibtis. lo 130. FRAEBARiQfE i.rpos lyssiT utnm ut ipsi praedas faciant, an ut ipsi capiantur? posrvsfoyE movsri veni^ scilicet: Cicero mare movetur ventis, ne putescttt. 131. laELiAiifE DEcrssiT F. qula est opinio, fluxisse arbor^ms melUt. IGNBMQVE itEMOviT non sustulit, non extinxit, sed oceuluit: unde 15 est quaerit para semina flammae abstrusa in venis ailicis. 133, rT rARiAs vsrs 'usiis' ^ aetQa: ut am opus r^us csset, excogitarentur artes, per quas invenirenkir. meditahdo ah agente est, id est dum meditatwr. extvndeeet studioae reperiret et coleret, 20 134, PAVLATiii epitlteton artium est. frvmenti iierbam pe- riphrasis aegetis, nt nec graminis attigit herbam. ovaereket id est ipse usus. et 'quaererct', qmsi adhuc quod non esset, id est quasi intiis in sulcis quaereret, 135, VT siLicis VExis proprie dictam: Quadriffarius quarto inter 25 venas saxi. abstrvsvm latentem et quasi divinitas (disconditum. et koc est guod dixit 'ignemque removit'. sane 'tdtsconditum' dicitur, B aane viruH . . . primordia ?iri] of. SBrvii [Sert{ii] conini. in Don. p. 433, 26 K. II 7 apnd Luciliam] V r. 19 p. 27 Muell. || 12 Cicero] vol IV p. 1069, 31 Orell. I 16 qnaerit] A. Vt 6 || IB Extuodevet . , . coleretj ef. Non. p. 1(12, 14 || 22 □ec gra.minis'] buc. V 26 || 25 Quailrigarius ixaarto] p. 223, 6 Pet. || 27 eajte . . . cOQsum] cf. laid, ditf. verb. 9 Eeruinnt add. R, edidit Stephanus sic: bene. tDtjc enim libere c, b. ferebant: nunc a,utem i. a. p. I. caltnrae Beruinut || 2 bene om. A \ 3 idem eet] Spr]ien- tibas addidit atria: tamqnam innoxii ant« fnerint aerpentea. atria autem nigria; nam uenenum nigraio est adi. R%h hoc uiruB et hoc iiirim o uirna 'Pli hoa uiraa o airos boc uinii F boc uima o uiruH M \ G hiiiua] hocuins Jf , um. Y. boc niruH buius uiri Stepkanus \\ 7 faetere L (faetore P, Daniel) \ 8 herbili' MuelUrus [| 'ad' om. Dnniet |] 11 ad v. 130 i^ontumque moneri: mare eiuadare et pericula nauigantibna facere J{ || 12 nenti L (uentia P. Daniel) J 11 fluriBHe ae arboribns L |j 15 non peaitiin Hiiatiilit 7:ulgo || occnlit APL Q IG ailicia] Paa- Him: abnndanter nbique, Biuia: fluminibna add. £, edidit Stephanwn || 17 s iTEipa L I 19 repperitet LM || 20 coleret] salcia antem arationibua add. £ J 2S eaaed L | 25 proprjae L \\ 2il scholium ad AiiflTBvsvu aiiKTtptum haud * 164 SEEVU non ^absconsum\ quia ^conditum^ facit, non ^consum\ excfderet diceret, hoc est usus ipse. 136. yiLNos arboris species, et per hoc lintres fluviales ostendit. FLVvii id est qui in fluviis navigant. sensere cjvatas hoc est quod 5 ait ^paulatim^. 137. NAVITA pro ^nauta', sicnt ^Mavors* pro ^Mars'. stellis hic pro sideribtiSf quae plures in se stellas habent nvheros et NOMINA FECIT ^numeros' aut currendi modos, id est ortus et occa- sns — quod si est, quasi rem philosophomm praetermisit; nam tan- 10 tum de nomiuibus dicit, ut ^PIiadas, Hjadas': aut certe re vera ait ^numeros'. nam Bipparchus scripsit de signis et commemoravit etiam, unumquodque signum quot claras, quot secundae lucis, quot obscuras stellas habeat: secundum quod bene memoratis signis, quasi notum, stellarum numerum praetermisit. aut ^numeros^, quia 15 septentrionem dicimus. ^nomina fecit^ vero notamina: Plautus in Me- naechmis iuventus fecit nomen peniculo mihi. 138. PLEIADAS signum est ante genu tauri, quod Graeci vfiov dicunty id est petimen. Quidam atUem non omnium boum vfiov, sed eorum tantum, qui sunty ita ut Cyprii, gibberi, sicut Aristotdes quo- 20 que referty sed et gibber ipsum vfiov nominai. sed pleiades ortu suo primae navigationis tempus ostendunt: unde graece pleiades dicun- tur a^b roi) nkieiv, latine vergiliae a vemi temporis significatione, quo oriuntur: vel quod Pliones et Atlantis filiae sint sunt autem septem: TaygetCy AlcyonCy Celaeno, Sterope, Merope, {Maia^ Electray 25 quae exdsum llium dolens, lucere desiit. quidam Meropen volunt non apparere, vdut erubescentem, quod sola e sororibus cum Sisypho mor- 17 signiim est e. q. s.] cum Servianis cf. Isid. or. III 70, 12 sq. | 19 Ari- stoteles] cf. hist. anim. p. 499, 13 B. 3 lyntres Z | 6 mabors V || scholium ad stelus adscriptum om. Daniel | 9 quasi pbilosophornm praetermisit sectam F|| 10 yadas Fjlfj 11 ipparthna A ipparcns P ippharcus H ipparchus ilf || 12 quod claras PmL I quod secnn- dae PL || quod obscuras L \\ 13 commemoratis F3f || 14 praetermisit] et in eo quod dicit, nautam stellis numeros et nomina fecisse, significat, necessitate quaerendarum rerum (necessariu i^), quae ante sponte sua cunctis prouenie- bant, homines nauigandi peritiam et studium repperisse. et ez eo qnod se- quitur id quod praecedit ostendit: nauigandi quippe peritiam sequitur studinm motus et rationes siderum cognoscendi propter casus (tempestatem Stephanus) maris et uentorum motus add. M, edidit Stephanus || 15 numina L | menechmis i 1 16 paeniculo L \\ 17 pleiadas L tliadas APHM phiadas F| genu APH: genua Fifi || ybon i || 17 ybon J^ || 19 gibberi scripgi: gibberes £ || 20 ybon L H epliades X H 21 ostendit Serviani lihri \\ greci F || pleiades AM: pliadas PH plelades F pliades L || dicuntur] om. F, dicunt jfaT || 22 ttakein P: uAEEin A AaEEiN F NEiN H TiaEEiN M uaEEiu L II latino a || nirgiliae AVHM (uergiliae am) || 23 atlantes X || 24 trygete L \\ arcyone L \\ celaenis L | Maia om. L, add. Masvidus || 25 Ilium Masvidus: iilium L || Meropen Masvicius: steropen L \\ 26 apparare L (apparire P. Daniel) i conctibHerit. nr.^DAS hjiideB aiguiini est et in fronte tauri, qttod ortti suo efficit pluvias, unde stellae ipsae hjades vocantur , quas Latini exinde suculas appellaveruiit. alii liijadas a pords, quas Graeci {tag dicimt, a nobis sues appellantur, non a pluviis, quas itzovg vocant, dictas accipimt: nam ideo et suculas dici 6 a suUius. hae smd in fronte tauri, in formatn T litterae, unde etiam hyadas dici vohmi. has alii septem, alii quinque dicunt kis nominibus: Fytko, Synecho, Baceho, Cardie, Niseis. claeamqve lycaonis AECTON Helieeu dicit, id est maiorem septentrionem: nam minor cynosura dieitur. 'Lycaonis' autem subaudis 'filiam', ut Deiphobe 10 Glauci. Lycaon eaim, rex Arcadiae, habuit filiam Callisto: quam cum vitiassct luppiter, luuo in ursam convertit et postea luppiter miaeratua in signum septentrionis. ^claram' ergo notam, ut tuus o clarissime frater Pandare: vcl quia non occidit, ideo 'daram': vel quia ilta alia obscurior est. 16 139. TVM LAQVEIS CAVTARE FBRAS ET FALLERE VI3C0 INVBN- TVM E. ju. c c. s. 'capiarc' occtipare velle. et unua senaua est divisus interpositione alteriua: nam 'laqueia feraa captare' ad venationem pertinet, id eat inlaqneare feras incurvatis arboribus; 'fallere viaco' ad aueupiuoi; item ad veiiationem 'et magnoa canibus circumdare 20 saltus', male auteni de aucupio quidam hoc respuunt, fcotum refe- reutea ad venatiouem, et dicunt, 'fallerc visco' pro visceratione poaitum; conslat enim luparios caruibua tinetis veneuo lupos necare. quod ideo non procedit, quia 'hoc viscum liuius visci' facit, sicut 'tempium templi', uude eat et 'fallere visco'; 'viscus' vero, id oat 36 caro, 'visceris' facit, ut 'pecus pecoris', et si de carne loquebatur, 'viacere' debuit dicere: Lucretiua permistus viscere sanguis, item ipse viacus gigni aauguenque creari. 1 Hyades e. q. s.] cf. Gell. XIII 9 U 10 Deiphobe] A. VI 36 || 11 Lycaon . . . iii signuni transtulit cocleste] exacr. mjthogr. 1 17 {| 13 tuus] A. V 495 || S4 qoia hoc viecaui e. q. b.] cf. Noq. p. 181, 12 sqq. || 27 Lucrttius] iuimo Luca,iiuB III 658 II item ipaej LucretiuH I 837 1 HiJciiB i.iii. 1 tyiideB X II jadea d hic et iw/V» Servtant hbri | 3 atio tuy BKTO¥ A ano 'lov jToy VM, ntsi gvod aiio JH \\ i vae ego hjadaa L v_g CoiiimdiTitts II 5 hyetus L [ 7 hjdaa L (hjadas P DameT) ludaa Banielis ex- emplnr \\ 8 pjthofy nec ho baccho eardie aiBeis i H 9 ahltuh] Arctoa proprie booteB intelligitnr: nam arctos graece boa dicitur sed ijiiia ooottie ad ipsum aeptentrionem pertinet, ideo, ut fertui-, ipBe beptentno hoc nopien sortitur adrl. ii i elicen libri, nisi quod clicon 3 'i 11 Ca.Disto X (.aliBto Sertiani Ubri, nisi qitod calisle iTy 12 inno eam in ursam P* |{ 13 iu Bigniim] eam poBuit add. V traDBtalit add. M. m eignum caeleate trauntulit Slephanvs in Bignnm Septen- trionia caeleate transtulit Danicl | 14 noa] uum L non vel numquam Danitl \\ 15 illa X: ilHc Daniel. 'illii', ». e. Jlelice, 'alia', id est Cynoaura, 'obscurior rtf.j 17 nnua] usque huc unua A hncuBque J!f | Bensna om. L (fupr. ven. add. P. DanieT} || SU loqu^ietiu' Ma || 38 gignit V || Banguenque AV: Banguemque PSML 166 SERVII 141. ATOFE ALIVS LATVM FVNDA lAM VERBERAT A. Ordo CSt ^tam alius et fundc^, genus.retis^ dictum a fundendo^ id est retiaculum^ qui dicitur /JdAo^. 142. ALTA PETENS nonnulli ^alta petens^ ad maris piscationem 5 adplicanty ut prima jpars ^funda iam verberat amnem^ fluminis piscatio videatur, ^alta petens pelagoque alius trahit umida lina^ de mari di- xerit TRAHiT VMiDA LiNA everriculum significat. et ^trahit* recte, quia hoc genus retis tragum vocatur. 143. FEBBi RiGOR duritics ferri, unde enses rigidi fierent: unde 10 et rigidus homo dicitur. argvtae serrae stridulae, sonorae, ut <(294> arguto pectine. et dicitur Perdix, sororis Daedali filius, invenisse circinum et serram. ^lammina' autem ^serrae' definitio est serrae, 144. sciNDEBANT FissiLE LiGNVM aut scindcndo fissile faciebantj 15 aut ibi scindebant, ubi fissile erat. 145. LABOR INPROBVS vel maguus, vel nulli probabilis; nullus enim est amator laboris: vel indefessus, adsiduuSy sine moderatione. 146. DVRis vrgens in rebvs egestas peior est egestaSy quam paupertas: paupertas enim honesta esse potest, egestas etiam turpis est. 20 Persius magister artis ingeniique largitor venter, negatas artifex sequi voces. et bene expresse dixit, ideoque singula pro- nuntiatione adiuvanda sunt. . 2 genns . . . ^6X0?] cf. Isid. or. XIX 5, 2 || 7 everriculum . . . vocatur] cf. Isid. or. XIX 5, 3 || 11 et dicitur . . . serrAinl cf. laid or. XIX 19, 9 1 18 peior est . . . turpiB est] exscr. Isid. diff. verb. 185 || 20 Persius] prol. 10 1 ad V. 141 Atque alius latum funda iam uerberat a.: primo de nautis et nauigio inuento, postea de uenatione dixit, nunc de piscatoribus loquitur: cuncta enim baec necessitas inuenit. funda genus est retis dictum a fnndendo, eo quod in modum fundentis aliquid iaciatur in aquam et quicquid innenit comprehendat. est enim retiaculum quod dicitur bolos. Alta: profunda Aa&. JR. primo . . . invenit edidit Stephanus ita ut scholio ad v. 139 adiungeret 1 2 genns est retis vulgo \\ dictum om. L \\ a fundendo] effudendo L (n add. P. Daniel) \\ retiaculum AHBMi reciculum P laculum F iaculum L. cf. W. Schmitz Bhein. Mus. XXV p. 626 || 3 quil quod Ma l dicit V || boloa V boaoc H. scholium ad v. 141 adscriptum in Lemovicensi sequuntur scholia ad v. 150 — 164 at.uerriculum (lABOB ADDiTvs . . . uitcre debeant) || 7 uerriculum B euerriculum M || trahlc L \\ 9 inde et L. unde et . . . dicitur om. V \\ 12 serram] cui magister inuidens, quod melior in hoc fuisset inventus, ne plura inveniendo laudem ei infringeret, apud Athenas ex arce Minervae eum praecipitavit ex comment. Leid. addidit Masvicius. Fissile: quod (qui B) findi potest. Tum uariae uenere artes: ex necessitate scilicet diuersarum rerum , qnibus homines repressa spontanea cun- ctarum rerum origine et terrarum fructificatione coeperunt egere add. B, edidit Stephanus || 16 probabilis] et placitus uel perseuerabilis et durus add. i^ || 17 moderamine Daniel || 18 egestas] Vrgens: cogens et quasi importune insistens. Egestas: indigentia rerum add. B, edidit Stephanus \\ peior L: prior Daniel \\ 19 etiam L: autem Daniel \\ 20 negates H J 21 et bene . . . adiuvanda sunt om. Daniel 147. PRIMA CERES V. M. V. T. JNSTITVIT prima Cerea omiie agriculturae genus homiaibus itidicavit: superfluo enim quaestionem movent commentarii, dicentes Oairin vel Triptolemum aratrum iu- venisae: uam aliud eat unam rem iuvenire, et aliud omnem agri- culturam doeere, quod fecit Cerea. nam ferrum dieendo cuncta ge- 6 ueraliter rusticorum arma coiuplectitur. sane solnm hoc nomen est in polysyllabis, quod ultimam producat in nominativo et eam in obli- quis corripiat, ut 'Ceres Cereris', 148. aACRAB DEFICERENT siLVAE emphasia est, id eat 'etiam aacrae', quarum sterilitas ceterarum quoque significat intecundita- lO tem. AEBVTA autem aunt rubra poma silvanim, quae Plinius unedones vocat, quod asperitate sui plura edi non poasunt. 'silvac' autem si naminativits plaralis est, figvrata declvnaUo est; si singularis genetivus est, possessiva. 149. vicTVM DODONA NEGABET Dodona civitas Epiri est, iuxta 15 quam uemus est lovi sacratum et abundans glandibus semper: de cuiiis nemoris arboribtts cohtmbae oracula petentibus dare consueverant : unde et xa%' i^o%i}v Dodonae efficit mentionem, quia dixit (fiy Chaoniam pinrjui glandcm mutavit arisia: sunt enim Cliaones in Epiro, perinde ut Dodona. 20 liiO. LABOR ADDITVS aut 'datua', ut nihil mali ante habuerint: aut re vera 'additua', quia ante erat quidem labor, sed tautum ber- barum, intiborum, postea accessit robiginis, carduorum. 'lahor' axUem, quam Graed xoniav dicunt. 151. ESSET comesset, consumeret, ut est molliB flamma me- 25 s.] ci. iBid. or, XVIl I, 2 || 11 Pliniua] cf. n. b. XV 1 prima om. VM | 2 superflaam L ] 3 quiiliiiD commuiitarii vulgo \\ 6 com- pleetitur] Vertere: arare add. i( ] 8 ceres ceris I- || 9 enfasis libri || 10 iDfeonn- ditateoi] nam ei poina eacrae silaae deficiebant, multo magiH alianim Biluarum add. B II 11 rubicucda U \\ 12 horedones V oredonea M (at. uuedonea swpr. vers. m) undedonea L [ aua AB \\ plura VLBa: plora A plera M plurea P plare H, ut vidttur H edi VLJi: uti APHM. t. plurea eia uti non posaunt supr.vers.S, || pogBint L \\ IS unde et] uiide VM et ideo L \\ catesocben ASM cateTOchem per fignram P catheBOcbeo. V catexocen L || effecit M fecit M\\ mentiontim] totum quod dicit Loc est (et totam q. d. hic, hoc eat Slephamu): priuB homineH, ut lef;tmua, glandibiu paati Buut, nec aliud ad uictum quaere- baut. cum igitur iam dcfioereut glandes et non aolum quaelibet siluae, aed etiam aacr^ eas (victiim SUphanus) hominibus negarent, et cam aliis silnia ipaa quoqne Dodoua ciuitaB, quae iuita Be nemns loui conaccratum habebat, glandea naibua bnmania Eublraberet, Ccres prima omne genua agriculturae mortalibuB tradidit (bomiuibua indicaTit Stephanus) add. R, edidit Stephamts \\ 19 piuguis laadem X || 21 aut datus. . .carduorumj aut 'datua', quia antea nec fuerit, ant 'additna', qnia aute minor fuit. nam ante erat qnidam labor in eiadicandia aeminibua intibornm, postea acceaait mbiginiit carduornm R J antea babuerint V | 22 quidam PJi | 83 intibarnm Ma inciboram H intiboTtini X !| robiginiB AL: mbiginia PHVMa || 24 quam X: quem Daniel \\ 25 consnra- 168 SERVII dullas. ROBiGO autem genus est vitii, quo culmi pereunt, qmd a rusticanis calamitas didtur. hoc autem gmus vitii ex nebula nasd solet, cum nigrescunt et consumuntur frumenta. inde et Hdbigus deus et sacra eius decimo Kf. Maias Bohiginalia appellantur. sed haec res 6 abusive robigo dicitur: nam proprie robigo est, ut Varro dicit, vi- tium obscenae libidinis, quod ulcus vocatur. SEGNIS cardvvs inutilis, iufecundus. horreret abundarety ut totum agrum impleret. 152. SFBiT succedit loco intereuntium. aspera silva notan- dum, etiam de herbis silvam dictam. 10 153. LAPPAEQVE species herba^ hirsutae. tribvliqve genus spinae^ quod donec viret mollia folia hahet, ubi inaruerit asperantur in spinas. hos tribulos sparsisse pugnaturus cum Bomanis Hannibal dicitur fugamque simulasse: quem cum Bomani insequerentur, ignorantes et fugere credentcs, in hoc genus fraudis incurrerunt et ab hostibus in 15 proelium recurrentibtis caesi sunt. interqve nitentia cvlta quae ideo coluntur, ut niteant; aut quae per cultum nitere deheant 154. infelix LOLiVM infecundum; contra <1I 188> felicem- que trahit limum. steriles avenae ad discretionem earum, quae seruntur: nam in multis provinciis etiam inter fructuum genera 20 numerantur. lominantvr vero emincnt^ quia et validiores et altio- res sunt. 155. QVOD Nisi ET ADSiDVis H. i. R. iam concludit et hoc dicit: nisi saepe sarrieris, propter illud ^et araaris intiba fibris officiunt'; nisi aves fugaveris, propter 'nihil inprobus anser Strymoniaeque 25 grues*; nisi falce amputaveris raraos, propter ^aut umbra nocet'; nisi votis invocaveris pluvias, propter 'umida solstitia atque hiemes orate 1 quod . . . dicitur] cf. Don. ad Ter. Eun. I 1, 34 et Hec. prol. I 2 maret P con8umeret comederet -K || 1 robigo . . . quod ulcus vocatur] Rubigi- nem hic abusiue dixit nam proprie . . . quod ulcus uocatur, quae ex abundantia et superfluitate humoris solet nasci. hic autcm uitium dicit quo culmi per- eunt B II ROBioo LMi bvbigo APVH J autem om. L || vitii] umi L uini H\\ 3 consumunt L, correxit Ott in Fleckeiseni ann. 113 (1876) p. 538 || rubigus Jv II 4 decimo L: septimo Masvicim, recte \\ robiginalialy: Robigalia ilfa5vtctti8l| 6 robigo LVM: rubigo APHm || nam om. L || rubigo PH \\ 6 vocatur] ia autem abundantia et superfluitate humoris solet nasci, quae Graece aatvQiaatg dicitur add. Stephanus. cf. ad lin. 1 || 7 infecundus] infructuosus. Horreret: densaretur. et hoc est quod dixit ^labor additus', quia primo, ut antea dixi- mus, in eradicandis intiborum radicibus labor erat, postea est additus, quia accidit labor rubiginis carduorum ceterorumque similium, quae ab agris pel- lenda esscnt. Intereunt: pereunt. Subit: succedit, ascendit. add. JR || hobbbt 2y II 8 notandum etiam] propter densitatem. et nota i^ || 11 spinae Commelinus: speciae L \\ 17 scholium ad infelix lolivm adscriptum om. L || contra] et con- trarium V || felicem quod F || 19 prouintiis i || 22 conchiditj non claudit L || 25 aut umbra nocet] et aliter: quia et arbusta seri solent. et 'premes' (pre- mens V) pro 'compesces' (compescens V) add. V, quae ad v. 156 pertinent COMM. IN VERG. GEOHr.. I 153- serenas': sine causa mgentes frumenti alieni acervoa aspiciea, per quoJ ostendit rustieiim aua iuertia famem, aoa anni vitio sustinere, satie ad illud rettHlii, qmd supra ait <127) in medium quaerebant; at nmc sibi quisqite, «ec ad nos pertinet acerifus alienus. 157. PEEMES VMBitAM coartftbis, inminues, compesces, votis & sacrificiis, precibus. 159. FAMEM 80LABEBE ac Bi diceret: ue gt&iidibus quidem sa- tiaberis; scd tantimi fametn prodtices, quia dixerat <^149> et victum Dodona negaret. 160. fiUfjxerM f.t qfae siht ors/s a. a. quasi inagnum opws lo adgredior, wi mmc vencranda Pales. dvris aoresti- BVS ARMA id est iustrumenta, ut Cerealiaque arma. 162. voMis et ab eo quod est 'vomer', et ab eo quod eat 'vo- mis', 'vomeris' facit. sed ratiouis eat Vomer'; nam 'vomia' usur- patum est: rarum enim est, ut in 'is' exeuntia 'r' in obliquia reci- 15 piant, ut 'cinia, pulvis'. talis est et in graecis ratio; nam 'actin' et 'actis' dicunt, 'delphin' et 'delphis', 'Eleusin' et 'Eleuais': sed veriua iu 'n' desinunt, quod in obliquis habent, ut "actinos, Eleu- sinos, delphinos'. grave rouvk a. propter sulcos altius inpri- mendos. 'infle^i' autem pro 'fle.xi' posuit; nam 'in' abundat. */a- 20 fiej/ PBiMVM cRAyn ROBVH A. perifrasHcos aratrum. et 'grave robur' est, citi vomer accommodatur.* 163. TARDAQVE ELEvsiNAE M. v. p. Eleusiu civitas est Atticae provinciae, haud longe ab Athenis. in qua cum regnaret Oeleua et Cererem, quaerentem filiam, liberalissime suscepisset hoapitio, 2^ illa pro remuneratione ostemlit ei omne genus agriculturae, filium 5 PremeB. ..compeBce»] cf. Non. p. .S65, 16 || 12 Cerealiaque] A. I 177 || 23 EleUBin. . .indiCandam] exscT. mjthQgr. I 8 2 famen L || vitio] ultio L || BUatinere] Iniectabcre: pro inBectataB fueris: futnrum indicatiai pro luturo Bnbiunctini. liaslris: Barculia. Terrebts: pro ter- rueris add. R, edidit StephatiHS | 4 at Daniel: ad Zi || 6 inminues] Vmbras; Bciticet ramoa acborum incumbenteB Be^etibua ampntaus (amputatia M). Voti«- tjue nocaueris imbrem: ut innocet fere (!ore Stephanas) Ubi pluuiam. Ait«riua iiceruum: qui haec accurate egerit. Frustra spectabis: in atio ceiiienB quod ipse non habeas add. Jt, edidit Slephanua || 7 ne] et ne F nec Jf [ 11 AonE. stibybI quia io laboie dnraut add. R, ed. tittphams || 12 ut alibi M ] arma] Agrestibus: ruBticia. QuetB Bine: eine quibus. Seri: aeminari. Surgere: cre- Bcere add. S. Qneia . . . crescere edidit SUpkarms |{ 18 et ab eo . . . palviH] et 'uomis' et 'nomet' dicitur, sed rationiibiliUB 'uomer', quia in 'is' deaineotia non facile 'r' habent in obliquia, ut 'cinis puluia' M | 16 is] hifl VHL || 18 ut] et L II 19 delpbinos] nam et 'uomiH aomoris' et 'uomer uomeris' facit add. E II iNCLKM PBiMv» onAVK itonvB A. perifrasticoB aratrum. nam infleii protiii {pto&tiii P.Dankl) poauit quia in abundat. graue autom robur propter. . .inpri- mendoR. et graue. . .accommodator iJ Inflexi: pF0'flexi'. . .abandat. Grauerobnr: propter.. .inprimendoB i{ H 24 hand] non ii J 2& qnaerentem flliam om. £ ) lar- gissime M (liberalisBime m) \\ 26 p (i. e. prae) mnneratioQe P pro mimeratioDe H 170 SERVII etiam eius Triptolemum recens natum per noctem igne fovit, per diem divino lacte nutrivit, et eum alatis serpentibus superpositum per totum orbem misit ad usum frumentorum hominibus indican- dum. ergo hoc dicit: plaustra volubilia matris Eleusinae, id est 5 qualia ostendit Ceres apud Eleusin: aut certe qualibus mater deum colitur; nam ipsa est etiam Ceres. Eomae qiioque sacra huim deae plaustris vehi consmfverant. ^volventid' autem quae volvuntur, quod ve- nit a ^v6lvo\ non ^volvor\ 164. TRIBVLAQVE genus vehiculi omni parte dentatum, unde te- 10 runtur frumenta, quo maxime in Africa utehantur, traheaeqve epenthesin fecit causa metri, ut ^navita'. traha autem vehiculum est a trahendo dictum; nam non habet rotas. trjheaeqve vel tabula esty ut quidam dicunty quae trahentihus huhus solet areae in- dud ad pahulum colligendum: vel vehicula sine rotis, qum vulgo tror 15 ga^ dicunt et causa metri in hoc nomine epenthesin fecit, ut ^navita^ et ^Mavors* pro ^nauta" et ^Mars\ ,iniqvo pondere rastri ini- qui ponderis, id est magni: scilicet ut sine labore rustici possint glaebas infringere. 165. virgea praeterea celei vilisqve svpellex id est vasa 20.de vimine, qualia Ceres Celeo aliquando monstravit, ut qualos, cor- bes et cetera. ^vilis^ autem ^supellex* quia * nam de genistis vel iunco vel alba vite solent fieri, sane ^haec corbis' dicendum est secundum Tnllium, qui ait in Sestiana <38, 82> messoria se corbe con- texit. sane ^supellex' usurpativum est, nam artis est ^haec supel- 9 genus vehiculi . . . frumenta] exscr. Isid. or. XX 14, 10 Ero munere JR^ filium etiam eius . . . colitnr j quae fabula plenius in initio libri uius dicta est. uoluentia autem plaustra id est uolubia {sic) aut quaerendum est quid sit uoluentia plaustra leusinae matris aut certe qualibus mater deum colitur X II 1 fodit F || 6 apud Eleusin APHMi eleusini V apud eleusinum 22 II 6 ipsa] opis add, M || deae JDorvilliusi de X ) 7 uolentia L || 9 unde te- runtur frumenta] quo teruntur in area fruges maturae JR ) 10 tbaheaeqve'. . . nam non habet rotas] om. L, Traheaeque: epenthesis est trababae pro trahae sicut nauita pro nauta. et est trabaahe nominatiuus pluralis. est uero traha genus uehiculi dictum a trahendo, nam non habet rotas B || 12 non] dicion^|| TRAKQVE X I 13 tabula Daniel: trabula L \\ 14 tragas] an tragulas? cf. Varro de l. l. V 139 et Loewe Prodrom. p. 418 || 16 bastri] i. e. cratis et egitta supr, vers. m || iniqui ponderis id est om. V" || 17 possit APHM^ 18 glaebas Li gle- bas reliqui || 20 de i^imine] facta add. B, rec. Stephanus || ut. . .cetera] ut sunt corbes qualia similia jR || 21 qc {i. e. ^quia^) nam, inter quia et nam octo fere litterarum spatio relicto L: supellexque . . . nam Daniel supellex quae . . . nam Commelinm supellcx quoniam Piccartus peric. crit. c. 27. fortasse 'vilis' autem 'supellex', quia ^virgea': nam e. q. s. quia viminea F. Schoell \\ 22 haec et corbis L \\ coruis PH V || dicendum est] dicimus feminino genere B dicendum est feminino genere Stephanus || 23 corue PHV U contexit] et aliter: celeus rex eleusinorum, apud quem ceres ospitata dicitur filiam quaerens. hic primus propter usum sercDdi, quem a cerere triptolemus filius acceperat, excogitauit canistra cistas et his similia add. F || 24 supellex autem L lectilis': genetivus GTiiia aut par debet ease iiomiDativo aut una syllaba maior, ut 'musa musae', 'doctor doctoris'; si duabus ma- iorem invenerimus, contra artem id esse manifcatum eBt, ut 'aucepa' 'praeceps' et pauca alia. 166. ET MYSTiCA VANNVS lACcni id est cribrom areale. legi- 6 mus tamen et 'vallus' secundum Varronera f hanc fisHcula pollio ntysta vaUus, quod idem nihilominus Bignifieat. 'mystica' autem 'lacchi' ideo ait, quod Liberi patris sacra ad purgatiouem animae perfcinebant, et sic homines eius mjsfceriis purgabanfcur, sicut van- nis firumenta purganfcur. hinc est quod dicitur Osiridis membra a lo Typhone dilaniati Tsis cribro superposuisae : nam idem eafc Liber pater — in cuius niysteriis vannus est, quia, ut diximas, animas purgat, unde et Libcr ab eo, quod liberet, dictus est — , quem Orpbeus a gigantibus dicit esse diseerptnm. nonnulli Liherum pa- trem apttd Graecos XixftTjvfjv fHci adserunt; vallus autem apud eos 15 lixjibs nuncupatttr, ubi de more positus esse didtta; postguam est uiero matris editus. alii 'tnysticam' sic acdpiunt, ut vannum vas mmineam latum dicant, in quod ipsam propier c/qiaciiatem congerei-e rustici pri- mitias frugum soleant et Libero et Liberae sacrum facere: inde 'mystica'. 167. osrsiA QVAE MVLTo AXTE M. p. R. benc non vuU rusticum 20 tmc quaerere quae dixit dictun^e est, cum iam opus sint. 7 nijBtica autem laccbi . , . discerptnin] exscr. mythogr. II 92; III 12, 1 2 doctor (loctorisui dnobuB matreiii inuene rimoa X || 3 id om. £ H 4 prae- ceps oni. L || alia] Arbuteae crates: ei arbuto factae add. B, edidit SUfihanu»'^ 5 lAcm J. V B. litimi (iacci 1} || cribrumlGjblum L || S tamen] autem K | ual- lnm V uftrna L \ hanc . . . vallnB] cf. Vorro rer. rusf. I 22 'qitae tuvsei in fttndo ac fieri a dovieslicis poterunt, eorum ne^id ematwr, ut fere iunt qwe ex vimimbua et materia ruitica fiunt, ut eorbea, fiacinae, tribula, valU, ro- steJli.' fortasse ad 'myitiea vannua'' haec adscripla fuerunl hanc alii Yallam dicnnt: Varro fiBcinae tribnla valli, PoUio mystica vallaB: ex his in eo libro, unde Servianua eonmentariuB euppjctu» est, non nulla evanuerant, de- seripta sunt quae legi potsrant Q 7 aatem om. S [ 8 qnod . . . pertiDebant] quod apud antiquoa aacra liberi patris, quem uunc iaccbum nocat, ad purgutioDom animae pertincbant M. apnd anWquoB et quPin . . . vooat rec. Slephafius p adl uia i miniateriiB P || 10 dicturus iridia L || 11 tjaiphoiie M } dilaniati PH Llt: dtlanti A dilaniata VM ) nam . . . pater] nBjn hiacna idem est liber pa- t«r P nara iacchua et liber pater idem est It \\ 12 miniateriiB P | 13 et om. L II dictna est VH: dictna et A dictns PL diutuB eit et 3f || 14 agitantibuB ML II diacertum P diaceptum L | 15 lixfit]Ti)v Danicl: aiKMETNN L UtivizTiv Masvidus. cf. Lobeck Aglaoph. p. 683 sq. || uallni L vallns Danid Jfomcius II 16 Xixvai' Masvicim || 17 alii .. .mjntica] cwni hii consentiunt gwae post discerptum habet Vatieanus ct aliter; uauDus eBt uas uimineum latum, in quod propter capacitatem rnatici congerere frugnm primitiaa solent et libero aacrnm facere. nnde miaticam dixit. eat autem naua eiua ut fanam nandat aiue uannat II uar L\\ IS ipsam propter capacitatem ei/o: ipsi optiticipacitatem L ipsi optiti capacitatem Daniel ipsi operati capacitatem Heinsius ipBi propter capacitatem Masvicius | 19 Liberae] liberarae L \\ 21 diotarnsna L, eorr. P. Dimiel || an opns eit? || oA c. 107 Ante memor prouiaa repones; ante- 172 SERVII 168. si TE DiGNA MANET D, G. R. td €st si tc capit dignitds niris vel agri colendi ghria. 170. IN BVRiM in curvaturain: nam buris est curvamentum aratri^ dictum quasi ^oog ovq&^ quod sit in similitudinem caudae 5 bovis. dlii hurim curvaturam temonis, qum supra est, et quod est infra, urvum dicunt: buris efiim ut curvetur^ ante igni domatur, id est amburitur; unde et quae naturaliter inveniuntur curvae, ita dicuntur. Varro ait f totum hurim indici db urbe. 171. uvic aratro scilicet, a stirpe id est arboris, hoc est a 10 radice: nec non et sterilis quae stirpibus exit ab imis, alibi pro ipsa arbore: sed stirpem Teucri n. d, s, s. alibi dicitur ^ab initio\ 172. BINAE AVRES duae, quibus latior sulcus efficitur. DV- PLici APTANTVR DENTALIA D. dentale est lignum, in quo vomer 15 inducitur. Muplici' autem Morso' aut lato, ut (lll 87> at duplex agitur per lumbos spina: aut re vera duplici, cuius utrumque eminet latus: nam fere huius modi sunt vomeres in Italia. 173. CAEDiTVR ET TiLiA ANTE IVGO LEVis id cst ad iugum. et ideo ^levis', ne boves laborent. ^ante* autem antequam usus exigat, 20 174. STiVAQVE manica aratri, qua regitur, id est gubemaculum. Cicero in Scauriana a stiva ipsa mecum homines loqueban- 3 in curvaturam . . . aratri] cf. Non. p. 80, 19 sqq. | nam buris . . . caudae bovia] exBcr. Isid. or. XX 14, 2 || 11 sed stirpem] A. XII 770 || 14 dentale... inducitur] exscr. Isid. or. XX 14, 2 || 21 Cicero in Scauriana] 26. IV p. 960, 6 Orell. quam agriculturam exerceas, ante praeparabis baec omnia, quae in illius rei Bunt U8U8 (usum Stephanus) necessaria. Prouisa: id est praeparata. Repones: recondes et salua custodies hab, B, edidit Stephanus || 2 a<{ v. 16S sq. Manet: ezpectat. Diuini gloria rQris: id est si tu gloriam diuini ruris uis adipisci, ad (aut Stephanus) si id tibi concessum est caelitus, ut gloriam ruris habes (ha- beas Stephantts). ^diuini' autem a diis conditi, uel quia terra dea dicitur. Gontinuo: principio, statim, aut priusquam agriculturam coeperis. Yi: uirtute. Domatur: usui seruire cogitur Jiab. B, edidit Stephanus \\ 5 bovis] Formam: modum add. B, edidit Stephanus. et aliter: buris pars aratri curua, quae ut curuari possit, ante praeuritur add. V \\ curuataram L \\ tenonis L, corr. P. Daniel || 6 infrauruum L || id est] om. Baniel, et Masviciua H 8 totum . . . ab urbe] fortasse temonem burim dici a bubui». cf. Varro de I, l. V 19 *qui quasi temo est inter boves, bura a buhus^ || 9 ad v. 171 Huic: id est aratro. A stirpe: a radice uel ima summitate. Temo: ad quem ligantur uel iunguntur boues. Pedes protentus in octo: subaudi aptatur hab. B, edidit Stephanus [ a radice om. Daniel \\ 11 uel alibi L, uel deltvi | 12 ab initio Masvicius: abitio X | 14 dentale . . . inducitur ovt. i || in quod H ad quor B || 16 autem dorso] om. L, dicit add. B \\ at om. P VL H 16 per om. L J spina] i. e. lata add. B \\ 17 nam] et B II sunt omnes uomeres B \\ in Italia] italiae V. dentale uero est lig^num in quo uomer inducitur add. i || 18 et ideo om. U || 19 leues APH (leuis a) bouis V II ante . . . exigat om. Do/niel || 20 stivaqvk qvae cvrbvs a. t. i. stiua manica L || manica] et gubernaculum add. F ( 21 a] om. APHM^ ab V ad Z» (ab P. Daniel) |j conloquebantur L \ COMM. IN VI5RG. GEOEG. I lOS- 173 tur, 'currus' autem dixit propter niorem provinciae suae, in qua aratra habent rotas, quibua iuvantur. 175. EXPLORAT KOBORA FVMV8 probatae enim soliditatis sunt, si in funio minime rimas effecerint. totus autem hic locua de aratro Hesiodi est. 6 176. posstu uriTA tibi rETEHVM P. R. doclrinam suam commen- liat. 'veleruvi' autem aut Hesiodi, qui primus de agricultura scripsit, aut aliorv.m antiqnorum. 'tibi' autem, id est o Maecenas, inqttit, vel o agricola: hoc est enim 'libi'. 177. Ki REFrais guia alibi ait sordida rura: vel guia post lo dicturus est de minor^^s animalibus, TEsvBSQyE pihkt c. c. 'Imues' modicas. et polest hoc cx affcclu alteritis dictiim accipi. 178. AREA CVM PKIMIS INGENTl AEQVANDA CYLINDKO ET V. M. hysteroproterou posuit: prius enim est, ut manu terra vertatur, deinde solidetur glarea, postremo aequetur ejlindro, id est lapide is tereti in modum columnae, qui a voiubilitate nomen accepif. sane area est locus vaciitts, aut ttatura aut studio factus, ne quid inde edi ttascive possit: quasi gui exartierit. 'cum primis' autem, id est interea, quod maxime vecessarittm est, vel inter prima opera ef officia. 180. svBEAHT succedant, enascantur. nev pvlvere victa f. ao hypallage est pro *ne victa fatiscat in pulverem', td est dissolvatur. 'fatiscat' autem sij/nificat 'atlfatim hiscat'. 181. TVM VARiAE iNLVOVNT PESTE8 per ludum uocent, quasi 10 aordida] buc. II 38 | 11 tenneB modicaB] cf, Non. p. 411, 26 {| 16 cj- lindro . . . accepitj exacr. iBid. or. XX 14, 9 J 20 Subeant . . . enaBcaotnr] cf. Non p. 403, flO 1 Curros imos: curruB dixit U | propter proprinm morem J || 2 iuuantur]' A tetgO: poet tergum, Torqueat: uertat add. B, edidit .Stcphams y 3 auot] ligna et haec inBtrucoenta lignea add. S, ligaa rtc. Stei^antts || i effecerint] effecenint L. namque ad eBiccandum fumo (ad eindaodnm fiimum Step>ianua) adhibita ai (si om. R) riniaa faciunt et sciBBnraB , mal» aunt et infirma add, R, edidit Stephana^ y autem om. PUB || 6 Hesiodi eBt] jjifioe oe' vXoToiielv fiejtvj)- ' (livos oleioi' ^eyov. oXfiov fihv xfUtaS-rp/ ta^viiv, Zmvov Sf xeiicijjvv, ttJoKj 9' itttaxodijv (kpt* V. 422 ariq.) addUur tjulgo \\ 7 BOribait L \\ 8 inquid L 110 vel qnia Daniet: iiel que ^j i| 12 ad v. 177 Ni refuKie: niai graue tibi sit. Te- DueH: leaeB. Piget: pigrum eat hah, R, edidit Stejthattua || 13 Area cum primiB: in primis. Ingenti aeqnanda cjiindro et t. m.r baeo per hyiteron ptoteron poauit {dicuntur St^luinus): nam primo (primnm Stephanus) est nt e. i/. s. R et Stephanus \\ 14 primum M|| manu om, R l 16 dein A VMl clarea L gaceta «d gareta M (glarea m) | eitremo V pOBtmodom R || 16 uccepit] et aliter! ante nertenda manu et aio eqnanda. 'cum primiB' aiitem pro 'inter prjma' add. V, vivXivSttv eoim CBt verti add. Slephamis et Fabrieius H 18 cnm primum aotem i, corr. Maavicivs Q interea] malim ante cetera j 21 in puWerem] et aliter : 'fatiscat' Boluatur, et 'puluere' pro 'aiccitate' add. V H 23 tvm . . . no- cent] Tum: id BBt etiam. Variae inlndnnt peBteB: non aoluia liaec aunt pro- coranda qune praemisi, sed etiam attendendum et cauendum, quia uariaf pesteB sont et labori agricolamm nocent R (Tuin: id est etiam edidit Slepha- 174 SERVII ludendo et sine labore saeviant. saepe exigvvs mvs nitela, mus agrestis robeus, cuius Cicero meminit in Sestiana <^33, 72>. et quia vilium animalium facit mentionem, ideo praemisit *ni refugis te- nuesque piget cognoscere curas'. dicendo autem ^exiguus mui mul- 5 tum ex ipsa deminutione nominis et numeri singularis enuntiaiione addidit dignitatis: risus enim est quidam poeta, qui ait praetextam in cista mures rosere camilli, 182. PosviTQVE LOMOS ATQVE HORREA FECiT ultra meritum rei lomtus est. 10 183. AVT ocvLis CAPTi P. c. TALPAE hoc est debiles oculis et mutae. et mutavit genus: nam ^haec talpa' dicitur: sicut et de dammis fecit, ut cum canibus timidi venient ad pocula dammae. 184. iNVENTvsQVE cAvis BVFO Hnventus' pro ^qui invenitur^. et 15 ^cavis" hic pro principali positum: aliter enim insonuere cavae ge- mitumque dedere cavernae. bvpo rana terrestris, nimiae ma- gnitudinis. 185. MONSTRA FERVNT id est et alia purgamenta terrarum. popvLATQVE veteres ^populo^ ^munero' ^aucupo^ Hudo* dicebanty nos ad- 20 dita V littera pronuntiamus. 186. cvRCVLio Varro ait hoc nomen per antistoechon dictum, quasi gurgulio, quoniam paene nihil est nisi guttur. inopi me- TVENS formica senectae quae semper alienum requirit auxilium: nam ^inopi' non tantum ad formicam pertinet, sed generale est 25 epitheton senectutis. vel ne inops in senectute siL et hoc iuxta opi- nionem poeticam dixit. 4 dicendo . . . cainilli] cf. Quintil. VIII 3, 19 sq. ] 10 debiles ocnlis] cf. NoD. p. 249, 24 1 12 cam canibus] buc. VIII 28 || 15 insonuere] A. II 53 | 21 Varro] cf. Wilmanns de M. Ter. Varronia libr. gramm. p. 223 | 23 quae . . . aoxilium] cf. Non. p. 30, 33 1 muB] muBa L || 2 in scauriana V \\ et quia] hic Virgilius add. B et Ste- phanus 3 ideo] inde X || 4 curas] causas VM (at. curas mpr. vers. m) | 10 hoc est oculis debiles, sunt enim sine eis i^ || 11 mutae Danieli muta X | et mutavit . . . dammae om. L, septem linearum spatio relicto \\ 12 ueniant ^ 1 13 dammae] et aliter: cum talpae caeci nascantur, quomodo 'capti oculis': illi enim uere capti dicuntur, qui aliquando uiderunt add. V, Cauis: cauernis et locis cauatis add. B, edidit Stephanus || 16 bvfo] bufo autem L y Bufo: fracti- cus. et est rana terrestris e. q. 8. B \\ nimiae magnitudinis] om. L. Terrae: nominatiuus pluralis add. B || 18 et om. FJlf || terrarum] Fenint: gignunt. Farris: frumenti. et hic speciale posuit pro generali: nam non solum far, sed etiam alias fruges et segetes haec monstra uel uermes populantur add. B, edi- dit Stephanus || 21 ovkovlio at. curculio ^ || 22 quoniam . . . guttur] eo quod nihil in eo pene aliud quam guttur uidetur B \\ est LM: sunt APVHl inopi ...SEMKCTAE om. jL || 23 quao PVM: om. AH, qui L senectus jB | qnaerit 12 1 24 nam inopi] inanes X || 25 inobs X 1 26 poeticam Baniel : oeticam L 187. CONTEMPLATOR ITEM prognoBticoii eat aniii futuri fertiliB vel infecuodi. 'coQtemplator' autem imperativi modi tempua futu- rum pro praeaenti 'contemplare': alibi <^IV Gl^ contemplator aquas dulceB, Terentius loquitor paucula pro 'loquere' 'con- templare'. Nvx plvbima id eat longa, significat antem amygda- 6 lum; sed hoc graecum est r6 afivydalov xal ta afivydala. et 'plu- rima', siout ^II 52)^ plurima cervix et qui plurimus tirbi im- minet. sitvis quidam pro arhor^yus aadpiunt, ut <(II 87^ poma- que et Alcinoi silvae et alibi silvarumque aliac pres- sos propaginis arcus. 10 188. INDVHT iN FLOREM sc effmidet in iloreni. et bene elegit arborem, quae prima foiiis vestitur. 189. SVPERAMT abundant {'si' }ioc loco pro dwbitativa) posita esl, ut est infesto fulmine Morti, si mcrcor, demitte, quia alibi cmfirmalivam pomil, (ut <[I 7> vestro) si munere tellus et si 16 nona diem mortalibus almum. pariter similiter. antiqite di- xit, ut Plautus in Auhilaria pariter moratus, ut pater avusque eius fuit, hoc est iiioiatg. 190. CVM MAGNO VENIET TRITVHA CALORE aut aestus uimios 4 TereatinB] Heautontim. IV 6, 24 || 5 id eat longa . . . amjgdaluiD] cf. laid. or. XVU 7, 23 ]| 7 qui pliirimua] A. I 419 || 13 Buperant abundant] cf. Non. 1). 388, 28 II 14 infesto] A. V «91 | 15 ni nona] A. V 04 H 16 Pariter uimiliter] cf. Don. in Ter. Eiin. I 3, 12 || 17 Platitua in Aulularia] prol. 22 , . infecnudi otn. P Q prognoaticon . . . infecundi] hlc pro- gnoBticon facit anni feitilia uel infecnndi, id eat in quo □terque posait prluB agnoaci 11 l foturi L V, om. AMH || S autem . . . coDt«mplator om. S \ nodi tempuB eat L eat modi tempns ilf || 3 pro praesenti contBmplartt Jtf , ont. re- liquii alibi LV: ont. APM, ut H ut alibi vulgo | 4 loquitor PS; loqnitur rrfiaMt II pro loqnetc et contemplare V pro loqnera ita contemplare i || 6 diivySaltt] Siluis; in ailuia add. B, cdidit tttepkanvs || 11 eligit P VM || 12 ve- stitur] et aliter: cum iloa iudncat nucem, id eat ueBtiat, ligiirate hoc dicit add. V, post in florem edidil Fabricim. Bamoa curuabtt: multitudine et den- sitate florum (foliorum vulgo). Olentea autem odoriferos. Si Buperaut fetuai id est ai flores in fructuB iiertuntur et si ipai reatant et abundant (creacant et abnndent Stephanus) : nam proprie 'auperant' bic 'abundant' eat. Pariter fm- menta Hequentur: etiam frumenta copioaa prauenient add. R, edidit Stephanus\\ qnae . . . abuiidant oin. /< || 13 'ai' . . . dubitativa Buppleiii. cf. schol. Saw. ad Aen, V 64 II poeitn. eat . . . almum non edidit Daniel \\ 14 in feato flumine mortiaaime reor dcmitte Z | 16 et ego: est L \\ 16 almem L || paiutbk bic pro ''similit«r', ut Flautna 'paricer moratus ut pater auusque eius fuit' hab. V, edidemnt Ste- phanvs et Fabridus | 17 moratatuB L \\ 19 Cum magno ueniet tritura calore: aut aestus uimioe tunc etiam futuroa uguificat cum abuDdantia frugnm: aut certe per catorem Bienilicationem (t. featinationem supr, vers.) operia signiflcat, ut alibi 'feruet opua^, ut ostend.tt eo anno pro copia frugnm feetiuatam et Btudiosam tritnram futnram. Lusoria (rie) folionim: nimia multitudo foliornm. Exuberat: snperabundat et amplior est. Vmbra: ablatiuua eat, qnasi dicat 'per umbram' uel 'cum nmbra' li. edidit haec Slejihamte t.'cceptis cu, quae ' 'Lu.runa foliorum' et ad 'ymbra' ailscripta mnt. 176 SERVII fore significat: aut calorem dixit festinationem, ut alibi fervet opus. 191. vMBRA pro frondej ut alibi ingentem sustinet umbram, 6 192. NEQVIQVAM PiNGVES non pingues, id est sine frugibus: alibi (1 403> nequiquam seros exercet noctua cantus, id est ^non'. et notandum^ paleam dictam numero singulari contra artem: nam ea^ quae ex pluribus constant, numeri sunt tantum pluralis, ut ^cancelli, scopae, bigae', licet abutantur poetae. ^pinffuis^ sane 10 et ^quamvis pinguis^ potest accipi. ^area* vero pro ^in area\ 193. SEMINA viDi EQViDEM MVLTOS MEDiCARE s. incipit dicere de medicandis leguminibus, quemadmodum et maiora fiant et mo- dico igne solvantur. bene autem ait ^equidem', quod multi pro ^ego^ accipiunt, id est 'ego quidem\ ut a praeiudicio inchoaret. nam hoc 16 dicit: equidem haec vidi fieri, sed sic quoque legumina degenerant, nisi singulis quibusque annis hoc fiat; inde enim est ^sic omnia fatis in peius ruere ac retro sublapsa referri'. ^medicare' antique: nam maiores 'medico' et ^medicor' dicebant, ut ^populo' et ^populor', quae verba modo ab utraque significatione tantum passivae sunt 20 declinationis. sed ut ^medicare' diceret pro ^medicari', metri neces- sitas fecit. sane ^medicor' accusativum regit, ut ^medicor illam rem', ^medeor' vero Mlli rei' dicimus: nara ^medeor illam rem' fi- guratum est. ^serentes'* aut saturos, aut serere volentes, ut et terruit auster euntes: vel ^serentes^ serefre incipientes. 2) 194. NIGRA PERFVNDERE AMVRCA olei sordibus, scd his, quae praecedunt; nam sordes, quae sequuntur oleum, faeces vocantur. et 23 et terruit] A. II 111 || 25 olei sordibus . . . vocantur] cf. Isid. or. XVII 7, 69 5 piNOvis et pingnis L \\ id est sine frngibus om. II || sine] in Zr | 6 id est ^non'] Palea: ablatiuns est qnasi 'ex palea'. hoc (et hoc Fabricius) dicit: si in amigdali floribus folia semper abundauerint, etiam in fragibus paleae gra- nis copiosae erunt (erunt copiosiores Fabricius) et in area ampiius paleae (quam grana teruntur add. Fahricius) add.B, edidit Fnhricius, om. Stephanu8\\ 7 et notandum . . . sunt tantum om. -^ || 8 numero s. t. plurali F || pluralis] se- cundum artem add. B, rec. Stephanus \\ 9 poetae] et aliter: quidam legunt 'pingues paleae'. sed uerior lectio 'pingues palea', id est pingues culmos palea, non frumento add. F || 13 equidem] quidem Z/ || 14 nam hoc dicit . . . hoc fiat] ac si diceret: equidem uidi multos legumina medicare, 8ed sic quo- que ea degenerant: nisi enim haec omnibus annis fiant, degenerant saepe le- gnmina ab eis, de quibus sata fuerant i^ || 16 sed . . . degenerant] sed quotiens seruntur totiena legumina degenerant V \\ 16 nisi in singulis APH \ 17 medi- care antique dixit, nam antiqui B || 20 sed] et insuper i^ Q 21 regit] gerit V\\ 22 figuratum est] figurate ait F significatum est H. Nitro: nitrum ex aqua in modum salis coalescit et ad salem (solem Stephanus) liquescit. quod aptam est ad lauandum add. B, edidit Stephanus \\ 26 secnntur A sequntur L COMM. IN VEHG. GEORG. I 191-201. 177 'amurca' per 'c' acribitur et per 'g' pronuntiatur, ut 'C Gaius, 'Cu.' Gnaeua. et 'perfundere' pro 'vidi perfundenies'. 195. GHAfiiiioR VT FETvs %d est maiora grana, siliqvis pal- LACIBVS quae fallere plerumque consuerunt: interdum euim follicnli, cum inanea sint, maiorea videutur. a 196. PROPERATA MADEREMT festiuata coquerentur. 'maderent' vero antique pro 'cocta essent'. 197. LECTA id est cum labore electa. spectata probata, ut et rebua spectata iuventus. vidi lecta div et mflto spe- cTATA LABOKs DEestiERARE TAHfEs tamcn (« noscertdo degenerare, itt 10 sequatur: si leeta et probata dfyenerant, qnid, si non legas? 'degene- rare iamen' &vax6kov&ov: mm cim non praeposuerit [quam kcta et spectata\ vel 'quamqmm' vel 'licet', intalii 'tamen'. 198. Ni VIS iiVHANA possibilitas: Salluatiua sed noatra omnis vis in animo et corpore sita eat: aut certe multitudo. tamen i& veriua cst, ut *via' quasi violentia sit in rebus, quae coutra natu- ram vertuntur in melius: aic enim Donatus aenait, dicens: nisi vio- lentta fiat naturae, omuia in deterius caduat. et hoc est, qtiod ait lahor omnia vicit inprohus. 199. MANV LEOERET hiuc quidam volunt dictum legumen. 25 200. sic oMsiA FATis iN PEivs KVERE ofe argtmento: adeo omnia in peius cotidie reddunt. 'ruere' aulem figurale pro 'ruunt'. in PEivs EVERE AC HETEO SVBLAPSA EEFERBi rb uiTcb; bia idem dixit. ^c RETRo srsLAi^A REFERRi pTO 'sublobi ct rcfcrri' . et videtvr his idem dixisse. 2f> 201. SOA ALITER QVAM QVI ASVERSO VIX FLVMISE lEMBVM OS/fW- P et rebHB] A. VIII 151 || 14 SalluBtius] Cut 1, 2 2 Cn.] g. n. P cS. Z II piena lAH. Grandior fetus: abuudantior et ma- ior fructue add. R, edidif Stephanua J 4 emm] legummutn add. -R \\ 6 videntur] Extgno: modico add. li, edidit Stephanua \ 6 festinate (feBtiniuiter Slephanus) coqoereiitur et uito R || qiioquerentur PML || 8 vim lboti dit et uvi.to aPK- CTAtA LAnoRE lecta id eat cum labore clecta et probata ut rebna spectata iu- aeatus tamcn in nascendo degeneraro e. q.s. i' || 9 iuveatus] Degenerare tamen: cnm ex boniB fuerint aeminata (Beminibua StepAaniM) m&k effiei et praua add. R, edidit Stephanus || 12 anacoluthoo L [[ propoeuerit Dattiel \\ quam lecta et Bpectata, seclttsi \\ 14 Vie : aut poeaibilitas ut ealluBtiua R || sed] si H \\ 16 tamen ...oadunt] tamen uoriua est et melius quod ait 'uia', quaai uloleatia sit ia rebus, quao contra natnram uertuntur in meltus; aic euim in omnibna com- roentatoribua legitnr, uiolentiam fleri iiatnrae, omnia in detarioa commutuntiB (qn commatanti?) L \\ 16 violentia ait] iiioletitia A || 17 bic enim] aic quippe et " " '" ' I deteriuB oadunt] uertuntur iu peiuB JJ || E" liqvijl hic V H le^umen] Fatis: euentibuB add. R || 22 in psiva . . . dixit om. L l| 2S To sivTo . . . dixit] unua aensus eat in utroque ri avzo: nam bis idem dixil o...dmt] unua aensus eat in utroqi._ .. Jt i TO aiTo A To avToN M || uic V uis M H 24 sublani L 178 SERVII dere vult usque ad perfectionem laborari debere, nec tantum longam intentionem procedere, qmntum brevem remissionem in deterius cuncta deducere. lembvm naviculam admodum brevem. 202. SVBIGIT sursum agit, ut et corpora saltu subiciunt 6 in equos: aut certe ^subigit' est urget, impellit. 203. ATQFE iLLVM iN PRAECEPS ^atque^ quidam superfluam con- iunctionem volunt. praeceps prono rapit alvevs amni sensus com- paratione finitus, 204. PRAETEREA TAM SVNT ARCTVRI SIDERA NOBIS iam dicit, 10 astrologiam rusticum ita, ut navigantem, nosse debere. arcturus autem stella est in signo bootae post septentrionem, cuius ortus et occasus tempestates gravissimas facit: unde ait ^sidera', id est tempestates, ut scit triste Minervae sidus. bene au/tem hae- dos arcturo iunxitj qui ipsi pluvias faciunt: et alibi pluvialibns 15 haedis, 205. HAEDORVMQVE DiES SERVANDi aurigae signum est haud longe a septentrione, cuius pedem cum comu tauri una stella con- iungit: qumi aurigam pater Mercurius inter sidera locavit. hic in manu sinistra fert haedos, in umeris capram Amaltheam, quae 20 aluisse dicitur lovem, haedorum matrem, quos quidam lovis conlacta- neos dicunt sane nonnuUi hunc aurigam Myrtilumy quem Pelops oc- cidity accipiunt; vel certe Erickthoniumj qui natus est ex semine Vul- 3 Lembum. ..brevem] cf. Non. p. 634, 1 et Isid. or. XIX 1, 25 || 4 et cor- pora] A. Xn 287 || 13 scit] A. XI 259 || 14 alibi] A. IX 665 1 longam intentionem scripst: longiamintionem L, om. Danitl, lacuna indicata, laborem Commelinus ^ 2 brevem scripsi: leuem L || Adnerso flomine: contra uim et cursum fluminis B, edidit Stephanus || 3 lembum autem genus nauiculae admodum breue X | 4 sursum] rursum L aut cursum B || agitat ^|{ subigunt F [ Q ad v. 203 Atque illum: 'atque' statim (i. e. statim Stephanus. cf. ^ell. X 29, 4 et Non. p. 530,5). et hoc dicit: ita omnia, quae terra profert, nisi continuum in eis studium agricola exerceat, licet medicentur et grandia plerumque nascantur, in peius ruunt et sic feruntur, sicut qui contra cursum fluminis et uim nauem agere uult, si aliquantulum manus et bracbia remiserit et fessus uel modice ab opere cessauerit, statim agente ui fluminis et naturali cursu relabitur nec potest sursum ire, sed in praeceps uadit. nam 'prono' praecipiti significat (nam proprie 'praeceps' id significat Stephanus) B, edidit Stephanm || 9 a t7. 204 usque ad 11 17 Monacensis vices suscipiet Bernensis 363 (B) ab Hermanno Hagen collatus \\ 10 astrologiam] de astrologia V H nosse] ' scire B \\ debere] ut sicut nauigandi tempus et uentorum atque tempestatum motus ille ex siderum compositione cognoscit, ita et iste terram colendi con- grua tempora et casus diuersos, uel caloris scilicet uel frigoris aut pluuiarum, ex Btellis agnoscat add. B, edidit Stephanus || 11 bootae AL: boetae B boete PV boote H\\ 12 faciunt L [ 13 sit BVH^ hedos L \\ 14 et] ut Masvicius\\ 15 aedis L \\ 16 Haedorumque dies: quibus oriuntur. Seruandi: obseruandi. aurigae e. q. s. B et Stephanus || auriga A || signum est] siue agitatoris add. B\\ 18 locavit Danieh loca octo fere litterarum spatio relicto L \\ 19 capream quae AH capreaq: P capaeam quae B || 21 Mjrtilum Daniel: lum duodecim fere litterarum spatio ante relicto iv || 22 erechthonium L- COMM, IN VERG. QEOKG. I 202—207. 179 , quod, dum sfuprwjH Minervae inferre conatur, fudit in terram. hoc quoque aignum tam ortu, quam occasu suo effieit tempestates. bene autcm ait 'dies', quia et magnitudiue aui multis diebua oritur, et tempestas aut praecedit signum aut sequitur aut cum eo est. sane eciendum omnea aatrologos pro ratione climatum dissentire b in orta siderum: sed ipsa dissensio ultra septem diea non procedit; septem enim etiam ipsa sunt climata. binc est quod solem ad unumquodque Hignum alii xv. Kt, die dicunt venire, alii xiv., alii infra usque ad viii.: nec quisquam procedit ulterius. Lvcrovs ANGVI8 tres eunt ^ngues in caelo: unus qui in aeptentrione eat, lo alter ophiuchi, tertius australis, in quo aunt crater et corvus, de quo uuuc proprie ait 'anguis': nam Htfpa dieitur graece. et scimus anguea esse aquarum, terrarum serpentes. haee autem aigna gene- raliter posuit: non enim baec tria tantum, aed omnia praecipit ob- aervauda. 15 20G. VBCTIS his, qui vehuntur: euius aignificationis participium latinitas non habet. 207. P0NTV8 ET OSTRIFEHI F. T. A. Sestoa et Abydos civitates sunt Helleaponti, quae angusto et periculoso mari segregantur. in kis angustiis Leander ad Hero natare consueverat: nam illa Sestias, ao hic de Abydo fuit. qui eum frcquenler ad amatricem amator natard, tempestate obnilus interiit: ctiius cum cadaver exanime ad littis, in quo Hero de turre expectare solebat, esset adpulsum, puella se praecipitamt in mare et ita vitam finivit. unde elegit locum periculosiorem, quem pro omni poneret petago. sane seeundum artem 'haec ostrea' et 35 'hae ostreae' dicimus: nullum enim habet latinitaa uomen animalis, quod neutri sit generis, sicut graece t6 xijTog xal t^ xjjtij, licet et Horatius dixerit ostrea Circeis, Miseno oriuntur echiui et 18 Sestos. . . segregaDturl cf. laid. or. XIV 6,17 || 26 eane secQndum artem ...ra o grandia quae mediis iam noctibus ostrea mordet: quos tamen possumus graece locutos accipere; ita enim dicunt rb S neque nox quoquam concedit die pro ^diei\ somniqve id est noctis; nam ab officio tempus ostendit. dicit autem aequinoctium autumnale, quod fit sole in libra posito: vernale enim aequinoctium sol in ariete positus efficit. hoc autem dicit: frumenta serenda esse autumnali tempore, legu- 16 mina vero usque ad veris initium. 209. £T MEDivM Lvci ATQVE vMBRis /. D, 0. qu^oniam 0odiacus circulus, qui aequinoctia duo facit, orbem dividit et Huci* dixit par- tem cadi septentrionaliSy de quo ait <242> hic vertex nobis caeli sublimis; ^umbris^ vero australem circulum, qui dicitur esse infimus 20 et demersus, de qu>o ait <242> at illum sub pedibus Styx atra videt manesque profundi, 210. EXERCETE viRi TAVRos id cst cogitc laborQre, serite iioRDEA CAMPis Jwrdcum ostendit in campestribus locis serendum. et ^hordea' usurpative ait. et sciendum in his tres tantum casus usur- 25 pari, ^haec hordea, haec hordea, o hordea', sicut Vina, vina, vina', 'mella, mella, mella'. sane reprehev^sus Vergilius dicitur a Bavio et Maevio hoc versu hordea qui dixit superest ut tritica dicat. 8 Sallustius] hist I 103 Dietscb., 107 Kritz. || 9 curruque] A. XII 611 | 26 sane reprehensus e. q. s.] cf. Cledon. p. 43, 1 sq. £. 3 ocTPHON et ocTPHA PH || 6 Libra die somnique pares u. f. b.: hic iam incipit disputare de cognitione temporum ex sideribus. Die: non est e. q. 8. B et Stephanus || sed] secundum antiquos add. B et Stephanus || 6 ut saepe di- zimus] secundum illos B et StepJianus | 7 a nominatiuo AH^ nominatiuo re- liqui B plurali om. B \\ 9 abscissa PVB | capita] sed modo 'dies diei' dicimus: unde iuxta praesentem usum 'die' posuit pro ^diei' add. B et Stephanus | 10 anfitrione X O 11 id est noctis] autem noctis significat B J nam ab officio tem- poris ipsum tempus monstrat B et Stephanus || 13 in ariete efficit sol positus jL II 16 ad V. 209 Luci: diei. Vmbris: nocti. Diuidet (sic) orbem: ut orbem uidelicet caeli medium teneat sol, medium luna B et Stephanus \\ quoniam ego: qu5 L quomodo Daniel || zodiacis X Q 17 aequenoctia iy || 20 ad L || 22 Exer- cete uiri tauros: ad aratra iungite. 'tauros' autem boues fortes accipe B et Stephanus 1 24 hordea Serviani libri || usurpatiue] pro singulari pluralem add. B et Stephanus ] sciendum tamen L \\ 26 alterum baec hordea om. PHL\\ sicut uina mella L | 26 mella] Campis: in campis add. B et Stephanus 1 re- praehensus L { uergilius L | uauio Xr | 27 critica L COMM. IN VEBG. GEOKG. I 208— S 15. 181 211. VSQVF. SVB EXTREMVM B, I, I. id est. non usque ad bru- mae fiiiem, sed circa: nani bmma finitor viii. Kt. lamiariarum die; et iste non usque ad ipsuni diem dicit sereudum. intractahilis antem hruma dicta a ircviorilnis diefnts. 212. i/ec xoN ET Lmi segeteis atgui SMpra ait <77> urit entm 6 lini campum seges. quid igitur? suo lemporc, »on eo anno, qm cessare debet. cbrbale papaveb vel quod est eaui, sicut frumen- tum; vel quod Cerea eo uaa eat ad oblivionem doloria: nam ob ra- ptum Proserpinae vigiiiis (agilala) gustato co ada est in soporetn: vel quia Meconcm AtJteniensem dilex&^it Ceres et transfiguratum in papa- lo verem iutelae suae iusserit reservari; vd quia pani aspergatur. 213. lAMDVDVM quam primura. et hoc dicit: serendum ease eo tempore, uou quo iam pluit, aed quo immineut pluviae. 215. FAB/s conira raiionem dickm, quia fruges amnes numeri singularis sunt. satio sementis. et declinatur sicut 'navia'. 15 MEDICA PVTEES ACCIPIVNT 8VLCI ad ipsam lierbam apostropbam facit. haec autem herba a Medis translata est iu Graeciam, quo tempore eam invaserunt. huius plena Veuetia eat. et, ut dicit Dionysius, trium foliorum est, semper vireus. quod autem ait 'pu- tres sulci', naturam ipsius herbae respicit: uam uno anno frequen- 20 ter aeritur, et sexies aut amplius secatur et postea aliquot aunis sponte procreatur. quod etiam sequens iudicat versus: nam dicendo 'milio venit annaa cura' ostendit, Medicae curam non esse annuam. haec autem herba vulgo dicitur scjlla. pvtres sv^acti, vel initio anni, id est vere, vel post annum: quidam enim Medicam post decen- 25 nium seri dictint. n bcbec antem berba e. q. s,] cf. iBid, . xvn 4, 8 3 ipBnm] igttim V || diem om. P | Berendum] 'intractabilis' autem propter frigus darae ei aeperae add. B et Steph. | B barit L | G sna £11 7 caesare L. an quo ager cessare debet? || eat esui] editur V || 8 quod C. eo u. e. P V: qiiod C. n. 0. AR quo C. u. e, SLB 1 9 proBerpina L [ agita,ta addidi || BDporem L |{ lo Me- conem scripsi: miconem L Mjconem Commelirius || 1 1 tutulae L \\ 12 ad v. 218 Tempni: tunc Bcilicet est. lam dudum e. q. s, E et Steph. | iamdvdvm. . .dicit] DVH siccA Tei.LVBE I.WST DVH N. p, boc dicit L \\ BBreudum aese M\ aerendum reliwi || 13 qno iam] quando B \\ ploit] plauiae Bunt B | qno] quando B U pln- vine] Incnmbere aratria: insiBtere airatioiii. Dnm sicca tellure licet: cum ad- hnc necdnni (dum adbac nondnm St^hanus) p1oit, sed iam est nicinum. Dum nnbila pendeiit: dum paeoe iam tiiaentur oubila pendere et ezpectare ut ef- tondant plauias. Vere fabia aatio: tempore ueris add. B el A'(epAawi*s || 14 fru- gia L 11 16 et satio eat sementis R | 17 herba om. L\\a medicis L || quo tem- pore eam xersea inuaserat L \\ 19 djonisiua A P diouiainB B VB j yirens] pu- trens B \\ 81 ut poatea L | 22 vereue] BeoBUa X J 23 et milio L || 24 Bcylla,iP scilla B aylla BL siUa VH silicla dubitanter Sahnasius exercit. PHn. jp. 173. forfasse silitjia, ef. Piin. «. h. XVIII § 140 et XXIV § 184 || 36 vel poat an- nam] ftyytasge vel potiuB autumno. ef. Plin. n. h. XVUI § 146 et Pallad. 111 6 ;| enim] matini autem. Qf. Pallad. V 1 182 SERVII 217. CANDIDVS AVRATIS APERIT CVM CORNIBVS ANNVM T. quo tempore annum aperit taurus, qui est auratis cornibus. nam ^aperit comibus' non procedit: non enira a capite, sed a dorso oritur, id est a medio sui, unde incipit apparere; nam ea parte, qua mutila- 5 tus est, oritur, non a fronte. ^aperit' autem ideo ait, aut quia aprili mense sol iu tauro est, quo cuncta aperiuatur, — et aliud est ^aperire annum', aliud ^inchoare', nara nuUus dubitat, Martio mense, ut supra diximus^ annum inchoare — et hoc melius: aut certe quia pot^st unumquodque signum et inchoare annum et finire, 10 ut ^aperit annum' dixerit, scilicet suum: nam et a tauro usque ad taurum, et a geminis usque ad geminos annus est. 218. AVERSO autem astro duplex lectio est, nam alii *adverso' legunt: cum cane enim uascitur Sirius, qui est terris adversus, de quo legimus ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris 15 nascitur, ut ^adverso' sit pestifero et contrario mortalibus. si autem ^averso' legerimus, ^cum' subaudiamus necesse est, ut <^IV 484> atque Ixionii vento rota constitit orbis, id est cum vento: ut sit sensus, quo tempore etiam cauis cedens occidit cum averso astro, id est cum Argo, quae et ipsa media est, sicut tau- 20 rus, et a puppi oritur: cui canem constat esse coniunctum. et ^cedms^ aut lociim dans, ut et Argo occidat; nam canis occasum et navis occasus sequitur: aut certe ^cedens canis' non recedens, sed incedens accipimus et se movens: tempore enim, quo taurus cum sole est, etiam canis ad ortum festinat. quod autem ait *occidit', 25 ad aspectum nostrum rettulit. nam ortus et occasus duo sunt: unus iiXiaTchg^ id est solaris, et alter xo6fiixbg^ id est mundanus: unde fit, ut ea signa, quae cum sole oriuntur, a nobis non possint videri, et ea, quae videmus, quantum ad solis rationem pertinet, 14 ille sitim] A. X 274 || 23 tempore enim quo e. q. s.] cf. Macrob. comm. in somn. Scip. 1 18, 15 sqq. 1 od t7. 216 Yenit annua cura: uere scilicet B et Stephanus \\ t.] e. a. c. c. o. A. add. L \\ 2 aperit annum candidus taurus, qui est cum aaratis comi- bus B II 3 noQ enim a capite oritur aut a fronte, sed a dorso, id est e. q. 8. B II id est . . . oritur om. A \\ 4 qua mutilatus est VL: quam ubi latus est ^jQT , qua latus est PB \\ 5 non a fronte om. B || aut quia] quia aut V quia B ^6 quo cuncta aperiuntur et hoc melius est sed aliud Cdt e. q. s. L || 8 et hoc melius om. B VL || aut certe] aperit annum dixit add. B || 10 ad taurum VB: in taurum reliqui \\ 12 Et auerso cedens canis occidit astro: auerso astro du- plex e. q. s. B\\1S nascitur] oritur B \\ 14 morbusque A (morbosque a) morbo sub B morbo usque X || 15 mortalibus] gignit enim ortu suo plerumque pesti- lentiam add. B, om. Stephanus || 17 ixioni VHL ixionei B \\ 23 accipe B || se remouens B \\ quo] quando P-ff || taurus cum sole est APBVH: in tauro sol est L Bol in tauro est B \\ 26 eliacos AB eliacus P aelyacos V elicus H heliacus L || solaris vulgo: solis libri j| KaocMiKoc B || 28 et] ut ZT || pertineant A pertinent V 183 videantur occidere. secimduin quod nunc ail 'occidit canis'; nam canis paranutellon est caucri, id est cum eo oritur. cancer &uteui quo tempore sol iu tauro eat, post horam quartam diei oritur: nam taunis et gemini binas horas tenent. Niffidius commentario spka^ae graecanicae oriUir enim canicula cum cancro, in columen venit 5 cum yeminis, occidit cum tauro. sic ergo fit, ut canis nobis occidat, quantum autem ad solis pertinet curaum, in ortu esse vi- deatur. secundum hanc rationcm etiam paulo post dicturus est ^221^ aute tibi eoae Atlantides abscondantur: nam eoaS ait in ortu heliaco positas, unde et 'tibi abscondantur' intuiit. hunc lo canem alii Icari putant, palris Erigonae, qui morlem patris filiae nunUavit: alii huttc esse guondam citstodem Europae, quem nulla fera potuit effugere, qtiique a vulpibus guondam Uberaverit Tltdios. 219. ROBVSTAQVE FAKRA frumeuta, quae plua habent viriuu], quam legumina, quo tempore nobis Atlantidea occidunfc eunt se- I6 renda. Atlantides autem, licet aeptem iuisse dicantur, sez tamen, sicut stipra <^138^ dichtm est, videntur in caelo: quae novembri mense nobis incipiunt non videri. cum enim sol in scorpione fuerU, oriente scorpimie occidit taurtis, in quo vergiliae sunt, id est sexto idus noeembris. ergo 'eoae' mane abscondantur : non est enim Atlantidum 20 ' epitheton 'eoae', sed 'eoae' matutinae; modo enim vespera, modo media nocte, modo mane oriuntur. unde ei 'tibi abscondantur', id est spe- ctando, nec ocddent. alii ita exponunt, eoas appellatas, quasi quae semper mane oriantur. ergo ante occidere vergiliae debent tiuam sero sit: quae vergUiae alioquin sant eoae cum oritmtur, non oum occidunt. 26 haec autem, ut aUi volnnt, lovia, ut alii, Liberi nutricea fuerunt: alii vero ipsas fuisse adserunt Hesperidas. 222. GNOSiAQVE ARDEKTIS DBCEDAT s. c. et hoc ad superiora pertinet: cam enim coronae pars oritur, occidit taurtis, in quo vergiliac sunl. 'decedat' autem non pro occasu dixit, sed 'soli cedat', quo m 30 scorpione posito cum orht ipsitis orititr. fabttla vero de corona taUs 1 nontiat A [aniic ait a) || S paranathallon PHR paTaantellon S H 4 ' horae] aras Hli B 5 j//s colomen L (i in ras. {] || 8 haoo] qnam J{ || 10 eliaco AB eliacoD PH \\ 11 Krigonae] aeritone L ^ li ad t. 219 Triticeam in mes- aem : ad meBseiu tritici uel segetem (segetis Stephanw). Robuataque forra; fTQmenta, qaae plos uirium habent qnam legamina. haec autem eo tempore serenda dicit, quo nobts Atlantidea occidunt. if Q 16 atblontides autem dicit aeptem fnisEe. aed qnamnia septem dicantnr, aei tameu nidentur in caelo K|{ 19 Bextn L | 21 coae eed eoae L \\ 23 nec occidentali L 1 26 baec. . .lilii vero] hu aiitem liberi nutriceB alii uero L | baec APVH: bae .B | 27 ad c. 220 Exercebis: pro eiercueria. Solisque inbtabJB aristis; non legnminibua, sed boIib segetibiiB. LnBtabia: inatiterii!. Arietia: et hic nicut aupro per aristas frumeDta significat. Aote tibi eoae Athlantidea abBcondantur; athlantides qnae et uir- giliae nocantnr. licet septem fnisse dicuiitur tamen in caelo non ampliuB quam aes uiduntur quae nouembri menije. . .heai>erides R \\ 28 beckuat A 184 SERVII est: cum Liber pater Ariadnen, Minois, Cretae regis, filiam, axorem duceret^ Yulcanus ei coronam obtulit, quam ille ad uxoris insigne inter sidera collocavit. et stellam per poeticam licentiam dixit; ceterum sex sunt, quibus in caelo declaratur corona. alii hanc fa- 5 bulam ita adsertmt: Theseus cum ad interimendttm Minotaurum Cre- tam venissety miseratam eius Ariadnen auxilium ei ad occidendum filo ducto Minotaurum praestitisse; Tlieseum vero Ariadneny utpote salutis auctorem, secum avexisse. qui cum ad Naxtm instdam delati esscnt, Ariadnen ibi vel consulto vel necessitate vel monitu Mercurii a Theseo 10 derelictam. quam cum Liber jpater adamasset, coronam ei dempto pu- dore, sicut supra dictnm est, dicitur obtulisse: quam etiam inter sidera postea conlocavit 223. COMMITTAS quasi custodibus fidis. 224. iNviTAE TERRAE si non suo tempore seratur. 15 225. ANTE OCCASVM MAiAE id est ante occasum Atlantidum: et hoc est, quod ait ^Atlantides abscondantur' : nam Maia una est de ipsis Atlantidibus. 227. si VERo viciAMQVE SERES in quodam adespoto Graeco sic positum est (paxovs Se xal q>d6rikov Zqo^ov 6noL(og de fwra aQTaov- 20 Qov dvovta aiia iisxQf^ ^^4 f^QOTCav. VILEMQVE FASELVM pluri- mum, abundantem: nam omne quod abundat vile est, ut vilibus aut onerat pomis. 228. PELVSIACAE LENTis Pelusium unum est de septem ostiis Nili, ubi primum lens inventa dicitur^ vel ubi optima lens nascitur: 25 imde xar' ii,o%iiv locutus est. aspernabere auitem, id est con- temnes. 20 plurimuin . . . vile est] exBcr. Isid. or. XVII 4, 6. cf. Non. p. 529, 8 3 et luc stellaiu poetica licentia dixit -S || 4 corona] Gnosia autem Cre> tica ab urbe Cretae, qnae Gnosos (Gnosis Stephanus) dicitur. et stella ideo dicitur Cretica, quia ad laudem illius, quae Cretici regis filia fuit, in caelo est posita ipsa corona. Sulcis: arationibus add. -K || 5 theseum L, correxi 1 6 aliadnen L, corr. P. Daniel || 10 ei dempto pudore scripsi: eidemp tipudoris L. possis et pro dempti pudoris praemio vel remuneratione | 14 ad v. 224 In- uitae terrae: quae quasi coacta (quoacta It) rusticorum labore et non sponte fructus profert. Anni spem: unde te annum speres posse ducere (tu a. s. p. deducere Stephanus) B \\ 15 maoe V male X Q id est . . . Atlantidibus] antequam athlantides occidant: nam maia una est earum B Ij^ 11 ad v. 226 Vanis: uacnis. Elusit: decepit 22 1| Q 19 4>aK0Tc as Kai 4>acHaoN opobonomoiuc ae mera aPKTor- PON AYONTa ama msxpi ah TPoniuN L (pavovaai, {(pccnovg 81 Vossius) xal usqi*e suh extremum brumae i. i. 'medias' autetn 'pniinas' abusive ipsas 2o hiemes posuit: medium enim pro hgitimo dixit 231. CERTI8 DraESSVM p. o. anuum, diviaum in quattuor tem- pora. et per duodecim signa duodecim menses accipimus. 232. PER nyoDENd multi pro 'dttodecim' accipiunt, ut bina manu %i biiia] A. Xn 166 1 cAnEKfl BooTEs i 11 uooTKa . . . tempora^ CadeDS ; occidena, uerno . . . ocoi- dit. Mittet: oatendet. Signa bootea: si lutiani et phaseluin et leutem Berere uolueria , occidente boote debea incipere. Incipe et ad luedias aementeni ex- tende pmiQaa: omnia complexns est tcmpora li (Mittet: oetendet non edidit. ea quae seqjMnlur post hoc est clara collocavit SUphavm) | 2 aubicit L \ etj etiam F || 3 vernnm] acilicet add. R || quo| quod P|j 4 quo] quod P|| 5 librBBse] iceuuegan in CaroLruhensi man. suec. XI. vtl XII. svpra vem. i uergilinm i |l 6 supra bina] aupeTiorA^ g bina] dicto F{| 8 loci] huius lociif 1 11 geometriae ABiiL: Keometricae P V geomatriae Jt\\Z a. regit idem spiritus artus orbe 25 alio: quod verisimile est, quia dicuntur animae aut igni aut vento aut aqua purgari^ quod ut fiat necesse est, dum aut per frigidas plagas aut igneam transeuut. et licet alii hoc a Yergilio dictum 5 ab Arato] cf. phaen. v. 5 1 iam] iam hic i^ || 3 in australem desinit plagam A || 4 Riphaei] et ali- ter add. V, Ardous: celsus (excelsus Stephanm) et summo uertice artatus. Premitur libiae devexos in austros: ea pars nobis habitabilis est, qua mundus incipit a septentrione supra scythiam et desinit deuexus in australem plagam. In austros : scilicet supra libiam add. R (Premitur . . . libiam non edidit Stepha- nus) II 5 ab Arato Commelinus: ab aratro X || 6 .id 6. (i. e. Hd est'} L idem Daniel item Commelinm || 9 ut add. Masvicius \\ 10 in austros, id est premitur contra ego: in austros .f.pkaemitvr contra L in Austros * praemitur contra Daniel in Austros; premitur contra Jfasmcms || deuixus i || 11 ut fneratitfast7ictt*s: et fecerat L. cf. I. H. Vossii comment. ad georg. II 116 p. 305 sqq. || libiae X || 14 nic om. ABH\\ NOBis sempeb svblimis om. L \\ pro 'cardo' om. IJaniel || 15 mnndi om. X II a om. VL || 17 axem] i. e. axem 12 || 18 a om. L \\ sicut] greci add. V \\ sicut . . . et om. B II borios AL: boreos H boreas PVB || 19 semper] a nobis sem- per vulgo || 20 opiniones lib i sunt L || hic ow. ^ || 21 abscendentem A (corr. a) abscondentem H \\ 22 ait] styx add. L || 24 illic] et illic vulgo \\ 25 idem] autem P II 27 tum ^ 11 28 igneas B || uergilio AL 188 SERVII per poeticam licentiam yelint, tamen sciendum est^ eum poeticae licentiae inseruisse philosophiam. 244.-MAXIMVS vel quia ipse ceteris est maior^ vel quia adScy- thianij vel quia inter duas arctos. sane hunc draconem quidam occi- 5 sum et inter sidera conlocatum a Minerva dicunt, alii hunc esse, quem Hercules custodientem mala aurea Hesperidum occidit. 245. ciRCVM PERQVE DVAS et circum enim est et per: nam per utramque labitur, id est inter duas, maiorem cauda tangens^ alvo conplectens minorem. IN morem flvminis Hesiodus xora^ 10 ^dovtv ioLX(og. 246. OCEANI METVENTES AEQVORE TiNGVi hoc refertur ad fa- bulam. nam hae duae paelices lunonis fuisse dicuntur: quas post- quam luppiter in siderum rettulit numerum, lunovrogavit Tethyn, suam nutricem, ne umquam eas pateretur occidere. unde nunc' 15 ^metuentes' dixit, scilicet nutricem lunonis. sunt autem hae Helice et Cynosura. de Helice, Lycaonis filia, amata»a love et a lunone in ursam mutata, supra <138> dictum est, Cynosura, quod caudam ca- ninam habeat. hanc Phoenicen vodtatam quidam ferunt, Dianae comi- teniy iraque eius, quod gravida esset inventa, in ursam esse mutatam 20 atque eiusdem rursus misericordia sideribus insertam. quidam prodidere has nymphas fuisse Cretenses, lovis nutrices, et db meritum consecra- tas. quae ideo non occidunt, quia secundum clima nostri caMi arctous drculuSy in quo cardo convertitur, infra horizontem non venit. 247. iLLic in austrdli, id est obscuro axe. vt perhibent 25 poetice: nam in rebus dubiis suam denegat fidem. intempesta alta, crassa, qualis est intempesta. posse autem hoc fieri in aliqua parte mimdi, ut paene sibi totum vindicet nox, probat Britannia, quae lucis dives, vix quoddam spatium noctibus cedit. aut Hntem- pesta silet% quia Epictird dicunt, no^i ire solem per alterum hemi- 30 sphaerium, sed seniper hic ab ortu colligi sdntillas et fieri orbem solis. 9 Hesiodas] p.383 Marksch. || 12 nam hae duae. . .occidere] cf. mjthogr.ll 59 1 est] sit V\\2 philosophiam] Stix: fluuius infemalis. Manes: dii infer- nales uel umbrae mortuorum add. B, non edidit Stephanus \\ 3 maior] Hic: pro illic add, B \\ 4 quidem L, corr. P. Daniel \\ 7 nam per] del, a, nam et per F II 9 alio A albo L \\ minorem] arctos circum et per duos arcturos caelestes add. B, om. Stephanus \\ in morem . . . ioLHtog om. B \\ esiodus B VHL \\ hotamu PEOLITI EOTKU A nOTAMO PEONTI COIKOC B TTOTAMIU PEON EOlTIKluC P UOTAMuJ PEON.A EoiKiuc V \\ 12 lunonis] iouis supr. ve^'8. a jj 13 tethyn A: thetyn L tethin B thetim P thetin V tethim HB jj 15 lunonis] nam reliqua signa dicuntur omni (omnia coni. Heinsius) nocte in oceano tingi add. J2 || 16 cino- sura L || licaonis L || in ursa mutatam L, corr, P, Daniel \\ 18 Phoenicen ego: foenicem L \\ 22 climma L \\ 23 orizontem L \\ 25 poetice ABp: poeticae * JPlf poetae V poetiQae 8cilicet L scilicet poetae B \\ intempesta] inactuosa add, Stephanus et Fdbridus || 26 alta] densa add. B J grassa L \\ qualis in tempe- state est B || 28 dives] est add, V\\ 29 emisferium Xr || 30 hic L: his Daniel 248. oBTEHTA obducla. et 'obtenta', sicut 'ostenta': ab eo enim, quod est 'ostendor', veteres partidpium 'oslentus', non 'ostensiis' dice- bant: ipse alibi praetentaque Si/rtibus arva; Terentius in Eunucho (JIl 5, 56> an ego mihi occasionem ostentam tam brevem; similiter et illud in Pkormio7ie (Y 4, 7> neque me nunc domum b reciperem, ni mihi csset spes ostcnta[ta'] kuiusce kabendae. 249, HEDiT A soBis id est ad illos. et hoc secundum Stoicos, qui dicunt solem vicissim per utrumque hemisphc^um ire et allernis noctem facere, 251. SERA pro 'sero', ut seramque dedit per membra quie- lO tem. AccEXDiT i.vMiSA VESPER bcne 'accendit lumina Vesper' poe- Uce, ut ipse Vesper accendat, non komines. et saepe liac figtira utitur, {ut) : mature veluti cele- 6 riter dicimus. Nigidius mature fieri, quo4 neque cito, neque ta^de fiat: quod hinc debet inteUegi, quia poma, quae neque acerba sint neque putrida, matura dicuntur. 261. PKOCVDiT cudendo estenuat, id est producit tundcndo. et bene, quia praejposuerat 'multa', enumerat singtUa. lo 262. OBTV81 hehetis. ct obtusum est quidquid sine actimine est vel calore, ut non ohtusa adeo gestamus pectora Poeni. et an- tiqui 'n' Htteram addebant, quod nos propter euplioniam in aliqui- bua detraximus, ut 'obtusus'; in aliquibus euim remanait, ut 'tun- sus*. LINTBES fluviales naviculas. sane non sine ratione lintrium IG meminit, quia pleraque pars Venetiartm, fltmin^ms abundans, lintri- bus exercet omne commercium, ut Uaveniia, Altinum, nbi et venatio et attcupia el agrorttm cultura lintribus exercetur. alii linU-es, in qmbus wxi portatnr, accipiunt. 263. PECORI SIGNVM A. N. INPBESSIT A. i vol^iscum habete cum porciSy cum fiscina. 267. NVNC TORRETE IGNI P. N. F. s. praeparate paDem, quo 1 Homerus] velati U. YII 441 | 2 Aelios Gallns] cf. Huschke ioriBpr. anteiust. ed. IV p. 98 I 5 rescindit] A. IX 522 | 15 Horatius] sat I 5, 94 | 16 femt] buc. 111 89 f 18 Lucilius in quinto] v. 25 p. 28 Muell. | 19 Novios] d Hibb. trag. Kom. fragm. ed. U p. 6 com adnot 1 (ul r. 264 Exacnunt: repurgant et reformant in altitudinem pristiiiam. Vallos: fossas et muros de terra iactos et glebis, qni fiunt in circuitn cohor- tium et uinearum« aut quibus aquae ducuntur de locis aquosis. Bicomes: duorum comuum Ji [ CKoaonac Z | 2 nelius L, Aelius im wuurg. P. DatMl4 quo /. . corr. 1\ i)aniW J 7 Ameriam Stephanus | 8 mentionem] Lentme: flexi- bili. hic computat ea quae quilibot domi potest facere. dum ab agricultara pluuiis im^^editur. aut nimium frigus terram constringit: conct^i enim utilia snnt humano usui quae hic dioit, et quouis tempore possunt fieri. Facilis fiscina: lenis ad facieudum iuid. l^ | 9 a cetera salice DaHUiz cetera salice L • 10 quiu X. I IS atqne L: et IktHUI ] ligetur BmnmaHmtsz legitur Z | 14 bobea L ) vikvva] Kubos est italiae oppidum. Rubea ergo uirga dicitur ea add. B abundaul .4 H ^abundat a) kabundant L | robos tt hic ii imfra X | ut oratins l^ I 15 ea virga . . . nasoitar om. B \11 nasi L ] fi^^ina conial;i breuis hab. V 19 nouius L: Naeuins Comm^Umus, cf. Bibbcckii admot. ] qaoi tum ignat^ L 20 uidemiator L, corr. P. Danici { 23 stsc. . .postea] Xnnc torrete igni frug^: sictate. Fragite ^^tV^ saxo: non est \,aon est om. Si^fhamus) isteroproteron, tamquam dicat 'torrvtc' tgni^ coquite panes, et postea inferat 'frmgite saxo*, cam prius sit frumvntium molerv et deince fiLctos panes coqnere; s^ recte et ordinate dixit: n^uu 'torrete frtiges* non de coqnendis panibns, sed de siecan- dis frugibos disdi (oam . . . dixit om. E, cdidit Stqphamm]. qnod primam ct COMM. IN VERG. 6E0RG. I 261-269- 193 ntamini ia sereuitate, ne ea rea inpedimerito sit poatea. mnlti ta- me» de certo fmgum genere dictum rolunt: nam far, milium, panicum tnoli, nisi ante fuerint tosta, non jMsstint. nam quod ait 'saxo fran- gite' potest acdjd et pinsere, quod sigjdficat pilo tunderc, quia et vulgo cavattm saxim pHam didmus: qwae omnia fieri oportet propter facUi- 5 tatem molmdi. multi hysterologiam putant, quia ante est molere quam eoquere. rKmnulli l/radunt rusticos solitos, siquando ad excudendas fruges essent imbrihus inpediti, spicas integras condere et, prout indi- guisset usus, hicme torrerc, quo facilitis a gluma sua si^ratum triti- eum molerent. alii non accipiunt hysteroproteron, sed 'modo hoc, modo lo ilUtd facitd', ut diversa dixisse videatur, 268. QViPPE ETiAM FESTis Q. E, D. noE mirum est, rusticum aliqua facere debere per pluvias, cam siut quaedam, quae facere possit etiam festia diebus. sunt enim atiqua, quae si festis diebits fiamt, ferias polluant: quapopter et pontifices sacrifieaturi praemittere 15 calatores suos solent, ut, sie*d>i viderint opifices adsidentes opus suum, prohibeant, ne pro negotio suo ct ipsorum oculos et caerimonias dcum (^tamineni: feriae enim operae deorum creditae shm/. sane feriis ter- ram ferro tangi nefas est , quia feriae deorum causa instituuntur, fesH dies Jiominum guoque. 20 269. FAS ET ivBA siKvNT id est divioa humanaque iura per- inittuiit: nam ad religioaem fas, ad homines iura pertJuent. et non sine causa hoc dictum a Vergilio, gnaro totius sacrorum ritus, poniiur: rdiffiosi cnim esse dicuntur, qui faeiendarttm praetemtittendarumque rer^tm divinarum seatndum morejii civitatis dilectum habent nec se 23 superstitionibus implicant. cum ergo hic dicit 'festrs guaedam exerccrc diebus fas et iura sinunt' et 'nuUa religio vetuit', ostendit multa, guae ad retn dimnam pertinent, ex praecepto et posse fieri et vUari, 06 his scUicet, qui religiosi, ut supra diettm est, appeUantur: quem morem poeta agendo aliud subHliter dociiit. so 14 LemoTiceDsiii ad t. 2C8 — 210 scholia conferenda eunt cum Macrobio Sat. I 16, 9—12; 111 3, 10—13 Q 24 religiosi emm . . . impliciuit] cf. Feetui Religioai " ''"" " .. 289 M. postea aiccatae frugea molnntur. et praecepit (praecipit Stephamu) parandi esBe panem, qnod (quo Sleph.) uteadnm ait aereno caelo, nBcares tc impedi' meato (ne ea res tuoc eit i. St^ih.) R | qnod utamini P | 2 minium liarnel " 4 pinsere CammelimiS: picdere L. an pinaite? 9 fulgo X, corr. P. Sanvcl | . piUm scripsi: pilum i- U 6 jsterologiam L\\i indiguigaed L, corr. P. Doniel {| 9 oglninEis nase paratem L || 10 yateroproteroti X | 14 poaatnt L | diebua] at iam, si no& itupediat frigui nei pluuia, sed aint feali dies, nec tnnc etiam Bit Otiosns add. R, non edidit SUpfiarms U 18 credite L \ 22 homtoem S V nergilio L \ 2i praeteTmittenitarnmqne Fe»tiie: pTaemittendiirnmqne L Enpetstjtionibna L H 28 uetori L, oitari P. Ilanid. cf. Macrob. l. l. 'rtligifm B%mt qui faeitnda tt uilanda diseemunt' SMvii cHnun. ToL m. F»k. I. 13 194 SERVII 270. DEDVCERE id est siccare: nam ^inrigare' inducere est, ut <^ 106^ deinde satis fluvium inducit. sane sciendum, secun- dum Varronem contra religionem esse si vel rigentur agri vel la- ventur animalia festis diebus: nymphae enim sine piaculo non pos- 5 sunt moveri. sed scimus necessitati religionem cedere: unde perite Vergilius ait ^balantumque gregem fluvio mersare salubri', id est salutifero; nam dicturus est in tertio <(441X scabie temptari nisi laventur animalia. de inrigatione vero nihil ad hunc pertinet lo- cum, quia Meducere', ut diximus, siccare significat. sed qui disci- 10 plinas pontificum interius agnoverunt, ea die festo sine piaculo dicunt posse fieri, quae supra terram sunt, vel quae omissa nocent, vel quae ad limorem deorum pertinent, et quidquid fieri sine instiiutiane novi operis potest: ut rivorum inductionem sic accipiamus, per fossam vd pratum purgatum deducerej id est emittere, quoniam cautum in Ubris 15 sacris est feriis denicalibus aquam in pratum ducere nisi Ze- gitimam non licet, ceteris feriis omnes aquas licet deducere. ergo hic, ut aliquibus videtury ^deducere' purgare est et sordes emiUere^ guae praecludant aquam, ideo quia a pontificibus, ut novum fieri non permiUitur feriis, ita vetus purgari permiUUur. aiii hoc secundum 20 augurale ius dictum tradunt, quod etiam in bello observetur, ne novum negotium incipiatur. ergo ^rivos deducere* non est novum negotium, et potest hoc ad iUud referri <^ 113^ quique paludis collectum umorem bibula deducit harena. sane quae feriae a quo genere hominum vel quibus diebus observentur, vd quae festis dieims fieri per^ 25 missa sint, siquis scire desiderat, libros pontificales legaL flyvio SALVBRi non est epitheton amnis, sed ad factum refertur. 273. SAJSPE OLEO et hic ^auf coniuncUo esse ddiuit, ut est illa notos atque atra volans in nubila fugit pro [et] Hn notos^, ut esset ^saepe aut oleo aut vUibus onerat pomis\ et bene rusticorum 30 laudat industriam. costas aut re vera costas, aut clitellas: Ho- ratius hinc muli Capuae clitellas tempore ponunt. agi- TATOB verberator, ab agendo dictus, ac per hoc asinarius. 27 illa] A. V 512 | 30 Horatias] sat I 5, 47 6 uergilius L | Vergilins ait] maro dicit B | ait om. X | 7 dictnras est] dicitur ^ B 9 significat] Vetiiit: prohibuit. Praetendere saepem: circnmdare et opponere. et subandi ^nulla religio yetuit'. Insidias auibus moliri: aucupia &cere. Incendere uepres: hoc etiam sicut et priora licet festis diebns agere^ Balantumque gregem: id est ouium. Mersare: fre<]^uenter mergere propter sca- biem add. JS | 10 ea die Masvicius: adie L a die DanUl \ 15 dene galibuB X I 18 ideo quia tgoi ideo qnae L ideoque Danitl \ 20 ius Commdimisi cuins li I 22 ad illud] illac Daniel | 25 ai qui Xr | 28 et aecUui | 81 caprae X | cli- tellae A | Agits^r: minator uerberator .S 1 32 dictoB] dicitur AL | hae X COMM. IN VBRO. QEORG. I 270—278. 274. VILIBV8 P0M18 abuDdaiitibus, ut ostendit ferias no» pollui. 276. ALios ALio DBDIT ORDINE LVNA pleniasime de lunae lo diebus ommbua expreasit Hesiodus, quam rem breviter iate prae- libaf. sed est ita: ipsa quoquc luna omnes dies felices dedit, sed alios aliis rebtts aptos: inde ait FELICES opebvm kcc est ad opera su- mentla, aptos felicibus operibus. alii 'feltces' pro fecundis accipiunt, ut feliccmqwe trahit Umum. ig 277. QVINTAM FVGE dicitur enim hic numerua Minervae esse consecratus, quam aterilem ease constat: unde etiam omnia sterilia quinta luna nata esse dlcuntur, ut Orcus, furiae, gigantes. FAL- LiDve OECvs quia pallidos facit; nam ipsc niger est. Prdbus 'Orciius' legit, Comutus vetat aspirationem addendam. Hcsiodus Orcum quittia 20 hma dicU natum; Celsus, ut iuris iurandi deuan, pallidum dictum, quia iurantes trepidaMone palUscunt: nam op«d Orcum defunctae animae iurare dieuntur, ne quid sitos, quon in vita reliquerunt, contra fata adiuv^L 278. EVMBMiDE8{irA' SATAJi id cst natoe: et ut saepe diximua, afi xaz' aiig>7i[tieit.bv eumenides vocantur, quod non hahent hrmam volun- SO Heaiodus] op. et d. 803 1 abuDdantibufl] qnia ualgo naBcibnr (naacuDtur Steph.) add. li || uile V nilem E }'i tNOvasvH BES \ 4 Atrae picia: oigriie. Yrbe teportat: ut qni . . . portanerat ad urbem reuurtens referiit secuni aut maaualem moliim aub picem emptam in arbe; aut <:ertB e. q. s. Ji J a,ut qui B VL: ut qui APB\, portane' rit S ] S ad agmm B || 10 ai.u8 .il || 11 HeBioduB] 'li^ata 3' in ^iotttv nEipv- iM-ijiivos IV TMta (loCQav itnpQaBijifv SfUBiaaf ZQnj%aStt /irjvog a(i'(iii)v fpya z litojtTeviiv ^3' egitttXiriv Sazaaa&ai [op, et d. l&ti sqi^ add. Sfephatius | iate] ipee V ipae uirgiliua B || praelibatj Alio ardine: boc eet oon omneB dieg facit eesc aeqnalea, sed diuerai ordinia et modi, cum ipea sit una et eadem add.B.\\ 13 ciPEiivK evanuit in L, felicea et edidit Daniel || ad opera . . . operibua] quibua falicjter pusannt opera exerceri, uel ad opera Bumenda, uel certe 'felicea' aplos felicibus operibub R || 11 operis L \ IG trait L, trabunt VergiliM^ 16 fvukJ ut quiuta Inua nulliuB uperis initinui sumaB add. R \ 18 nata eBse] naaci.fl || fu- riae] onciae B (iniuriae mpr. vers. b) || 19 qnia] qui PHR \ faeit] Occus: Platon, deuB iaferui add. R || Orchua] us litterae eeanuerant in L. HorcoB Ribbeckna proleg. p. 139 \ Sl natum] n» Utterae evanurrunt in L || ut evanuil tn Z Q 22 tredatione L trepidatione P. Daniel U Orcum defunctae] cnm de lilterae eva- nrnrunt in L. stipra o 1'. Daniel b addidit U 2S diximua] dictum eat X || SG cateufemiBmoii Ubri || vocantur] nel furiae infemaleB add. R, non edidit Ste- 196 SERVII tatem, id est mentem, sicut parcae, quia milli parcant partv ne- FANDO sacrilego. per Coeum autem et Typhoea et lapetum omnes gigantes intellegimus. 280. FRATRES ^fratres* dicit Otum et Ephialtem, Aloi filios, 5 nt quidam putant 281. PELio OSSAM *o' longa est, sed fit brevis sequente *o' vocali, ut sub Ilio alto. 282. sciLicET ATQVE ossAE Pelius mons est Thessaliae, Olympus Macedoniae, Ossa Thraciae. et bene tertium quasi maiorem involvere ait 10 284. SEPTIMA POST DECIMAM FELix aut septimam decimam dicit, aut hoc dicit: felix quidem est septima, sed felicior decima, ut primum locum decimae relinquat. alii quartam decimam acci- piunt, ut sit: felix est septima duplicata, id est cuius numerus post decimam invenitur, quo die re vera vites melius ponimus. 15 286. NONA FVGAE MELIOR c. F. non, ut stultis videtur, Ver- gilius aut fugam servis suadet, aut eis indicat dies, quibus se a rapinis abstineant: nam et fugam de profectione et cursu legimus, ut <^III 201> simul arva fuga, simul aequora verrit — unde et velocem equum fugacem vocamus — , et fuga potest etiam 20 honesta esse, ut siquis hostem, siquis inminentem tyrannum, si- quis saevum iudicem fugiat. *contraria' autem ^furtis' illuc spectat, ut et domino sit spes inveniendi quod amiserit, et rapere aliquid servus formidet aufugiens. 287. MVLTA ADEO id est valde: Terentius adulescentem 25 adeo nobilem. SE dedere id est melius nostro obsequuntur 7 8ub Ilio alto] A. V 261 || 9 et bene. . .ait] cf. Non. p. 328, 14 | 24 Te- rentius] Eun. I 2, 124 phanus || 1 parcae evanuit tn Z || 2 sacrilego] Coeum: nomina sunt gigantum add. B II omnes ^gantes intellegimus] in his verhia desinit code.v Lemovicensis^ 3 intellegimus] intelleguntur, quos quinta Inna dicit esse natos -S || 4 fbatres ...Ephialtem om. 5 || othum F||Ephialtem] dicit, qui fuerunt filii Neptuni et nouem digitis singulis crescebant mensibus, qua freti altitudine caelum uo- luerunt enertere, sed confixi sunt sagittis ApoUinis et Dianae add.B. cf. Serv. ad Aen. VI 682 J 6 Pelio: monti. Pelio: o longa est e. q. 8. B ^ o sequenti uocali V\\l altoj Ossam: alium raontem. Olympum: tertium montem. Pater: luppiter. Disiecit: deiecit add. li jj 8 osse V || thesaliae F|| olimpus F|| 9 tra- ciae F||invoIvere scil.eos. awinvolvi? || 11 dicit om. fi^|| et hoc dicit J.J7|| 12 relinquat] derelinquat F tribnati?^ in quo haec addita sunt quae sit ualde felix, secundum &eptimae, qaae post decimae felicitatem sit secnnda, ut ea nulla sit felicior, excepta decima: aut certe, sicut quidam uolunt, quartam decimam dicit, ut sit e. q. s. \\ 13 prius est om. PHB || cui ^i ^^ decimum B Iji ad v, 285 Domitare boues: instruere, quo modo possint ferre laborem arandi et sciant ad iugum pariter incedere i2 1 15 stultis] quibusdam imperitis 22 ) 16 se a om. P, a om. Fl 18 uerrit ABVB: uertit PH verrens Vergilius^ 20 ut si quis h. aut i. t. aut s. i. f. B || 23 aufugiens AP: aut fngiens VHBb ait fiigiens B 1 25 Melins se nocte dedere: per noctem melius e. q. 8. B t obscnmntnr A labori. noctb nomeu est, adeo ut ei Horatiua iunxerit jiraepo- sitiojiem: ut iuguient liominea viyilant de uocte latroneti: nani adverbium 'uoutu' facit, sicut 'diu': Sallustius diu noetuquu laborare, festiuare. 28S. iRROR^T Eovs id Bst lucifeT, de guo etiam Cintui in Smyrna 5 sic ait te matutinvs flentem conspexit Eous ct flentcm paiilo vidit post Hesperus idcm. 290. NON DEFICIT uou deserit: unde et qui deseruut exercitum ad liostes transeuntea, desertores vocautur. 292. FACE8 INSPICAT incidit ad spici et aristarum imagiuem. 10 ct aliler: isspicat findit in niodmn spicae, eiti midtae sunt aristae. 295. AVT DVLCIS M. V. D. V. hypermetrus veraus: unde et se- queu» a vocali inchoat. beue autem ait 'decuquit umoreni', id est rem superfluam: sic supra poauit ^IIS)" luxuriem segetum te- uera depa.^^cit in herba. et aliter: Jiic vm-aus longior est ima syl- 15 laba, sed sinc vUio, qitoniam sequeiis a vocali itieipit. 299. NVDV8 ABA SERE NVDV8 adeo sercuo caelo, ut amictum possis coutemuere. saue quidam post boc hemisticbium dicitur aubaecutus 'habebis frigore febrea'. iilEHS ignava colono igna- vum reddit eolonum. 30 1 Nocte DOmen est] cf. Servii [Sergii] comm. in Dod. p. 440, 7 K. || Ho- ratiu!!] epist. ! 2, 3i 'ut iugaleDt hominem. surgnDt de aocte latroDea' || S Sai- lustiuaj cf. lug. 38, 3; 44, 5; 70, 1; Cat. 27, 2 || b Cinna in Smjraa] p. 334 Baehr. | 8 ande ct . . . vocantur] eiecr. Itid. or. IX 3, 39 |t l8 sane quidam . . . febres] cf. Suet. p, 65, 16 ReifFerach. l nomen est] autem noD eat adoerbiuni , aed nomeD ablatiTi caaua H \\ adeo . . . latronee] ut oratiua de nocte latroDes B | 3 n&m om. B | sicut diu] aicut dicit i^ || 5 ad v. 288 8^1;. Sole novo (uono M): orieDte die et sole adhuc reccDti necdum fetuenti. iDroiat (inroborat B); inluHtrat: aut certe matutino (aut aimplicitfr 'iciorat' : matutiDO enim Slephawts) temporc tos cadit. et di- cit hoc loco, et die et noeto inHiBlecdum tahorl. Arlda prata: iam mattira. TondeQtur: aecantur. NDctia: aceuaatiuus pluralie S || amicna F||6 matiitinus Step}ia7»u: matutinum V matrimonium Gvelferb. I, tri viddur \\ 41 derectores vutgo I 10 ad u. 292 Faces inspicat: quidam codicea 'incidit ad spici et arista- nim imaginem'. iDapiciet {let/e laspicat: ad) ariBtarum modum iacidit. Arguto: Bonoro, atridiilo J? || ad spici et PHV: ad speciem A ad Bpeciem id est B. ad apicae id eBt ariatae cont. Vlitivs ad GTotix Cyiieg. 488; aed cf. Serv. ad 1 111 1 11 apice F!| 13 iiumorem (t6ri j IG nd v. 29asg. Ahcni: uas, in qao coquitur uiDum. et trepidum dicit, quia quod bullit quaai tremare uidetur. Aheni: ex ^ere fucti. Ccrea: frumentum. Medio aeatu: id est per diem, qnaudo atatus eat M l n nvuvb] aic Heaiodus (up. tt d. 3B1) yviitiiv ontieiiv yofivov $1 poaiTtiv, yvfiroi' S' diioo&ai id est add. StefAanus \\ amictum p. c,] uesti- mentia non egea^ ii H 18 poBsit AS^ bemiBticbiuni] carmen BemiuerBiiale m- perecr. b Q dicit P f || 19 1'ebres] cam noo dicit nuduni eaiie deberc, quani aliter non oporteat nut poaait; sed ixib tanta aerenitate dicit haec agenda, ut etiara amictoa poasit contempni add. E U quia igDauuni V quae ignauum 3IC | SO ad V. 300 Farto: paiato. A^^icolau plerumqne trnuntur: dicit agricolus per hieniera his frui qiiae (qua A) aestate parauerint. 'plerumqne' auteca dicit, quia dictnruB i,'bt aliqna, qaae rueticns etiam biemc posait efflcere, ne conti- 198 SERVII 300. PLERVMQVE qaia dictarus est esse aliqua, quae nisticus etiam hiemis tempore possit efficere. 302. GENiALis HiEMS yoluptuosa, couvivalis: nam quotiens voluptati operam damus indulgere dieimur genio, unde e contrario 5 habemus in Terentio suum defraudans genium. 303. PRESSAE CARINAE onustae. 304. INPOSVERE CORONAS aut re vera coronas, aut spiras fu- nium accipimus. 305. SED TAMEN ET QVERNAS G. T. s. T. sunt aliquae deriva- 10 tiones ex usu magis quam ex ratione venientes, ut ^quemas', ut ficulnus, ilignum, colurnum a corylo, ilice, fico, quercu. 306. CRVENTAQVE MYRTA matura enim cruoris imitantur colorem. 307. PEDICAS laqueos, quibus pedes inlaqueantur. 308. AVRITOSQVE SEQVi LEPORES id est maiores habentes 15 aures. Horatius aliter ait doctum et auritas fidibus canoris ducere quercus, sensum audiendi habentes. 309. BALEARis FVNDAE Hispanicae, ab insulis Balearibus, ubi inventa est funda. et aliter: fundis nemo figit, sed intra insidias cogit, ubi conclusam feram iaculis petit: ergo hysteroproteron est. baleA' 20 Ris FVNDAE qtiia apud insidas Baleares fundarum usus inventus est. et insulae Ualeares primo Gymnesiae dictas: post vero cum a Graecis 6 in Terentio] Phorm. I 1 , 10 j| 6 Pressae onustae] cf. Non. p. 364, 26 || 13 Pedicas . . . inlaqueantur] exscr, Isid. or. V 27, 8 || 16 Horatius] carm. I 12, 11 II 17 Hispanicae e. q. s.] cf. Isid. or. XIV 6, 44 nuae uoluptati det operam, sed etiam tunc laboret. Conniuia curant: aut mit- tere sibi inuicem aut uicissim parare R (ne . . . parare noti edidit Stephanua. Gonuiuia . . . parare hdb. Masvicius) H 3 convivalis] om. P conniuialis i2 || 4 di- cimus PHR || unde . . . genium om. B | e om. HR \\ 6 defraudens A {corr. a) defrudans PH ) genium] genium autem aicebant antiqui naturalem deum uaioa- cniusque loci uel rei aut hominis. Curasque resoluit: quiescere facit a labore et curis add. R \\ 6 onustae] oneratae R onerariae Stephanus. Cum iam por- tum tetigere: dat comparationem de nauigantibus , quod sicut illi ezpleta iam nauigatione et positis in sicco nauibus laetantur et epulis uacant, sic etiam rnstici finitis completisque aestiuis laboribus hieme conuiuia celebrent et a curis soluantur add. R || 8 accipimus] id est uolubilitates add. R, om. Stepha- nu8 II 9 T. 8. T.] quae in quercu nascuntur add. R, om. Stephanus | 10 oratione V II quernus B \\ ut] et P, om. BVR l 11 lignumiL silignum B || corilo V | ficu PH II quercu] Tum: id est hieme. Stringere: amputare, concutere. Et lauri bacas oleamque: subaudi ^tum tempus stringere' id est amputare add. R, om. Steph. II 12 Cruenta: matura. ^cruenta' autem ideo quia matura cruoris colo- rem imitantur R || 16 Horatius . . . habentes om. B \\ doctum et] aurifnnda et add. A VH aurifunda add. P || 16 habentes] Tum iigere dammas: sagittis in uenatione interimere add. R, om. Steph. || 18 hispaniae l^ || a balearibus insulie hispauiae i^ 1 18 funda] funde teretis annnix {lege Fundae: id est retis. Cum nix) alta iacet: id est {adde terram) opertam habet. Glatiem cum flumina trudunt: aut ypallage est pro ^cum flamina glaties trudit', id est constringit et arcet: aut Hrudunt' congelando effitiunt et de se emittunt add. R, om. Steph. II 19 inclusam imlgo || baleares fvnde V occtipatae sunt, qnia cum lapidibtts futidas rotanics adversnrios siib- tnoverent, insitlas, qtias incolt^ant, napa rou piiHstv JBaleares apeU larmt. 31 1, Qvm TEMPB8TATE8 AVTVMNt ET s. D. vemo et autnmnali tempore tiuut tempestates, quaudo nec plena aestas est uec pleua 6 hiems: unde medium et confine utriusque temporis ex coniunctione rerum contrariarum eflicit teinpeatates. sane acieudnra, ultiraaa eum partes tam autumni quam veris signiflcare, quibua sunt procellae: quod (!e autumno hic indicat Tersus 'atque ubi lam breviorque diea et mollior aestas', de vere hie 'epicea iam eampis cum measis in- lo horruit', deinde ait 'ruif praecipitatur, in fine eat. 313. viGiLANDA VIRI8 providenda vigilauter. 314. 8PICEA lAM c. C. M. I. apicos de matiiris irugibus abiisivo dicimus: nara proprie spicus eat, cum per culmi folliculum, id est extremum tumorem, aristae adhuc tenues in modum spiculi emi- 15 nent. inhobhvit intremiscit. 315. FBVMENTA LACTANTIA adhuc tenuia et lactis plena. sane Varro in libria divinarum dicit, deum esse Lactantem, qui se in- fundit segetibua et eas facit lactescere. et aciendum inter lactan- tem et lactentem hoc iuteresse, quod lactans est quae lac praebet, 30 lacteus cui praebetur. stipvlji stipulae nomine pro cuItiio eAutttur. 316. isnycEHET jsfjs 'arvis^ pro 'segetibiis'. kt fragiu criMo id est quae iam m fragili oAttto eyont. stbingeret nOB- DEA secaret, ut hic ubi densas agricolae stringunt frondes. 318. vENTOEvw PROELIA inter se, ut mutati transversa sb fremunt. 4 verno . . . efficit tempeatatea] exacr, Uid. or. Xlll II, SO {| IS apicoa . . , eminent] exBcr. hicl. or. XVll 3, Ib \\ ts Varro in libri» diviDarum] d. Merlielii prgleg. oA Ot. fast. p, 187 || 20 luctaas. , .praebetur] eiscr. iBJd. diff. vorb. 3S7|| 23 Striogeret secacetj cf. Non. p, 403, 1 || 24 hic ubi] buc. IX 60 || 25 inutati] A. V 19 1 fnndas aerijisi: fundae F || S insalns ont. Vrs. vnde qni eoa pro quas Mtl.qo 11 para lo baliii V g B coofinis F || T aeruiu coatrarioram IstdoTV» || 8 BUnt AHH: fiuut }'V, om. B | 9 quod] et quod (' H bic] sequenBif |{ 11 ruit id est praecipitutur F {| in fine eBtl ct in boc talis est EensuB: qnid dioam, qnatitnm oporteat BDUicitam et gtudiosam esse agrioolam tempore auctumni et neris adii. ii II 12 Quae uigilanda uiria: obHeruanda et meditanda, uul etiam mundus ut ad Scythiam Riphae- asque arduus arces consurgit, premitur Libyae devexus in austros. rvit ardvvs aether tonitribus percrepat, ut caeli- que ruina. 16 326. CAVA FLVMINA alta: Lucanus Rutubamque cavum. 327. SPIRANTIBVS in motu positis: alibi qua vada non spi- rant nec fracta remurmurat unda. 328. CORVSCA FVLMINA coruscantia, ut sibila lambebant 20 linguis vibrantibus ora. ^31. HVMiLis PAVOR qui humiles facit, ut <277> pallidus Orcus. 332. AVT ATHON AVT RHODOPEN per transitum secundum Epi- cureos loquitur, qui dicunt fulmina non iudicio deorum, sed ex nu- 26 bibus fieri: nam montes quid necesse fiierat fulminari? Athon autem mons est Graeciae, Rhodope mons Thraciae. ceravnia montes Epiri, a crebris dicta fulminibus. 2 Horatius] sat. I 4, 86 || 4 CQlmns . . . culmum] cf. Isid. or. XVII 8, 16 et 18 g 6 leni] A. II 782 || 18 caelique] A. I 129 || 17 qua vada] A. X 291 | 19 si- bila] A. II 211 B 26 Ceraunia. . dicta] exscr. Isid. or. XIV 8, 12 1 portarent . . . segetem oni. -B || 2 hicl hinc V || turbo mane B | 4 est] dicitur i^ || 6 lenis JS || 7 est autem hic etDasis (sic) descriptio poetica B l IS perstrepit V concrepat 22 || 14 ruina] Diluit: delet et euertit. Fossae: lacus add. B, om. 8teph. || 16 alta] profunda et alta B | rutubumque F l 17 in motu positis om. P || 20 lib^rantibus A bibrantibus F|| oral Molitur: agitat. et iacit. Terra tremit: terrae motus efficitur. uel 'tremit terra^ tremere uidetur, et pa- uent hi qui terram colunt pergentes per uniuersum orbem add. B (pergentes . . . orbem om. Steph.) || 21 facit] reddit B || pallidus Orcus] pallidus orcus pal- lidus morbus P pallidus morbus A B VHB (quia pallidos facit add, B) || 23 per transitum om, P H 27 dicti PB || fulminibus] quod ibi crebro cadant add. B, om. Steph,; TiSQCcvvog enim fulmen est. est autem aliud quod colorat, aliud qnod transfigit, aliud quod afflat, ut est (Aen. II 648) 'ez quo me divum pater atque hominum rex fulminis afflavit ventis' add. Fabricius; unum enim ful- men quod colorat, aliud quod . . . ventis a^. Steph. || ad v. 333 Ingeminant austri: repetunt suos flatus uenti B COMM. IN VEEG. GEORG. I 320-337. 201 334. NVNC LiTORA PLANGIT plangere, id est resouare facit. alii legmit ^plangunt', ut sit *neniora et litora plaugunt', id est resonaui. 335. CAELi MENSES id est duodecim signa, quibus menses agnoscimus. et sidera serva vel tempestates vel planetarum 5 motus. sciendum autem, ut diximus, de planetis quinque duos esse noxios^ Martem et Saturnum; duos bonos, lovem et Venerem; Mer- curius vero talis est, qualis ille cui iuugitur: unde etiam fingitur minister deorum, quod eorum obtemperat potestati. hinc est quod dicit 'in quos orbes caeli erret ignis Cyllenius', id est utrum in 10 australem, an in septeutrionalem partem inclinetur et cui plane- tarum cohaereat, ut qualitatem Mercurii ex illo possis agnoscere. *Cyllenius' autem *ignis' est stella Mercurialis, nam in Cyllene monte Arcadiae dicitur uatus esse Mercurius. 336. FRIGIDA SATVRNI QVO SESE STELLA RECEPTET id est 15 nocens, ut frigidus, o pueri, fugite hinc, latet anguis in herba. ideo autem hoc dicit, quia Saturnus deus phiviarum est, unde etiam senox fingitur: nam senes semper novimus esse gelidos. hic autem in capricorno facit gravissimas pluvias, et praecipue in Italia: unde et Horatius ait seu tyrannus Hesperiae capricor- 20 nus undae: in scorpio grandiues, item in alio fulmina, in alio ventos. unde praecipit nos scire debere, in quod se signum reci- piat sidus Saturni. sane perite ait *receptet', ut ex frequentativo verbo nobis ostenderet, Satumum bis ad unumquodque signum re- verti: quod alii planetae minime faciunt; solus enim est qui et 26 longius a sole discedat et bis ad unumquodque signum recurrat. 337. ERRET bene erret'; nam planetae vocantur aTcb trjg jrAa- vrjg^ id est ab errore: nam interdum in austrum, interdum in sep- 6 sciendum autem e. q. s.] exBcr. mythogr. III 9, 5 Q ut diximus] cf. Serv. ad Aen. X 272 || 15 id est nocens e. q. s.J exscr. mjthogr. III 1, 3 et 4 || 16 frigidus] buc. III 93 || 20 Horatius] carm. II 17, 19 || 28 nam. . .feruntur] exscr. Isid. or. III 70, 20 1 PLANovNT V\\ plangere id est resonare AHR: id est resonareBP pliui- gere uel resonare F 1 5 tempestatem BV \\ 6 ut diximus om. B\\9 minister] t'»Be add. B || quod eoruml quod deorum V qui deorum a, om. H \\ obtempe- ret K II 11 et] ut A aut M \\ 12 Cyllenius autem iguis propterea stella mercu- rialis dicitur quia B Cjlleuius autem ignis propter stellam Mercurialem dici- tur quia Stephanns \\ 13 cyllene H cillene B cylleuae V: cylle A cylleno PB II 15 RBCEPTAT AB (corr. a) \\ 18 unde . . . fiugiturj undo pruiniH senex dici- tur et fingitur B unde etiam primis senex fiugitur V (primus pro primis Guelferb. I, ut videtur) || esse om. A PH (add. a) || 20 tyrannicis PH tyrannicuB B I experiae V || capri cornu A y 21 et in scorpio ^l in scorpione B ut in Scorpio vuHgo || 25 alibi A aliiae B aliae V || 27 Quos ignis caeli cyllenius erret in orbes: ordo est 'in quos orbes caeli erret cyllenius ignis'. et bene c.q s. B II EnAANHC A UAANNC V AANHC H nAANBC B \ 202 SKBVU tentrionem^ plenunqae contra mimdnniy nonnnmquam enm mnndo ferontnr. 338. IN PRiMis VENERAIUB DEOS post haec cognita da prae- cipne operam sacrificiis^ qnibus tempestates et plnyiae possint re- 5 pelli. et mire hoc statim snbinnxit, qnia oecurrebat: quid prodest tempestates futnras videre? et b^e ^in primis', id est praecipnCy ante omnia: nam alia neglecta possnnt habere emendationem, tem- pestas advenienSy nisi ante proyideris^ universa snbvertit. 339. ANNVA anniversaria^ magna: sic in Aeneide 10 annua qnae differre nefas. opebatvs in h. ant dans operam conviviis: aut cnm opera cuncta compleveris. 340. EXTRBMAE svB CASVM pro ^occosHm^, id est finem. 341. MOLLissiMA viNA dcfaecata, asperitate carentia. 343. CVNCTA TEBi in honorem tuum, in tnam gratiam. 15 344. CVI TV LACTE FAV08 ET MITI DILVE BACCHO Cui tu liba de lacte^ melle, vino. nam snperflunm est quod qnidam dicnnt, contra religionem dixisse Vergilium, licere Cereri de vino sacri- ficari: pontificales namque hoc non vetant libri. qnod antem ait Plautns in Afdtilaria cum cornix plena pluviam vocat inproba voce et sola in sicca secum spa- tiatur harena. 363. MARINAE FVLICAE ad discretionem fluvialium. 20 364. ARDEA ardea dicta quasi ardua: quae cum altius vola- verit, significat tempestatem: Lucanus <^V 553]> quodque signum ausa volare ardea. 366. PRAECIPITES CAELO LABI seguitur vulgi opinionem: non 4 aridas nimias] cf. Non. p. 245, 3 || 5 fragor . . . sonitu] exscr. Isid. or. XII 11, 21 I 8 miscet] A. I 191 1 9 scias . . . confogiunt] exscr. Isid. or. XII 7, Mjl 20 ardea e. q. 8.] exscr. Isid. or. XII 7, 21 1 mouentur JBF|2 naturae] Tnmescere: undas in modum montium effi- cere ddd. B, om. Steph. et Fabricins || 3 sonitus . . . ergo 'aridus' orn. 22 | 5 so- num] Montibus: de montibus. Fragor: sonus qualis fit ex aridis cum fran- guntur arboribus add. i2 | 7 t6 avro] tajtologia B toayto V ToaiTO H 8is zo avzo vulgo I 8 dixit] nam hoc quod nnnc dicit iam supra dixerat ^cum freta ponti incipiunt agitata tumescere' add. B, om. Steph. et Fabr. 1 telis] Incre- brescere murmur: saepe et crebros fieri sonitus add. B, edidit Fdbricius | 9 iam om. JB | 11 temperat] comparat ta A || a carinis JB F| 13 scindenda Mas- vicius: scindendam libri jj ad v. 360 lam sibi tum curuis male temperat unda carinis: poetice dixit. . . consurgit et nauigantium pemiciem. 'Temperat' autem abBolute posuit, aut certe subauditur male temperat se ipsam sibi. Cum medio celeres reuolant ex aequore mergi: scias inquit . . . confugiunt. mergi autem sunt quos nonnulli coruos aquaticos uocant B, edidit Fabricias | 15 et quibus ^ 1 16 sed] si il I animo sCduertenda V\\ cum BPVHB: eum A tum a, ut Veigiliv^ | 19 fluvialium] fulicae antem sunt aues aquaticae anatibus paulo minores, sed corporis forma cousimiles add. B, edidit FabriciiiS | 20 Ardea: ardea genus est auis et ardea dicta J2 || 21 Lucanus: aut siccum quod mergus amat quodque ausa volare ardea snblimis pennae confisa natanti vulgo | 22 ardea] Ardea autem et civitas est et silua et auis. Vento inpendente: cito futuro et inminente add. B, om. Fdbricius eniiD omnia prudenter a poeta dicenda sunt. quod autem videmiia e caelo atelliis qiiasi iabi, dx6^§oiai simt igtiis aetherii, quae liunt eum vehementior ventus altiora conscenderit et trahere exiude ali- quas particuliis coeperit, quae simiilant casnm stellariini. nam stellae cadere non possuut: qnarum iiatura est, ut stent semper, 6 unde et stellae vocantiir. sane sciendum est, iit ail Aratus (^?i2by, ab illa parte ventum ilaturum, in quam ignis ille ceciderit. 369. cosLVDERE PLVMA8 nioveri: Terentius congrum istum maximum in aqua siuito ludere, id eat moveri; Vergiliiis iu- dere pendentes pueros. lo 370. AT BOKEAE DE PAftTE T. C. P. ET C. E. Z. T. D. hoc vult dicere: ubique ingentes efficit pluvias ab istis ventis mota tempeatas. 373. NVMQVAM JNPRVDENTiBVS I. o. alii 'in' vacare voluut, alii augendi habere significationera , ut sit, nuraquam imber obfuit vaide prudentibns: quae res non vulde suiit idoneae. unde melins is est ita intellegere: numquam iiuber obfuit non ante provisua, tam Bui clara dat signa: ut 'iuprudentibus' ignaris accipiamus. nam hoc dicit: numquam nescienti nocet imber, quia se designat aute ven- turum. et scimua leviora ease mala, quae ex opinione contingunt. 375. AEKIAE GRVES aut aerii coloris, ant altum volantes. di- 20 cit autem grues de vallibua ftigere, non pluviam de vallibus sur- gere. {avt ercFL^ cjelvu) srspicisfis patvlis {c. s. a.) kie locus de VaiTmB est; iUe enim sic: 1 quod antem videmua e. q. s.] cf. Isid. or. 111 70,S 1 8 Terentina] Adelph. III 3, 23 II 9 Vergilius] A, Vin 632 |i 23 de Varrone] of. BaehreDB fnigni. poet. Rom. p. 386; Bergk mna. Rhen. I p. 3TS Bqq. 2 dnoifoittt . . . aetherii om. B || asoppoiAi A poli B UNoi-oiai V norFoiAi E B nint S U ignes V || Mtherei B || qui finct A V. hoc flt ex igne a^^therie B \\ 3 ad altiorn. V\\i caaua B | 5 nature A (aatura est ii) natorae eat Jf || 7 ille om. P II ceeiderit] Siiepe leuem pileam et freniiBa iiolitaro caducaa; dat alind lugnam, qnod fit qnando futaro ueDtorum motu * {sex fere Utterae mantteratit ; sponte Fabricius edidil) sua leuis palea uolitat et frondea nrborum minores et lenioree. NanteB: natuntea add. B \\ 8 moTeri] id est commoueri B \\ B uergi- line A (uirgilius a) || 10 puevos] dicit etiam cum plnmae in aqniB nattire et moneri nideutnr signum eEae faturornm ueatotum add. S, otn. Fabricius 'i 11 ad V. aiOsq^. Boreae; ueuti aqnilonaJiB. Cnm fulmiuat: flatua efliaitur. Eari- que zephynqne tonat domaa: his neraibu^ hoc ualt dicere, nbiqae graaisBimaa et ingentea ef^cere pluuias tempestatum ab hia motam uentis. Tonat: nimis et alte EOuat. Omnia plenis rara nalant fossia; operiuntur terrae aqnia et foasae nbicumque tneriDt implentnr, et eat bic metafora; dicit enim natare rnra, cDm teria inmobilia sit. Vmida uela le^it; omittit nauigationem pro|iter iientoa. Legit: id est colligit (cf. Noii. p. 333, 8) B \\ 14 offnit et hic et infrn BPV H 15 valde] aatis S || 16 non oin. VH, sed 'non a*ite pTOvisus' eat, qiU non git ante provisus jj 18 ventumm] ita nt paene nulIuB sit, qui non eiua ad- uentnm et caeum priaa acire pOHHit: unde nec nocere pofuit neaeientibus, quia qiiotienB i;ricet ante poteat praeaoiri add. B, tm. Fabricius H 19 contin^nt] Offnit: noeuit. Illum add. B, qui in hia voetbus desinit \\ 81 autem om. V \\ 33 ivT BvavLi . . . ova ediderunt Stephanus et Fabriciui 206 SERVII tmn liceat pchgi volua-es taniaeque jxiliidis cemere inexpletas sttidio cerlare lavatnii et vclut insoUtim pemis infmuierc rorem: mt arguta lacvs ciramvolitavit himndo, & et bos suspidmts caelum — mirabile tiisw — naribits aerium paittlis decerpsit odorem, nec tenuis formica cavie non evekit ova. 378. ET VETEREM IN LIMO RANAB CECINEEE QVEHELLAM fa- bula daplex est: naiii iit Ovidius dicit, Ceres cum Proserpinam 10 quaereret, ad relevandam sitim accessit ad quendam fontem. tuno eam Lycii rustici a yjotu proliibere coeperunt: et conturbantea pe- dibua fontem cum contra eam emitterent turpein naribus sonum, illa irata eos convei^tit in ranas, quae nunc quoque ad illius soni imitationem coasant. sed hoc non est valde aptum: nam illa magis 15 inaultatio fuei;at, quam querella, et poenam sacrilegii iuste pertu- lerant. unde magis Aesopus est aequendus, qui hoc dicit : cum luppiter regea omnibus animalibus daret et rania dedisset colendam brevissimum lignum, illae questae et aspematae sunt. tunc eis hy- drum iratus luppiter dedit, qui veseitur rajiis. 80 iS80. BIBIT INGENS ABCVS sequitur vulgi iterum opiuioEem, 382. COEVoavM exercitvs multitudo. 383. lAM VARIAS PELAGI VOLVCREB ET QVAE A8I4 CIBC™ D\'LCLBVS I, 8. R. p. c. haec est vera lectio, et aenaue talia est: iam varias pelagi volucres et eaa, quae circum Asia prata rimautur 25 in dulcibus stagnis Oaystri, videas certatim largos umeris infundere rorea et cetera. nam si 'iam variae' legeris, aensus nulla ratione procedit. Cayatrua autem fluvius est, Asia vero palus, unde fecit 'prata Asia'. et de palude Asia 'A' longa est; nam de provineia corripit int]e cr. mjtliogr. II 96. cf. mythogi', I 10 1 pela^ V H tardeque p&lndes F || 2 inexpleto vntgo \\ ludendi V. an laendi? || 4 circnniuohtavi V | 5 uob V \\ mieeTabile Lion \\ 7 tenues V H ova] eodem modo Aratus (v. 941) xoXidiii lifivaCai tj ilvdXiai Sgvi^es anXjjtov xiv^oviai iviifie- vat vdatfHBiv, 1] lifivijv mgi STj9a x^Xidovgg dteeovcai. (v. 953) Kal fioes ^Stj [ot iidfioe iSarog tvSCoio oiQavhv (leaviS6vzsg an' al&iiios aaipifTjOtaizQ' xui xotlijs (luefifjKfs oxrii it ^f^ navru d-aaaov aviiveyKavjio : nam et Varro et Virgilins Aratum aecuti Bunt add. Fabricius || 9 et AP (nt p) || 12 emitte- rent] c^pevuQt emittere V || turpem om. A || e naribuB tn ras. a || 18 aepernalae Bust] eiuB regnum et ni fallor bacuium add. V \\ SO opinionem] E pnatu deoe- denB Bgmine magno: dicit etiam corvos propter futuram inundationem a paatu fngere. Inorepnit; insonuit add. Fabricius || 87 caniBtrOH A cauBtrua S cai- struB VHa \\ tinviuB est] asiae add. B, fartaise recte, Asiao fiuuius eet wilgo \\ unde . . . Aeia] unde fecit per derivationem poaBeasivnm, ouod poBseaBivum quantam ad litteram Bimile est primitivo euo: uam de provmcia 'prata Asia- tica' diceret, non 'Aaia prata' iiAricim | 28 Asia est] ptoducitur B {| corripitor wAgo . V\\k om. ..l£||loiiga COHM, IN VERG. GEORG. 1 378—393. 207 'A', ut Europa atque Asia pulaua, et eat Horoerieus veraus 'Aelm iv A£t(iSi't KavGx^Cov afiipl pde&pa. 384, RIMANTVR TRATA pascuntur in pratis, cibum per terrae rimaa requirentes: uam rimari hinc tractum eHt a porcis, qui glan- dea rimantur de rinais terrarum. 387. ET STVDio INCA88VM GESTIKE LAVAND! 'gewtire' laetittam suam corporis habitn significare: uam ut hominea verbis laetitiam Buam exprituunt, ita avea corporis gesticulatioue. 'incassum' autem ideo ait, quia plumarum compositio aquam minime admittit ad corpus. 10 388. PLENA VOCE raaea, contra naturam suam. et vocat poetice ait; nou enim vocat, sed denuntiat pluviam. et notandum, cornicem et rauca voee et solam pluviam praedicere, corvoa vero et plures et voce teoui ac puriasima, contra naturam suam, ut <410> tum liquidas corvi preaao ter gutture voees. 15 391. TESTA CVM aedente propter vilitatera lucernam noluit dicere, nec iterum lychnum, aicut in heroo carmine, ut depeudent lychni: mediua euim iu his libris est stilua, aicut diximus aupra. 392. PVTRt;8 CONCRB8CEEE FVNG08 nam ut dicit PliniuB, cum aer umidus esse coeperit, favilla, quae cum fumo solet egredi, pro- 20 hibita aeris crassitate in Ineerms resldet et qnasdam velut fungo- nim imitatur imagiues. 393. NEC MINVS EX IMBRI S0LE8 id est aerenitates. et versa vice dat prognoatica, quibua agnoacamus ex tempestatibus caelo se- renitatem futuram. et apebta SEBENA aer enim deusetur nubilo 25 1 Europa] A. I 386 || HomericuB TerBUe] 11. li 461 [ 3 paacuntnr . . . terra- rum] cf. Luct. Plac. ad Stat. Tliob. V!I 161 \\ 6 gestire . . . geBticQlatiooe] cf. Don. ad Tor. Kiin III 6, 7; Non. p. as, 27 et 317, 8 || 12 et notandum e. q. s.] cf. Uid. or. XII 7, 44 || 17 dependent] A. I 726 |] 19 Plinins] n. h. XVIII § 367 sq. AHlpI PEEPA A iClUlN IIN BTBA B ACLUION AIIIOHI KilCTPOl AHltll PKEEPA P ACIUON MMOHl KMCTPOl AUC^il PEBEPA H Aciu NA1N0N1 KAicTPiA Aui):i FiTPA F || 6 terrarum] HumeriB infunilere rores: perfundere hnmerofl largia aqnis et qaoBi ee irrigaro. Nunc cajmt ob- iectare fretis: mergere Bub aquia caput, Currere in undaB: se in aquam mit- tete et natare add. Fabricius || 6 velandi A, corr. a || 7 Btgnificare] BBt add. Vw 13 Bola V H pluviaJU om. V, swpr. vers. ttdd. tadem, ut videtw. manM || jjrae- dicare P || cotvos vero] Berennm addilvr vulgo, fortasee recte | 14 purwsima] pauciBsima supr. vtrs. b || 15 cum AB | TOcea] altins autem cornicea aliiB avi- buii BODant; Bed cum plnTiam dennntiant, tenueg formant voces. Spatiatur; discnrrit. Nec Docturna qnidem: dicit nec puellaa qnidem carpente» UuaB nocte ignoraie venturam tempeetatem, si iciant hoc qnod nunc dicit. FenBa: lana quae nd pensum dator pueUia intra conatitatoe dieg paranda add. Falir. \\ 24 agnoBcimuB B \\ tempestatibua F. Sehodl: tempestatiua A tempeBtatiuo Va tampeatioo B PS schol Bern. et commettt. Leidens. tempestuoao vitlgo 208 SERVII et rarescit sereno, ut <^419]> densat erant quae rara modo et quae deusa relaxat. 396. NEC FRATRis RADiis O. s. L. 'obtusa' subaudis a superio- ribus; nam hoc dicit: nec luna videtur obtusa, quae est radiis solis 6 obnoxia: nam, ut dicunt physici, ab eo accipit lumen. 397. TENVIA proceleumaticus est pro dactylo: quam rem quo- tienscumque facitVergilius, servat locum synizesi, ut^tenuia', item genua labant. nubes tenues pro velleribus accipiendae, 399. DILECTAE THETIDI ALCYONES Ceyx, filiois Luciferi, habuit 10 uxorem Alcyonen. a qua cum prohibitus isset ad consulendum ApoUinem de statu regni sui, naufragio periit. cuius corpus cum ad uxorem delatum fuisset, illa se praecipitavit in pelagus. postea miseratione Thetidis et Luciferi conversi sunt ambo in aves mari- nas, quae alcyones vocantur. sane sciendum est, quia, cum de 16 niuliere dicimus, ^haec Aleyone' facit; cum de avibus, ^hic' et *haec alcyon' et *hi' et 'hae alcyones'. istae autem aves nidos faciunt in mari media hieme: quibus diebus tanta est tranquillitas, ut pe- nitus nihil in mari possit moveri. inde etiam dies ipsi Alcyonia nominantur. non ore solvtos scilicet *maniplos'. alii ^soluto 20 ore' accipiunt, id est nimium patenti. 400. INMVNDI autem luto gaudentes: Horatius et amica luto sus. 401. MAGis IMA PETVNT id est deprimuntur ad valles. 403. NEQViQVAM SEROS EXERCET NOCTVA c. id est non. *no- 26 ctua' autem avis est lucifuga, quae significat pluviam si cecinerit post solis occasum. de hac autem talis est fabula. Nyctimone postquam cum patre concubuit et agnovit facinus esse, in silvis se abdidit et lucem refugit, ubi deorum voluntate conversa est in avem, quae pro tanto facinore omnibus avibus est admirationi. 8 genua] A. V 431 (j 9 Ceyx . . . nominantur] exscr. Luct Plac. ad Stat. Theb. IX 361; mythogr. I 9; II 175 || 21 Horatius] epist. I 2, 26 [ 26 Nycti- mene . . . admirationi] exscr. mythogr. I 98. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 607 et mythogr. II 39 4 nec] tantam add. V, tamen addittMr vulgo l 7 syneresi F|| 10 alcionen A altionen H alcione B V alchione P Q isset] esset et isset V esset JB^ 1 12 uxorem] alcior add. A, altion H Alcionem a et mythographi 1 14 alciones BPV altiones AH \\ 15 alcyone A: alcione BH alchione P alciones V\\ hic et haec alcyone et hi et he alcyones A hic et haec alchiones et hi et hae alciones P hic et haec altiones et hi et hae altiones H hip et hae al- ciones B hic et haec alciones F || 17 diebus om. A l 18 alcyonia A V my- thogr, I: alchionia P alcionia H alcyonii Ba, cf. Plin. n. h. X % 90 l 28 reprimuntur F 1 24 neqyaqvam F || 26 nyctimone B: nictimone APH nicty- mone F || 27 esse om. A || se in silvis abdidit A et mythogr., se om. P || 28 uo- luntatem A (per deorum noluntatem a) y 29 abominationi coni, Dorvilliua COMM. IN VERG. GEORG. I 396-416. 209 NEQVIQVAM non: Persius nequiquam fundo suspiret nummus in imo, item Vergilius et summo clipei nequiquam umbone pependit. 404. SVBLiMis IN AERE Nisvs Nisus rex Megarensium, pater , Scyllae, de quo plenius in bucolicis diximus. 5 414. PROGENIEM PARVAM D. Q. R. N. de corvis Plinius in na turali historia hoc dicit, eos esse obliviosos et plerumque minime- ad nidos suos reverti; sed quadam ratione naturae haec ad suos congerunt nidos, quae vermes possint creare, ex quibus relicti eo- rum pulli aluntur interdum. horum oblivionem probat etiam ex lo rebus, quas cum absconderint, derelinquunt: quod etiam mustelae dicuntur efficere. 415. HAVD EQVIDEM CREDO proponit sibi quaestionem acerri- mam et de intima philosophia, quam tamen tota facilitate dissolvit. nam quaerit, cur homines, quos constat esse prudentiores animali- 15 bus, per se non sentiant qualitatem aeris futuri, s^d eam magis ex aliis animalibus coUigant. et hoc dicit: homines prudentiam habere naturalem et suo iudicio posse vel laetos esse vel tristes: quae res in haec animalia cadere minime possunt, quae nihil suum habent, sed naturam aeris sequuntur et pro eius qualitate aut laeta 20 videntur aut tristia, nec praedicere aeris naturam videntur, sed eam vel prosperam vel adversam advenientem sequuntur. nos vero et laeti esse inter nubila possumus et in serenitate soUiciti. 416. AVT RERVM FATO PRVDENTIA MAIOR id CSt non Cst ilUs divinitus concessum ingenium, nec prudentia, quae est maior rerum 25 fato: alibi metus omnis et inexorabile fatum sub- iecit pedibus strepitumque Acherontis avari. 2 et samiQo] A. II 546 4 Nisus 0171. AT \ Megarensium] in avem matatus oAd, Fabricius (pater Scyllae om, idem) \ b ad v. ^Ob sqq. Poenas dat: adversaDte sibi patre. Scylla eiusdem Nisi filia, quae patri suo abscissam comam purpuream Minoi obtulit contra patrem pugnanti et inde in avem conversa est: quas aves dicit nuuc discordes nimis esse inter se. IUa: id est Scylla. Fugiens: patrem scilicet. Aethera: aerem. Atrox: crudelis et immitis. Stridore: sonitu alarum- Nisus: avis (idd. Stephanus et Fdbricius, nisi quod Illa: i. e. Scylla et Nisus: avis Ste- phanus omisit | 6 tvm liqvidas corvi rBEsso tek gvttvbe yoces etc. Plinius in naturali historia dicit corvos esse obliviosos vulgo || 7 sed A (et a) 1 10 eorum F| 11 relinquqt i5 y 12 efficere] reficere H. et mures. Ingeminant: repetunt voces praeter consuetudinem , laeti ex ventura propinquitate serenitatis. luvat: delectat add. Fabricius || 14 totam vulgo 1 16 futuram vulgo || 19 possit Fabri- cius I 20 habent sed cgo: habentes libri habentia vulgo habent et coni. Lion' secuntur P | et] aut B ] aut ante laeta om. J9 F | 21 praedicare P y 22 uenien- tem BV l sequantor V \ 27 ad v. 418 Mutavere vias: dicit, quia animalia et aves animos cum caeli et aeris qualitate commutant, ut quae serenitate gau- dent tempestate turbentur Fabricius Serrii comm. VoL m. Faso. I. ^ 14 210 SEBVn 418. IVPPITER VMIDVS aer, ut manet sub love frigido venator. 422. CONCENTVS mixtus cantus, id est symphonia. 423. LAETAE PECVDES aeris serenitate gaudentes. 5 424. SOLEM AD RAPiDVM velocem. et notandum, haec signa magis fida et subtiliora esse, quae ex luna vel sole coUigimus. 425. LVNASQVE SEQVENTES ORDINE RESPiciES non ^ordine re- spicies', sed *ordine', id est rationabiliter, ^solem sequentes': luna enim solis circulum sequitur, licet ipsa inferior sit. Donatus dicit, 10 ^lunas' noctes accipiendas; sed male: non euim signa, quae dicturus est, ex nocte, sed ex luua coUigimus. 426. NVMQVAM TE CRASTINA FALLET HORA hyperbole est: ne hora quidem te decipiet. neqve insidiis noctis capiere se- RENAE decipiere: uam aphaeresis est. et plerumque sciraus nos 15 decipi serenitate. 428. coMPRENDERiT coiicluserit 429. AGRICOLIS PELAGOQVE p. i. si non habuerit pura cornua et intra eam uigrum aerem videris, erit ubique pluvia: sic supra <(371> omnia plenis rura natant fossis atque omnis navita 20 ponto (umida vela legit.) 430. viRGiNEVM SVFFVDERIT O. R. forinsccus habuerit: nam de interiore parte ^infuderit' diceret. 431. AVREA PHOEBE pulchra, ut at non Venus aurea contra. ^Phoebe' autem venit ab eo quod est ^Phoebus'. et sciendum, 25 propria nomina femininum ex se tantum, non etiam neutrum facere, ut ^Phoebus Phoebe', ^lulius lulia', ^Tullius Tullia', non ut appel- lativum Moctus docta doctum'. 432. SIN ORTV QVARTO N. Q. I. c A. Aratus tertiam dicit ani- 1 manet] Hor. carm. I 1, 25 | 23 at non] A. X 16 || 28 Aratus] v. 782 sqq. 1 HVMiDvs JB F II ut Horatius vulgo || 2 venator] i. e. aere add. Fabricius \\ ad V. 420 sq. Vertuntur species animorum: species animorum mutantur, aut laetitia in tristitiam, aut tristitia in laetitiam. Nunc : id est in serenitate. Dum nubila ventus agebat: dum essent imbres et pluviae Fahr, 3 commistus vulgo \\ 7 non . . . respicies om. BV^ ordine ego: ordinem A PH | respiciens A respiciens j6f II 11 colligiraus] ergo 'lunas' poetice dixit pluraliter pro varietate eius luminis et augmenti et temporum add. Fahr. || 12 nvmqvam te om. lihri || yperbole lihriy 13 recipiat P II 14 nam...8eremtate] et est dfpaCqsGigi etiamsi sit serena nox et futura immineat tempestas, non tamen te poterit noctis serenitas decipere, quin possijB praevidere futuros imbres ex lunae qualitate revertentes Fahricius || 15 ad V. 421 sq. Cum primum colligit ignes: cum incipit renasci. Obscuro cornu: 11 on rlare lucenti iStephanus et Fahricius jj 16 coMPBEHENDEmr F y 21 si forinse- cus habuerit ruboreui vulgo jj 23 pulchra om. ^ || ^^ rnOKKE id est luna. venit autem Stephanus || 25 qnaedam propria nomina vulgo y 28 si in .& || tertiam dicit] autem dicit A etiam dit H || animadvertendam esse vulgo COMM. IN VERG. GEORG. I 418-463. 211 • madvertendam lunam, hie quartam^ non illud improbans^ sed hoc magis probans: nam ad hoc pertinet ^namque is certissimus auctor'. 435. EXACTVM AD MENSEM usque ad mensis ultimam partem: unde et exacti menses dicuntur, qui circa partum sunt: ipse in se- qaentibus <^ni 139> exactis gravidae cum raensibus errant. 5 437. GLAVCO hic piscator fuit de Anthedone civitate. qui cum captos pisces super herbam posuisset in litore et illi recepto spi- rita maria rursus petissent, sensit quandam' herbarum potentiam^ quibus esis conversus est in numen marinum. Panopea autem nympha est marina. inoo melicertae patronymicon est a matre lo Ino. sane Ino et Melicerta postquam sunt in numina commutati, graece Palaemon et Leucothea sunt appellati, latine Portunus et Mater Matuta. 442. CONDITVS IN NVBEM id cst si orbis eius quasi concavus fuerit: quod ipse exprimit dicens ^medioque refugerit orbe'. 15 444. SINISTER noxius. 448. MALE DEFENDET non defcndet: nam decussis pampinis etiam uva vim grandinis patitur. 451. PROFVERiT MEMINISSE MAGis ideo ^magis', quia a sole venientia vespertina signa meliora sunt. 20 453. CAERVLEVS PLVVIAM D. brcviter collecta conclusio. 6 hic piscator. . . marinam] exBCr. mythogr. I 99. cf. II 168 1 sed om. A l 2 ad v. 433 Obtusis cornibus: verba Arati sunt (785) na- %C ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor. 8 Horatius] carm. I 7, 15 || 15 Sallustins] Cat. 10, 5 || 23 alibi] A. IX 579 ferrugo . . . Hispana] cf. Isid. or. XIX 28, 6 ad V. 455 Omnia tum pariter vento: id est ubique et pluyiae et venti crunt. Fervere: aestuare et impleri. cuncta haec erunt in occasu conside- randa Steph. et Fahricius || 1 gratiorem B | 5 dicas] de quo praemieit additur vulgo II 7 quia et est F || 8 obscure B \\ deget A (deterget a) detergeret P || 9 noctus A nothus J8 || 1 1 haec AV \\ 14 supra oni. V \\ 20 iduum maiarum P VII: iduura maiarum die A idus maiarum B iduum Martiarum vulgo || 22 protractum vulgo \\ dicit in sequentibus vulgo \\ 24 Hispana] inspania V || 25 OC' cisus] Aeternam timuerunt saecula noctem: propter diutinum et prolixUm solis defectum, id est timuerunt, ne semper ille dcfectus maneret. Tempore quam- quam illo tellus: ac si diceret, quamquam illo tcmpore non solum sol defece- rit, sed etiam diversae res et elementa quasi fleverint Caesaris mortem et in- audita portenta fuerint, ut ex reliquorum comparatione non minus mirum vi- deatur, solem defecisse add. Steph, et Fdbr. || 26 addit ^ || 27 quam] quod H COMM. IN VERG. GEORG. I 466 482. 213 470. INPORTVNAEQVE VOLVCRES in alienum tempus ruentes, ut striges aut bubones, nocte gaudentes, per diem possent videri. 472. VNDANTEM RVPTis PORNACiBVS AETNAM malum enim omen est, quando non fumi, sed flammarum egerit globos: et ut dicit Liyius, tanta flamma ante mortem Caesaris ex Aetna monte de- 6 fluxit, ut non tantum vicinae urbes, sed etiam Regina civitas af- flaretur. ^undantem' autem undae modo flammas vomentem. 474. TOTO 6ERMANIA c. A. bene ^Germania', quam vicerat Caesar, ut eo occiso in rebellionem videretur exsurgere. 475. iNSOLiTis TREMVERVNT MOTiBVS A. aut novis, id est 10 numquam ante in Alpibus factis, aut magnis et maioribus solito. 478. SVB OBSCVRVM circa noctis obscurum. pecvdesqve LOCVTAE INFANDVM aut infanda verba protulerunt, aut hoc ipsum infandum fuit, quod sunt contra naturam locutae. 480. INLACRIMAT TEMPLis EBVR scilicct simulacrorum. 16 AERAQVE SVDANT signa sunt laboris futuri. 481. INSANO magno, ut quid tantum insano iuvat indul- gere dolori? et sciendum, flumina cum supra modum crescunt, non tantum ad praesens inferre damna, sed etiam alia futura si- gniflcare. 20 482. PLWIORVM REX ERIDANVS Padum dicit. ^fluviorum' autem ^rex' per Italiam, aut certe per totum orbem, secundum quod dicit Lucanus, qui ait cum de isto flumine loqueretur non minor hic Nilo, nisi quod per plana iacentis Aegypti Li- bycas Nilus stagnaret harenas: non minor hic Histro, 26 nisi quod, dum permeat orbem, Hister casuros in quae- libet aequora fontes accipit et Scythicas exit non solus in undas. 5 Livius] ¥oL IV p. 231 fragm. 45 Hertz. | 17 qnid tantam] A. II 776 2 stiges A I possint P| 3 malom] in alind B, eorr, b | omne AH (omen a) nomen f | 4 qnando . . . fomi] quotiens Aetna mons Siciliae non fnmnm nUfo I erigit A egererit V | et] om. B, sed P| 6 regina ABPH: regia V civitas] qoae mnlto spatio ab ea distat add. Masmcius | 7 evomentem vulgo. Liqnefocta saxa: igne solnta add. SUph. et Fabr. | 9 nt] et ^ | 17 indolgere doiori] i. d. AH id. V, om. Bl 19 ferre F] damnum B J etiam alia] et mala Masvicius | fdtnra] fignra B [22 rex] rex est V | secundnm . . . loqueretur] Be- cundom lucannm B ] 24 nisi quod] si non Lucani exemplaria \ tacentis B ia- centes F | 25 nonl ni i? | 26 dum] dudum F | ineter H \ casunu H \ inqoe licet B in quemlibet F| 27 frontes B \ so-um H\\ii undas] dicit ergo, tan- tom tunc excTevi^se Eridanum, ut etiam silTaR moveret et erueret arboren add, Steph. et Fabr. \ad r. 483 Cum stabnlij armenta tnlit : et ipsa stabuia subTersa secum trahit et armenta simul Fahr. \ ad v. 4S4sg. Tristibus extis: TiBceribus pecorum tristia portendeotibus. Fibrae minaces: fibras dicit Tenae aliqoas, quae si forte apparerent (apparent Fabr.; in Tisceribas, malom omeri 214 SERVII 487. CECIDERVNT PLVRA SERENO FVLGVRA omeii est in eo, quia et caelo sereno missa smit fulmiua et plura sunt missa. 488. DIRI COMETAE crinitae, pessimao, quia sunt et bonae, ut docuimus in Aeneide , factae ex love vel Venere: quam rem 5 plenissime Avienus exsequitur. 489. PARIBVS TELis Lucanus <1 7> pares aquilas et pila miuantia pilis. 400. ITERVM VIDERE PHiLiPPi civitas Thessaliae, in qua primo Caesar et Pompeius, postea Augustus et Brutus cum Cassio dimi- 10 caverunt. 491. NEC FVIT INDIGNVM svPERis quasi exclamatio cst ad deos. 492. EMATHIAM Thessaliam, dictam ab Emathio rege. Haemus autem mons est Thessaliae. 494. INCVRVO una pars orationis est. 15 495. SCABRA aspera: unde et scabies dicitur a corporis aspe- ritate. 496. GALEAS INANES concavas ut galeam ante pedes pro- iecit inanem. grandia ossa aut multa aut iDgentia^ quasi antiquorum et heroum. 20 498. Dii PATRii patrii dii sunt, qui praesunt singulis civita- tibus, ut Minerva Athenis, luno Karthagini. indigetes indigetes proprie sunt dii ex hominibus facti, quasi in diis agentes, abusive 3 ut docaimus in Aeneide X 272] 'uam si de ¥enere aut love fiant (i. e. cometae), optima praenuntiaut; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mer- curialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; nnde et minister deorum fingitnr.' [ 4 qnam rem plenissime Avienu» exsequitur] cf. Avieni carm. rec. A. Holder p. 175 || 15 aspera . . . asperitate] exscr. Isid. or. XIV 8, 28 1 17 ga- leam] A. V 673 erat: qnae nnnc apparuere. Aut puteis manare cruor: nec cessaverunt eodem tempore aut fibrae minaces apparere aut putcis manare cruor. Altae urbes: magnae Steph. et Fabr. \\ 1 fvlgora ABII (FVLavRA a) Q 2 quia e caelo P|| ful- gura vidgo || et quod plura missa sunt vulgo || missa] fulmina add. ^ || 3 criniti pessimi, ut infra boni et facti P criuite pessime, infra bone et facte V. cf. Scrv. ad Aen. X 272 'conietac autem latine crinitae appellantur^ . criniti et pes- simi vulgo \\ 4 vel] et K || 5 abienus APH (corr. a) abicnus B (abignus b) abgenus F || 6 tklis] quia iu civili bollo Komani contra Romanos eisdem et similibus telis armisque puguaverunt add. Steph. \\ paresj atque pares B y fila et filis & II 11 svpERisJ b 8 n add. H. svprri bis coni. markland ad Stat. Silv. III 5, 68 II 12 Emathia Thessalia est, dicta Steph. \\ an ab Emathione? c/*. lustin. VII 1 11 hemus AFH hemius B aemus V || 13 Thessaliae] 'pingue- scere' vero aut foecundas fieri ex humano cruore: aut 'pinguescere' dixit poe- tice (poetice om. Fabr.)y quasi humana corpora terra devorans pinguis effici potuerit, sicut ex carnium commixtione firequenter humana caro pinguescit add. Steph, et Fabr, \\ 19 et om. 5F jj 20 patrii dii sunt om. H jj 22 in dies agentes H Q abusive . . . egcntes] abusive autem omnes dii generaliter possunt dici indigetes, tamquam nullius rei egentes vulgo COMM. IN VERG. GEORG. I 487-513. 215 omnes generaliter^ quasi nullius rei egentes. vestaqve mateb QVAE TV8CVM TiBEBiM ET BOMANA p. s. poetice: nam verum nomen eius numinis, quod urbi Romae praeest, sciri sacrorum lege pro- hibetur: quod ausus quidam tribunus plebis enuntiare in crucem levatus est. 5 502. LAOMEDONTEAE LViMVS p. T. excusat Augusti tempora et eum dicit suis viribus compensare tanta damna rei publicaC; quae ex maiorum vitiis descendisse confirmat: Horatius neclegis inmeritis nocituram postmodo te natis fraudem com- mittere. 10 504. HOMINVM QVEBITVB CVRABE TBIVMPHOS CUm Caelcstes possis mereri. 505. FAS VEBSVM ATQVE NEFAS apud homines scilicet, qui spernunt licita, appetentes inlicita. 507. SQVALENT ABDVCTis A. c. ad- bella, ut et latos vastant 15 cultoribus agros. 509. HiNC MOVET EVPHBATES ILLINC G. B. undique bellum movetur: Euphrates namque orientis est fluvius, Germania occiden- tis provincia. 510. viciNAE BVi>Tis INTEB SE L. V. A. F. ct extenia et civilia 20 bella desaeviunt. 512. VT CVM CABCEBIBVS SESE EFFVDEBE Q. hoc vult dicere: res publica quidem habet optimum imperatorem, sed tanta sunt vitia temporum praeteritorum, quae in dies singulos aucta sunt, qunnadmodum in processu equorum cursus augetur, ut ea, licet 26 optimus, rector refrenare non possit, sicut et auriga a ferventi cursu equos non potest plerumque revocare. 513. ADDVNT IN SPATIA currendo plus eorum cursus augetur. 8 Horatius] carin. I 28, 30 || 15 et latos] A. VIII 8 1 geDeraliter] dicimus add. V || egentes] Romulum autem ideo invocat, quia ipse iam inter deos colebatur. et recte eum ad Augusti salutem invocat, quasi ex eo descendentis et qui illius sit urbis imperator, quam Romulus con- diderat culd. Steph. et Fabr. || 3 praeest] est A praeesset vulgo \\ legem A {corr. a) leges II \\ ad v. 600 sq. Hunc iuvenem everso: orat, ut possit sedare tanta praelia et bella civilia et malis finem impouere et pene iam ruenti mundo subvenire. Saltem: ut Augustum dii conserveut, cuius teraporibus pax universo orbe erat. Ne prohibete: id est ne prohibeatis. lam pridem: olim. Sanguine nostro: id est Romanorum Fahrictus \\ 7 non compensare vulgo\\ damna rei publicae] damna T p J. (i psenti a) damnarc B ^ S neclegis . . . me- reri om, B || neclegis A: nec legem V neglegis Ph negleges U \\ 9 uociturum P II poflt modum V || tenetis A (corr. a) tenacis F || 12 posses A \\ ad v. 508 Rigidam falces conflautur in ensem : ita orbem bella turbant , ut hi , qui prius agricnlturae insistebant, cogantur, deficientibus iam armis, instrumenta colen- dorum agrorum et metendapum segetum in arma convertere Fabricius l 20 et om. BVi hesterna V || 23 habere i? F | 25 in pssn £if | 28 bpatio V 216 SERVn COMM. IN VERG. GEORG. I 614. 514. NEQVE AVDIT cvRRVS H. id est equi. sane scienduni; translationem hanc esse^ non comparationem^ quae si ponatur in fine, vitiosum est. et aliter: fwtandum est^ quod poeta lihrum in comparatione fmierit. antitliesis tertia, uhi in utraque voce fit com- 6 mutatio: sic enim rectum sit ^fertur ctirru auriga neque audiunt equi ' Iiabena^\ 4 antithesis ego: anthitheton V. cf. Diom, p, 442, 28 K. (jpw loco osten- ditttr, ^antithesis* voce ita ustis esse grammaticos , ut commutationem significaret. cf. etiam Bon. ad Ter. Andr. IV 4,8; 28; 51; Eun. V 2,37 e< 45; 8,47 || ubi] ut Guelferh. J 5 fit ego: sit F || 6 ExrLioix libeb i geobgic incipit secvndvs A EXPLICIT IJB. I INCI1»IT EIV8DEM LIBEB SKCVNDVS P INCIPIT 'n' LIB GEOBaiCOB B, SERVII GRAIVIMATICI m VBRGILn GEORGICON LIBEVM SECVNDVM COMMENTARIVS. 1. HACTENVS ARVORVM CVLTVS ET siDERA CAELi inire iteravit illum versum quid faciat laetas segetes, quo sidere terram. in hoc autem libro exsequitur culturam agri consiti^ qui omnium arborum continet genera. et sciendum est, Vergilium vites quoque arbores dicere, ut <(n 277> nec setius omnis in unguem 5 arboribus positis secto via limite quadret. et ^hactenus', ut multi volunt, una pars orationis est, et est adverbium significans ^hucusque'. alii duas partes volunt, pronomen et adverbium, ut sit Henus hac', sicut <1II 53> et crurum tenus a mento pale- aria pendent; sed melius est unam partem accipere orationis ^hac- 10 tenus'. SIDERA CAELi pleonasmos est: nec enim alibi, nisi in caelo, sunt sidera. 2. TE BACCHE CANAM inventorem pro vitibus posuit, de qui- bus xar' i^ox^fiv in hoc libro loquitur: nam vites praecipuae sunt, licet et aliarum arborum faciat commemorationem. nec non 16 SILVESTRIA tecvm virgvlta id est infecundas arbores, quibus praecipue in Italia vites cohaerent. 3. TARDE CRESCENTIS OLIVAE res enim diu duratura tardius crescit. 4. HVC PATEB o LENAEE ^pater' licet generale sit omnium 20 deorum, tamen proprie Libero semper cohaeret: nam Liber pater 20 pater . . . eiymologiam recipere] exscr. mythogr. III 12, 2 3 exequitur PJ3"|| 6 setius H: secius APV\\S volunt om. F|| 11 est ^i. P II nisi] quam P || 14 cate ex^^chen A cathxochen V catexochen II \\ loquetur A l n praecipue AH \\ 16 arborum om. J. || 16 id est om. AH \\ quibus] in quibus V || 17 praecipue AH^ 18 dura A (duratora a) 218 SERVII vocatur. Lenaeus autem aTtb rrjg Xyjvov dicitur, id est a lacu: nam quod Donatus dicit ab eo, quod mentem deleniat, non procedit; nec enim potest Graecum uomen Latinam etymologiam recipere. 5. TiBi FLORET AGER in honorem tuum exultat et laetus est: 6 nam autumnali tempore re vera florere non potest ager. pam- PINEO pro ^pampinoso', ut ^nemus frondeum' pro ^frondosum'. 6. VINDEMIA cum vindemiam numero singulari dicimus, unius anni signiflcamus; cum plurali, multorum, ut messem et messes, hiemem et hiemes: haec enim semel tantum annis quibusque con- 10 tingunt. multi tamen volunt vindemiam esse totius orbis genera- liter, vindemias singularum partium, ut plus signilicct singularis numerus, quam pluralis, sicut plus est cum dicimus ^per terram pluit'; quam ^per terras pluit': tunc enim omne elementum, non terras aliquas significamus. 15 7. MVSTO Novo mustum numero tantum singulari dicimus, sicut vinum, licet Ovidius abusive dixerit musta. sed hoc ille plus fecit, quod et ^mustis' dixit, cum, ut diximus <^I 210)>, de his no- minibus tres^casus tantum usurpari consueverint. 9. PRiNCiPio ARBORIBVS v. E. N. c. creandarum arborum na- 20 turaliter tria sunt genera. aut enim sua sponte nascuntur, aut ex seminibus fortuito iacentibus surgunt, aut ex radicibus pullulant: nam cetera usus invenit favente natura. 11. SPONTE SVA ^sponte' modo nomen est, quia iunctum est ei genus, quo caret semper adverbium. venivnt crescunt, ut 25 illic veniunt felicius uvae. camposqve et flvmina LATE CVRVA TENENT per transitum ostendit, in quibus locis arbo- 5 Pampineo pro pampinoso] cf. Isid. diff. verb. 449 || 6 nemus frondeum] cf. Aen. I 191 || 16 Ovidius] amor. I 15,11 || 19 creandarum arbortun. ..favente natura] exscr. Isid. or. XVII 7, 73 1 uocatus P II anoNTE cahnoy A ano tec ahnoy P ano tec aynoi V Ano TEC HNEY H II dictus V \\ lacu nam] lacuna AB || 2 quod est mentem V \\ deliniat P^ll 4 ad V. 4:sq. tyis mc omnia PbENA MYNERrBvs tuis muneribus hic sunt omnia plena, et ea ubique requiruntur. pampineo avtvmno cuius tempore vites foliis et fructibus plenae sunt et sub quo maturae fiunt. et ^pampineo' pro pampi- noso dixit, ut . . . frondosum. tibi floret ager e. q. s. Stephani, Fahricii, Da- nielis exemplaria \\ 7 vindemia J. || 13 quam per terras pluit om, H\\ per terram A (per terras a) \\ pluit om. P || elemeutumj per singularem numeriim tHiZ^o additur \\ 15 mustum tantum singulariter dicimus P || 16 sicut et vinum vulgo || 17 quod] cum V || 18 ad v. 8 hacc schoUa edidit Fabricius tingve novo mecvm pulchre invocat Liberum patrem adesse sibi canenti de ratione vinearum et venire in auxilium. et poetice dicit, hoc Liberum patrem secum agere, quod ipse ab agricolis debere fieri carmine demonstraturus est, cum dicit 'tingue mecum'. direptis crvra cothvrnis latis (i. e. ablatis Masvieius, altis vel caU ceis altis Burmannus\ quod est genus c^lceamenti poetici : nam hoe vindemdae tempore fieri debere, ipse demonstraturus est. || 21 fortuitu FH et Isidorus; 24 venivnt] autem add. F || ut alibi vulgo |j 25 illic] illud H COMM. IN VBRG. GEORG. II 5-22. '219 sponte aua nascantur, scilicet in umidis: DEim terra mater est rerum omuiuni et seminum cunetorum creatris. 12. VT MOLLE siLER arboria genus est. et notandum genua neutrum de arbore, quod eat admodum rarum. 13. (iLAVCA CANENTIA FRONDE 8AL1CTA locum salicum pro 6 ipsis arboribua posuit. bene autem ait et 'glauea' et 'canentia'; uam salix ab uua parte atba est, ab altera Tiridia. sane cacenpha- ton est 'glauca canentia'. 14. POSiTO DE SEMINE c|uacumque ratione proiecto, vel ab avibue, vel ab hominibus, ue incipiat esae industriae. 10 15. flEMOIIVMQVf lOVl 0- M. F- -*. et yiva sua plantaria terra. 5 24. svLCis fossis, ut ausim vel tenui vitem com- mittere sulco. mc stirpes obrvit arvo altius deponit vali- diores cum radicibus plantas. 25. QVADRIFIDASQVE SVDES ita robustas, ut possint in quat- tuor partes dividi. et acvto robore pro ^acuti roboris' accipi- 10 mus. et est bis idem dictum: nam valli et sudes idem sunt. 26. siLVARVMQVE ALiAE PRESSOS P. A. E. propago praecipue vitibus congruit: unde apparet, silvas eum etiam de vitibus dicere. 27. ET viVA SVA p. T. et aliae silvarum expectant plantaria cum sua terra viva, id est naturali, ut vivoque sedilia saxo, 16 id est naturali. inde est mutata ignorent subito ne semina matrem. 30. QVIN ET CAVDiciBVS SECTIS pro ^codicibus', sicut ^caulem' pro ^colem', ^sauricem' pro ^soricem' dicimus. fit autem hoc de oliva et mjrto, quarum sicci stipites secantur usque ad meduUam 20 et terrae infossi ex se arbores creant: quod sine dubio est mi- randum. 31. TRVDITVR urgente natura procreatur ex arido. radix OLEAGINA derivativum ab olea. 32. INPVNE yiDEMVS sine damno sui. et loquitur de insitione. 25 sane ^insitas' arbores dicimus, ^insertas' vero causas aut fabulas. 34. LAPIDOSA corna dura: alibi lapidosaque corna dant rami. 35. PROPRios GENERATiM ^generatim' est per singula genera, ^generaliter' autem est simul omnia: ysvcx&g xal TtaxdL yivog. 1 nam plantae . . . transferuntur] exscr. Isid. or. XVII 6, 12 et diff. verb. 464 II 14 vivoque] A. I 167 || 17 Caudicibus pro codicibus] cf. Isid. or. XVII 6, 4 II 26 alibi] A. III 649 autem quae sequuntur usu et studio adinventa esse, non obsistente tamem et- hoc inter iam in his natura add. Fdbriciits \\ 1 hoc interest] uero est A g nam] ow. A, quod vulgo II 6 vitem] tatem J? || 9 acuti ex acuto A accuti F \\ 10 valli] et ualli PJ3"|| 11 E.] c. A II 12 dicere] aecvs bene ait: nam ita reflectuntur pro- pagines vitium, cum in terra ponuntur, ut in medio sui in terra iaceant et utrimque capita terra excedant (M. Fdbricius || 15 id est naturali P: inde est naturali M, om. A VH || id est A (inde est a) || mutatam Vergilius \\ 17 caudi- cibus posuit pro codicibus vulgo |j 18 cole ^F|| soricem M: sorice APH su- rice V \\ dicimus om. V || hoc] quod nunc dicit exemplaria olim impressa || 20 terram P terra if || 22 u. n. procreatur. e sicco ijono ex arido vulgo || 24 in- sertione H^ 28 generatim est] id est F || genera om. AH {supr. vers, add. a)|| 29 est om, AH\ penicuo» c. k. a. k. a. t. a. Tenoc A (tknikoc kai kata tenoc COMM. m VERG. GEORG. H 23—42. 221 37. SEGNES TERRAE pigrae, infecundae. et docet posse indu- striam etiam loca asperrima ad fertilitatem perducere. ismara montes Thraciae. 38. TABVRNVM (Taburnus) mons Campaniae. vestire vero implere significat. 5 39. TVQVE ADES INCEPTVMQVE VNA D. L. adesto et iuceptum favorem omnibus libris inpendito: nam ubique eum invocat. 40. o DECVS o FAMAE M. p. M. N. Horatius o et praesidium et dulce decus meum. 41. PELAGOQVE VOLANS DA VELA PATENTi simplici generi 10 carminis praesta favorem, ut Wela' favorem accipiamus, *patens pelagus' carminis facilitatem. hoc autem carmen facile esse, ipse significat dicens et ^in manibus terrae', hoc est in facili et in promptu res posita est, et ^non ego cuncta meis amplecti versibus opto', id est non sum universa dicturus; nec enim possum: qua re 15 et suam verecunde extenuat possibilitateih, et Maecenatis auribus ex sui carminis brevitate blanditur. alii aliter accipiunt: constat Maecenatem fuisse litterarum peritum et plura composuisse carmina — nam etiam Augusti Caesaris gesta descripsit, quod testatur Ho- ratius dicens tuque pedestribus dices historiis proelia Cae- 20 saris, Maecenas, melius ductaque per vias regum colla minacium — , ut hoc nunc dicat: ^inceptumque una decurre labo- rem', id est adesto et simul scribamus; licet enim quae tu scribis esse constet ingentia, meum autem carmen et breve sit et totum id explicare non possim, debes tamen favere minoribus: ut ^pela- 25 goque volans da vela patenti' sit ingentia scribe, et ^primi lege litoris oram' fave minora scribenti. 42. NON EGO CVNCTA MEis Lucretii versus; sed ille aerea vox ait, non 'ferrea'. 8 Horatius] carm. I 1, 2 || 19 Horatius] carm. II 12, 9 || 28 Lucretii ver- sus] VI 840 ap. Lachm. d) pOniKlUC KAI KATA rENOC P TENIKLUC. KAI TATENOC V peuiKAC KAI KATATENOC H TENiKvjc KATA TENOc M || ttd V. 36 hacc schoUa edidit Fdbricius fevctvsqve FEBOs qui non sunt apti humanis usibus: sive ^feros' silvestres et incultos. mollite aptos facite. colendo vel (Jege id est) cultu. || 1 industriam Ai indu- stria PVHM et vulgo \\ 2 perducere libri: perduci vulgo \\ hismara F || 3 montes] mons est V \\ Thraciae] olea magnvm vestire tabvrnvm per hos montes significat etiam montuosa et aspera loca tentanda esse add. Steph. Fabr. Dan. || 4 ta- BVRNVM Hi TABVRNvs A P VM TABVRNvs autcm Steph. Fabr. Dan. || Taburnus addidi^ 10 simplici generis carminis P simplicis generis carmini F || 11 ut t afouerem A, corr. a \\ 13 et ante in manibus om. Vp \\ 14 et om. M \\ 20 pedestres P (corr. p) pedesbi H || dices] dicens AHM dicis PV \\ 22 hoc mmc] haec nunc P hinc H \\ 24 constent V \\ 26 sit] ut sit Ha || ingentia . . . oram om. V \\ 27 minoribus P, corr. p \\ 28 non Minr si l. c. s. scholio pra£scriben4a fmsse censet Lachmann comment. in Lucr. p. 399 || aerea Serv. adAen. Yl 625: aenea 222 SERVU 44. PRiMi LEGE LITORIS ORAH ^lege' nauticus sermO; qui nunc et ad navigium et ad lectionem potest referri; nam hoc dicit: fa- veto principio vel humilitati carminis mei. 45. IN MANIBVS TERRAE in facili, in promptu est terrarum 5 descriptio: quod Graeci ^QdxstQov dicunt. non hic te CABMINE FICTO ATQVE T. A. ET L. E. T. id est simpliciter universa descri- bam nec, ut in Aeneide, aliquibus figmentis aut ullis utar ambagi- bus. ^longa' autem ^exorsa' dicit prooemia longe repetita, quae constat esse vitiosa. 10 47. SPONTE SVA QVAE SE T. I. L. A. ad iUud, quod omiserat, redit et exsequitur qualitatem trium generum, quae supra memora- verat, arborum scilicet sponte natarum, procreatarum ex semine et earum, quae de radicibus puUulant. 48. INFECVNDA QVIDEM fructu carentia. et per transitum rem 15 physicam tetigit: nam semen esum salicis dicitur infecunditatem mulieribus gignere, et supra ait <13> et glauca canentia fronde salicta. laeta et fortia quasi hoc in ipsis genus est fecun- ditatis. 49. QVIPPE SOLO NATVRA SVBEST quia, ut supra <11> diximus, 20 naturaliter rerum omnium mater est terra et universa intra se con- tinet semina: hinc est ^quippe solo natura subest'. nam natura dicta est ab eo, quod nasci aliquid faciat. mire autem ait ^subest', id est inest latenter; nam non apparet: unde Epicurei dicunt nihil esse, quod non habeat originem sui; nam hoc est gigni de ni- 25 hilo nihilum: in nihilum nil posse reverti. 50. SCROBIBVS nos ^scrobes' genere dicimus masculino, licet Lucanus dixerit contra artem <^VI1I 756)> exigua posuit scrobe. 51. SILVESTREM ANIMVM naturalem asperitatem et infecun- ditatem. 30 52. VOCES ARTES fecunditates ex arte venientes. 15 nam semen salicis . . . gignere] cf. Isid. or. XVII 7, 47 || 21 nam natura . . . faciat] exscr. Isid. or. XI 1, 1 || 24 gigni] cf. Lucr. 1 150 et 237 || 26 nos scrobes . . . scrobe] cf. comm. Luc. VIII 756 libru cf. Laclm. l. l. \\ 2 navigandum vulgo || 5 proxipon AH poxipon P no- xipon V TiPOxiPON M (i. e. terrarum descriptio supr. vers. m) \\ 8 proaemia A prohemia P praemia V proemia HMa \\ lougo H\\ 10 l. om. H\\ll exequi- tur V II super P || 14 qvidkm] sed add. V \\ 15 esum om. V semen salicis esum vulgo II 17 in ipsis] arboribus additur vulgo \\ 21 sola HM^ subest nam om. V 22 est om. V \\ 25 nihilum APV: nilulum H nihil M \\ in nihilum om. PH post se A (posse a) || reverti] haec qvoqve siqvis videlicet infoecunda sed for- tia. iNSEKAT si quis eis fructiferarum arborum surculos inserat add. Fabf. U 27 scrobe] duas autem hic res dicit, videlicet nt aut inserantur infoecundae ar- bores foecundis et fructiferis, aut certe muteutur de suis locis et fossis.immit- tautur: utrumque enim eis infoecunditatem aufert add. Fabr, COMM. IN VERG. GEQRG. II 44-64. 223 54. HOC FACIET erit fecunda, si fuerit inde translata. 56. FERENTEM quae ferre potest, si ei umbra non noceat. 57. lAM QVAE SEMiNiBVS lACTis ^tam* particultt Jiic pro ^praeterea* ponittir et temptis significat, ut iam tempus agi res. 59. POMAQVE DEGENERANT modo Megenerant' vertuntur in 5 peius; alias in melius. ^poma' autem arborum ex semine procrea- tarum dicit^ quas constat^ nisi translatae aut insitae fuerint^ non respondere qualitati seminis sui. 60. FERT vvA RACEMOS uvam pro vite posuit, id est fructum pro arbore. sane racemus botryonis est pars, et botryo graecum lo est. et sic hic uvam pro vite posuit, sicut Horatius pro vino: nam ait Caecubum et prelo domitam Caleno tu bibes uvam. 62. IN SVLCVM in ordinem compbnendae, aut certe arandae. MVLTA MERCEDE multo labore: a sequenti quod praecedit intellege. 63. SED TRVNCis OLEAE MELivs quia supra ait <31> trudi- 15 tur e sicco radix oleagina ligno. et iam redit ad eos modos, quos invenit industria. dicendo autem ^melius' ostendit etiam alias arbores ex truncis posse procreari. sane olea est arbor ipsa, unde derivatio est oleum; oliva vero fructus ipse, unde olivum dicitur. legimus tamen olivam et de arbore, ut incumbens tereti Damon 20 sic coepit olivae. . 64. SOLIDO PAPHIAE DE ROBORE MYRTVS sicut et olca. ^Pa- phiae' autem Veneriae, a Papho insula, in qua Venus colitur. huic autem myrtus consecrata 'est, vel quod haec arbor gaudet li- toribus et Venus de mari dicitur procreata, vel quod, ut medico- 26 rum indicant libri, haec arbor apta est mulierum necessitatibus plurimis. 4 iam tempus] A. V 638 || 10 racemus . . . graecum est] exscr. Isid. or. XVII 6, 14 II 11 Horatius] carm. I 20, 9 || 18 sane olea . . . dicitur] cf. Isid. or. XVII 7, 62 et diff. verb. 410 || 20 incumbens] buc. VIII 16 || 24 huic autem . . . necessitatibus plurimis] exscr. mythogr. III 11,1 |j 26 vel quod . . . necessitatibus plurimis] exscr. Isid. or. XVII 7, 50 1 FAciT P II translata] (in .alium locum) add. Lion, digksta posita et plan- tata, id est si libcrum spatium habeat. nvnc altae frondes hoc est frondes et rami arborum, ex quibus oriuntur, nocent eis et suis umbris earum foecun- ditatem avertunt et prohibent add. Fahr. \\ 4 ad v. 57 et 58 haec scholia edidit TPdbr. lAM QVAE sEMiNiBVs lACTis id cst quac ex semine quocumque modo iacto orta est. 'iam' particula . . . ^iam tempus agi res'. nepotibvs arbusculis, quae ex ea oriuntur. factvra vmkram sui magnitudine et opacitate. || 10 botrionis et botrio lihri^ 11 nam sic ait V sic ait Jlf || 12 caeculum P caeciliun^ V sae- cubum H II et . . . domitam] praedo minante A (prolo dominante a) ex prelo domitam P y calano FH || bibis P |j 14 procedit P || 15 quia supra ail] ut V \\ 16 et om. V\\ 19 diriuatio Pif || est PVM\ fit A habet Hp || olivum] oleum H\ 22 ARBORE H^ sicut et olea' om. Hl et] et in P || 23 autem (wi. A || uene- riae M\ ueneri A ueneria FVH^ 26 quod om. -4 y 26 haec autem arbor F 224 SERVn 65. PLANTIS ET DVRAE CORYLi NASCVNTVR duras dixit non ad lignum, sed ad fetum ipsarum referens. alii ^edurae' legunt, qnasi non durae, ut paulo post <(78> enodes trunci, id est sine nodis^ ut ^e' modo minueutis, non augentis habeat significationem. sane 6 coryli proprie dicuntur: nam abellanae ab Abellino Campaniae op- pidO; ubi abundant; nominatae sunt. 66. HERCVLEAEQVE A. V. c. ipse alibi Herculea bicolor cum populus umbra. et aliter: quia Hereules, cum ab inferis rediret, hanc primtts arborem dicitur contemplatus esse et se inde coronassey 10 conveniente colore arboris illi eventui, quo a tenebris in lucem com- meavit 67. CHAONii PATRis lovis Epirotici. ardva palha aut alta, aut ad quam difficile pervenitur. 68. casvs abies visvra marinos est enim abietis species apta 16 navibus, quam sappinum vulgo vocant. 69. FETV Nvcis ARBVTVS HORRiDA versus dactylicus: nam male quidam ^horrens' legunt. ^horrida' autem hispida. et iam transit ad insitionem, quae duplex est: nam aut insitio dicitur, cum, fisso trunco, surculus fecundae arboris sterili inseritur, aut oculorum in- 20 positio, cum, inciso cortice, libro alienae arboris germen inserimus. 70. STERiLES PLATANi MALOS GESSERE V. dicit quid in quam arborem debeamus inserere: in arbuto nncem, in platano malum, in fago castaneam, in orno pirum. sed ^castaneae fagos' eget ex- positione; non enim in castanea fertili infecunda fagus inseritur: 25 unde aut hypallage est, ut ^castaneae fagos' sit pro ^fagi cslsta- neas'; aut est mutanda distinctio; ut sit ^et steriles platani malos ' gessere valentes castaneae', — id est infecundae arbores platani fortes ramos castaneae portaverunt — ^fagos ornusque incanuit albo flore piri': secundum quam distinctionem ^fagos', licet brevis 30 sit ^gos', finalitatis tamen ratione producitur; 'fagos* enim incipit graecus esse nominativus singularis, non pluralis noster iaccusativus. alii neutrum probant et ita accipiunt ^castaneae fagos, piri flore 7 alibi] A. yill 276 || 13 aut ad quam d. p.] cf. Isid. diff. verb. 14 || 18 insitio dicitur . . . inserimas] exscr. Isid. or. XVII 6, 11 2 fructum vulgo \\ aliae durae legunt H || 4 'e'] om. AM {(idd. am)y est jff II 5 auellanae libri \\ ab om. P\\ abellino A: auellino PVHMa \\ 7 herculeae PH\\ 8 umbral nam cum Hercules ab inferis rediret . . . commeavit add. Fdbr.\\ 10 e tenebris Vrsinus \\ 14 at casvs ilf || 16 quam om. A {add. a) || sappinum A VM: sapinum PH \\ 18 dicitur est P (dicitur del. p) \\ 19 cortice M (trunco m) H 20 libro colligatnr alieno et arboris germen inserimus F || 21 in qua ar- borem F || 26 est om. H H castaneas] gessere additur vulgo \\ 28 omosque A \\ 30 enim] autem F |j 31. non . . . accusativus] nam pluralis noster est accosa* tivus F II 32 castaneae] flore add, VM l piris F COMM. IN VERG. GEORG. II 65-86. 225 ornus incanuit', ut similiter ^fagos' nominativus sit graecus. * ct aliter: alii legunt ^et steriles platani 7nalos% ut subintellegas ^inso-it'. si ita legendum erit, in sequenti sensu hypallage est^ ut sit ^vaUntes fagi gessere castaneas\* 73. NEC MODVS INSERERE ATQVE o. I. s. aut non est simplex 5 et fortuita ratio, sed ea quae ingenti labore colligitur; aut hoc dicit: non est idem inserere, quod et oculos inponere, quarum rerum discretionem hoc loco commemorat, sicut nos diximus supra <^G9]>. 74. TRVDVNT propellunt, eiciunt. 75. TENVES TVNICAS id cst interiores arborum libros. {an- lo grsTvs iN ipso fit nodo sinvs sinum) dicit fieri debere, 76. HVC INCLVDVNT quia ait ^aliena ex arbore' et est mutatio, ideo non ait ^hic includunt': sic Cicero includuntur in carce- rem condemnati, utique qui illuc fuerant aliunde deducti. 77. INOLESCERE inlmcrerCy concrescere, 6vvg)vsiv. 15 78. AVT RVRSVM iNNODES RESECANTVR ^ rursum^ nou hahet hic significationem iterandiy sed abundat, 80. PLANTAE iMMiTTVNTVR plantis abutituT pro Sfurmlis. 82. MIRATASTQVE NOVAS FRONDES ET N. s. P. ingcns phantasia. sane ^miratastque' legendum est, ut stet versus. 20 83. PRAETEREA GENVS HAVD VNVM docet nunc etiam in sin- gulis arborum speciebus esse aliquam varietatem. 84. LOTOQVE Lotos nympha quaedam fuit. quam cum amatam Priapus persequeretur, illa deorum miseratione in arborem versa est, quae vulgo faba Syriaca dicitur. 25 85. VNAM IN FACIEM in eandcm similitndinem. 13 Cicero] in Verr. act. II, V 45, 117 || 15 Inoleecere concrescere] cf. leid. differ. verb. 24 || 23 Lotos . . . dicitur] exscr. mythogr. I 126; 11 179. cf. Isid. or. XVII 7. 9 1 et aliter . . . castaneas post portaverunt {p. 224 , 27) hab. V. scripsisse videtur interpres alii legunt 'et steriles platani malis' (^tnalis^ Bern. 165 Ver- giUi)^ nt subintellegas ^inseruntur' || 4 ad v. 72 hoc schoUum edidit Fahridus GLANDEMQVB 8VES FREGEHE svB VT.MI8 id est ulmi lusertis sibi snrculis qnercuum glandes tulerunt. J 7 dicitur ir|| 10 angvstvs . . .sinum supplevi \\ 13 hic om. A (add. o) 1 includunt] sed 'huc' additu/r vulgo 1 carcere ^ | 14 qui] quia 3f || 15 increscere F|| cYnifem A (cyN<|)yEiN a) || ad v. 77 — 81 haec scholia edidit Fahr.z LiBBo liber dicitur pars corticis interior. 78 avt r^^rsvm 'rursum' . . . abundat. EM0DE8 TRVNCi siue nodis. RK8ECANTVR abscinduntur. alte profunde. 79 fin- DiTVB iN 80LIDVM ut soHda sit ipsa fissio et non habeat rimas aut aliqnas fis- suras. FERACEs fertiles et fructiferae plantae. scilicet immittuntnr surculi: nam abntitur plantis pro snrculis arborum fertilinm. 80 nec loncjvm tkmpvs nec ranlta mora. 81 exiit ad coelvh arbos nam hoc genere insitae arbores citissime crescont. ramis felicibvs fructiferis et fertilibns. || 19 miratasqve Zt6rt|| 20 maratasque A (miratasque a, pro mirata est supr. vers. idem) miratasqne reliqui | 23 lotas V || 25 siriaca P syriata V syrica M Serrii oomm. Yol. nr. Fasc. I. 15 226 SERVII 86. ORCHADES a graeca etymologia, sed obscena, id est a testiculis. radii olivae a longinquitate nominatae. amara PAVSIA BACA oliva a paviendo dicta, id est tuudendo; aliter enim ex se oleum non facit. ^araara' autem ^baca' viridi, ut atque 5 apio crines ornatus amaro; nam de pausia viride oleum fit: unde contra dulce dicitur non viride. 87. rOMAQVE subaudis a superioribus ^non unam nascuntur in faciem'. alcinoi silvae pomiferae arbores: nam Alcinous, rex Phaeacum, fuit diligens cultor hortorum, unde per eius silvas ar- 10 bores pomiferas intellegimus: de quo Homerus ait, quod haberet fi^Aoi/ d' ijcl fi^Aov. et aliter: Alcinotis rex Phaeacum fuity cuiiis hortos Homerus nobilitavit 88. CRVSTVMiis pro ^Crustuminis\ Crustumia sunt pira ex parte rubentia, ab oppido Crustumio nominata. syriisqve pro 15 ^Syriaticis% id est nigris. gravibvs volemis magnis: nam et volema ab eo, quod manum impleant, dicta sunt, unde et *invo- lare' dicimus. ^volema auteni Gallica lingnu bona et grandia dicuntm'J^ 89. NON eadem arboribvs p. V. N. id est vites quoque di- versae sunt. ^nostris' autem Italis. et bene ^pendet' dixit^ nulla 20 enim vitis in Italia est in arboribus posita, quae non pendeat. 90. METHYMNAEO CARPiT D. p. L. Lcsbos insula cst tn Aegaeo mari, cuius civitas est Methymna, habens pretiosissimum vinum. 91. THASIAE viTES a Thaso insula nominatae. mareotides ALBAE Aegyptiae; Mareotis enim pars est Aegypti. et dicendo 25 albas ostendit esse etiam purpureas vel alterius coloris. 92. PiNGViBVS iiAE T. H. L. I. pinguibus Thasiae, levioribus Mareotides: nam ordinem positum sequimur, cum aperte aliquid non commemoratur. 1 a Graeca etymologia . . . non viride] cf. Isid. or. XVII 7, 63—66 || 4 atque apio] buc.VI 68 || 10 Homerus] Od. VII 120 || 13 Crustumia. . . nominata] exscr. Isid. or. XVII 7, 15 || 14 Syriis nigris] cf. Isid. or. XVII 5, 28 g 16 nam et vo- lema...grandia dicuntur] exscr. Isid. or.'XVII 7,67. cf. Bnecheler Osk.Bleit. p. 12 1 ORCHADES PH oucADEs A VM gcnus olivae add. Fdbr. \\ 2 testicnlis] qui oQx^i^S dicuntur add. Fahr. \\ a] ita a tmlgo \\ 3 patiendo AM \\ id est a tundendo V \\ 4 oleum ex se P\\ ut alibi floribus atque vulgo U 5 amaro] id est viridi additur vulgo \\ 8 talcinoi II altioni M || alcionus AH (alcinous a) altionus M || 9 culturam V \\ 10 intellegimus] fuisse add. F|| 11 mhaona Kni MIIAON APH MEOEIMMHDON V MKAON ETII MHAON M OyXVTJ in' OyXVTJ yrjQoiailSl fiijXov S' inl fii^Xco , avtag inl atacpvX'^ aTonpvXii avKOv d' inl avHtp Fahrieius \ alcimus V || feacum V || 12 nouilitauit V || 14 crustomio P crustumia H \ sYRiisQVE . . . dicimus] syriis pro syriaticis id est nigris grauibus; uolema autem gallica lingua bona et grandia dicuntur. uolemis magnis nam et uolema . . . dicimus F [ 16 dicta sunt] vola autem est medietas palmae vel pedis add. Fahr. \\ 17 dicimus] volema autem . . . dicuntur, sed magis dicta sunt ab eo quod volam impleant add. idem \\ 21 est otn. V || 25 purpureas . . . coloris] nigras et purpureas V \\ 26 hae] e F || 27 sequitur V COMM. IN VERG, QKORG. Il 86-98.. 93. 1'ASSO PSlTiiiA vTiLioit lifiiie 'utilior', ut oatendat otiam de alia uva posec passnui fieri, sed mnliiis dc psithia. pasguiu autem dicitur a paticndo; nam decoquitur inustiim et inde Jit pas aum. hiiic defrutum dictum eat, quod defraudatnr et quaai fraudem patitur. TENVISQVE LAOEOS quae latinc leporaria dicitur. 'tenuis' 6 autem penetrabilis, quae cito dcscendit ad veuas. 94. TEMPTATVRA PEDE3 OLIM V. y. L. Terentius neque pes neque mens suum officium facit. 'olim' autem adverbium est cuiuslibet temporis. 95. PVftPVBEAE purpurei coloria. pbeciaeqvk liae cito ma- n tureacunt: unde et preciae dictae sunt, quasi praecoquae, quod aute alias coquautur. Qvo te carhine dicam raetica hanc uvam Cato praecipue laudat iii libris, quos scripsit ad filium; contra Ca- tullus eara vituperat et dicit nuUi rei esse aptam, miraturque cnr eam laudaverit Cato. seieus ergo utrumque Vergilius medium te- 1 nuit, dicens 'quo te carraiue dicam Raetica*? 96. nec CELLis IDEO CONTENDE PALERMis Hcct sis a Catone laudata, tamen vino te Campano praeferre non debea. 'eellia' autem apothecis dicit; nam cellas vinarias dicimus. et Falornus mona Campaniae eat, in quo optima vina nascuntnr. 2' 97. SVHT ET AMINNEAE VITES FIHMISSIMA VINA amiuueum vi- num dictum est qnasi sine minio, id est ruborc; nam album est. sane amiuneum dici versus probat, qui stare non^ potest, si ami- neum diserimus. et aliter: Amineos Arisioteles m politiis koc scribit Tliessahs fuissc, q\ii stiae regimis vites in Italiamtransiulerinf, atqtie 2 illis indf nomen inpositttm. 98. TMOLIVB ADSVRGIT QVIBVS ET EEX IPSE PHANAEVS duplex est hoc loco expositio. nam alii volunt sine vitio in subauditione i paaaom . . . et inde lit paaBnml cf. Non. p. 370, B et Isid. or. XX H, 14 ', 5 LageoB . . . dicitnr] cf. laid. ot. XVII 5, 16 | Tenni» penetraliilia] cf. Non. p. 411, 17 ] 7 Terentina] Enn. IV 6, 3. cf. Donat. ad h. 1. | 10 Preciaeqne . . . coqnantur] eiecr. laid. or. XVII 6, 16 | 13 Cato] p. 79, 2 lord. | Catnllns] fragm. 8 ap. lacbmaonnm p. 84 || 19 Falernua . . . na^cnntiir] cf. Isid. or. %X 3, 6 | 21 araunenm . . . nam albnm est] esBcr. laid. or. XVII 6, 18 et XX 3, 5 [ 24 Ari- stotclcs in poUtiia] fragm. 496 p. 313, 8 Hoae 1 bene ntiliorj om. A, bene dicit ntilior M \ 4 defniotum PBSt (de- frntaoi phm) defritum V | 6 patiatnr F U LAiiEuB] iageoB eat additur rulgo \ dicitnrj oam Xajiae graece lepua dicitnr add. l''abr. | 6 aunm) aatJs add. F| 10 PVBPTiiEAg A I FSAEcuEQVE M M FBscTAK quoe V\ hac M: haec APH, oin. V\\ 11 preciae APi praecie V praetiae II praeciae M | 21 et//// P | Ai rt M.ut videlar-. AHmRr. A (ahinhek a) AnNEax Pll | aminneuin A et M , ul ckWw: amineum PV aminaenm i/ y 23 aminnenm A M: amiaenm PVB | ami- nenm A VM: aminnenm P aminaenm II j 24 in politiis Bok: m poljpticiH VI 25 thesaloH 1' | tmnatnlemnt r|2T rHANAFivs] adenrgit addUuT vulgo | 38 vitio] dnbio VM 15' 228 SERVII esse posita quae aperte dieere non possumas, nt sit ^quibus yinis assurgit', id est cedit, Vinus Tmolius et Phanaeus': quod si aperte dicatur, est utrumque vitiosum — tamen ^vinus' de Graeco traxit^ nam olvog dicunt. pleraque autem subaudiri, quae aperte non pos- 5 sumus dicere, et ipse alibi docet, dicens de Allecto nec dextrae erranti deus afuit, et Sallustius, qui ait quis a Sertorio tri- plices insidiae per idoneos saltus positae erant: prima et subaudiendum reliquit ^insidia', quod penitus dicere non possumus. alii autem ad superiora referunt, ut ^quibus' non ad vina referamus, 10 sed ad vites, ut sit ^quibus vitibus cedit Tmolius et Phanaeus, montes vitibus consiti': et est figura, qualis illa in Aeneide et quid quaeque ferat regio: aut ad suj^e- riora pertinet^ ut talis sit seusus: uon prodest nosse cuucta vitium genera; nec enim omuia procreantur in omnibus terris. 110. CRASSis PALVDIBVS lutosis uaturaliter. 10 112. LITORA MYRTETis LAETISSIMA locum posuit pro ipsis ar- boribus^ sicut salictum <^13> pro salicibus: nam myrtetum est locus, arbor ipsa myrtus vocatur. deniqve apertos b. a. c. hinc est, qnod vites amant moutium laxiora. 114. ASPICE ET EXTREMis D. c. o. iutuere etiam extremum 15 orbem cum suis cultoribus domitum: uam subaudimus ^cum'. et per transitum maiestatem Komani laudat imperii. 115. EOASQVE DOMOS ARABVM Arabia, Panchaia, Sabaeorum gens eadem est, apud quam tus nascitur, ut<^117> solis est turea virga Sabaeis, item <^139)^ totaque turiferis Panchaia 2>iu- 20 guis harenis, Plautus Arabico ture. pictosqve gelonos stigmata habeutes: populi Scythiae, ut pictique Agathyrsi. 116. PATRIAE regioues, ut Italiam quaero patriam. SOLA INDIA NIGRVM F. II. atqui et in Aegypto nascitur; sed Indiam omnem plagam Aethiopiae accipiamus. sane et ^haec hebenus' et ^hoc 25 6 alibi] A. IV 257 [ 21 Rautus] cf. Mil. glor. 11 5, 2 || 22 pictique] A. IV 146 II 23 Italiam] A. 1 380 || 24 atqui . . . accipiamus; p. 230, 2 hebenus . . . in lapidem] exscr. Isid. or. XVII 7, 36 || 25 sane . . . postcs] cf. comm. Luc. X 117 3 arenanim P VH jj 4 schblia ad v. 104 sq. cdidit Fabr. || 5 libici F. id est Africani add. Fabr. \\ arenosum libiao F || 7 ait] aut V, om. H || regio] et quid quaeque recuset add. F || 9 enim otn. M || in omnibus locis uel terris F || 10 0(2 v. 111 hoc scholium edidit Fahr. stebilks sajlobis montirvs obmi non solum in omnibus terris minimo {lege minimo omnia) nascuntur, sed etiam ea, quac propria sunt singulis regionibus, non ubique in eis proyeniunt, scd distinctis propriisque locis nascuntur, ut quaedam iuxta flumina, quaedam in montibus, non nuUa in locis palustribns oriantur. si ergo una regio arborcs sibi natura- liter insitas non in quibuscumquc locis, sed distinctis et certis profert, multo magis una provincia vel regio non poteut univereas arbores diversi generis continere || 12 sicut] et sicut F|| pro ipsis salicibns H pro salicibus posuit V\\ 13 arbor vero ipsa vulgo \\ hinc . . . montium om. A || 14 laxiora] scapulas F laxiora vel scopulos Fabr., qui haec addit nam dicit Bacchum colles amare, ut significet, vineas in montibus plerumque fertiliorcs existcre, licet etiam planities plurimae vino sint fcrtiles. et fbigoba taxi taxus est arbor vene- nata. et Haxi' hic pluralis est numerus. et hoc dicit: ^Bacchus amat coUos' id est vites uberiores sunt in montibus, Haxi amant aquiloncm', qui est ven- tus frigidus || 16 si audiuimus A (subaudimus a) |j 17 magestatem VH || 18 DOMvs H II Sabaeorum] ct sabeorum Filf || 19 eidem H || 25 haec ebanus et hoc 230 SERVII Lebenum' dicitur. hic iieutro usus est, Lucanus vero ait ^ 117^ hebeuus Mareotica vastos non operit postes. Lebenus antem arbor est, quae caesa durescit in lapidem. 119. BALSAMAQVE ^que' vacat, ut dixitque et proelia voce 5 diremit. sane balsamum est arbor ipsa^ opobalsamum sucus col- lectus ex arbore — nam 6n6q dicitur sucus — , xylobalsamum lignum ipsius arboris. probatio autem opobalsami, ut dicit Plinius, haec est, si contra solem feratur et corruptum non sit, manum ferentis exurit. sempeu prondentis acanthi arbor in Aegypto, semper 10 froudens, ut oliva, laurus; acanthos dicta^ quia spinis est plena. abundat hac etiam Cercina insula. 121. VELLERAQVE VT POLiis D. T. s. apud Aethiopiam, Indos et Seras sunt quidam in arboribus vermes et bombyces appellantur, qui in aranearum morem teuuissima fila deducunt, unde est seri- 15 cum: nam lanam arboream non possumus accipere, quae ubique procreatur. depectant decerpant; sed alii Mepectat' legunt: quod si est, SSeres' posuit pro ^Ser', sicut ^trabes' pro Hrabs'. sic Lucanus <^I 19^ sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes. 20 122. GERiT pro ^Jiahet^j ut alibi virginis os hahitumque ge- reiis. OCEANO propior gerit india l. haec enim habet arbores magnas, quae est iuxta Oceanum: hinc est ^extremi sinus orbis'. 123. FBi JKRA ^aera arhoris^ nunc p'o cacumine: aut a^erem eum dicit, qui circa cacumoi cst 25 125. NON TARDA id est strcuuissima: nam litotes figura est. 126. MEDIA FERT TRISTES svcos *di' siuc sibilo proferenda est: graecum enim nomen est, et Media provincia est. tristes 4 dixitque] A. V 467 || 6 sane balsamum . . . arboris] cf. Isid. or. XVII 8, 14 et diff. verb. 79 || 7 Plinius] cf. n. h. XII § 111 sqq. || 9 arbor . . . plena] cf. Isid. or. XVII 9, 20 || 20 virginis] A. I 315 || 23 aera . . . cacumine] cf. Non. p. 241, 24 ebanum M ^ 1 hic ex hac P hinc M \\ 2 ebenos M \\ potes P \\ 3 lapidem] Nasci: (idd. H \\ ad v. 117 sg. haec scholia edidit Fabr. solis est tvrea virqa sABAEis apud Sabaeos tus nascitur, qui, ut supra dictum est, iidem sunt et Arabici et Panchaici. odorato svdantia ligno id est quorum ligna odoriferum succum referunt || 4 que . . . ut] modo quae uacat ut est V || ut] ut alibi vulgo^i 6 sane om. P \\ 6 onoc A (onoc a) hoc II \\ xylobalsamum] xylo P ^vlov li- gnum unde Xylobalsamum Fabr. \\ 9 achanti PHM AoANTm V || acanthus ar- bor est in Aegypto vulgo \\ 10 achantos PHM \\ plena est M, est om. V || plena] atiavQ^og enim spina est; nam est spinosa arbor add. Fdbr. || 11 hac AP: haec VHMp II certina P circina AH in circina VM in certina p ^ 13 seres P Va II et] qui VM \\ 14 araneorum P arenearum H aranarum M || deducant ilf II 15 quae] quia II \\ 16 depectant . . . Araxes post orbis (lin. 22) Jiab. lihri \\ depectaut HM\\ 18 subiugatam r|| iam b.i. a. A VHM^ 22 hinc] haec P|| 26 'di'] media di F jj 27 tristes] et tristes V COMM. IN VERG. GEORG. 11 119-134. 231 8VCOS amaros; ut tristisque lupiui. tardvmqve sa- POREM F. M. apud Medos naseitur quaedam arbor^ fereus mala^ quae medica vocantur: quam per periphrasiu ostendit^ eius supprimens nomen. hanc plerique citrum volunt; quod negat Apuleius in libris; quos de arboribus scripsit, et docet longe aliud esse genus arboris. 5 ^tardum' autem ^saporem' dicit vix intellegibilem^ quod illi ad car- nem mediam citri referunt: nam prima et interior facile suum ostendit saporem. et aliter: (Hristes^) austeroSy atnaros, et ^tarduni^ gravem aut diu palato hiluierentem, 127. FELicis MALi sccuudum eos, qui dicuut citrum, fecundi: lo nam haec arbor^ id est citri^ onini paene tempore pleua est pomis, quae in ea partim matura, partim acerba^ partim adhuc in flore sunt posita. aut certe ^felicis' salubris: uulla euim efficacior res est ad venena pellenda. ^felicis mali fertilis, fecundi: aut quod a morte revoceL* 16 128. SAEVAE NOVERCAE aut hac quae saevae sunt: aut epitheton est omnium uovercarum. 129. NON INNOXIA V. litotes, id est nocentissima. et est aug- mentum^ quasi parum putent venena miscere, iiisi etiam magicos cantus addiderint. 2o 130. MEMBRIS AGIT ATRA VENENA radices, nuces, lupini, ci- trum, apium prosunt contra futurum, non contra iam acceptum venenum: unde etiam aute ullas alias epulau haec solebaut meusis apponere. apparet ergo non eum de citro loqui, cum dicit ^mem- bris agit atra venena' iam data. 25 131. FACIEMQVE SIMILLIMA LAVRO figura Cicerouis, qui ait in Caesarianis sed simillimum deo iudico. saue etiam haec pro- bant citrum iiou csse: uam citri arbor et multum non potest cre- scere, et multo habet folia maiora quam laurus. 132. ALiVM LATE I. o. ct iufiuitum emittit suum odorem, et 30 alium. 134. FLOS AD PRIMA TENAX prime, maxime. et est nomen pro 2 apud Medos e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 19, 3 sqq. || 8 tardum ^ravem . . . inhaerentem] cf. Non. p. 410, 20 || 11 nam haec arbor . . . pcllenda] exscr. Isid. or. XVll 7, 8 || 26 Ciceronis in Caesarianis] pro Marcello III 8 1 tristesquo V \\ 3 medica vocantur] medicantur II \\ Q uis F || 7 nam om. A II 10 citrum dicunt V \\ fecundi PH: fecundum A fecundam M, om. V, qui inter dicunt ct nam haec hdbet felicis mali. fertilis . . . reuocet || 12 in flore sunt] inflorescunt V || 18 litotes] figura est add. Fabr. || 23 etiam] antiquitus add. vulgo \\ alias om. V || 24 apponi vulgo || ergo] eiiini V || euni non FM || loqui] in praesenti a>dd. vulgo ) 25 iam data] id est iam data P \\ 30 et in in- finitum A || et mittit A emittat P \\ et longe alium quam laurus vulgo | 32 primc APH: apprima V adprima M apprima id est vulgo 232 SERVII adverbio, sicut et pede terram crebra ferit pro ^crebro'. animas Sv6nvoiav^ id est pulmonis vitiosum aDhelituiu^ quod exprimit subdens ^senibus medicantur anhelis'. olentia OBA putentia, id est Sv^adiav oris. notandum sane, uni tantum 5 arbori incubuisse Yergilium et expressisse ubi sit^ qualis sit, cuius potestatis sit, sicut iu quarto <^271^ de herba amello: quod qui de arboribus aut herbis dicunt in omnibus exsequuntur. ^et aliter: ^olentia* et ad animas est referendunij et subatidiendum ^male olentia^: sic Plautus in milite glorioso tum in Apulis non sum 10 natuSy non sum animula. ^anlielis^ autem illis, qui anhelant et defidunt.* 136. SED NEQVE MEDORVM SILVAE iam incipit laus Italiae, quam exsequitur secundum praecepta rhetorica: nam dicit eam et habere bona omnia et carere malis universis. 15 137. GANGES Indiae fluvius, per quem provincia significatur. HERMVS Lydiae fluvius, harenas aureas trahens. 138. LAVDiBVS ITALIAE CERTENT figurate: nam ^certo tecum' dicimus. bactra regio iuxta Assyrios: unde et populi Bactriani. 139. PANCHAIA Arabia, ut diximus supra <115>. panchaia 20 regio Arahiae, nhi et templum Triphylii lovis: ipse alihi <1V 378^ Panchaeis adolescunt ignihus arae, 140. NON TAVRi SPIRANTES N. I. I. s. I. D. H. quales fuerunt in Colchide, civitate Scythiae: nam hoc habet fabula. lason Col- chos profectus ad tollendum vellus aureum, quod dicaverat Marti 26 Phryxus, Medeae auxilio et pervigilem draconem occidit et eius dentes sevit, iunctis tauris ignem efflantibus: unde nati armati sunt, qui primum feceruut impetum in lasonem frustra, postea mutuis se vulneribus conciderunt. has autem ei condicioues Aeetes rex 23 lason Colchos profectus . . . in templo] exscr. mythogr. I 25. cf. Luct. Plac. in Stat. Ach. I 66 1 pro crebro om. H | 2 animas Svanvoiav . . . exsequuntur] olentia medi OBA FOVENT iLLo olentla putentia. et senibus modicantur anhl:lis. DYCiuoiaN oBis. id est pulmonis uitiosum anhelitum . . . anhelis et aliter olentia et ad animas . . . deficiunt. notandum sane . . . exsequuntur V || aYcnNoiaN A M aYCiT- NoiaN P avnoiaN H\\3 subdens] dicens ex dens P || 4 putentia] Huc putentia A II dYCiudia oris A aYCiuaiaN opic P DYcuiAiaN opio II dYcudianoris M || uni] huic uni vulgo \\ 5 ubi sit P: sit ow. A VHM \\ 7 dicunt] scripserunt vulgo || exequuntur H exsequntur M \\ 10 animata Vrsint^s \\ 13 exequitur 27 Q 15 GANOENS P II 18 assiriam M | Bactriani dicuntur vulgo || 19 supra] Arabia autem est regio, ubi est templum Triphyllaei uobis {sic) habent, ut scribit Euemcrus. ipse alibi 'Panchaeis adolescent ignibus arae' add. Fabr. || 20 Tri- phylii] cf. Diodor. V 42 sqq. triffili V Triphyli Vrsinus || 22 h.] y. Ubri jj 25 Phryxus] frixus A VM fryxus P fretus H Phryxus fretus vulgo || 27 mutuis se uulneribus Pa: mutuis uulneribus AH se mutuis uulneribus V mutais uulneribus se Jlf || 28 aetes A aex PH etas V aeter M COMM. IN VERG. GEORG. II 136-149. 233 proposuerat, cui Apollo responderat, tam diu eum fuisse regnatu- rum, quam diu illud vellus fuisset in templo. et aliter: ut facttim est in Colchide. et hic est hydrm, quem Cadmtis in Boeotia occidisse fertur, cuitis dentes ipse partim ibidem sevitj partim Aeetes in Colchide, ex quibus utrique seges armatorum Jiominum nata est, tauri autem 5 hi sunt, quos igneni flantes Aeetae imperio lason iunxit, ungucnto usus, quod ei Medea dederat. 142. viBVM SEGES HORRViT non placuit. ^seges' autem, quia de semine. 143. GRAviDAE FRVGES largae, abundantes. massicvs vmor lo vinum Campanum, a Massico, monte Campaniae. jivmor vinum a montibus FaierniSy qui Massici dicuntur. 146. HINC ALBi CLITVMNE GREGES vocativus est ^Clitumne'. Clitumnus autem fluvius est in Mevania, quae pars est Vmbriae, partis Tusciae: de quo fluvio, ut dicit Plinius in historia naturali, 15 animalia quae potaverint, albos creant. clitvmne Clitumnus amnis est Vmbriam a Tuscia dividens. significat autem boves Meva- nienseSy qui sunt albL alii sic: CUtumnus et deus et laciis in finibus SpoUtinorum , ex quo bibentia pecora alba fiunt. maxima tavrvs VICTIMA quia triumphantes de albis tauris sacrificabant. 20 147. PERFVSi FLVMINE ^flumine' fluento. ^perfusi' autem tauri, qui ante triumphantes usque ad templa ducebantur: aut certe *per- fusi greges' intellegamus, quod ad equos triumphales potest referri. 148. DVXERE TRIVMPHOS si equi, duxerunt, id est mimvere ante se, quod f admodum enim militum victoria equis reputatur; ergo 26 dum milites ducebant captivos et triumpJws, ita et equi eorum: si bo- ves deduxerunt. 149. Hic VER ADSIDVVM vema temperies; nam ver adsiduum 24 si equi . . . deduxerunt] exscr. Isid. diff. verb. 156 3 ydrus V || cbadmus V || boetiam F || 4 aetes F || 6 aete V \\ iuncxit V 1 ad V. 141 haeceedidit Fahr. satis scminatis. hydbi scrpentis. hic est anguis, quem Cadmus in Boeotia. . . enata est || 8 autem] ow. M, autem dixit F || 9 de om. ilf II 11 Campaniae] ardvvs celsus et ominens add. Fabr. || 13 Clitumne] oclitumne A, om. M\\ 16 quae] quae eo F|| potaueruiit P| albos foetus creant vulgo II 17 bobes mebanienses F || 19 spolitinorum V \\ 20 de om. -4 || 21 flumine om. PHM II 24 duxerunt] duxere V. id est minavere . . . ita et equi eorum non sunt ah Vrsino edita, neque antiqui interpretis esse videntur, sed inferiore aetate addita, ut inepta eorum sententia proharetur, qui ^duxcre triumphos^ ad equos referri posse putabant. scribendum videtur id est m. a. s., quod ad mo- derationem militum victoria ab equis reportatur; ergo ut milites e. q. s., ut serUentia sit, equos, ut partem victoriae habuerint, ita et triumphi partem ha- bere. quod admodum bcne militum victoria equis deputatur coni. F. Sclioell, meam de tempore huius scholii sententiam non probans || 28 vor] proprie add, Fabricius 234 SERVII esse non potest: seu loiigum: Horatius ver tibi longum tepidasque praebet luppiter umbras, 150. BI8 GKAVIDAE p. verum est: inde enim iu bucolicis est <^II 22)> lac mihi non aestate novum, non frigore defit. 5 Bis POMIS V. A. biferae suut arbores. 151. RABIDAE TIGRE8 ABSVNT malum Armeuiae. saeva LEONVM SEMINA malum Libyae. ^semina' autcm genera, et est Lu- cretii sermo; nam quod ait ^saeva' aut cruenta accipimus: aut re vera ^saeva semina'; ut enim dicit Plinius, animalia haec, quae 10 sunt cum acutis unguibus, frequenter parere non possunt; vitiantur enim intrinsecus se moveutibus pullis. 152. NEC MISEROS FALLVNT ACONITA LEGENTES mira arte usus est, ut excusaret rem, quam ncgare non potuit; nam aconita nascuutur in Italia: sed non ea obesse dicit, quia sunt omnibus 15 nota. haec autem herba uata dicitur de spumis Cerberi, quo tem- pore eum Hercules ab iuferis traxit. quae quia in saxis et cotibus nascitur, acouitum dicitur aTtb tfig axdvrjs^ id est a cote: et dicimus t6 axdviTov xal ta axoviza, 153. NEQVE TANTO SQVAMEVS IN SPIRAM T. S. C. A. SUUt qui- 20 dem serpentes in Italia, sed non tales, quales in Aegypto aut in Africa. ^in spiram' autem in collectionem volubilitatis: quod est a funibus tractum. 155. ADDE TOT EGREGIAS VRBES laudat Italiam a civitatibus, quas et plures habet et maximas et oportuuissime collocatas. 25 157. FLVMINAQVE ANTiQvos s. L. M. quod laudat etiam Cicero in libris de re publica . et aliter: ^stibter^ pro ^sub^; ^suJ/ autem ^apud^ sUjnificat 158. AN MARE QVOD SVPRA id cst Adriaticum. allvit INFRA id est Tyrrhenum. 30 159. TE LARi MAXIME Larius lacus est viciuus Alpibus, qui 1 Horatius] carm. II 6, 17 1 Uoratius . . . umbras ediderunt Steph. et Dan., seu . . . umbras Fahr., qui haec addidit aliemis mknsikvs aestas id esi quando alibi liiemSf in Italia paene aestas videtur || 2 brumas llwatius || 3 uude M || est om. VII || 5 nis H || quia sunt bifere V id est biferae suut M \ 6 raimuae rilm || 7 autem om. Jf || 9 plemius II | haec om. P \\ 15 nota] unde dicit 'nec fallit legentes', vel quia ea scientes renuunt et reiiciunt, quod omnes scire significat. Aconita autem nata dicuntur esse de spumis Cerberi e. q. s. Fabr, \\ spuma M || 16 quae] quod Fahr. \\ 17 \n tuo akonho IZ || 23 a om. A, ex a \\ 24 coUocatas] opeiivmqve ijl- BOKEM quae sunt in muris et moeuibus urbium aliisque aediliciis et templis. coNGESTA MANv acdificata et constructa. et hic ipsas urbes non solum ex sua magnitudine, sed etiam ex opere nobili laudat. pbaekvitis saxis excelsis et magnis. et subaudi 'adde', scilicet ad laudem Italiae add. Fabr. \\ 26 in libris de re publica V: in libro d. r. p. A in libri d. r. p. P in de re publica H in re publica M CUMM. IN VBRG. GEORG. II 150-162. 235 iuzta Catouem iu origiiiibuti, per 1 memoravimus. 172. inbellem avertis id est avertendo reddis inbellem. et aliter: avertis et inhellem facis, an ^inhellem^ victum iam, nec bellan" tem? ceterum quid grande, si inhellem avertis? romanis autem 26 ARCIBVS a Romanis urbibus, a Romano imperio. f suhfacta ut fer- tilitatem Jiahentia rora, 174. MAGNA viRVM virorum fortium. et iam concludit, laudans a viris, a fertilitate rerum, a Saturni imperio. tibi ingredior 6 parvoque] A. IX 604 || 8 ille dies] A. IV 169 || 10 Varro in Age modo] p. 98, 3 Riese || 18 ducit Amazouidum] A. I 490 4 inculta . . . iuventus ab Vrsino not. ad Serv. p.2SS edita Serviano scholio addidit Masvicius || cum inserui \\ 5 postrema possident Masvicius || igitur Ma^- vicius II contentum Vrsinus : contemptum K || 6 vvlscosqve P vvlscos V vvl- cosQVE H II 7 sunt] iaculo utentcs iu modum veru, vel quia verutis pugnant add. Fabr. \\ 9 hi sunt Vrsinus: his V \\ 10 barro V || 14 Italico] Latino Mas- vicius II se deuouere pro re publica VM || 16 abusive pluralcm numcrum pro singulari; nam Camillus unus fuit e. q. s. Fabr. \\ a om. V\\ 18 scipiadas] sci- piadas add. Jlf || ut . . . Amazonum] dixit sicut 'Amazonidum' pro 'Amazonum' alibi posuit vulgo \\ ut dicit AHM \\ 20 uiste-i (uictae a) \\ 21 memorabimns J. (memoravimus a) \\ 24 quid Vrs.: quod F || 26 subfacta . . . rora non edidit Vrs,: pertinere videntur ad v. 174 Hibi...ingredior*. fort. sensus: faciam ut fertilitatem habeant tua rura. ad ^Saturnia tcllus* referenda esse censet F.Schocll, ut scribatur ob facta Saturni et f. h. rura || 26 ad v. 173 haec edidit Fabr. salve magna pakens posteaquam eam diutius landavit, vertit se ad oam et bene dicit eam landans ^Saturnia tellus': nam in Italia Saturnus regnavit || 27 laudans] eam add. Fabr. COMM. IN VERG. GEORG. II 166-184. 237 in tuam utilitatein scribo carmen georgicum. ^antiquae' autem Haudis' vel maguae, vel quod apud maiores in ingenti honore fue- rat agricultura. 176. ASCRAEVM Hesiodicum: nam Hesiodus de civitate Ascra fuit. 177. KVNC Locvs ARVORVM iNGENiis naturis. tempus est, in- 5 quit, naturam agrorum describere. et niulti hoc loco culpantVer- gilium, quod in unum coegit quattuor librorum propositionem; nam et de arvo et de consito et de pascuo et de floreo in isto loco commemorat: quod ideo non est reprehendendum, quod non ea late exsequitur^ sed capitatim et breviter transit quae latius explanat in 10 singulis. QVAE robora cviqve quae sit uniuscuiusque pos- sibilitas. 178. QVIS COLOR quae species, quo modo dicimus ^quo colore ille recitavit': licet breviter sit dicturus etiam de colore terrarum. 179. DiFFiciLES PRIMVM T. paene steriles, parum creantes. 15 maligni infecundi, qtna malignum veteres exigtmm dicehanty ut ipse alibi quale per incertam lunam suh luce maligna est iter in silvis. 180. TENVis VBi ARGILLA sine umore, quia est et pinguis. CALCVLVS lapis brevis terrae admixtus, dictus calculus, quod sine 20 molestia sui brevitate calcetur. 181. viVACis OLIVAE diu vivcntis. hinc supra tarde crescentis olivae: res enim diu duratura tarde crescat necesse est. 182. TRACTV plaga, regione. (^tractv s. o. e, a id est) ubi fertilis sit, 25 184. DVLCIQVE VLIGINE uligo proprie est naturalis terrae umor, ex ea numquam recedens. bene autem Mulci' addidit ad discretionem amarae. uliginosus ergo ager est semper uvidus; nam umidus dicitur, qui aliquando siccatur. et aliter: uligo dicitur natu- ralis terrae umor, 30 5 Ingeniis natnris] cf. Non. p. 322, 32 || IC Maligni infecundi] cf. Non. p. 346, 1 II 17 alibi] A. VI 270 || 20 dictua calcuhis . . . calcetur] exscr. Isid. or. XVI 3, 6; XVIII 62 II 26 uligo . . . siccatur] exscr. Isid. or. XV 13, 14 4 Hesiodus] ascraeus add. M || ascrea ^ || 5 naturis . . . describere] nunc tempus est. . . desoribere. 'ingeniis' naturis Fahr. || naturis] ingeniis naturis V\\ 6 uergilium F || 7 coegit AMi cogit FVI£ \\ 8 floro PM (floreo p) florido Fabr. || 9 reprehendendus V \\ quia non /f || 10 capitatim PVHami capitatem A captatim M carptim vulgo |{ quae] his add. H jj 14 recitavit] id est specie add. Fabr. || 16 quia malignum . . . in silvis edidit Vrsinus l. l. || exiguumj in- fecundum Vrdnm || 21 suij sub V || 24 tractv . . . id est inserui \ 26 fertilis sit egoi fertile sit F|| ad v. 182 oleahtkr olea silvestris. plvrimvs abundans. strati AGRi operti. BAciR siLVKSTRiBvs oHvIs cx oleastro natis Fabr. \\ 26 uligo] terrae uligo AHMfi2S ager est semperj aggerem super irjjuvidus APH: humidas VM, cf, Serv. ad huc, X 20 || 29 umidu8.A: humidus VMa uuidus P huidusH 238 SERVII 187. Hvc pro ^illuc'. 188. FELiCEM LiMVM tcrrarum scilicet, id est fertilem: nam fluminum limus est noxius. 189. ET FiLiCEM cvRVis INVISAM p. A. radices enim eius sibi 6 in vicem sunt nexae et avulsae renascuntur. 190. OLIM quovis tempore. 192. PATERis ET AVRO pateris aureis: ?v SiA Svotv^ ut mo- lemque et montes. 193. PiNGVis TYRRHENVS victimarum scilicet carnibus: *Plati- 10 tns in Aulularia tihi dabitur' pinguior tibicinay quae propter assidtta sacrificia pinguesdt.* ebvr autem tibiarum dieit, quibus in aurem sacerdotis cani solebat. 194. LANCIBVS PANDis aut patulis aut extorum pondere cur- vatis. et aliter: ^reddimus% quia dehentur. et ^pandis* cavis, nt ipse 16 alibi <(445^ et pandas ratibus posuere carinas. reddimvs EXTA sacerdotum usus est verbo; reddi enim dicebantur exta, cum probata et elixa arae superponebantur. 195. si!f ARMKNTA quurc de armentis dicit, cum tertius liber ad pecudes divisus sit? solvitur sic: varietatis causa, ne uniformis nar- 20 ratio esset. nunc et ^armenta^ non de his dicit, sed de terra, quae utUis sit armetitis. ante enim posuit quae niUriantur, et sic quae nutrit, 196. VRENTES CVLTA CAPELLAS omne enim, quod momorde- rint, urunt: unde est <(II 379)^ et admorso signata in stirpe cicatrix. 26 197. SATVRi TARENTi aut fecundi aut quod est iuxta oppidum Saturum; Tarentum enim et Saturum vicinae sunt sibi Calabriae civitates: Horatius me Satureiano vectari rura caballo. et aliter: fertiliSj quia regio eius Jierhosa csL alii dieimt agrum, in quo condita est Tarentus, Sat/urum vocari. 7 molemque] A. 1 61 || 27 Horatius] sat. I 6, 59 1 scholia ad «?. 187—189 om. A || nvc illuc post noxius hah, libri || 2 fer- tilia F II 4 radices . . . renascuntur] filicis radices sibi invicem nexae , etiam cum avulsae fnerunt renascuntur Fahr. \\ 7 endiadyin A V endiadyn P endoa- dviN II enniadin M (Endiadin una res in duas diuisa in marg. m) || 9 cami- bus] ut Plaut. in Aul. 'tibi dabitur pinguior fidicina'. quia propter assidua sacrificia pingues fiunt edidit Fahr. || Plantus . . . pinguescit post montes hah. F II 10 aulolaria V || tibi cena F [ 11 assiduos V || pingueacunt V || 12 canere solebant F|| 13 aut ex patulis M\ incuruatis F 1 21 nutriantur egoi nutriant V II 23 urunt] et exiccant add. Fahr. \\ admorso A (admorsu a) amorso PH V amorsu M || 26 batihi M ) 26 satyrum VM \\ enim om. V \\ satyrum VM \\ 27 me] ne H\\ satur iano A saturaelano H satyriano 3f || vectari] libet add. V\\ 29 satyram V \\ ad v. 198 et 199 Jiaec scholia edidit Fahr. kt qvalem inpelix a. M. c. quando scilicet Augustus agros Mantuanos cum agris Cremonensium rai- litibus suis dedit. dicit autem campum aptum ad pascenda animalia. niveob COMM. IN VERG. GEORG. II 187-219. 239 200. LiQViDi FONTES puri, siiie pestilentia. ' 201. ET QVANTVM LONCJis c. A. D. E. T. G. R. N. K. iit in Aeiieide <[VII 712> diximus, hoc dicitV exuerint silvestrem animum. 240. SVA NOMINA propriam generositatem, ut et nos aliquod nomenque decusque gessimus. 241. TALE DAJiiT SPECIMEN documentumj dety^a^ probationem talem. spisso vimine spissi viminis. lO 242. COLAQVE PRELORVM qualos, per quos vinum defiuit, qui et ipsi a colando dicti sunt. prela autem sunt trabes, ^quibus uva calcata iam premitur. 244. ELVCTABiTVR cum mora egredietur. 247. AMAROR amaritudo: et est sermo Lucretii . et 15 vera lectio ipsa est: nam multi 'amaro' legant, ut sit ^sensu amaro'. 250. AD DiGiTos pro ^inter digitos\ et habendo dum habetur. LENTESCIT id est cohaeret. 251. IVSTO LAETIOR ultra modum, plus quam oportet. 252. A NIMIVM NE SIT MIHI FERTiLis ILLA scilicet ne herbae, 20 plus aequo crescentes, spem adimant frumentorum: unde ait in primo <^112)> luxuriem segetum tenera depascit in herba. 253. PRIMIS ARiSTis herbis surgentibus, quarum luxuries fu- turis frugibus nocet, quas culmi tenues ferre non possunt. 256. ET QVISQVIS COLOR vera lectio haec est: nam male qui- 25 dam *et quis cuique' legunt, excludentes *at', ut sit *et quis cuique color: sceleratum exquirere frigus difficile est'. alii ^colos' legunt, ut excluso ^s' fiat synalipha et scandamus ^et quis cuique colat sceleratum', ut sic sit, quemadmodum inter se coisse viros et decernere ferro. quod non procedit: tunc enim 'r' in ^s' muta- 30 7 et nos] A. II 89 || 11 qualos . . .premitur] exscr. Isid. or. XX 14, 12 sq. 15 et vera . . . amaro] cf. Gell. I 21 || 29 inter se] A. XII 709 1 expectata libri, nisi quod expecta IZ", spectata a || 6 animam IT || 7 ut om. H II aliquid ex aliquando jff || 9 tale dabit specimen documentum. Specimen dignam probationem V \\ dstyfia scripsi: dignam libri, om. Fa- hricius || 10 talem om. VM \\ 11 qualas II || qui] quae P quia V \\ 12 et ipsi cola a colando P jj trabes om. P || 14 egrcditur iZ || 15 amako H || 16 multi om. P 1 17 habentur M \\ 18 cohaeret] hvmor quae humore abundat et aqua add. Fabr. 11 24 nocent A || possunt] ipso tacitam se roNDERE pkodit id est si manu teneatur eius aliqua pars, statim sciri potest ex pondere, gravem et validam esse terram add. Fabr. || 25 vt A (et a) \\ quidam male A || 26 et quisquque H (et quia cuiqne h) \\ quis] qui jff J 27 frigus] quibus add. VM \\ colo If || 28 synalipha PH synalifa A siualympha V sinalifa M || scandamus ita vulfjo " 29 coiisse V Servii oomnj. Vul. IIL Fasc. L .16 242 SERVII tur, cum longa opus est syllaba, ut ^color colos' Mabor labos'; hie autem non solum longam non facit syllabam, sed etiam excluditur *s' cum superiore vocali: unde legendum est ^et quisquis color', quod nec obscuritatem adfert nec fidem derogat lectioni. SCE- 5 LERATVM nocens, omnia exurens. 258. HEDERAE PANDVNT VESTIGIA NiGRAE hedcrae indicant frigus; nam Westigia' appellavit indicia. ^nigrae' autem ad albarum discretionem, ut hedera formosior alba. et aliter: frigidae terrOfC argumenta demonstrat 10 259. His ANiMADVERSis agri qualitate deprehensa. tebbam MVLTO ANTE MEMENTO E. hoc dicit, non esse eo anno ponendas vites, .quo fodiuntur scrobes, sed post annum, ut calore, frigore, labore rustici possit terra putrefieri. 262. INFODIAS obruas. 15 263. oPTiMA pvTRi {abfa solo) sensvs: optima arva sunt si pu- trefit solum. et quia reni difficilem videbatur praecepissCy adiecit et Ud venti curant gelida^que pruinae\ per quod docint nos, oportere ut solibus et pruinis coquatur: ipse alibi <^204)> et cui putre solum, namque hoc imitamur arando. 20 264. ET LABEFACTA MOVENS hypallage: movens et labefaciens. et aliter: nota figuray movendo labefaciens, aut movens et lahefaciens. 266. ANTE LOCVM siMiLEM EXQVIRVNT dicit, in translationc arborum similem terram esse requirendam. 267. ABBORIBVS SEGES quia de seminario loquitur, arborum 25 bene segetem appellavit. digesta feratvr ordinata, ut dige- rit in numerum atque antro seclusa relinquit. et aliter: antistropJie, hoc est translata digeratur. 8 hedera] buc. VII 38 || 25 digerit] A. Ill 446 1 labos] quando mutas r in s add. H, honor et honos addttur vulgo \\ hinc if II 2 longam . . . syllabam] longa non fit syllaba P || 3 s] etiam P, om. V II superiori AH ^ uocabuli H \\ unde] ut diximus add. F|| et quisqais] et quisPut quisquis jH" 11 4 bceleratvm . . . exurens] exqvikeke frigvs nocens omnia exquirens F | 5 exurens] excludens M (at. exurens stipr. vers. m). EXQvntEBE FRiavs DiFFiciLE EST id cst tcrram , cui frigus dominatur, exquirere difficile est add. Fabr. \\ 6 hkderae om. APHM \\ bederae] terrae V. fortasse hederae terrae || indicat V indiciant Jff || 11 e.] et PVH\\ 12 frigore] et frigore F|| 13 labore] et labore 31, om. V | rustico F || 14 obruas] odstrvas A obstrvas a. viTis GENV8 id est ita fac scrobes, ut eodem anno quo factae fueiint hieme contegantur, et anno sequenti vites ponas. optima pvtri id est ad vites po- nendas putre solum, id est solubile, optimum est. et quia...ut cui putre solum add. Fabr. \\ 15 putrescit Vrsinus\\ 17 perj propter idem || 18 ut cui F|| 20 ypallage libri \\ 21 figuram Vrsinus || 24 arroriijvs . . . appellavit] om. M. vbi pRiMA PARETVR ARROKiBvs sEGEs id est ubi arborcs, ante hac fructuosae vel etiam agrestes, degeneres etfectae, fructuosae et saporis congrui existere possint. et bene, quia de seminario loquitur, arborum se^etem appellavit Fabr. || 26 antro] h. A IL II 27 digerantur F COMM. IN VEBG. GEORG. II 258-288. 243 268. MATREM terram, ut antiquam exquirite matrem. 269. iN coRTicE plantae scilicet, 271. Axi septentrioni ; nam a^ia^a dicitur. et aliter: id est septentrionali. 273. COLLIBVS AN PLANO MELivs siT p. V. Q. p. atqui supra 5 ait <[112)> denique apertos Bacclius amat colles; sed etiam in vallibus poni posse vites superius indicavit, ut <1^0^ ^^^ ^^^^ praevalidas olim multoque fiuentes sufficiet Baccho vites: unde modo utrumque conplectitur et dicit quemadmodum in plano, quemadmodum in coUibus vites ponere debemus. 10 274. METABERE eliges. et longe alia significatio est ^metor metaris' — unde Lucanus et pede terram 15 crebra ferit. 276. coLLESQVE svpiNOS ct kic svbaudiefndnm ^metabere^, 277. INDVLGE ORDiNiBVS da opcram, ut indulgent vino, et eos effice largiores: nam de plano ait Mensa sere'. et aliter: da spcUia. NEC SECivs minus. IN vngvem ad perfectionem. et est 20 translatio a marmorariis, qui iuucturas marmorum unguibus pro- bant: Horatius ad unguem factus homo. 278. ARBORIBVS POSiTis vitibus ordinatis. secto limite ducto: unde et sectae philosophorum dicuntur, id est ductus. QVADRET consentiat, congruat: translatio a quadris lapidibus, qui 25 sibi bene conveniunt. 281. flvctvat splendet. 284. NVMERis ordinationibus. 285. PASCAT PROSPECTVS delectet, ut atque animum pictura pascit inani. 80 288. FORSITAN ET SCROBIBVS QVAE s. .F. Q. ut etiam supra 1 antiquam] A. IIl 96 || 17 indalgent] A. IX 163 || 18 et aliter: da spatia] cf. Non. p. 326, 8 [ 21 HoratinsJ sat. 1 5, 32 || 28 atque animumj A. I 464 2 iN coRTicE plantae scilicet ed. Vrs. not, ad Serv. jp. 288 fl 3 nam amaxa A : nam axa PH nam axis V nam grece axa Ma \\ 8 sufficient V \\ 9 quemadmodum et in plano quemadmodum et in collibns V \\ 12 metiris M (metaris m) || esperios F 1 13 metator ex metotor A || metiar P (metior p) metor V \\ meteris V \\ enim| etiam P|| 14 mensus sum PM: messus sum AV mersum // 1| facit] ut {A. XI 68) messum e poUice florem add. F || 15 pedem terram A terram pede VM pedem terra/f || 16 ferit| pro crebro additur vulgo || 18 uinos V\ 19 eos] ordines Masvicius || 26 bene] inuicem V || 29 prospkctvsJ i. add. A, id est P \\ 30 inani] vikes aeqvas id est fertilitatem aequalem omnibus viribus. in va- CYVM in apertum et patulum. extendebe excrescere add. Fabr. 16* 244 SERVII <^50> diximas^ ^scrobes' masculini sunt generis: nam et Cicero in oeconomicis sic dicit, et Plautas ait sexagenos in dies scrobes. minor autem est Lucani et Gracchi auctoritas: nam Lucanus ait exigua posuit scrobe, Gracchus abunde fossa 6 scrobis est, quod exemplum in Terentiano est. qvae sint fa- STIGIA fastigium et summae et imae partis possumus- dicere, sicut . altum et mare et caelum dicimus: hinc est caelumque profun- dum, cum et puteus sit profundus. ^fastigia^ infimas altitudines di- xitj ^scrcbibtis^ pro humillima scrobe posuit^ ut <23> hic plantas 10 tenero abscidens de corpore matrum deposuit sulcis et rursus <61)> omnibus est labor impendendus et omnes cogendae in sulcum ac multa mercede domandae, 289. AVSIM ausus sim, audebo. SVLCO fossae. 291. AESCVLVS IN PRiMis arbor est glandifera: quae licet ab 15 esu dicta sit, tamen ^aes' per *ae' est, sicut et ^caelatum', licet a celo habeat derivationem. 293. NON FLABRA hoc nomen tantum pluralem recipit nume- rum. ab eo vero, quod est ^flamina', 'flamen' possumus dicere: li- cet sit vitandum propter aliam significationem; nam dicitur flamen 20 Dialis, flamen Martialis. et aliter: ^flabra^ producta prima sylldba legendum. 295. DVRANDo diu vivendo, 299. CORYLVM SERE radices enim eius nocent vitibus. et ali- ter: corylos antipharmacon esse aiunt, quod infra manifestum facit di- 25 cendo <396)> in veribus torrebimus exta colurniSj scilicet nt 1 Plautus] Amphitr. fragm. VI p. 116 Goetz. | 4 in Terentiano] v. 987. cf. Keilii adnotatio || 5 fastigium . . . dicere; 7 fastigia . . . dixit] cf. Non. p. 302,9; 463, 27. comm. Luc. IV 296 || 6 caelumque] buc. IV 61 || 13 arbor est glandi- fera e. q. s.] cf. laid. or. XVII 7, 28 2 eocouomicis AH oectonomicis V | sexagenos in dies scrobes F || 3 minor] uon minor V \\ Lucani unu8 P habet, om, reliqui \\ grachi A VM (gracchi a) \\ 4 grachus VM || 5 scobis M (scrobis m) \\ exemplo A (exemplum a) || terrentiano AH \\ Q fastigium om. A (supr. vers. add. a) || et summas et imas partes V\\ partes A (partis a) \\ 8 fastigia . . . domandae post aut ego {l. 12) ?ud). F | 13 ausus sum P| audebo] aut ego \' svlco fossae om. F [ fossaeP: foBa&AHM\\ 14 est om. F|| grandifera H \\ 15 aesu V\\ ^aes' per 'ae' est ego: aspera est A e. a. praeest P (ea aspera est man, saec. XV supr. vers.) aes per dypthongon scribitur F spe est H per ae M per ae scribitur am et vulgo \\ 16 celo] caelo HBI, celo celas vulgo \\ derivationem] tamen alterius (altius M) est sen- sus: nam caelum dicimus quod uidemus et omnibus (uidentibus add. M) patet, caelatum autem dicitur quod a uisu absconditur add. H. eadem inter caelatum et licet hab. M || ad v. 292 hoc scholium edidit Fahr. tantvm radice in tartara. TENDiT id est quantum altior summitate sui consurgit, tantum etiam radicibus iroa terrae profundius penetrat. || 17 non flabra . . . significatioDem om. A, in marg. super. add. a \\ recipit] retiuet F || 19 nam . . . Martialis] nam masculino genere flamen significat sacerdotem flamen dialis flamen martialis M (dicitnr post nam supr. vers. add, w) [ 23 corilvm A VM COMM. IN VERG. GEORG. II 289-314. 245 hostia nocens eo virgulto coquatur, qiiod vitibus nocet neve fla- GELLA s. P. flagella dicuntur summae arborum partes ab eo, quod ventorum crebros sustinent flatus. 300. £X ARBORE PLANTAS ^plautos' sogittas dicity id est sarmen- tum de sumnia parte praecisum. 5 301. TANTVS AMOR TERRAE sic diligenter a rustico ager co- lendus est. {tantvs a. t.) *etenim quae propinqua terrae simt praecipue comprehendunt et valida sunt* {nev) ferro laede re- tvso (semina) quare Wetuso'*? solvitur: quoniam hebes ferrum vulnerat fnagis, quam secat Wetusd* hoc est gurdo, quo inagis vites quassantury 10 ncm putantur. et ^semind* hic pro plantis posuit ferro laede RETVSO 'retuso' obtuso, quo vites quassantur potius, quam putantur. 302. neve oleae silvestres i. t. non quo non prosit, sed, ut etiam ipse dicit, propter casum incendii. 303. iNCAVTis pastoribvs neglegentibus, circa alia occupatis. 15 308. ET RVIT atram cgerit, emittit, ruere facit: nam modo agentis est ^nuhem de se ruit atram'. ^ruit nuhem^ fert: ipse alibi totumque a sedibus imis una Eurusque Notusque ruunt et nove ^ruit ad caelunt' dixit 310. A VERTICE ab aquilone, ut hic vertex nobis 20 semper sublimis. 311. FERENS flans, ut fieret vento mora nequa ferenti. 312. HOC VBI subaudis ^contigerit'. et aliter: quidam distin- guunt^hoc ubi non^, et erit sensus: uhi olea£ in oleastrum insitae non fuerinty etiam si incendio conflagrarint, exustae a trunco reviviscent et 25 caesae reverti possunt atqus ima similes revirescere terra. insitae autem cum summe perierint, oleastri truncus remanet 314. SVPERAT superest, ut quid puer Ascanius? superatne? 2 flagella . . . flatuB] exscr. Isid. or. XVII 5,' 8; 6, 19. cf. diff. verb. 676 || 16 Ruit egerit e. q. s.] cf. Non. p. 380, 15 || 18 totumque] A. I 84 22 fieret] A. III 473 y 28 quid] A. III 339 3 crebro M \\ flatus] avt svmma deebinge ab abbobe plantas dicit, non esse summitatem vitium amputandam, ut tantum plantae fiant add. Fdbr. \\ 6 dili- genter om. F I 7 tantvs a. t. etenim . . . pro plantis posuit] sic scholium con- stitui: FEBBO LAEDE BETvso quare tuso (retuso v) . . . quam secat. laede betvso retuso {ex retunso) hoc est gurdo . . . non putantur. semina neve ot^eae etenim . . . et ualida sunt. et semina . . . posuit V. ex his nihil Vrsinus edidit, nisi FEBBO . . . quam secat. || 8 comprehendunt] i. e. adhaerescimt cf. Colum. d. r. r. III b p. 118 et V 6 j9. 217 ed. Bip. \\ 11 Servianum scholium ad febbvm l. b. om. F I 12 BETVNso A || retuso H: retunso A, om. PM (.s.tuso add. m) \\ ob- tuso PH: obtunso A optuso M \\ 13 quo A PHM: quia V quod a \\ non om. M prosint V | sed om. A {add. a) || 14 dixit P \\ 16 ruere] reuere AP {corr. a) et ruere vulgo \\ modo] ruit additur vulgo \\ 17 nube deseruit atram pro lemmate V II 19 nove ruit ego: nouerit V || 22 fvbens a || fieretj at feret supr. vers. m i' furenti J. 1 23 contigerit] infelix infoecundus et sterilis add. Fabr. \\ 24 insite F I 27 on summae? f 28 superatne] uescitur aura add. V 246 SERVII 315. NEC TIBI TAM PRVDENS QVISQVAM P. A. dicit quO teiH- pore ponendae sint vites: et probat tolerabilius autumno, melius vemo; nam dicturus est <(323^ ver adeo frondi nemorum, ver utile silvis, id est valde. 6 316. MovERE non arari prohihet: neque enim hic de arvis loqui- tur, sed serobes fieri vetat. 317. NEC SEMiNE lACTo syllcpsis pcr adsumptionefu casus: nam ex ablativOy id est ^semine\ assumendtis nominativus, Iwc est ^semen^, et erit sic: nec semine iacto patitur sanen radicem terrae affigere. ^con- 10 cretam' vero utrum ^quae concreverit\ an commixtam dixit? et ^iacto semine^ hic est ^dencsito\ 318. CONCRETAM RADICEM ante enim quasi gutta quaedam est, ex umore et terra procreata, quae postea teuditur in radicenL 319. VERE RVBENTi floribus splendido. 15 320. CANDiDA VENIT A. L. I. c. luveualis serpente ciconia pullos nutrit. 323. FER ADEo FRONDi ^adco^ obundat. et ^titile' his stdmudiendum. 324. VERE TVMENT TERKTAE ET GENITALIA S. P. Asper sim- pliciter accipit, ut Herrae' nominativus pluralis sit; Donatus vero 20 Herrae' genetivum vult esse singularem, ut sit sensus mutata dis- tinctione Were tument silvae' — scilicet a superioribus — Herrae et genitalia semina poscunt', id est tument silvae et genitalia se- mina terrarum requirunt. sed melius Asprum sequimur, ut ^geni- talia semina' quae nos iacimus intellegamus, non quae ex terra 26 silvae suscipiunt. *genitalia' autem dicimus ^semina', quibus aliquid procreatur et gignitur. Hument' suspenduntur. 325. PATER OMNIPOTENS F. I. A. c. I. G. L. D. interdum pro aere luno, pro aethere luppiter ponitur; aliquotiens et pro aere et pro aethere luppiter, luno vero pro terra et aqua: sicut hoc loco 30 intellegimus; nam aether non habet pluvias. unde Aetherem pro love accipimus, cui tribuuntur aer et aether: quae duo mixta terrae 2 tolerabilius AVM: tolerabili P tolarabilibus H tolerabiliter Steph. et JDan. || 7 nrc seminb iacto ovXXrjipig est per assumptionem caBUS . . . affigere edidit Fabr. || sillempBis F || 8 nominativas] immo accusativus || 9 concreta V || 10 utrumque concreverit V, correxi \\ anl autem Vrsinus || ^iacto semine' hic est ego: iacto hic semine id est V \\ 13 humore libri Q 15 candida . . . nutrit] cANDiDA VENIT Avis id cst cicouia. longis invisa coLVBBis id est odiosa eis : nam interficit illos et comedit. luvenalis . . . pascit Fabr. \\ 16 nutrit] n. libri\\ 17 subaudiendus V \\ 20 putata JffH 21 a om. A {add. a) || 23 requierunt AH {corr. a) || 24 semina] duo mixta terrae et umori uni add. P || non] nam JETII 26 ''tument' suspendunt {sic) post subaudiendus hab. V || 28 ponitur om. V || el ante pro aere om. M\\ 29 pro ante aethere om. APH\\ luppiter] ponitur add. V II 30 pluuiam V \\ unde] unde et A || 31 quael per H l duo . . . universa in contextu omissa in marg. super. hab. P || terra let humore V COMM. IN VEllG. GEORG. II 315—836. 247 et umori universa procreant. dicit autera verno tempore esse plu- vias, quibus cuncta nascuntur: unde ^fecundis imbribus' dixit, qui- bus terra fecundatur. 327. MAGNO COMMIXTVS CORPORE FETVS pro ^COrpori', ut haeret pede pes, item alibi et magno se corpore miscet: licet 6 possimus aecipere, commixtus terrae magno suo corpore, id est aetherio. et aliter: corpore aut sm aut terrae: si ierrae, {^corpore^) pro ^corpori\ 329. ET VENEREM CERTis R. A. D. statutis, legitimis, a natura arcana quadam ratione dispositis, ut tractat Lucretius, qui dicit lo rationem hanc ex aetherio calore descendere. et aliter: ^certis^ pro ^hiSf neqtic aliis ullis\ 330. ALMVS AGER ab eo, quod nos alat. zephyri favonii: alibi ^ 44> et zephyro putris se glaeba resolvit, Horatius solvitur acris hiemps grata vice veris et favoui. 16 331. LAXANT ARVA siNvs exprimerc voluit naturam lactis anima- lium, nam ^laxant arva sinus^ dicens, partum significat: deinde sta- tim Immoretn superare, quo alatur fetus, intulit. 332. Novos SOLES dies vernales. 333. N£c METviT Quomodo non metuit, si surgunt? solvitnr: ^nec 20 surgentes metuit^ est ^nec surgunt\ hoc dixit: non metuit, ne tempe- . staie opprimatur. nec metvit variat: nam supra ait ^audent se gramina campo\ et aliter: Celsus ait ^germina^ reliquisse Vergilium; loqxiitur enim de omnium arborum fetu: unde male quidam ^gramind* legunt. et ^nec metuit^ utrum non metuit, m surgant, an ideo non 25 metuit, quia non surgunt? quod magis puto, 335. trvdit propellit, effundit iu folia. 336. NON ALios PBIMA c. o. M. hoc secuudum licentiam poe- 5 haeret] A. X 361 || et magno] A. VI 727 || 10 Lucretius] II 991—1001 14 Horatius] carm. I 4, 1 1 umori] pro quibus luno ponitur add, Fdhr. \\ creant V \\ 3 fecundatur] COMIV018 iN G. L. D. in terram, quae intelligitur per lunonem, in gremium suuni. ALiT nutrit, fovet add. Fabr. \\ 4 magno . . . petvs V: magno se corpork miscet reliqui H ut heret pes pede pro pedi Jf || 6 mixtus PH || terrae] terra uel terrae -BT J 7 aetherio] avia virgvlta in quibus non est via, vel deserta. tvm vere scilicet. REsoNANT AviBvs cANORis rcm dicit naturalem, quod veris tempore ampIiuB solent aves cantus edere tam ex serenitate temporis, quam ex herba- mm frondiumque innovatione et naturalis voluptatis add. Fahr. || sic terrue pro corpori V, correxi \\ 9 statis legimis II \\ 10 lucreus A {corr. a) || 11 colore £r I 15 sacris A | hiems Ma \\ fauonii lihri || 16 sinos V || 18 alat V, correxi ', faetus F|| 20 neo ego: neque V\\ 21 est cgo: sed V sed ne surgant Vrsinus \ 22 opprimantur V, corr. Vrsinus I) uariat F: uarie reliqui \\ 24 gramina] avt ACTVM c. M. A. I. id est nuUos calores, aut etiam pluvias tunc vites timent: quippe temperie add, Fabr. \\ 24 faetu V\\ 25 ne ego: ut ne V \\ 27 trvdit . . . folia om, M 248 SERVII ticam dixit; nam falsum est. constat enim post factum mundum ex qualitate solis tempora esse divisa. et aliter: si crescit, deficit: in quo videtur secutus Epicurum, qui ait, ofnnia, quae orta^ occidimt et ancta senesmnt Varro autem in satura, quae inscrihitur de salute, 6 sic: mundum liaud natum essc, neque mori; Plato autem, non natum aut mori; Metrodorus autem, neque natum neque mori; Zenon, ex hoc mundo quamvis aliqua intereant, tamen ipsum perpetuo manere^ quia inhaereant ei elementa, e quibus gmierantur materiae, ut dixit crescere quidem, sed ad interitum non pervenire, manentibus elementis, a quibus 10 rcvalescat 337. TENOREM ductum, hic continuationem. 338. VER ILLVD ERAT absoluta elocutio: quicquid illud fuerit, ver fuit. veh magnvs {agebat o.) quomodo dicunt, homines diem festum agere. magnum orbem potest et zodiacum circulum dicere, qui 15 faciat divisionem temporum: quod si est, ^agebat^ pro ^circumagebat^ accipiendum erit 339. uiBERNis FLATIBVS asperis, saevis. et aliter: hic ^parce- banf pro ^abstimbant\ 340. viRVMQVE FERREA PROGENiES procreatu ex lapidibus ad 20 laborem, quia creditum est, pimo homines e terra natos, a qua humo homines existimabant dictos: alibi <(I 63^ unde homines nati, du- rum genus. 342. iNMissAEQVE FERAE siLvis Hmmissac^ pro Hnnatae\' neque enim ab dlio immissa^ sunt inmissaeqve f. s. et sidera caelo 25 hunc ordinem propter Arcadas tenuit, qui se proselenos esse ad- serunt, id est ante lymam natos: quod et Cicero in Fundaniana commemorat et Statius, qui ait Arcades astris lunaque priores. 343. HVNC LABOREM vel frigoris vel caloris. perferre la- BOREM cresccfidi scilicet 30 344. QVIES tranquillitas. et est veris definitio 'caeli indul- 1 conatat . . . divisa] cf. Isid. or. V 35, 2 J 4 Varro. . .de salute] p. 115,11 Riese || 26 Cicero in FundanianaJ vol. IV p. 932 Or. || 27 Statius] Theb. IV 275 1 dicit VM 4 inscribitur BrouJchusim: scribitur V \\ 5 sic: mundum distinant Vdfilen coniect. p. 196 ait, mandum Preller. fort. dicit, mundum || 6 aut] at Commelinus \\ 8 ut dixit] fortasse quem secutus Vergilius dixit, creacere quidem (i. e. mundum) e. q. 8. \\ 10 revalescat ego: revalescant F || 11 hic con- tinuationem edidit Vrsinus l. l. \\ 12 locutio H || 13 ver fuit] veb magnvs a. oe- Bis idest magnus orbis tunc vernale tempus ducebat, in sui scilicet primordio. potest et magnum orbem zodiacum circulum dicere . . . accipiendum erit cidd. Fabr. | magnvm F || 16 erit] orbis add. V, secJusi || 20 quia . . . dictos duhium est, utrum ad virumque terrea {sic M^ Vergilii) progenies, an ad duris caput extulit arvis pertineant \\ 25 ercadas H || prosolonos itf || 26 et ante Cicero om. PH II fundamina V \\ 28 hvnc . . . caloris om. V || 30 diffinitio A || caeli indul- gentia APH: cum fcti indulgentia M, om V COMM. IN VERG. GEORG. II 337 - 350. 249 geatia'. si xus tast.-i qvies iret fiiigvh{ive c.tLOREMQPE ifireit id est inierveniret. fuit autem prior lectio 'frigusque calorque', ut Plautus negtie fri0»s neque valor metuo neque ventuni negue grandi- nem: alitcr hypemtetrus versus erit. 345. CAEii isitvLGENTiA TERKAS 'teTTas' itl Bst fctus terroe. et B nove indtilffmiiavi dixit; veteres enitn indulgitatem dieebant, ut Coelius in septimo consuetudine uxoris, indulgitatc liberum. 346. QVOD 8VFEEE8T non quod deest, sed quod aequitur. PREHES itro 'presscris'. et aliter: demerges, iufodies. qvAECVM- qvE viBGVLTA aive de plaufcariia sive de arboribus. 10 348. LAriDEM BiiiVLVM qui harenarius vocatur. ct^aUfer: ver- bum 'infode' venit ab eo giiod est 'fodio fodis fodit', unde FlauUis in Hudente luto usus mulio multam terram confode. et 'infode conchas' circa radices scilicet. 'lapidcm' autem 'bibubm' {'bi- ^lum') hie non lapidis epitheton est, sed (ostendit) ex lapide hene- 16 ficium, id est iier guem terra umorem possit ad radices vitis admittcre. cocleae autem propter admittenda spiramina infodiuntur, lapis vero hareuarius et propter spiramina et propter hauriendum umorem, si forte uimius fuerit. sqvalentes sordidas. 350. ANiMOS TOLLENT sumeut ab his rebus magnauimitatem. 20 lAMQVE REPERTi scilicct (liligentiores. et aUter: urget 'iamgue reperti'. el 'iam' hic pro 'praeterea'. et utrum saxo et tesfa*, an ilhtd sensit, testam cavam, lapidem superiorem * hoc enim fit. 'sata' 2 Plautua] Miirc. V 2, 19 1| H CoeliuB jn eeptimo] j). lei. 7 Peter H 9 Pre- mea demerges] cf. Norj. p. 365, 24 ad V. 344 sq. kaec scholia edidit Fabr. piaavBi^yG italobemqvb iater dicit oriente vere idcirco t«mperamentimi fnisae, nt res Dovoe tiuic orienteB et ad- bac tenerae uec hiemiB iiigora nec aestatis caloreB ferre eufScereiit. exctfebbt acciperet. cieli iniivlqentia id eet aerenitaa et temperatio. et novo indulgen- tiaui dijtit . . . liberom || 5 faetos K 1| 7 in fleptem V || 8 deeat] est F [ 9 fbbheb . . . iufodiea] uvaggvhqve pBEUEa pro r[nod Bequitur. et piemeB pro preBBeris. et aliter demcrges defodiea V | 11 aerenariuB P arenariuB V | 14 bibulum et oatendit imemi || 15 sed est lapidis beneSciam v H 16 bumorem V ]\ aminittere f j 17 olocleae A {corr. a) concua» cocleae F || autem] tum V \ ammittenda F ocmittenda S |j infodiuntur. . . spivamiua om. A (infodiuntur add. a) \ 18 harenariuB M: aerenarius P arenariuB Fff || et p. s.taut p. a. M, et om. E.\, ct p. b.] But p. h. M uel aut p. h. H |{ 30 tiumutjt H || magnitudinem M (al. magnanimitatem «upr. iieT$. m) \ 21 nrget 'iamque reperti'] tsee vidntw 'atti- tnum legentis ad ea quae segiivnfur intendit'. an auget i. e. maiua aliqmd in- ferl? H 22 pro praeterea ego: pro proterea V pro propterea Fmwwa || et ntrum . . . fit] lacwna» iiidicavi. dybitass^ videtwr interprta, utrum lapidibw et testis ivxta diuersa Jataa fofsarum, iw qwbus virgulta depmerentiar, per imutn so- litm dispositis aguaa kiemi» tt vapores acstalis radicibus proptUtari voluerit poeta ((jolwaellae III 15 verbis usus ntm), an ita adversua imbres el aesltts mu- niri virgulta, ut supra terram aut lapis tneZtMarefur a latere, aut eava ItBla et ammorso signata in stirpe cicatrix. stirpibvs solidioribus 30 palmitibus, id est truncis. 5 Hiulca . . . fissa] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 708 || 6 seminibus . . . oportet] cf. Non. p. 457, 30 5 ivLCA M II nimis A || 8 vitiam] uictura V || 'iactare' autem ^bidentes'] lACTABK viDENTKB iactarc autem uidentes F || 9 ad] hoc ad vulgo || commovendas M communeendas H || pertinent P || dicit autem . . . descendit edidit Vrsinus not. ad Serv. p. 288 || 13 concutiant AP: concutiantur VM concutient II\\ 14 dicit autem] et rasae h. v. praecipit Fahr. \\ 16 ne ecorticibus H jj poscit A (corr. a) posset M \\ 18 ascendit in marg. add. v \\ et est . . . dicuntur edidit Fahr. \\ 19 ad domos Masvicius: ad omnes V a domibus Fahr. || 21 schol. ad V. 362 edidit Vrsinus l. l. p. 289 || 22 et . . . inane edidit Vrsinus l. h | inanem legit idem \\ 24 nondum FH: non AVM \\ est otn. V\\ 28 materiae Fj| 29 v. sTiBPinvs A VLMOB BTiKPiBVB M vLMvs V \\ 30 truucis] alii stirpem . . . cicatrix. DVBA EXEBCE i. aut laboriosa, aut quaei durum sit ipsis vitibus ferro amputari add. Fdbr. 1. r£XENiiAE SAKPES msujtor cUani jiaiuti prohibnulum. te- XENDAE SAEPES ETiAM a,lii hic distingunt, ulii separaut 'texendue sacpes, etiam et pecus omue teuendum', 372. TfKONS TENERA 'fronds' est vera lectio ct antigua: Liicre- tius froiidiferasque domos avium, liodie vero et a 6 froude et a froute uiius est nominativus 'frons', sicut etiam 'lens' et a ient« et a lende, capitis breviore peduculo. 373. roTENTBM intolerabilem, gravem, 'iiidignas' autem 'hie- mes' saevas. 374. siLVESTRES VRi boves agrestea, qui in Pirenaeo monte lo nascimtm*, inter Gallias et Hispanias posito. sunt autem, exceptis elephantis, maiores aoimalibus ceteris, dicU 'uri' Axh zStv OQeav, id est a montibus. capbeaeqve sbqvaces persecutrices, ut Ma- teaeque sequacibus undis: *seii guod vites (mdius persequantur* 377, INCVMBENS SCOPVLI6 etiam saxa caloribas penetrans. 15 379. ADMORSO participium est, ac si dieeret 'abroso'. 380- MON ALiAM OB cvLUAM iSACCHO c. o. A. victimae numi- nibus aut per similitudiuem aut per contrarietatem immolantur: per similitiidinem, ut nigrum pecus Plutoni; per contrarietatem, ut porca, quae obeaL frugibus, Cereri, ut caper, qui obest vitibus, Libero, 20 item capra Aesculapio, qui est deus salutis, eum capra numquam sine febre ait, 'aris' autem 'omnibus' non sine causa disit; nam cum numiuibua ceteris varie pro qualitate regionum sacrificetur — nt Veneri Papbiae tantum de ture, unde est haud equidem tali me (iignor houore, Genetrici yero, id eat Homanae, etiam de 96 4 fronda est vera lectiol cf. Non, p. lU, 2; 486, 10 || 13 MaleaequBl A V 193 [ 17 «ictimiie . . . nine febre ait] eiscr. mythogr. 11 61 ; Ml 6, 26. of. Lnct Flao. ad Stut. Theb. V 159 || 22 iiam cum nnminibua . , . ubiquo caper immola- tnr] exscr. injtliogr. lU 6, 26 {{ 24 baud equiiiem) A. I 336 1 scholiwH ad v. 371 post [leduciilo hab. libri || S diatringant H distin- gnnnt M | 4 wbuss trkeu P: vbundb i, l, A (e supr. vers. add. a) dvu fhons TBNKEA V raoMOET H DVM «noNB T. M | i^EONDB A (frondes o); frondia FH froHB VM. cf. Ribbechii ad VerijiVti vers. adnotat. || eat uera leotio et anticiua V: ucnt lectio eat APH uera leotio .tf || 6 avium] autum H. apnd autiqui- ores enim Binguluria nominativuB erat 'fiondia' adii. Sleph, rt Dan., non liab. Fabr. || G 'froDa'| ut fronH froDtiB tt frone frondiB add. Fabr. || 7 lende| len- dine F ] pediculo vulgo{ 8 potente» . . . aaevsB] iHOiaNAs ^aevaa. soLEiHqVii rA- »ENtK»t intolerabilem grftuem K || 10 viiu H\ uobes V || pjrineo V || 11 eutem om. M I 12 uiri H || ftponereoii A (apo ton oreon o) apo toii ereon PH a poto noreon V «.i-o 'tos oreon M ]| 13 peraecnlricea] seu qd uitea anidius pseqnantur add. V, edidit Vrsitivi l. 1. \\ 16 DiiNriB et ahosbo V \\ est um. H || la immolabantnr V {{ 20 ut] et F |{ 21 item capra Aeaculapio M: iteni et esGu- lapio capra V item aescutapio A PH, fortnsse item Aeccnlapio, qni . . . Baln- tis, capra, cum...8it. retcTwn cf. Boscheri Lex. graec. et rom. nnithol. I n. 689 {{ 23 per qualitate V (qualitatem v) fl 24 ut] et A \\ de ture APM: detur H inflnla detur V \\ 26 genitrici ?' {{ id eat om. V 252 SEBVU victimis — , Libero ubique eaper immolatur. quia vites, quae in honore ipsius fuerantj ab eo comestae sunt, iratus Liber pater eum occidi fecit et ei tolli utrenij in qm mitti vinum fecit pro eius vindicta. 381. VETERES INEVNT PROSCAENIA LVDi primi ludi theatrales 5 ex Liberalibus nati sunt: ideo ait Weteres ludi'. proscaenia autem sunt pulpita ante scaenam, in quibus ludicra ex^rcentur. et aliter: proscaenium procul dvbio pidpitum dicit ^veteres ludi^ Dionysia; an- tiquissimi enim, quod rustici confecta vindemia faciebant. 382. PAGOS ET COMPITA c. per quadrivia — quae compita 10 appellantur ab eo, quod multae viae in unam confluant — et villas, quae pagi dn:b t&v TCrjy&v appellantur, id est a fontibus, circa quos villae consueverant condi: unde et pagani dicti sunt, quasi ex uno fonte potantes. 'compita' unde ludi compitalicii. 383. THESIDAE Athenienses, qui primi ludos instituere Libe- 15 ralia. et aliter: quidam legunt ^ingeniis\ ut sit, praemia posuerunt ingeniis, dabatur autem hircus praemii nomine: unde hoc genus poe- matis tragoediam volunt dictam. et ^Thesidae posuere^ ideOj quia primi Athenienses Liberalia statuerunt. Thesidae dicti a rege Theseo, coMPiTA ut Trebatio placetj locus ex pluribus partibus in sCj vel in 20 easdem partes ex se vias atque itinera dirigens, sive is cum ara^ sive sine ara, sive siib tecto, sive sub divo sit, ubi pagani agrestes, bucina convocatij solent certa inire concilia: hinc et lares compitalicii et feriae compitaliciae. 384. MOLLIBVS IN PRATIS VNCTOS SALVERE P. V. UUctoS vel 25 oleo vel lexiva. *in pratis' autem ideo, ne laederentur cadentes. utres vero fiebant ad insultationem etiam mortuorum caprorum, ne quid ex his esset, quod non sentiret iniuriam. salvere per VTRES secundum artem locutus est: nam ^salio salui' dicebant, unde et Cicero ait in Miloniana <^ 29)> cum hic de reda reiecta 30 paenula desiluisset. sic etiam ab eo, quod est ^cano'; non 1 quia vites . . . vindicta edidit Vrsinus 1. l. \ 6 ludridam H || exercentur] vETBBEs LVDi DioujBia . . . vindemia faciebant add, Fabr. \\ 9 conpita PH Q qua- driuia AM: quadruuia PH quadrubia V \\ conpita APH\\ 10 unum Va\ con- fluant] unde ludi compitalicii add. V\\ 11 aho ton nAroN A Aniu ton TrnrA et £r|| 12 uno] imo M \\ 13 conpita PM\\ compitalicit H compitaliti M, ceterum compita autem sunt, unde ludi compitalitii vocantur vulgo || 14 liberalia PH: liberales AM et liberalia V\\ 17 thesidem posuerunt V \\ 19 ut Trebatio Sal- masius exerc. Plin. p. 150: ut relatio V Verrii vel Varronis relatio Wagner de lunio Philarg. I p. 29 || 20 via atque itinere Vrsinus || 22 compitalici V \\ 24 8ALVERE APHM: BALiBRB V || 26 lexiua PVHMa: laxiua A lixivia twZ^o || delerentur A (lederentur a) || 26 fiebant om. M || 27 salvkre PMa: saliebe A VH II 28 nam] nam antiqui Fabr. || salui] saliui M et Fabr., qui post dicebant haec edidit nunc autem et ^salui' || 29 miloniana A: meloniana reliqui || dere- dare ieta A (iecta a) || 30 resaluisset V COMM. IN VERG. GEORG. II 381—389. 253 *cecini', sed ^canui' dicebant, unde Sallustius cornua occa- nuerunt. 385. NEC NON AVSONii T. G. M. c. V. h L. hoc est etiam Ro- mani haec sacra celebrant et canunt: nam hoc est Wersibus in- comptis ludunt', id est carminibus Saturnio metro compositis^ quod 5 ad rhythmum solum vulgares componere consuerunt: Horatius li- bertasque recurrentes accepta per annos lusit amabiliter. 386. BISVQVE SOLVTO id est cachinno. 387. ORAQVE CORTICIBVS SVMVNT H. c. quia neccsse erat pro ratione sacrorum aliqua ludicra et turpia fieri, quibus posset po- 10 pulo risus moveri, qui ea exercebant propter verecundiae remedium hoc adhibuerunt, ne agnoscerentur, ut personas factas de arborum corticibus sumerent. 388. ET TE BACCHE VOCANT hymnos in tuum canunt honorem. 389. TIBIQVE OSCILLA EX ALTA s. M. p. 'mollia' pensilia, ut 15 pilentis matres in mollibus. oscillorum autem variae sunt opiniones; nam alii hanc asserunt fabulam. Icarus Atheniensis, pater Erigonae, cum acceptum a Libero patre vinum mortalibus indicaret, occisus est a rusticis, qui cum plus aequo potassent, de- ebriati se venenum accepisse crediderant. huius canis est reversus 20 ad Erigonam filiam, quae, cum eius comitata vestigia pervenisset ad patris cadaver, laqueo vitam finivit. haec deorum voluntate inter astra relata est, quam virginem vocant. canis quoque ille est inter sidera collocatus. sed post aliquantum tempus Athenien- sibus morbus inmissus est talis, ut eorum virgines furore quodam 25 compellerentur ad laqueum; responditque oraculum, sedari posse illam pestilentiam, si Erigonae et Icari cadavera requirerentur. quae cum diu quaesita nusquam invenirentur, ad ostendendam suam devotionem Athenienses, ut etiam in alieno ea quaerere viderentur elemento, suspenderunt de arboribus funem, ad quem se tenentes 30 homines hac atque illac agitabantur, ut quasi et per aerem illorum 1 Sallustius] hist. I 71 Dietsch; inc. 82 Kritz || 6 Horatius] epist. II 1, 147 II 16 pilentis] A. VIII 666 || 17 Icarus Atheniensis e. q. s.] exscr. roythogr. I 19; II 61. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 656 et 691 ; XI 644 1 hoc canuerunt F || 5 quod ad rhithmi usum vulgares F || 6 consueuerunt VM II 7 recurrentis M \\ 8 chacinno P cacinno VII \\ 9 pro om. H \\ 11 risus ex risum jff|| qui ea AHMp: quia P qui uero ea F || uerecundiam VM\\ 16 matris VMJi 18 erigonae A: origonae P erigonis VM erigonenis i?|[ 19 de- ebriati M: debriati APV clebriati // inebriati vulgo || 21 ErigonamJ erigo- nem APVM erigonen H \\ 22 finiit AM \\ 23 quam in uirginem H \\ 24 in sidera H \\ 27 erigonis APVM erigones H \\ 28 quaesita om. H \\ 29 etiam om, M II ea in alieno M || ea om. Ff 30 ad quem] atque F|| 31 et] etiam V, om, M 254 SERVII cadavera quaerere viderentur. sed cum inde plerique caderent, in- ventum est, ut formas ad oris sui similitudinem facerent et eas pro se suspensas moverent. unde et oscilla dicta sunt ab eo, quod in his ciilerentur, id est moverentur ora: nam ^cillere' est movere, 6 unde et furcillae dictae sunt, quibus frumenta cilientur. alii dicunt oscilla esse membra virilia de floribus facta, quae suspendebantur per intercolumnia ita, ut in ea homines, acceptis clausis personis, inpingerent et ea ore ciilerent, id est moverent, ad risum populo commovendum. et hoc in Orpheo lectum est. prudentioribus tamen 10 aliud placet, qui dicunt sacra Liberi patris ad purgationem animae pertinere. omuis autem purgatio aut per aquam fit aut per ignem aut per aerem, sicut et in sexto ait <740^ aliae panduntur in- anes suspensae ad ventos, aliis sub gurgite vasto infectum eluitur scelus aut exuritur igni: ut nunc per oscilla genus 16 purgationis, quod est maximum, intellegamus ; nam primum est aquae, secundum ignis, tertium aeris. et aliter: ^moUia^ hic pro ^mobilia\ et videtur Vergilim opinionem illorum sequi, qui in hono- rem Liberi patris putant oscilla suspendi, quod eius sit pendulus frtictus. oscilla autetn dicta, sive quoniam capita et ora hostiarum in summis 20 perticis figebantur, sive quia hunc lusum Osci dicimtur frequenter ex- ercuisse et rem per Italiam sparsisse. 390. HINC OMNis L. p. V. F. post hacc sacra celebrata. 392. HONESTVM pulchrum. 393. £RGO RiTE SVVM B. D. H. iuste igitur Liberi celebrabimus 26 sacra. et aliter: ^ergo^ veteres pro ^merito^ dicebant: hinc Plautus in MUite ghrioso ^I 1,61^ hicine Achilles est inquit mihi. immo eius frater: ergo mecastor pulcer est. et erit sensus: merito, in- quit, sacra fa^iemus ei, cuius benefieio vineta proveniunt. 394. CARMINIBVS PATRiis id est Romana lingua; pleraque enim 30 sacra pro gentium qualitate, pleraque secundum suum ritum colun- tur: nam hymni Libero apud Graecos Graeca, apud Latinos Latina voce dicuntur; hymni vero matris deum ubique propriam, id est Graecam, linguam requirunt. 3 unde et oscilla dicta sunt . . . cillentur] exscr. Isid. or. XI 1, 65 ; XX 14, 11 II 5 alii dicunt . . . tertium aeris] exscr. mythogr. II 61 1 plerique diacuBsa fugit rtb ara taurus. 'sacer' autem execrabilis, ut auri aacra fames, 6 et aliler: inprohant mini arttspices iiostiatn, quae adniola altaribus re- luctatur. 390. IN VERIBVS T. B. C0LVRN18 quia, sicut etiam caper in- imicus est vitibus, ita eia nocet et corylus: uiide ait supra <^299) neve inter vites corylum scre. i 397. E8T ETIAM ILLE LABOR c. V. A. iam paulatim teiidit ad vitium yituperationem, dicens ct iufiuitum ease earum laborem, ut cui uumquam eitliaueti aatis est, et iacertum fructum, ut<^4:19)> et iam maturts metuendua luppiter uvis, et ipsum etiam fructum pernieiosum, ut <^455^ Bacchus et ad culpam causaa 1 dedit 398. cvi NVMQVAM EXHAVSTi SATI8 EST exbaustionis, finitio- uia: quod quia asperum visum est, se ad figuram transtulit ct ait 'eshausti', ut et servantisaimas aequi pro 'aequitatia'. omne 80LVM continena acilicet vitea. S 400. AETERNVM sempef, perpetuo. et absolute locutus est. LEVANDVM FRONDE NEMvs relevaudum, spoliaudum. orane autem oemiia dicit et arborum et vitium, uude paulo post dicturus est <410^ bis vitibus ingruit umbra. et aliler: ' levamhtm' hic pu- tanduni. i 401. LABOii ACTVs IN ORiiKM id est in auui circuitum labor se iuvicem sequitur ruaticorum. 403. OLIM quanduque. significat autem tiuale tempus autumui. SERA3 FEONDES aero cadentes: tarde enim spoliantur frondibu-* vites. et ali/er: vetulas, aridas. :i 404. FRiGiDva ET siLVis AQViLO D. H. Vatroaia bic versus cii. 405. ACER nou quilibet, sed acer et diligens. cvras ve- NIENTEM EXTENDiT 1. A. qiiasi iu tempore alieno praemeditatur fu- turum laborem. 1 tuiic eat eaim . , . reiuctatur] ef. Macrob. Sat. III 5, 8 || 3 et atatuam] A. IX 624 II 6 anri] A. 111,57 H 19 et servautissitnnB] A. II .127 || 31 Varronis hic versns est] Argon. lib. II fragm. et iam maturis metuendus luppiter uvis. et aliter: per hoc intellegendumy primus puta et imitiles palos sub tecta referto, pro qui- hus novos posueris, 20 409. VALLOS P. S. T. R. vitium sustentacula, quae nonnullis locis in tecta portantur, ne imbribus cito depereant. 410. posTREMvs METITO postrcmus vindemiato. per hoc dicit, maturam uvam debere colligi, bis vitibvs ingrvit vmbra vitis et arboris, ut dempta folia solem admittant, quo possint uvae ma- 25 turescere. 411. Bis SEGETEM D. o. s. H. semel autumnali, semel verno tempore. 412. DVRVS VTERQVE L. et vellendarum herbarum et frondium secandarum. lavdato ingentia rvra exigvvm colito hoc 2 nam Saturnns . . . nihil creatur] exscr. Isid. or. VIII 11, 79 || 6 alii Sa- tumum .. . secat] exscr. mythogr. II 1. cf. Isid. or. VIII 11, 31 sq. || 11 Fingit componit] cf. Non. p. 308, 19 || fingitque] A. VI 80 3 quia] quam V \\ 4 terram VH || descenderet nihil crearetnr PH \\ 6 in progressum PH pro ingressu V (recto incessu v) || 8 protenta] potentia H\\ quidquid P \\ 13 fruges H \\ etenim P \\ 15 inmaturo jf || coUecti om. H \\ earum vulgo II 16 nihilhominus libri praeter M || 20 in nonnullis vulgo | 21 ne in im- bribus VM || 22 vindemiato] uindemato AP. per hoc dicit maturam uuam debere coUigi edidit Vrsinus, et ante per addens \\ 24 arboris] quae amputanda est add. Fabr. \\ dempta folia PMa demta folia A denta folia H demptis foliis V. foriasse ut densa folia solem non admittant, quo c. q. s. possis et ut dempta folia solem admittant, quo possint uvae maturescere post secandarum (lin. 29) coUocare || 25 et semel uerno V \\ 28 vellendarum] euellandarum F euellendarum a COMM. IN VERG. GEORG. II 406—417. 257 etiam Cato ait in libris ad filium de agricultura. quod ideo dictum est, vel quia maiores agros incultos ^rura' dicebant, id est silvas et pascua, agrum vero, qui colebatur, ut intellegamus, laudato in- gentes silvas, colito agrum minorem: vel, quod melius est, quia ait in primo <^71> alternis idem tonsas cessare novales et se- 5 gnem patiere situ durescere campum, quod fieri non potest, nisi fuerint spatia maiora terrarum; nam et Cato, ut diximus, et Cicero in oeconomicis ob hoc laudat praedia latifundia: vel quod, ut dicit Donatus, etiam non culta praestant aliquid domino. 413. Rvsci virgultum est, unde vites ligantur. et commemo- 10 rat labores, qui, licet circa alia, tamen pro vitibus exercentur. 415. INCVLTIQVE E. C. S. quasi cum indignatione ait, causa vitium cura nos etiam sponte nascentium rerum fatigat. 416. FALCEM ARBVSTA REPONVNT putatae sunt nec falcem requirunt. 15 417. lAM CANIT EFFECTVS EXTREMOS VINITOR ANTES melius est ^eflfectus' legere, quam ^effectos', ut quidam legunt. et ^antes' alii extremos vinearum ordines accipiunt, alii macerias, quibus vineta cluduntur, quae maceriae fiunt de assis, id est siccis, la- pidibus: unde et ^assae tibiae' dicuntur, quibus canitur sine chori 20 voce. dicuntur autem antes a lapidibus eminentioribus, qui inter- ponuntur ad materiem sustentandam : nam proprie antes sunt eminentes lapides vel columnae ultimae, quibus fabrica sustinetur, et appellantur antes ajcb rov dvtL^f^xeLv: ad quam etymologiam etiam extremos ordines vinearum possumus trahere, qui ante 25 stant. hoc autem dicit: iam cantat rusticus labore finito*, tamen deesse non potest, quod exercere circa culturam vitium debeat. *et 1 Cato . . . de agriculiura] p. 79 , 4 lord. || 2 quia maiores . . . colebatur] exacr. laid. or. XV 13, 7 2 rnra agros incultos VM \\ 8 economia V oeconomia M \\ ab hoc A (ob hoc a) H laudant F [ 9 ut donatus quoque dicit P || 10 rvsti V || ruscum vir- gnltum est vulgo H 12 causa] causam V scilicet pro 'sujrr. vers, scrips. a || 13 nascentum PM^ 14 putatae sunt] putate ubi fuerint F|| 16 effkctvs extremos AMHz KXTREMOS EFFECTVS P (eFFECTAS p, Ut VldetUr) EFFECTOS EXTREMOS V \ 17 effectus legere quam effectos A VIIM {nisi guod effectus supr. vers. add. m): effectus (effectas p, ut videtur) legere quam eftectus P. distinxisse videiur Servius iam canit effectus extromos vinitor, antes || leguntj et aliter cato de re militari . . . partes. extremos • vinitor antes extrenu ordines uinearum seu ma- ceriae quibus uineta clauduntur siue eminentes lapides uel columne quibus fa- brica sustinetur uel extreme quadrarum partes add. F [ 19 clauduntur VMa \\ quae] quia H \\ siccis] sectis A \\ lapidibusj papiribus H || 20 assetiae tibiae V \\ 22 materiem A: maceriem VMa maceriam PH \\ sustentandam] licet Cato ...dnces (sic) add. Fahr. \\ 24 auo toy anTicxHKein A ano (anu H) toy an- TicTHKEiN PH Ano TOY ANTiCjiHiN V Auo TOY ANTicrHKiN M | acthimologiam vel ethimologiam lihri \\ 27 debeat] et quod dicit ^iam canit extremos antes' Serrii oomm. Vol. m. Fasc. I. 17 258 SERVII aliicfr: Cato de re miUtari pedifes quattuor agminihus, equites duobus antibus ducas. sunt autem extreniae quadrarum paries* 418. PVLVISQVE MOVEXDVS genus ipsum culturae pulveratio Yocatur, quo inmiiiutae glebae vitibus applicantur. 6 419, METVEKDVS IVPPITER wis acT, more suo: cuius varietas plerumque laborem decipit rusticorum. et tacite videtur admonere, quod aperte dixit in primo <338]>, sacrificiis tempestates esse pel- lendas. 420. NOX VLLA KST OLEis c. id est nulla. alii ^non nulla' 10 logunt, hoc est aliqua, non, ut vitibus, nimia. et aliter: subaudieti- dum ^talis ctdtura\ ceierum ct oliveta colufitur. et quod ait ^nec cur- vam expectant falcem^, extrinsecus subaudiefuium ^otnni anno', quia et i])sa ex, intervallo radi solent. 421. PROCVRVAM EXPECTAXT F. ut putentur: quod tamen ad 15 curam refert anniYersariam: nam necesse est, licet tarde, olivam putari. RASTROS TEKACES ad fodiendum scilicet, quia cum fra- hitur rasfrum per at/ros, omnem sjmrcifiam secum colligerc videfur. neglegentiam autem ferunt oleae, cum iam coeperiut esse valen- tiores: nam adhue parvae nimiam curam requirunt. 20 422. AVRASQVE TVLERVNT 'ferre auras* proprie est adsuescere aeris yarietati, quae obest rebus teneris nimium. 423. IPSA SATis TELLVS c. D. R. V. s. V. hoc dicit, aratum olivetum et oleis prodest et exinde frumenta gignuntur. 424. SVFFICIT VMOREM scilicct subministrat arboribus. gra- 25 viDAS CVM VOMERE FRVGES *cum' abuiidat: nam hoc dieit: submi- nistrat fruges vomere, id ej:t per vomerem: Ennius effudit voces proprio cum pectore sancto, id est proprio pectore: nam ^cum' vacat, Vrbanus tamen sic accipit: ^gravidas cum vomere\ id est statim post arationem. 1 Cato de re militari] p. Sl, 16 loixi. l :£ snnt . . . pAites] cf. Xon. p.30,4 26 Ennius] ann. v. 530 p. 77 Vahl. ita sentiendQm. quasi dicat: iam quod Uatimnm et finitnm esse Tidetaor in vi- neis, cultor rusticus complerit: nam et ultimam partem vineae ^ter colamnas et macerias struxit: nltimum enim videtur esse: et inde qna&i iam secnras sni laboris canit et ^udet: tamen adbuc debet e$se solHcitns nec nmqnam in (Mnuibus esse securus ttihl. FdtT. | 1 ooto V. corr. Vrfinu^ [ 7 quod . . . iau;ri- ficiis^ qnod aperte dixit in primi? uenerare deos et saorifioiis V \ in primo] in primis H\ pellanda? A2* ^corr. a) \ "» \>s xyliji .4 ycorr. ti* | id e«l nomina aliqua V id est liuUa. non aliqiia Lior* | 10 vitibns PIl: in uiubus Jir.V. lo refeit APMz ivfertur Ti/ | licet im. A p 16 tkxaok>] id est ef^caoes «Mpr. tVT^. m l fodiendam .1 ^oiwr. a^ \ quia oum trahitur rastrum |vr agros omnem &]:»uri.itiam seoum coUigere nidetnr tHiidii Vif^inns 1. 7. | IS coepernnt If | ^l izarietaetes J3 t 24 arbori H | ^ effnndi; M [ 27 id est |Wprio pectore am. H COMM. IN VERG. GEORG. II 418-438. 259 425. HOC hac re. nvtritor autem pro ^nutri'; nam pro activi imperativo praesenti passivi futurum posuit. 427. viRES SVAS quia tenera virgulta solent religari fustibus validioribus, sicut supra ait de vitibus <360> viribus eniti qua- rum et contemnere ventos. 5 429. PETV NEMVS OMNE G. id est utilitate; nam omnis utilitas fetus est. illuc autem tendit laus ista silvarum, ut et probet non mirum esse, si et poma et olivae sine ulla cultura praebeantur, et crescat vitium vituperatio, circa quas tantus inpenditur labor. 430. AVIARIA secreta nemora, quae aves frequentant. ^bacas' lo autem ^sanguineas' accipimus poma silvestria. 431. TONDENTVR CYTisi virgulta a Cyto insula, ubi abundant, nominat^. 434. QVID MAIORA SEQVAR SALICES HVMIl{eSQVE GENKSTAE) Salicis hoc genus. fquomodo ^maiora\ si salices plus sunt htimiles, qtiam 15 mirice, solvitur: hic sensus est et haec subdistinctio: quid maiora se- quar? et transit iam ad illa, quae jndes esse contemnenda: multum possunt et salices et myricae sive genesta^ prodesse, 435. AVT ILLAE PECORi PRONDEM id cst salices et genistae. multi autem 'tiliae* legunt, ut tria dixerit, salices, tilias et genistas. 20 437. VNDANTEM Bvxo s. CYTORVM Uindantcm' fluctuantem, ^Gy- torum^ montem Macedoniae, in quo abundat buxus, quae vento mota aestus imitatur undarum. 438. NARYCIAEQVE Picis a loco, in quo abundant piceae. et aliter: ^Naryciae^ piceae, ut hic et Narycii posuerunt moenia 25 Locri. 10 Aviaria . . . frequentant] exscr. Isid. or. XVII 6,9 || 25 hic etj A. III 399 1 autem] ant P || nam pro actiuum imperatiui praesentis If [ 5 contem- pnere AVM\^ a.] fetu add. F || 8 oliua P|| prebebantur iJf || 9 tantus om. M\\ 10 nemomm P || frequentabant M || bachas A (baccas a) || 12 cythist PVm || cytho PVa II 13 nominata] et dvbitant homines s. a, i. c. id est non est necesse ho- minibus his arboribus et siluis curam impendere, quippe sua sponte proveniunt. et hoc dicit, ut ex obliquo vitium vituperatio subaudiatur. qvid maioea seqvar quid de maioribns multum dicam arboribus, cum minora quaeque virgulta hu- manis usibus multam commoditatem praestent, sine ullo cultu provenientia V add, Fabr, || 14 qvid . . . genus] Quod malora sequar. balicks hvmil: quid ma- iora sequar. salicis hoc genus V || 15 quomodo e. q. s.] fortasse et quomodo 'maiora', si salices (et, quae) plus sunt hnmiles quam (salices), myricac (scil. commemarabuntur)? solvitur: hic sensus est et haec subdistinctio : ^quid ma- iora Beqoar'? || 17 iam ad illa F, Schoell: etiam illa V, ego iam ad alia scri- hendum et et transit . . . contemnenda post prodesse collocanda esse canieceram. ceterum tmts esse videtm interjwes Vergilii exemplari, in quo supra ^humilesque genesta^'* ex buc. IV 2 adscriptum erat ^humilesque myricae^. \\ 19 et genistae APH (genestae a): aut goneatae V ant genista Jf || 20 multi tamen 'et tiliae' legunt vtUgo \\ autem] aut Pii || genestas PVa \\ 21 cytuoevm HM ^ citorum F I 24 NABiciAEQVc HOri || 25 nariceae briceae V, coirexi • 17* 260 SERVII 439. NON OBNOXIA non debitricia, nihil labori nostro debentia. et dliter: ^obnoxia* cgentia, 440. CAVCASio STERiLES I. V. s. Caucasus, mons Scythiae, est positus pro quibuslibet asperrimis montibus. ^steriles' autem ait 6 silvas comparatione pomiferarum arborum. 442. DANT ALios ALiAE FETvs id est utiUtatem, 444. HINC de silvis scilicet: nam nullus de cupresso efficit rotas aut radios. trivere tornavere, composuere de torno. TYMPANA P. tecta vehiculorum. et aliter: rotas ex solidis tabulis 10 factas tympana appellavit. et ^agricoUie' necessario distinguunt, 445. PANDAS curvas. 446. VIMINIBVS SALICES FECVNDAE legitur et ^fecundae fron- dibus ulmi'. 447. AT MYRTVS VALiDis HASTiLi^j^s alibi et pastoralem 15 praefixa cuspide myrtum. et bona beX.lo^ORNVS apta est enim etiam cornus hastilibus. 448. iTVRAEOS TAXi c. 1. A. Mn arcus Ituraeos', id est in Itu- raeorum arcuum similitudinem. ^lturaeos' autem dicit Parthicos. 449. NEC TILIAE LEVES AVT TORNO RASILE BVXVM ^huXUm^ lignum^ 20 non arborem dixit, quamvis Ennii exemplo et arborem potuerit dicoc neutro genere; ille enim sic in septimo longique cupressi stant sectis foliis et f amore corpore buxum. nec tiliae leves ordo est ^nec ilon', hoc est etiam. 452. MissA PADO pro Hn Padum\ species est pro genere. 25 453. vitiosaeqve iLicis ALVO cariosae. vult autem probare etiam putres arbores habere aliquam utilitatem. sane pro ^alveo' per synaeresin ^alvo' dicimus. 454. QVID MEMORANDVM AEQVE B. D. T. quid similiter laudan- dum tulerunt dona Liberi, sicut silvae mufta sponte procreantes? 14 alibi] A. VII 817 || 15 apta . . . hastilibusj exscr. Isid. or. XVII 7, 16 18 Ityraeos . . . Partbicos] exscr. Isid. or. XVII 7, 46 || 20 Ennius in septimoj XXI V. 267 p. 40 Vahl. 1 debetricia V \\S avcaseo A (cavcasko a) casaio P \\ mons est Scythiae, positus hic pro e. q. s, vulgo \\ 6 fetvs dant id est V || fortasse utilitates || 7 nam de cupresso aut de cedro niillus umquam efficit Fabr. || 8 aut radios om. V \\ 10 et agricolae necessaria distinguunt V, correxi. post ^agricolae^ distinguen- dum esse docet interpres J 11 ageicolae et pandas ratibvs p. carinas pandas in- curuas F|| 16 etiam om, M\\ 17 itvbeos H: ityreos A ytyrako P ytireos V iTYRAEOs M II ituraeos P: ityreos AH ytireos V ityraeos M \\ ytireorum V ityiaeorum vel ityreorum reliqui || 18 ityreos AHm ityraeos P ytireos V itereos M\\ 19 signum Vrsinus || 22 rectis Vrsinu^ \\ amaro Vrsinus. an morso?|| 23 Servianum schoUum om. V \\ ordo est, nec non tiliae leves aut rasile buxum torno formam accipiunt. nec non dicit, hoc est etiam Steph. et Daniel || 25 ALVEO A (alvo a) COMM. IN VERG. GEORG. H 439 460. 261 alii legunt ^et quae', ut sit seiisus, quid diceudum est quae tule- runt, id est attulerunt, ipsa etiam dona Bacclieia: ut hoc dicat, parum est quod vites tantum laborem requirunt, etiani munera eamm causas praestant furoris. 455. ILLE PVRENTES CENTAVROS L. D. atqui in Aencide ait r> Coeumque lapetumque creat saevumque Typhoeai^ 7 floratius] cann. I 17, 22 || 12 hic qoaestio cst e. q. s.] cf. mythogr. I 61 et Luct Plac. ad Stat. Acb. II 41 p 441 Lindenbr. 4 pra**8t-ent P || 5 kvkkxtis P | 7 se melius M semel melius V fcc raara welius PH {in A semcleius evanuit) H confndit F || 8 tyoneus PJIM chioneu.-* V I proelia om. libri praeter M \\ 12 KOETnEVM pauci dinoscere possunt vera bona. 463. INHIANT habere desiderant. et dicimus ^inhio illam rem'. 10 et aliter: Hnhiant^ mirantur. et subaudiendum ^salutantes'. pvl- CHUA TESTVDINE id est Indica, unde postes ornabantur vel lectuli: Lucanus^X 120> foribus testudinis Indae terga sedent fulvo maculas distincta smaragdo. 464. INLVSASQVE AVRO V. in quibus artifex auro ludens ali- 15 qua depiuxerat. male autem quidam ^inclusas' legunt. ephy- REIAQVE AERA Coriuthia, quae laudat et Cicero: nam Epliyre est Corinthus. 465. ASSYRio FVCATVR LANA VENENO Assyrii populi sunt ad- iacentes Syriae, apud quos primum usus inventus est purpurae. 20 VENENO colore. 466. NEC CASIA LiQViDi c. V. o. casia herba est, de qua fit unguentum. mire autem ait ^usus olivi corrumpitur'. nam oleum generalem usum habet: quod cum in unguentum fuerit corruptum, uni rei tantum aptum esse incipit. 25 467. ET NESCIA FALLERE viTA aut quia iimocentes sunt, aut quoniam inmobilis est status vitae eorum: urbanorum enim fortuna aut insidiis aut proscriptione variatur. 468. LATis FVNDis fundus dicitur ab eo, quod sit rerum omnium fundamentum. 30 469. SPELVNCAE viviQVE LACVS id est boua naturalia, non sicut in urbibus, labore quaesita: unde luvenalis <^I1I 17> et spe- luncas dissimiles veris. frigida tempe Tempe sunt proprie loca amoena Thessaliae, abusive cuiusvis loci amoenitas. 19 apud quos . . . purpurae] cf. Ibid. or. XIV 3, 10 thumque lapithumque V \\S laude A: laudem religui \\ 8 vera bona] mane sa- LVTANTVM hoc est 81 Dou patiantur advenientem multitudinem , sicut faciunt hi, qui in urbibus consistentes frequentiam multorum quotidie patiuntnr add. Va- hricius || 11 Indica om. IT || 12 indae M: inde AVH indi P || 13 maculis H\\ 14 ludens auro P || 16 quidara om. H || puykeaqvk A rphybeaqve Ha efyrea- QVK M EPYiiAEAQVK P EpyREA(iVE K || 16 cfyre HM efire A epyre V epbinis ► i^ll 17 corinthos M^ 18 fvscatvk a || assiri F|| 24 uui om. P|| 25 vitam PIT || 26 quoniam] quia P, om. M | fortuna] futura P || 28 omnium rorum VM || 31 et in Bpeluncas A || 32 uiris V || propria sunt V proprie Bunt M | 33 abusive COMM. IN VERG. GEORG. II 461—478. 263 470. M0LLE8QVE SV15 AKBORE SOMNl ficckaxol df V7tb dsvdQS- 6tv imvoL. 471. iLLic SALTVS vGiiationes, quae penitus iu urbibus non sunt. LVSTRA FEKARVM bene 'ferarum' addidit, quoniani sunt in urbibus lustra meretricum. parvoqve adsveta non ut ulrbana, 5 quae est segnis et prodiga. 473. SACRA DEVM SANCTIQVE TATRES duo dicit: sacra deum sancta apud illos sunt, sancti etiam parentes. 474. EXTREMA PER ILLOS IVSTITIA E. T. V. F. hoc AratuS di- cit, iustitiam primo et in urbibus, postea tantum in agris fuisse, lo ubi eam indueit loquentem, cur abscedat e terris. 475. ME VERO diu quaesitum est, utrum philosopbiae, an ru- sticitatis esset vita felicior, unde nunc dicit primam esse philoso- phiam, post ipsam rusticam vitam. suam autem personam pro quo- cumque ponit: sic paulo post <485> rura mihi pro ^cuilibet', sie 15 in primo <(456> non illa quisquam me nocte per altum ire, in tertio <435)>. nec mihi tunc molles sub divo carpere so- mnos. et hoc est, quod dicit Horatius in arte poetica <^46)> hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor. et aliter: ct ^rimum^ et ^ante (mnia% iit primus ihi ante omnes, 20 476. QVARVM SACRA FERO sacrum dici volunt, quod sit cum tifnore relif/iosumj sanctumj quod cum amore, qvarvm sacra fero poeta enim quasi musarum sacerdos est. 477. CAELIQVE viAS aut artes, ut inveni germana viam: aut certe circulos, quibus sidera contiueutur. * 25 478. DEFECTVS SOLis VARIOS atqui uno modo tantum sol de- ficere nobis videtur, tunc scilicet, cum luna plena e regione eius obstiterit radiis et eos nobis fecerit non videri: unde varios acci- pimus defectus, non quia varia ratione contingunt — nam ratio una est, ut diximus — , sed quia vel variis temporibus tiunt vel 30 varie; interdum enim duobus, interdum quattuor, interdum pluribus 9 Aratus] Phaen. 100 sqq. || 20 primus] A. II 40 || 24 invenij A. IV 478 . . . amoenitas] unde omnia loca amena per abusionem tempe cognomiuantur F [ 1 mamKoiA yuo AKnNAPEOm ytinoi A maakoi ae ytto aenapkcin yonoi P MAAAKOI AK YnO AENAPK(;IN YnNIOI VH, 7lisi qUOd YnNoY H MAAAKOl AK YIIO AKNAPK(;iN YTiNoi M || 4 quoniam] quae V || 5 non utl id est ut non P id ost non ut Jlf II 7 deorum K || 11 e terrisl a terris A ov8' ^z' slaconog sXsvasad^ai Haliovatv oTriv xgvascoi natsQsg ysvsrjv iXinovto xsigotsqriv add. Vahr, || 12 est om, APH II 14 ipsam] istam Garolir. IHO \\ 16 mihi] placeant add. V \\ 17 in tertio] in terentio P in terrentio iir|| nec H: ne AVMp, om. P || tuncj tam PH II somuos 8ub diuo carpere molles M \\ 19 promissij quod promsi P quod promisi ^ || 21 qvorvm V \\ 22 Servianum letnma om. F ( 24 uia H || 26 atqui PMa: aquu A at V atque IT || 27 plena luua PH \\ e om. AH {add. a) || 31 enim om. APH 204 SERVII deficit digitis. ct aliter: ^varios defedus* secimdum Epicnrunij qui ait, non unam causam pronuntiandamf qua sol deficere videatur, sed varias: potest enim fieri ut extinguatiir, ut longius recedat, ut aliquod eum coTjms ahscondat, Uunae^ autein ^lahores' didty cum amittit lumen. 6 et aliter: ^sidera^ utrum ea quae aim caelo feruntur infixa, an vaga, quae contraria caelo airsus conficiunt, an omnia? ^caeli viae^ f nocte sunt, a sinistra austri, septeintrionis a dextera, Qhmae lahores^) quod mlgo dicunt Hahorat luna\ hinc Varro in Cynistore eclipsis quando sit, cur luna lahoret ct si hoc ridicule credunt dicant quod 10 lahorant. lvnaeqve laboues vel errores, quia nou recta iu- cedit: vel ilofectiis, qui coutingunt lunae, quotiens terrae altitudo iuterveniens radiis solis eam iuluminari non patitur, a quibus di- oitur lumen accipere. 470. VNDE TREMOR TERRis variae sunt opiniones. alii dicunt 15 voiitum esse in coucavis terrae, qui motus etiam terram movet: Sallustius venti per cava terrae citati, Lucanus quaerontem erumpere ventum credidit. alii aquam dicunt gouitalom sub terris moveri et eas simul concutere, sicut vas aquae, ut dicit Lucretius com- memorat, dicens ventus ab extremo pelagus sic axe volatet 4 lunae . . . lamen] cf. Macrob. comin. in somn. Scip. I 15, 12; Isid. or. 111 58; comm. Luc. VI 492 | 8 Yarro iu CTnistorel p. 152, 1 Biese | 14 alii di- cunt . . . concutiunt] e^scr. Isid. or. XIY 1, 2 sq. | 16 Sallnstias] hist. II 43 Dietdch, 11 52 Kritz 1 di^tis] i c. monitis supr, wr$. m | Tarios defectus . . . ahscondat edidit yabr. I 2 vidotur rr^NN^ | 3 |H)te8t] mahm posse | 4 demittit Vrsinus | 5 in- fixa i%iem: in rixa 1' | 6 au omnes caeli viae notae snnt Fn«f nm.^ | nocte] for- tas$f II (i. r. dmo) axes. cf. Ifid, or. 111 32; de nai, rer. 12, 6. noQfiat F. :>ck0eil I 7 ^lQoae labonNs' nddidi | 8 Crnistore Vrsiims; ego cjnistrore Ugi STuistore i\f»Mid 1' fundcude J7 | 20 concotiuut] concutinntnr P monent siue concu- tiuut M I 21 quod rupiis P: comiptis AHM armptis V\ 22 calpa PH] 23 enipit itf I 24 tamneni P | 28 ase] es se J exe H w COMM. IN VKRG. GEORG. I[ 479-488. 265 destituatque fereiis, an sidere mota secundo Tethyos unda vagae lunaribus aestuat horis, flammiger an Titan, ut alentes hauriat undas, erigat Oceanum fluctusque ad si- dera ducat, quaerite quos agitet mundi labor. 479. (Of'^4 ri MARIA ALTA TVMESCAST OlilCIIiVS RVPTIS . . . VEL QVAe) 5 TARDis AiORA xocTiBVs oiiSTET CclsKS Oceanim shjnifkari ait, qiU aesta suo diffidit tetram inter Maiirctaniam ct Hispaniam, ut lioc sit ^ohici- hus mptis\ caiisa autem hrevium dioiim cst, quod signa hiemalia transversa oriantur atque occidaut, causa longorum dicrum, quod acstiva reda oriantur et occidant. Qtardis^) tarde venientihus, aestivis acci- lo piendum: unde ct ^veV dixisse videtur, ne his unum tempus significaret, 481. QVID TANTVM OCEANO PROPERENT S. T. S. II. circulorum hoc efficit ratio, ut etiam in Aeneide iunt] mni tlaceant pro cnilibet add. Masvicim. cf. Serv. ad v. 475 || 21 sic ot in A \\ 22 multas AVH non quod] non qm A non qiio M \\ 23 medicina // || 24 optulerat VM \\ 25 sagittos] i. u. d. cUld. ^ ilf || 26 srKKCHuvKQVi!: A \\ baciiata et bachate V \\ 28 bacchis M: bachis A bachi V baccho P bacho H \\ consecratus ap 266 SERVII HAEMi montis Tliessaliae, iu qua suut Tempe. et aliter: ^qui^ est pro ^aliquis\ et suhaudiendum \ieus\ 490. FELix QVi POTVIT R. c. c. repetitio est superioris coloris; nam hoc dicit: et rustici felices suiit, et qui tribuunt operam phi- 5 losophiae. ^rerum causas' id est physicam philosophiam. 491. INEXORABILE FATVM alibi Fortuua omnipotens et iu- eluctabile fatum. 492. SVBIECIT PEDIBVS calcavit ^fatum', ex fato venientia. ACHERONTis AVARi omnem mundum in mortem trahentis. et aliter: 10 ^strepitum Aelierontis'* id est opinionem formidolosam, quax^ vulgo sit de Acheronte. 493. DEOS QVi NOVIT AGRESTES qui abstinet civicis malis et aut rura habitat aut cum suis numinibus rura describit. 494. NYMPHASQVE SORORES non Panis vel Silvani, sed inter 15 se sorores, ut Aetnaeos fratres, inter se scilicet. 495. POPVLi FASCES honores, qui a populo praestabantur. pro- prie autem locutus est, ut fasces populi, reglim purpuram diceret. 496. INPIDOS AGITANS DISCORDIA FRATRES discordiam posuit pro avarritia: ab eo, quod praecedit, id quod sequitur. ^inlidos' 20 autem ^ratres' ideo ait, quod avaritiae causa dissentiunt. 497. AVT CONIVRATO D. D. AB HISTRO id est non eum solli- citat coniuratio barbarorum. Hister autem fluvius est Scythiae. .et aliter: Aufklius Modestus legisse se affirmabaty htmc morem esse Da- corum, ut cum ad hella profieiscerentur , non prius reni capesserent, 25 quam de Histro certum modum liaurientes ore in modum sa^i vini, iurarent, non se ad patriae sedes regressuros nisi hostihus edesis; et idcirco Vergilium familiari sihi hypallage usum dixisse Histrum cmi- iuratum, apud quem Daci coniurare consuerunt 498. NON RES ROMANAE PERITVRAQVE REGNA regna scilicet 30 barbarorum; nam duo dicit: rusticum nec Romanum imperium mo- vet, id est ad arabitum cogit, nec barbarorum regna peritura: non enim Romano male dixit imperio. licet alii dictum hoc velint ex 6 aUbi] A. VUl 334 | 15 Aetnaeos] A. III 678 1 montis vulgo: montes VH mon////s M mons est P, om. A \\ in qua APlIi in quibus V in quo M^ in quo etiam Fahr. || 3 superbioris A || colo- ris] Bermonis P || 6 fortunam A \\ 8 Fatum M: fata PH mala V, om. A || fato] facto V II 12 qui] hac est qui V || civicisj aquibns 7/ || et aut rura habitat, ^icut rustici, aut etiam, sicut philosopki, suis e. q. s. Masoicius \\ 13 nominibus H \\ 20 causae A \\ dissentiant V \\ 23 aufidus V Anlidius Vrsinm H 25 istro V jj 26 sedem Vrsinus || 27 hypalage V \\ usum Vrsinus: usu V. possis et familiari sibi hypallages usu || istrum F || 28 aput V || consueverunt Vrsinus || 29 regna om, A {add. a) || 32 Eomano] de romano V COMM. IN VERG. GEORG. II 490-502. 267 generali venire seutentia, quod omnis magnitudo imperii periculis subiacet; unde etiam luvenalis ait <^X 112^ ad generum Cereris sine caede et sanguine pauci descendunt reges et sicca morte tyranni. 499. AVT DOLVIT MISERANS INOPEM AVT INVIDIT HABENTI 5 Cicero in Tusculanarum quinto libro hoc tractat, in quem cadit una mentis perturbatio, posse in eum omnes cadere, sicut potest omni virtute pollere, cui virtus una contigerit. unde nunc Vergi- lius noluit rustico adsignare misericordiam, ne ei daret etiam ce- teras animi passiones, quas novimus et a bonis et a malis rebus 10 venire: a bonis opinatis duas, unam praesentis temporis, ut gau- dium, et unam futuri, ut spem; a malis similiter duas, unani prae- sentis, ut dolorem, et unam futuri, ut metum: quas passiones esse animi non dubium est, unde etiam ipse ait in sexto <733^ binc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, Sallustius etiam in 16 Catilinae bello ait <51, l)> omnes homines, qui de rebus dubiis consultant, ab odio amicitia, ira atque misericordia va- cuos esse decet. nam animus haud facile verum providet, ubi illa officiunt. ergo aut secundum Ciceronis tractatum hoc dixit; aut, quod absolutius est, intellegamus, ideo rusticum pauper- 20 tatem non dolere, quod eam malum esse non credit, sed munus deorum: Lucanus de paupertate <^V 528^ o munera nondum in- tellecta deum. est et aliud, quod possumus accipere: ideo rusti- cum nec bonis nec malis alienis moveri, quia eis non interest, quippe qui ab urbibus est remotus. et aliter: non crudeleni rmticum 25 inducity qtii inopis non misereattir, sed qui sciens jpaupertatem malum ^mi essCj pauperis non doleat sortem: et ideo adiecit ^aut invidit ha- benti% quia non invidet, sciens divitias honas non esse. 501. FERREA IVRA dura, inexorabilia, inmutabilia. et aliter: quia veniam dare non norunt 30 502. INSANVMQVE FORVM litigiosum. POPVLI TABVLARIA ubi actus publici continentur. significat autem templum Saturni, in quo et aerarium fuerat et reponebantur acta, quae susceptis liberis 2 cereris PMa: ceteris A ciceronis V Creterii If ^ 6 quinto] .u. V y m tractat] dicens add. Fabricius l 8 contingerit P \\ 10 et ante a bonia tollis eiiim et titulis aetorura spargere gaudes argumenta viri. et aliter: {uhi re- ponebantur) negotia publica et rationes popnlif quae in tabulis scribun- tnr^ unde tabularia dicta. vidit expertus est, ut illic Aetnaeos 5 vidit Cyclopas Vlixes. 503. CAECA FRETA subito in tempestatem surgentia. 504. PENETRANT AVLAS ET LiMiNA R. ut aniici sint, id est pro- fitentur satellitium. nimina' autem ait interiorem familiaritatem : Tumus sic stirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli. 10 505. PETiT ExciDiis VRBEM incertum, alienam, an suam. 506. GEMMA BiBAT gemmeo poculo, non gemmato. sarrano OSTRO Tyria purpura: quae enim nunc Tyros dicitur, olim Sarra vocabatur a pisce quodam, qui illic abundat, quem lingua sua sar appellant: luvenalis aut pictae Sarrana ferentem ex 15 umeris aulaea togae. 508. Hic STVPET ATTONITVS ROSTRis scilicet ut contionctur: corripuit enim liunc g^minatus per cuneos plausus, et plebis et patrum. ijfnc PLArsrs hiantem sensus: hic audet contionari et in rostris conventum populi favoremque miratur. 20 511. EXILIOQVE DOMOS voluntario, scilicet propter avaritiam. 512. ALio SVB SOLE sub alio cliraate. 514. iiiNC ANNi LABOR ex agricultura habet totius anni sub- stantiam. iiiNC patriam Donatus villam intellegit, non re vera patriam. 25 515. MERITOSQVE ivvENCOS sui consortes labores. 516. NEC REQVIES id est numquam potest rusticus omni parte destitui. et aliter: nec requiescit nec intervallum est. 517. CEREALis MERGITE c. manipulos spicorum mergites dici- mus. et aliter: mergites fasces culmorum spicas hdbentium, quos me- 30 tentes bracchiis sinistris complectuntur, quidam cavos dicunt. 4 illic] A. XI 263 || 9 stirpem] A. VI[ 579 [ 12 quae enim . . . appellant] exBcr. Isid. or. XII 6, 38 || 18 sensus . . . miratur] cf. Non. p. 318, 29 1 titulis] libris luvenalis \\ 2 auctorum A \\ spar^ere A V: aspergere P aspargere II M \\ gades A \\ uirili aliter V, correxi || ubi reponebantur addidi \\ 4 ethneos K J 7 ut araici sint om. Vrsinus || satellicium II satellitum M (corr. RA m) II 11 geminato A gemjmato II \\ skbrano P sarnvs H || 12 tyrus F|| 14 aut] et luvenalis \\ pic//// A picte VII picta Ma \\ sarrane a \\ 15 humeris lihri II aulea A VM \\ to//// A toge Va \\ 16 ut contionetur. per cvneos oemi- ifATvs ENiM PLBBisQVE PATRVMQVE coRRiPviT ordo cst: corripuit 6. q, s. vulgo II 17 hanc Pjl 19 rimatur Broukhusius | 21 clymate VM elimmatfj if || 22 habes A \\ substantiam] i. e. laborem i^upr. vers. m || 25 nepotes parvosqve penates meritos sui . . . laboris V. fortasse nepotes alii legunt 'parvosque penates'. meritos... laboris || aui owt. A \\ labori II || 28 ceriales P cereales H || spicorum A P: spicarum VH \\ 29 quas V, correxi || 30 brachiis V COMM. IN VERG. GEORG. II 503-533. 269 519. SICYONIA BACA TRAPETis oliva, a civitate Laconicae Si- cyone, ubi abundat olea. Hrapetis' auteiu molis olivaribqs. et declinatur 'trapetum' sicut ^templum': Terentianus <299)> quo su- persidens trapeto signa gyris temperat; quod metrum aptiim est olivam terentibus. et aliter: qiwniam oleum Sicyonium mayno in 5 pretio est. Sicyon nrbs Peloponnesi. Hrapctis^ aiitem moJis lapideis, tibi oliva molittir. 520. ARBVTA poma silvestria. 522. idiTis iN APRicis c. V. s. ^mitis coquitur' familiaris est figura pro ^coquitur ut mitescat\ lo 523. PENDENT ciRCVM oscvLA NATi contra illud <511> exi- lioque domos et dulcia limina mutant. 524. CASTA PVDICITIAM s. D. uou ut in urbibus inpudica. 527. IPSE DiES AGITAT suspendendum et sic inferendum ^fe- stos': nam hoc dicit, omnes dies sic habet, ut festos putes. alii 15 dicunt, festos dies cum religione concelebrat. et aliter: non cum festi venerinty sed omnes dies quasi festos agit, id est laetos. 528. IGNIS VBI IN MEDIO ET SOCII CRATERA CORONANT ^ in mcdio uhi ignis\ et proprie ^coronant% usque ad coronam summam implent. 531. AGRESTi PALAESTRA rustica luctatione. palaestra autem^ 20 dicta est vel aTtb tfig TtdXrjgj id est a luctatione, vel aTtb xov Ttdk- ksLV^ hoc est a motu urnae; nam ducti sorte luctantur. 533. FORTis ETRVRiA CREVIT secuudum historiam: nam con- stat Tuscos usque ad fretum Siculum omnia possedisse. et aliter: mcucimum enim impe^mim Etruscorum in Italia fuit, nt ait Livius, 26 ah Alpihus usque ad fretum Siadum: unde totum marCy quod a dextra Italid litoris est, TyrrJienum dicitur. hoc Varro doctius dividit in provincias ^narinas. 1 oliva. . . olea] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 50 || 2 trapetis. . .oliva- ribas] cf. Isid. or. XX 14, 12 || 20 palaestra autem . . . lactantur] cf. Isid. or. XVIII 24 II 25 ut ait Livius] V 33, 7 1 svcioNiA AIl sYTioNiA P \\ lacomac A laconc V \\ sycione A VII si- cione P ||'2 abundafc olea A Vi abundant oleae P habuntlant oleae // y molis ^ moUis olivaribus APi mole oliuarum dicuntur V mobilis oliuaribus // molis mobi- libus oliuaribus Masvicius || 3 templum] templi add. V \\ terrentianns A II te- rentius F|| quos Serviani lihri || super sides V super insidens ^P//|| 4 trapeto A V\ trapetos P//|| giris PVII\ 5 sycionium F || G sicyon Visinus'. ipsico V. foiiie ipsa Sicyon || peloponesi V || i,9 fortasse familiaris est Vergilio figura. cf. ad V. 497 || 11 natiJ id est non solum aliis rcbus, scd etiani fiiiorum adspectu et frequentia gandent add. Fahr. || 14 suspendeudum] hic est suspendendum /^oftr. II inferendos //, fostos omiitens^ festus // || 15 putes APi putet V, om. II I 16 concelebrant // || 18 fortasse ordo 4n medio, ubi ignis' || 19 coronantur et implentur Vrsinus \\ 21 rrAAKN PVH \\ 22 ducta H \\ 25 libius V \\ 27 tyrre- num V II in prouinciis marinis V, con'exit Vrsintis 270 SERVn COMM. IN VERG. GEORG. E 536—541. 536. ANTE ETIAM s. DiCTAEi REGIS antequam regnaret luppiter, qui est in Dictaeo Cretae monte nutritus. 537. IMPIA QVAM CAESis GENS EST E. 1. Arati est hoc, qui dicit, quod maiores bovem comesse nefas putabant. 5 538. AVREvs HANC viTAM id cst atireum saeculum, 539. NECDVM INPOSITOS DVRis c. I. ENSES luvenalis uescirent primi gladios extundere fabri. 541. ET lAM TEMPVS EQVVM F. s. c. allegorice hoc dicit: de- bemus fatigato ingenio parcere et facere finem carminis. sane non 10 est comparatio, sed translatio, sicut etiam in primi fine <514> di- ximus. et plerumque volunt, ideo eum dixisse hoc loco carmini georgico finem se esse facturum, quod duo sequentes libri pasto- rales sunt, non georgici, ut etiam in prima huius carminis parte memoravimus. 3 Arati est hoc] Phaenom. 132 1 et antequam V || luppiter om, H || 3 Oratii V \\ 4 comesse] si comedis- Bent V 11 qui dicit maiores bovem comedere nefas putasse: Ttgoatoi 81 ^ooav indaavt agoti^Qoov Fabr. || 5 avreas V \\ 6 nescierint et extendere luvenalis libri II 8 allegorice F: allegoricos APH\ 11 ut plerique F|| 14 explic lib sk- CVNDVS INCIPIT LIB TTIVS GEORGICIJ A LIB U EXPL INCIPIT LIBER TERTIVS P Ex- pUcit liber secundus georgicorum Incipit tertius F explic lib ii georgecon H. SERVII GRAMMATICI IN VERGILII OEORGICON LIBRVM TERTIVM COMMENTARIVS. 1. TE QVOQVE MAGNA PALES invocat deam pabuli dicturus de animalibus, sicut de frumentis dicturus et vitibus Cererem invocavit et Liberum. sane non est mirandum, usum esse eum prooemio, sicut est usus in primo: nam aliud quodammodo inchoaturus est carmen, pastorale scilicet, post completum georgicum. deinde 5 etiamsi unum sit, scimus concessum esse scribentibus, ut iteratione prooemii legentum reficiant interdum laborem: nam et Livius fre- quenter innovat principia, ut incensa a Gallis urbe, ut com- pletis consulibus, et Cicero inVerrinis, qui in frumentaria legimus, My- cono e celsa Gyaroque revinxit, ubi febulam plenius diximus. 7. HIPPODAMEQVE graeca, quae in rj exeunt, plerumque ipsum tl in Ma' solvunt, ut Hippodame Hippodamia, Penelope Penelopia. 5 fabnla talis est: Hippodame filia fuit Oenomai, regis Elidis et Pi- sarum. hic equos habuit velocissimos, utpote ventorum flatu crea- tos. qui procos filiae multos necavit, sub hac condicione provoca- tos ad curule certamen, ut aut victus traderet filiam, aut victos necaret. postea cum Pelopem amasset Hippodamia, corrupit Myr- 10 tilum, aurigam patris, primi coitus pactione. qui factis cereis axi- bus cum, victore Pelope, a puella promissum posceret praemium, ab eius marito praecipitatus in mare est, cui nomen inposuit: nam ab eo Myrtoum dicitur pelagus. vmeroqve pelops insignis EBVRNO Tantalus, pater Pelopis, volens deorum temptare divinita- 15 tem, invitatis filium suum epulandum adposuit. a quo omnes dii abstinuerunt, excepta Cerere, quae bracchium eius consumpsit. postea dii, punito Tantalo, cum voluissent eius filium revocare ab inferis, Ceres ei eburneum bracchium restituit. quod ideo fingitur, quia Ceres ipsa est terra, quae corpora universa consumit, ossa 20 tautum reservans. 8. ACER eqvis fortiSy victor enim Oenomai. temptanda via ratio ineunda. me qvoqve p. t. h. sicut se alii sustulerunt car- minis merito. 9. VICTOR effector propositi: sic paulo post<17)>illi victor ego. 26 10. primvs ego in patriam. quod ante ipsum nuUus Mantua- nus fuit poeta: vel quia nuUus exinde talis emersit. modo tan- tummodo. 6 Hippodame . . . dicitor pelagusl exscr. mythogr. I 21; II 146 || 13 ab eiu8 marito . . . pelagas] cf. Isid. or. XIII 16,8 || 15 Tantalus . . . retiervansj exscr. mythogr. I 12. cf. II 102 2 micono e A miconoe PH niconoe B myconoe V\\S reuixit B P ^ di- ximns] stabilem fecit add, vulgo || 4 Graeca] enim add. V nomina supr. vers. add. m. rec. in -4 ] ??] n.eta B hel H\\ ipsum rj] ipsum e A (ipsum e a) ipsa n B ipsum h H ipsum V || 8 conditione A PH \\ 9 curale B (curile b) cur- rile FJ uictos PH: uictor-47y F|| 11 coitus] amoris mythographi \\ 14 myrtoum Carolir. 186 et mythographi: myrteum ABPHV et Isidorus \\ 16 invitatis] diis add. B eis add. V || epulatum A || opposuit P apposuit Va || 17 brachium et hic et infra libri || 18 postea . . . restituit om. PH || dii punito A : deponito Ca- rolir. 186 deponit B dii petente V et mythogr. 1 || 21 tantum] tamen mytho- graphi \\ 25 propositi] praepositi H. et voti add. Fabr. || illic H || ego] volitauk landari ab omnibus add. Fabricius || 26 quod] quia B V ideo ^primus' quod wlgo I ipsum A Carolir. 186 Lips.: illum BPVH 1 27 emerserit BV (i. e. Bnrrexerit supr. vers. b) Serril oomm. Vol. III. Fasc. I. 18 274 SERVII 11. AONio V. Boeotio. Heliconia ipsa est Boeotia, in qua est Helicon mons, musis dicatus. et aliter: ^Aonio^ Boeotio, quod ibi primi Aones fuerunt. 12. IDVMAEAS PALMAS abundantes, quantae sunt apud Idumen, 5 civitatem Phoenices: Lucanus et arbusto palmarum dives Idume. et aliter: Idumaei gens est Syriae, quidam Idumaeas palmas ab Idyma, qum est urbs Lydiae palmarum ferax, dictas vo- lunt plerique Idumam Syriae ludaeae civitatem tradunt. 13. ET viRiDi iN CAMPo TEMPLVM kic cst campus, dc quo ait et qualem infelix amisit Mantua campum. 16. IN MEDio MiHi CAESAR ERIT T. Q. T. id est ipsi templum dabo. et verbo usus est pontificali: nam qui templum dicabat, postem tenens dare se dicebat numini, quod ab illo necesse fuerat iam teueri et ab humano iure discedere. quod autem dicit 4n 15 medio', eius templum fore significat: nam ei semper sacratus numini locus est, cuius simulacrum in medio collocatur; alia enim tantum ad ornatum pertinent. tenebit ^tenebit^ pro ^possidebit\ 17. iLLi vicTOR EGo compos voti aut laetus animi. tyrio CONSPECTVS IN o. ^conspcctus^ conspicuus in habitu pontificis, cuius 20 se officium dicit in templi consecratione sumpturum. 18. CENTVM QVADRiiVGOS A. A. F. C. id est unius diei exhibebo circenses, quia, ut Varro dicit in libris de gente populi Romani, olim XXV. missus fiebant. sed vicesimus quintus dicebatur aerarius, eo quod de collatione populi exhibebatur: qui desiit esse, postquam 26 conferendae pecuniae est consuetudo sublata: unde hodieque per- mansit, ut ultimus missus appelletur aerarius. ergo ^centum cur- 18 Victor compos voti] cf. Non. p. 418, 20 || 22 Varro in libris de gente p. R.] cf. Kettner Varron. Stud. p. 78 1 boetio eliconia ipsa est boetia PH Boetia eliconia (eliconiae a) ipsa est booetia A boetico eliconia ipsa est boetia B elyconiae. aonia ipsa est dicta boetia V exspectatur Boeotio. Aonia ipsa est Boeotiaji elicon mons libri, nisi quod mons elycon F | 2 boetio V || 3 fuerint V, corr. Vrsinus J 4 quantae sunt] quales sunt et quantae Fahr. || idymen A ydimen B VH idimen P || 5 fenices B: foenicis A fenicis P faenicis V fenici H|| 6 idyme A ydime re- liqui B ydimei V || ydimeas V || 7 ydima F' || 8 ydimam V || iudeae V || tradunt] credunt Fmwt^. Elicon mona musis dicatua add. V, quae e Serviano ad v. 11 scholio per errorem repetita esse apparet || 9 scholium ad v. 13 edidit Fabricius; ideni ad v. 14 propter aqvam id est iuxta aquam edidit. cf. Non. p. 367, 18 || 11 et verbo usus est pontificali e. q. s.] cf. A. Pernice zum Boem. Sacralrecht Sitzungsber. der Preuss. Akad. d. Wissensch, phtl.-hist. Kl. 1885 p. 1150 || 13 illo] alio Steph. || 14 discendere AB (corr. a) \\ 15 semper ei PH^ 17 tenbbit . . . animi] tenebit pro possidebit. 'compos voti' autem pro laetus animi Vr- sinus II 21 dei A \\ 22 Circenses ludos Fai)r. || populi Romani] pTiAH [ 23 olim . . . fiebant] olim et missus om. B olim xxv. missi exhibebantur V. ceterum cf. L. Friedlaender in Marquardt Boem. Staatsverw. III * p. 494 adnot, 3 || aera- reus B || 24 latione B || 26 appellaretur AH appellatnr V || cnrBUB A {corr, a) COMM. IN VERG. GEORG. III 11-24. 275 olim ' secundmn antiquitatem dtxit, sictit etiam 'ad flumina" enim in litore fluminis circenses agebantur, in altero latere positis gladiis, ut ab utraque parte esaet ignaviae praesens periculum: unde efc circenses dicti sunt, quia eshibebantur in circuitu ensibus positis; licet alii a circumeundo dicant circenses vocari. 5 19. CVNCTA Miui in honorem meum. et hoc dicit: ex aliis agonibus ad me eertatorum multitudo conveniet. per Alpheum autem lovis Olympici agonpm significat: nam Alpheus tluviua eat Elidis, quae civitas iuxta Pisas est, in qua colifcur Olympicus lup- piter. LVCOSQVE MOLOitCHi id est silvam Nemeam, in qua cele- lo brattjr agon in honorem Arehemori. Molorcbus autem pastor fiiit, qui Herculem, venientem ad occidendum Nemeaeum leonem, suscc- pit hospitio. et aliler: Alplietis ftumus Elidis. eos aiitem ludos ac- ci^^mus per Alpfieum, qui Olympiaci dictmitir; per lucos MolorcM eos, qui Neniea, uU Molorchus rex Herculem ad Nemcum leonetn tenden- 15 tem rec^t Itospitio. lisqfens parttdpium insianiis pro praeterito. 20. CEVDO CAEgTV duro, ufc seu crudo fidifc pugnam com- mifctere caestu. 21. TONSAE OLiVAE minutis foliis compositae, ut toasisque ferunt mantelia villis. habiturum se autem coronam tonsileoi so dieit. et alilcr: 'tonsae' composHae, ut Cicero cum saltatrice tonsa. 24. VEL 8CAENA VT VER8TS D. F. apud maiores theatri gradus tantum fuerunt, nam scaeua de lignia ad tempus fiebat: unde ho- dieque consuetudo perman&it, ufc componanfcur pegmata a ludorum 376 1 Olim enim e. q. s ] of. laid. or. XVIII 27, 3 || 11 Molorchaa . . . hoapitio] r. mjthogr. I fi2. cf. II 160 |{ 17 sea] A. V 89 1 19 tonaiBque] georg. IV A. I 702 I 21 Cicero] in Piaonetn 8, 18 3 agebautiir PUa: agebutur A agitabaatur £ F | 4 qui BS] 5 poaitis otn. A II cireumeundo P: circaeundo B circueBdo A circuiendo VH || 7 cer- tatornm multitudo V: certataruin m. A certatar orum m. CaroUr. 1S6 certa- ttira. m. B certatura borum P3 certatarit Oraecomm m. tnilgo. possis tt certatnrorum va. \\ 10 i.vcvnitVB AB {eorr. a) ] ailna nemea B || nemaeam A. cf. Sers. ad Aen. Vlil 296 || 11 honore AB |{ Archemori] marcbeiuori AV homeri B molorcbi u. cuiuBdam pikBtoria futd. Fabr. || 12 uemeikeum A (nemeeum a): netDaflum B neraeum P FZf H 13 hoBpitium, V hospicio PH || eos . . . Nemea sdidit Fabr. ila ut vocantur adiierel [ 11 olim piaci V olim Pjthioi Vrsinvs || dicebantar Vrsinus. qui olim Fjtbici dicefaantur, vel Oljmpici qui quinto quo- que anno celebrabantur Oommdirms | lvuosqve holokchi per Indos Molorchi accipimus eoa, qui Nemei Vrsinua U 16 fortasse qni Nemea. luci autem Molor- chi, ubi e. q. a. 5 rei qui Heroulem Vrsinus || heroule V | 16 usavKsa . . . ptae- terito post dieuntnr (cei dieebantur) cdidit FrwtitM ] 19 tonBiaqne] tunaia d f apteq. H I 20 se ot». P \\ 21 tjinse composite V \\ BnUratrice V |{ eeterum tonsas oompoaitum, ut...tODsa Vrsinus ut Cicero . . . tonaa. TosaA kbt id est 'compo- itita Fabr. l ad v.iS iiEt.vtiKiL deornm templa. ivvat delectat. CAEBoa ivvENooa imroolatos iti aacrificium Fabr. {| 32 BiiHi-ENA P acBNA rdiqui |( 23 schena F scetia reliqui | ad tempua] tatituni B tantum ad temims vuJfjo | liebant B |{ 21 permanait conauetado BFV 1 276 SERVII theatralium editoribus. scaena autem quae fiebat^ aut versilis erat aut ductilis: yersilis tunc erat^ cum subito tota machinis quibusdam convertebatur et aliam picturae faciem ostendebat; ductilis tunc, cum tractis tabulatis hac atque illac species picturae nudabatur in- 5 terior: unde perite utrumque tetigit dicens Wersis discedat fronti- bus % singula singulis complectens sermonibus. quod Varro et Sue- tonius commemorant. 25. PVRPVREA INTEXTI TOLLANT AVLAEA BRITANNI hoc secun- dum historiam est locutus. nam Augustus postquam vicit Britan- 10 niam^ plurimos de captivis, quos adduxerat, donavit ad officia thea- tralia. dedit etiam aulaea, id est velamina^ in quibus depinxerat victorias suas et quemadmodum Britanni^ ab eo donati^ eadem vela portarent, quae re vera portare consueverant: quam rem mira ex- pressit ambiguitate, dicens ^intexti toUant'; nam in velis ipsi erant 16 picti^ qui eadem vela portabant. aulaea autem dicta sunt ab aula Attali regiS; in qua primum inventa sunt vela ingentia^ postquam is populum Romanum scripsit heredem. 26. SOLIDOQVE ELEPHANTO cborc integro, non sectili. 27. GANGARiDVM FACIAM Gangaridae populi sunt inter Indos 20 et Assyrios, habitantes circa Gangen fluvium, unde etiam Ganga- ridae dicti sunt. hos vicit Augustus, unde est inbellem avertis Romanis arcibus Indum. ^Gangaridum' vero pro ^Gan- garidarum' posuit, quia ^hic Gangarida' facit. quod autem ait Vi- ctorisque arma Quirini', non est contr&rium: nam, ut etiam in 25 primo Aeneidis <292)> diximus, Suetonius Tranquillus hoc de Augusto commemorat, quodam tempore tres partes populi, consentiente se- natu, obtulisse ei tria nomina, Quirini, Augusti, Caesaris. ille ne unum eligendo alias offenderet partes, primo Quirinus est dictus, inde Caesar, post in nomine permansit Augasti: unde eum Yergilius 30 omnibus istis appellat nominibus; nam Quirinum Romulum accipere non possumus, quia Gangaridas penitus ignoravit. et aliter: id est Indorum a Gange fluvio. 6 Saetonius] p. 341, 6 Reiffersch. || 15 aulaea . . . heredem] cf. Non. p. 537, ^ 15; Isid. or. XIX 26, 8 | 19 Gangaridae . . . dicti snnt] exscr. Isid. or. IX 2,41|| 25 Snetonius Tranquillus] cf. vit. Aug. 7 et KeiffiBrsch. quaest. Sueton. p. 472 1 schena P scena reliqui | 6 singula] singulas £ P | 8 tollent P J 9 post- quam . . . de om, V | 10 de] ex P y captiuos F [ 1 1 id est velaminaj id uela mimica P uel ami mica Carolir. 1S6 |j 13 portabant F| 16 regis B, om. re- liqui y 17 is] his VH \\ 18 ex ebore Fctbr. H 20 gangem .BF | 21 hos] etiam adil. V II deuicit B V l 22 auertes BH \\ vero om. 5F| 24 etiam om. .B | 25 aeueidos P | 26 tres partes populi consentientes senatii consciente .B | 27 opta- lissent F J numina B y cyrini .B F | 29 post in] postea J? | 31 qaia] qoi H I i, VNDANTEM BELLO quasi non niidas, sed bella portautenj, propter Antonii et Cleopatrae gravissirauni proelium. maqnvm- QVB FLVESTBM pro 'magne', ut torvumque repente clamat. 29. AC NAVALI SVRGENTE8 ABEE COLVMNAS ColumnOS (IJcit, gUOe in honore Attgiisti et Agrippae rostratae conslUutae sunt. Auguatus 5 victor totius Aegypti , quam Caesar pro parte superaverat, multa de navali certaminG sustulit roatra, quibus confiatis quattuor effecit columnaa, quae postea a Domitiano in Capitolio Bunt iocatae, quas hodteque couspicimus: unde ait 'navali surgentes aere columuHs'. nam rostratas Dutlius posuit, victis Poenis navali certamine, e 10 quibus uuam in rostris, alteram ante circum videmus a parte ia- nuarum. 30. NiPHATEN Niphates et fluvius est et mons, ut et Cimini cum monte lacum. per Niphateu autem populos iuxta habitantes accipimus: nam nec lluvius umquam nec mons potest pelli. 16 31. FJDENTKHQVE FVGA PAETHVM tunc enim melius iaculantur sagittas. 32. KAPTA TROPAEA raptim et sine labore quaesita. diveeso autem EX fioSte orientia et occidentia accipimus — unde et ait 'utroque ab litore' — : orientia propter Gangaridarum, occidentis 20 propter Britannorum triumpbum. ei aliter: dicendo^ 'rapta' eelerita- tem victoriae ostendU: 'wtroque' autem 'db Htori, id est Oceani orien- talis et oceide^italis , ut sit de Aegypto (et) Cantahris, vel de India ct Britannia. 34. 8TABVNT ET PARII L. S. S. in templo Caeaaria maiorum 25 eius se statuas dicit esse positurum, quas commendat et a pretioso marmore et ab arte, dicens 'spirantia signa': sic alibi vivoa ducent de marmore vultus item Pariusve lapia circumdatur auro 35. A88ARACI rBOLEs D. A. I. fi. ponam , inquit, eorum atatuBs qui a love uaque ad Assaracum et ab Assaraco uaque ad Augustum 30 originem ducunt. Aasaraeus autem avus Anchisae, pater Capjia 13 et Cimini] A. VU 697 || 27 i 09] A. VI 8 1 undaa sed] undaaaet iid B || 3 vunteu A (corr. a) || id est mB,gne E \\ mafrne] nomen pro adverbio add. Fabr. || repente] ^ro torae, omisso clamat, add. B II 5 in honorem Vrsinua | 9 hodie F| 10 dmlms Carolir. 186: duas iii- litiH V iulins ABFH lalins Caeaar Steph. C. Dnilliua cob. Masvicim H 11 ante wn. PH (add. ft) || a parte BVPt parte AH \\ 14 monte] montem A monteni et VH\\ IG amquam Ciu. Sil6 pabihvh] bene Sdentem add. Fabr. \\ 18 HiPTi TBuPiKAj ET DVO HAPTi MiNVK V \\ TaOPHEi A TEOPEA B TPOPHAK* P TROPEi if ||21 triumphum] tropheum P|| 22 victoriae Vrstnws: victflria V"||38 nt rit] i. e. victoria || et add. Oomiiielinus || 24 hrittania V | 25 l.] lipioib P \\ S6 eiaa] aeria B j ae P, om. reliqni || dicit ae eaee poritnrnm vulgo H 30 ab ione B F II 31 avna] abus V, om. PH || Capyia ego: capjciB CaroUr. 186 capis 278 SERVII fuit. et aliter: ex love et Electra, Atlantis filia, nascitur Dardamis, ex quo Erichthonius, cuiu^ Trous, cuius Assarams, cuius Laomedon et Capys. et Laomedontis Priamus, eim Hector et ceteri; at Capyis Anchises, cuius Aeneas, cuiu^ lulus, a quo Itdia gens stemmate de- 5 scendit ad Caesarem, alii sic: per Assaracum Troianos dicit; nam Assaracus avus Anchisae: Ennius Assaraco natus Capys optimus, isque pium ex se Anchisen generat, ergo ^Assara^d (proles*) lulia familiay (quae) usque ad Augustum pervenit. 36. TROSQVE PARENS Troianorum rex, Ganymedis pater^ a quo 10 Troia nominata est. troiae cynthivs avctor vel Apollinem dicit propter muros: vel Cynthium, regem Troiae, quem in Troicis suis Nero commemorat. et aliter: ^Gynthius^ Apollo a Cyntho Deli monte. et utrum quia oraculo eius condita est Troia, an quia muros ipse aedificavit, dictus Troiae au^ctor? 15 37. INVIDIA iNFELix quae invidentes efficit infelices. dicit autem se talia scripturum vel facturum, ut magnitudine sui mere- antur invidiam: ipsam tamen invidiam nihil esse nocituram timore poenarum. amnem severvm tristem. contra Terentius tristis severitas inest in vultu atque in verbis fides. 20 38. TORTOSQVE ixiONis A. quibus religatus ad rotam est, post- quam inlicitos Junonis petivit amplexus. 39. ET NON EXVPERABILE SAXVM quod contra montem Sisy- phus volvit. et ^non exuperabile' dixit non quod superari non potest, sed quod exuperare non valet summum montis cacumen. 25 40. INTEREA DRYADVM s. s. Q. S. I. doncc laudandi Caesaris tempus adveniat, interim georgica scribo. ^sequamur^ pro ^persequor mur\ ^intactos' autem ait ^saltus', quod ante ipsum nuUus latine carmen georgicum scripsit. 6 Ennius] ann. v. 32 p. 9 Vahl. || 18 Severum tristem] cf. Non. p. 390, 9 Terentius] Andr. V 2, 16 ABV capys PH\\ 1 athlantis V \\ 2 ericthonius V \\ Trous ego, cf. ad Aen, III 108 et V 252: troius V Tros Commelinus || 3 capis V \ capis F|| 4 aeneaF|| 6 capis F II 7 hisque V || assarici V || proles et 8 quae addidi, Assaraci familia usque Vrsinus. ceterum ergo . . . pervenit post ad Caesarem collocanda viden- tur II 9 a quo et troia -4 P || 11 muros] Troiae ab eo conditos add. Fabr. \\ cin- thium A cinthyum H \\ 12 cynthio V \\ 18 terentium P \\ tristes B \\ 19 seueritas V: ueritas reliqui \\ est V \\ in om. APH || atque in verbis fides om. B \\ in verbis fides P; i. u. f. AH in facie V \\ 20 quibus] videlicet Ixion add. Fabr. 1 aligatus Garolir. 186 || 21 conplexus PH || .23 et om. B || non P: om. reliqui \\ exuperabile V exsuperabile AB superabile PH\\ 24: exuperare BP: exsupe- rare reliqui || 26 adueniet fi" || 2^ad v.41 havd mollia ivssa non levia, sed quae felicitatem habere possint aut debeant. et subaudi 'sequamur' a praecedente versu, id est prosequamur edidit Fabr. cf. Non. p. 347, 1 COMM. IN VBRG. GEOEG. m 36-49, 279 i. TE 8INE NiL ALTVM MEN8 INCnOdT ac si (liceret: non meo ingeDio, sed tuo fretaa imperio ad lioc carineti accessi. 43. VOCAT ISGENTI c. C. hortantur nos ad scribendum illi montes, qui animalibua sunt referti. Githaeron autem para Pan]a8i. Cilhacron mons Boeoliae, Toygetus mons Laconicae, Epidaurus civitas b Peloponnetisium , Asctepio sacrata, 44. TAYGETIQVE CANES Lacones: nam Taygeta civitaa est La- conicae. et hoc ideo, quia dieturus est <^404> nec tibi cura ca- num fuerit postrema. epidavrvs Epiri civitas equis nobilis. 45. vox ingeminata bbmvgit duplicata per echo: alibi non lo cauimua surdis, respondent omnia ailyae. 46. Mox TAMEN id est postquam georgica acripsero. et 'ar- dentis pugnaB' legendum est: nam raale quidam 'ardentia Caesaris' accipiunt, ut 'is' communis sit ayllaba. et aliter: {'ardentis aceingar dicere pugnas') hic distingue, ut Aeneida signijicasse videaliir, quia 15 una Actiaca pugna Octaviani Caesaris fuit. 48. TiTHONl PBIMA QVOT A. A. 0. c. id est tua facta tot annia celebrabuntur, quot anni sunt a te ugqne ad muadi principium. et modo Tithonum pro Sole posuit, id eat pro Titane: nam Tithonus frater Laomedontis tuit, quem proeliantem Aurora dilesit et rapuit^ 20 a quo uaque ad Caesarem non valde multum tempus eat. et aliler: ab infinito infinitum, guia Tithoni origo nm, potest compreltendi. et satia in Caesarem hlande. 49. 8EV QViS OLTMPIACAE MIEATVS P. P. dicturus est de ar- mentis et gregibus. armenta autem sunt equorum et boum, quod 25 haec animalia apta sunt armis, ut scutis boum coria, equi proelio; greges vero capeUarum et ovium sunt: ipae paulo post <|286> hoc satis armentis: superat pars altera curae, lanigeros agi- tare greges hirtusque capelLaa. baec tamen, armenta et gre- ges, sciendum qaia plerumque confundit auctoritas. Olyupiacae 3U fl Epiri . . . nobilis^J of. Lnct. Plac. ad Stat. Theb. IV 128 || 10 alibi] buc. X 8 II 25 armeDta . . . ovinm sunt] exscr. lEid. or. XII 1, 8 | 30 Uljmpiacae . . . ccrtamiuis] cf, Non. p. 847, 32 1 NIHIL PB I INCOBiT P II 3 VOOAT INaBNTI C. C.] BV-P. « PiiloponneBi KrsiMWS || 7 Laconea] i. e. laconici V H laconi H \\ 13 conacripsero rulgo | et . . . eat] ahdeni^b accinqab dicebk pvqna (gic) ar- deutea pugnaa legendnm eet V\\ IS ardentea B || 14 ut ial utriB P at hia F|| 'ardentiB . , . pQgnaa' addidiji 15 Aeneida ego: aeneadaa V" ]| IB iittica V, curr. Krsmit» II 21 UBqoi) a qiio H\\ non multum tempua ualde est jl |[ 32 an ab in- finito, in inSaitiim? poisis et iuflQitum secludere | tytbouiB F|| S6 ut P: et A SH om, V II scitiB P II corie qui A coria qui B \\ 27 capraruni H ct Isidorus^ 29 haec tniiieii . . . auctoritas] aciencliitn uero quia haec plerumque confundit auctoritiis V U haec] hoc A \\ armeuta] Bcilicet add. Fobr. 280 SERVII MIRATVS PRAEMIA P. studiosus curulis certaminis , quod geritur apud Pisas in honorem lovis Olympici. 51. PRAECIPVE MATRVM magis matrum, per quod ostenditur, etiam patrum corpora esse requirenda. torvae forma bovis 5 paulo post <[58> et faciem tauro propior, id est tauro similis. *et aliter: Hurpe' autem ^caput^ amplum atque magnum ac per hoc terribile,* ^torvae' terribilis. 52. TVRPE CAPVT magnum, ut <(IV 394> turpes pascit sub gurgite phocas. plvrima cervix longa, ut cum se 10 nux plurima silvis induet in florem. 53. CRVRVM TENVS usque ad crura. et modo ^tenus' adverbium est: nam si esset praepositio, ablativo cohaereret. palearia autem sunt pelles dependentes ex gutture. et aliter: unde et paleae, quas collum amplectuntur. et ea pars anuli, quae gemmam cohihet, 15 propter similitudinem palea dicitur: Cicero de officiis tertio <9, 38> cum paleam eius anuli ad palmam converterety a nullo vide- batur. hic autem ^crurum tenus' genetivo suo apposuit, alibi ablativo, ut pube tenus, Modestus ^tenus^ pro ^fine^ accipit, ut Sallustiu^ fine inguinum ingrediuntur mare. 20 ^. ET CAMVRIS H. S. C. A. ^camuris' id est curvis, unde et camerae appellantur. praecipit autem aures et magnas et hirsutas esse debere. et aliter: camuri boves sunty qui conversa introrsus comu>a habent; quibus contrarii patuli, qui comtia diversa habent: laevi, quorum comua terram spectant; his contrarii liciniy qui comua 25 sursum versum reflexa habent. 8 Tnrpe magnam] cf. Non. p. 41 1, 12 || 12 Palearia . . . ex gutturel cf. Isid. or. Xn 1, 30 y 18 pube tenus] A. III 427 || 'tenus' pro 'fine'] cf. Non. p. 377, 26 II Sallustius] hist. III 77 Dietscb , 94 Kritz. cf. Arus. Mess. p. 475, 5 E. II 20 camuris . . . appellantur] cf. Non. p. 30, 8. Macrob. Sat. YI 4, 23. Isid. or. Xn 1 , 36 et XV 8, 5 1 p.] qni add. V \\ currili certamine F || 2 pisas] ipsas PH ^ honore V \\ olimpiaci -B || 4 requirenda] Longo lateri dictio fidem excedens add, man, saec. XI in H: quae ad v. 54 pertinent \\ toevae . . . bovis] matkvm leoat optimat orue F II 6 et om. B V || speciem F || propior] similem proprior B || 6 et aliter . . . terribile post magnum hah. F || 7 'torvae' terribilis om. V \\ 9 cum se om. B, cum om. V \\ se nux] senus F || 10 induet in florem om. B \\ induet] inducet P induit A VH || 12 ablativo] cas add. B |j palkabia autem sunt] Palearia p. pa- learia sunt autem F || 13 gbvbvm tenvs hic autem . . . mare. paleakia unde et paleae . . . a nullo videbatur Vrsinus || 16 paleam F et Ciceronis Bernensis 104 palam reliqui Ciceronis libri \\ conuerterat Cicero || 17 genitiuo F || suo] an ca- Bui? II 18 salustius F || ad v. b^sq. nvllvs latebi modvs id est habet latus grande et longum. et non dicit illum habere modum, ut ostendat, quo maior fuerit, eo bovem maiorem. omnia maona omnia eius membra magna sint. peb ^tiam subaudi ^sit magnus' edidit Fabr. \\ 20 cvmebib A camtbis Ba camibis PU II cameris A camures B camiris PH camyris a \\ 21 appellatae sunt A 22 camuri . . . sursum yersus reflexa habent edidit FaJ)r, 1 25 susum F ut munera m 'aibis maadis'. an potim absolutc 'albo' dixit, proinde ac si diceret albitatem, ut est Ulud sparsis etiam nnnc pellibns albo. 58. FACIEM TAVRO PEOPIOR iinaginem, aimilitudinem totam, 5 60. LVCiNAM ivsTOSqvE i'ATl HVMENABOS liysteroproteroii : ante enim eat HyraenaeuHj post Lucina consequitur. et aliter: Lu- cina dicta Jmo co guod Incem nascenlibus praestare dicabtr: sic Te- rcntins luno Lucina fer opem, serva me oiseero. itera hystero- proteron est 'desiuit ante deceni, poat quattuor incipit annos': ante 1 enim incipitj sic desinit. 62. CETERA aetas scilicet, quae eat vel ante quartum vel post decimum annura. et bene oetendit, per haec tempora posse qiiidem armentis, sed inutilem proveiiire feturani. 63. SVPERAT GRECiBVS D. L. \. dum suppetit. et dicit iuve- l nali aetate eas debere concurabere, quia cito deficiunt, et quia tem- pora meliora depereunt. 64. PECVAHIA ab eo, quod est 'peeuare', venit: nam pecua, ut ait in Pompeiana (6, 15> Cicero, ab eo, quod est 'pecu', venit, ut 'geuu genua'. et alUer: 'peataria' }ion loca, scd ipsa pecora dixit, 2 nt alHti idem usurpavit 'aesliva' pro pecor^ms, qttae in aestivis agunt <471> nec singula morbi corpora corripiunt, sed tota aestiva repcnte. 65. SVFFICE PROLEM subministra: iinde etiara saffectos con- Bules dicimus. 3 66. MlSERis M0RTALIBV8 AEVI PRIUA FVGIT ista seutentia non Bolum ad animalia pertinet, sed generaliter ad omnia. 67. SVBEVNT MORBi T, Q. 8. naturalem ordinem tenuit, dicens advenire morbura, aenectutem, mortem. 68. INCLBMENTIA iuexorabilitas et duritia. ^ 70. 8EUFER ENiM REFiCB vacat 'euim'- sane dieit ante sub- veniendum ease, ut antequam pereant, reparentur armenta. 71. 8VB0LBU ARHBNTO SOBTIRE submiuistra, eubstitue. et est 2 mnnera] A. VII SQl || 4 Bpareia] buc. II 41 H S Terentiue] Aadr. I 1,16 1 Sgiira eet vulgo \\ 2 inanullB et albo addidi | 3 albo ego: albi V U per- inde Vrsinws || 4 fnrtasse 'albitate' || fi aimilitndinem om. B | 6 hjBteroo prote- ron est milgo || T est hymenaeiis . . , ante enim om. A || 14 futuram A || 15 i.] ivvKSTAfl BViie defioinnt et quia fditUt Vrsinus not. ad Serv. p, 290 | 1 7 de- pereant F |1 19 nt ait . . . g-enna] a pec. nenit nt cieero dicit ut genu ^cnua B || pecn] pecnare P ao ut] euni Curdlir. 7f<6 H pecuarico V || 29 iuorboB, post aenectntem, ad vltimum mortem Fabr, || 30 (luricia -d H 31 antc eubueniendum B V: anta uemeDdnm A PH 282 * SERVII hoc verbum iudiciorum: nam subsortiti dicuntur iudices^ qui occu- patorum funguntur officio. et aliter: quasi subsortire et suhice, an potius ^sortir^ pro ^elige et iunge', ut uxorem sortiri dicimus. 72. IDEM DiLECTVS EQVINO ut habeat matres optimas. m 5 SPEM STATVES S. G. id est quos vis admissarios fieri. notanda sane exquisita varietas; nam in bubus matres ante descripsit, in equis admissarios ante commemorat. 74. A TENERIS IMPENDE L, deCSt Vw e0S\ 76. ' ALTivs INGREDITVR • cum exultatioue quadam incedit. 10 MOLLIA CRVRA REPONIT Ennius de gruibus perque fabam repunt et mollia crura reponunt. 77. PRIMVS ET IRE viAM matris praeire vestigia. 78. IGNOTO PONTi per quem numquam transierat. 80. ARGVTVM breve. 15 81. LvxvRiATQVE TORis ANiMOSVM PECTVS ^animosum^ nodo- sum et eminens pulpis. 82. SPADICES quos phoeniciatos vocant pressos, myrteos. GLAVCi autem sunt felineis oculis, id est quodam splendore per- fusis. COLOR DETERRIMVS ALBIS atqui alibi ait qui candore 2onives anteirent e. a. sed aliud est candidum esse^ id est qua- dam nitetiti luce perfusum; aliud album^ quod pallori constat esse vicinum. *gilvus' autem est melinus color. multi ita legunt ^albis 8 A teneris . . . in eosl cf. Macrob. Sat. VI 6, 11 || 10 Ennius] ann. v. 645 p. 79 Vahl. II 14 Argutum breve] cf. Non. p. 239, 17 jj 17 Spadices . . . est meli- nu8 color] exscr. Isid. or. XII 1, 49 sqq. || 19 alibi] A. XII 84 || 20 sed aliud est . . . vicinum] exscr. Isid. diff. verb. 35 1 iudicum V || subsortiri B sortiti H B 3 sortite V \\ 4 habeant BV\\b STATvis B II amissarios A ademissarios B admisarios P || 6 bobus ^ D "^ emis- sarios A (amissarios a) admisarios P \\ ante] omnia supr. vers. add. a\ad v. 74 sq. PBAEciPvvM maximura. a teneris ex quo primum oriuntur et teneri sunt. im- PENDE LABOKEM scilicct ut ab ipsa primum aetate eligas. continvo in primor- dio, ut ambulare incipit pecobis oenebosi pvllvs id est qui ex optimo genere descendit edidit Fahr. | 9 exultatione BVa: insnltatione APH i 10 gruibus CaroUr. 186 B VPH: greibus A gregibus a, fortasse recte. didt additur vulgo II perque fabam repant P: perque fabare ponunt (omissis repunt et mol- lia crura) Carolir. 186 famam rapuit A fabam repunt V per quam fabam repunt Jff, perqne fabam repunt et om. B. an perque herbam repunt? || 11 et mollia crura reponunt om. H || cru P (crura p) \\ 13 ponto PHa jj quem] q ^ || transieratj committebe credere se et ingredi. et bis idem dixit: nam 'fluvios tentare minaces' hoc est 'ignoto sese committere ponti'. nbc vanos horbet stbbpitvs id est non facile pavescit, scilicet strepitus. abdva cebvix alta add. Fahr. \\ 15 nodosum] torosum Fahr., receperwnt Masvidus et Burtnannus | 17 foeniciatos AH femciatos P faeniciatos V foenicatos B || dicunt B || professos B praessos H \\ myrteos] ipsi sunt badii add. Fdhr. \\ 18 faelineis A felina eis B fellineis V || speldore A (corr. a) ( 19 atqui] ait q 5 qui fl" || ait om. B H 21 pallori] aurorae Isidorus diff. 36 || 22 miluinus B jj multi autem vuHgo || albi giluo V COMM. IN VERG. GEORQ. III 73- 283 et gilvo', ut aon album vel gilvuiu, sed alboyilviiiii vituperet. quod falsMtn esi. quod si singuli colores vituperandi aunt, quanto inagis mixtus uterque, id est albogilvus? et atiter: jst giifo spadix pkoe- nicitts esi, qiutles sunt frttctus paltitantm, neque salis diluti coloris, negttc nitnium pressi. 'glauats' autetn caeruleus est color, id est sttb- 6 ffiridis albo miictus et quasi ctarior. nam ille sine duhio displicet, qui ex albo et gilvo cotistat, ut sit unutn 'albis et gilvo': alioqui repugnant Uli qui candore nives anteirent, cursibus auras et bigis it TurnHs it% albis. 84. TREMIT ARTVS figurftte pro 'artubus tremit'. i 85. VOLVIT SVB NAHlBVS IGNEH flatu indicat magnammitaj:em 87. DVFLEX SFiNA aut re vera duplex, aut lata, ut duplicem gemmis auroque coronam, item <|I 1?2)> et duplici aptautar dentalia dorso. 15 89. AMVCLAEI DOMITVS F0LLVCI8 nABENIS CYLLARVS atqui Caator equorum domitor fait. aed fratrem pro fratre posuit poetica licentia, ut quas illi Philomela dapes pro 'Progne', item re- vocato a sanguine Teucri pro 'Dardani': aut certe ideo Pollu- cem pro Caatore poauit, quia ambo licenter et Pollucea et Castores 20 vDcantur; nam et ludi et templura et stellae Gastorum nominantur. et aliter: Amyclae civitas Lamiicae. Xatithwm atdem (didt) et Cyl- larum equos, gitos Neptutius hmoni dono dedit, illa Castori et PoUuci, ut poetae graecuti fabulantur. 91. MARTIS EQVI BIIVGE8 JetfiOq et 06^Oq. CVBRVS ACHIL- 25 LI8 dixit pro equis. hi svnt Baltarchus et Xanthus, 93. CONIVGIS ADVENTv PEBNlx SATVBNvs dum cum amata Philyra Saturnus coiret, Ops eius uxor advenit. cuius praesentiam 3 spadix . . . presai] cf. Oell. II 26, 3 || ^ ^"giO ^' ^^ '^^ I ^'^ -iapli- cem] A. I 656 [ 16 atqui Castor e. q. a.j cf. Liict. Prac. ad Stat. Thek IV 213; VI 328 I 18 quas illi] buo. VI 79 {| revocato] A. I 236 || 27 dam cum amata. . . dimidia equna] Qxscr. mTthogr. I 103; II 62 1 ut] et J. II 2 tanto £ if ( 3 aluDgiluuB V || et gilvo Bpadis phoE scripsi: et gilnoa padi et feniciua est V et gileufl badiuB eet. ut foeniceuB ami. Burmannua \\ 5 ceruleua V \\ 6 clarua Vrainus \\ 1 'albia et gilvo' ego: alb et giluo V albo et gilvo Vrsinw | aliqui V, correxit Vrsinm \\ 8 anteiret V. eeferunt Ubri ordinem sic inmvtavit Vrsinus, vt glauciia autem . . . iu albia ante iUa guaii sunt et oilvo Bpadix . . . preaai collocarel \\ 16 dorao] ligno BV ^ Iti A1IIC1.KIS ,4PJJ [ ABKBW aiu.ABVB F | utqui ,1 B; ftut quia PH, om. V (at siyir. ueix V) II IB eiomella PH|| 19 dardanii P dardano r|| 21 castoriae S casto- res V II 22 amicle V \\ laconice V LHConiae Vrsinus \\ dioit add. Vrsinvs [ cil- lanim F | 33 dono om. Vrsinus || 35 dimoa et foboa libri, nisi guod febos P, phoboE V i 26 equi Pll \\ baliarchQB libri, nisi qttod baliarcun A. Baliua Fabr. cf. Bom. II. XVI 149 II lantna .1 chHnlhua B smicthus F|| 37 dum om. A || 28 fylira A filira BPU lyljra V || Opa eiuB] obuiia B || Ups] pia F opia v || prae- 284 SERVII veritus, se in equum convertit, qualem potuit numen imitari. ex- inde natus est Chiron, dimidia parte homo, dimidia equus. sane ^Ops' cum de uxore Saturni dicimus, *0' corripitur, ut ^Ops Opis'; cum vero de nympha dicimus ^Opis', longa est *0', ut Opis ad 6 aetherium pinnis aufertur Olympum. ^pernix' autem ad equum refertur; nam Saturni stella tardissima est. et aliter: Saturnm cum Fhilyram, Oceani filiam, in Thessalia adamasset et cum ea coiret, ad- ventante uxore se in equum, illam in equam convertit^ atque ita uter- que opprobrium effugerunt hinc natus est Chiron centaurus. quidam 10 Philyram in florem conversam dicunt vel in arborem, unde liber phi- lyrinus dicitury quo coronae illigantur. ^pemix^ autem ad equum re- fertur; nam tardissimus est Satumus, 94. PELION moritem Thessaliae, in quo Chiron habitavii 95. iiVNC QVOQVE licet bonum et tot signis probatum. morbo 16 GRAVIS AVT I. s. A. duo sunt, quibus minuuntur corporis vires, se- nectus et morbus: unde mire utrumque conplexus est. 96. ABDE DOMO in domo; nam si adverbialiter vellet loqui, *domi' diceret: tale est illud in quarto <36> non Libyae, non Tyro. NEC TVRPi ignosce senectae Cicero in maiore Catone 20 et laudat et vituperat senectutem. unde dupliciter hunc locum in- tellegimus: aut ^nec ignosce turpi senectae', aut ^non turpi senectae ignosce', id est abde et ignosce senectae, quae turpis non est, quia per naturam venit. 98. AD PROELIA ad coittm: alibi nocturnaque bella. et 26 aliter: bene ^si quando\ quia senex, (id est) raro. et ^prodia^ pro coitu dixit 100. ANIMOS AEVVMQVE NOTABis PRAECiPVE ante omnia aeta- tem et magnauimitatem requires, post cetera, id est parentes et studium. 30 101. iiiNc JUAS jRTES ^artcs^ hic virtutes. et^prolem parentum* nave posuit: est enim proprie liberorum, ut geminam partu dabit Ilia prolem. 4 Opis] A. XI 867. cf. Serv. ad XI 532 g 24 alibi] A. XI 736 | 31 gemi- nam] A. I 274 sentia F | 1 patoit V | nomen AB \ ^ equus] equi B. atque ita uterque op- probrium effugerunt atW. Fahr. | 3 Ops] opis et hic ct infra Vil fillarum V | 8 86 in eqno, illam in equa V, corr. Vrsinus | 10 filaram F| nlerinus F| 11 coroue F | 13 mons F | 19 tyrod A tyron F cyron fl^ [ in catonem B in catoue maiore F | 21 nec i. turpi senectute Hlad v. 97 fbioidvs iam per sene- ctut^m: adbuc quidem vult concumbere, sed impeditur defectu virium. fry- 8TRA quantum clamore iuvatur Eteus sonipes. B 104. EFFvsi CAKCERE cvRRVS uBurpative pro curceribus, qui ab arcendo dicti sunt: naui carcer est custodia noiiorum. 105. IVVENVM aurigaruna, vel apectantium. HAVETT ferit, ut latus haurit apertum, 106. VBRBERE TORTO frequenti scilicet iteratione. li) 107. FERViDVS AXis alibi frenaque fervonlenqmi ratai^: nam tam rotae, quam anis cursu calescunt, 113. PRIMV8 EK1CHTHONIV8 CVRWV8 ET QVATTVOR A. I. E. Vul- canus impetrato a love Minervae coniugio, ilta reluctante, effoctum libidinis proiecit in terram. inde uatus est puer draconteia pedibua, lli qui appellatus est Erichthonius, quasi de terra ot lite procreatu8: nam iQig est lis, x^^ terra. hic ad tegendam pedum fooditatem iunetis equis usus eBt curru, quo tegeret sui corporis turpitudiuem. et aliter: Varro in Ubro, qtii Admirabilium inscribitur, JirichDionitm ait primjim gttaiHtor iunxisse eqtios huiis, qui Panathenaca ajipcUantitr. 30 de hoc Erichthonio alibi satis dictim. qui angninis pcdibus fuissc me- moratur. 114. RAiMDvs velox. viCTOR propositi flui eifector. 115. FRENA PELETHRONIl LAl'ITHAE G. D. 1'eluthronium Oppi- dum est Thessaliae, ubi primum domaudorum equorum r^pertus est Hb UBUS. nam cum quidam Thessalus rex, bubus uestro exagitatiif, satellites auos ad eos revocandou ire inssisset illique curnu non suf- ficereut, ascenderunt equos et eorum vetocitate boves secuti, eot 6 ntmrpative . . . noiionim] cf, laid. or. V 27. 13 | 8 Haurit f«rit...aper- tom] exscT. Isid. or. XVIII 33. cf. Non. p. 319 , 33 «qri- | 9 latuNj A. X HI3 | II alibi] A. XI 196 | 13 VoIcbjiu» .. . turpitudiDemJ eiicr. mjttjogr. I 1211, II 37. cf. hid. or. XVUI 34, 2 1 18 et alit«r e, <]. s.] cf, lnid, or. XVIll 84, 1 1 Si Pelethronium . . . crederentur] eucT. mjlbogr. 1 168; lU 4,7 3 probare moveri A V: probari BPH probare Carolir. IHC \ fl e«t] et F I A Uuta B VFH \ b qDa,ntui H | onipei libri | 6 oinrpative] abriaive B 1 quia acoberceiido F | II fr>:nosqiie T* | 13 KUonionvii A V xiii(.-iiuiiti // | 14 coDingium V \ 10 qiiMi de ierra et limo (t. Ute Utpr. vert, b) proregittia 4 t^eadam] ceUiulam mythogr. 1 1 19 d« boc V»rTO ia Ubro , , . apMllutar dU Fahr. I Mir»L>ititim Fabr. \ «rictfaonium V | 80 ait «m. Fahr. I V \ panatbeDea V panatbenAio Vabr. 1 21 erictbonio V \ mwiiiini V {eorr. *) I t4 peletfarounm B \ 25 doasiuloram / domagilo U \ M Mm» B | oeatroj laiiK» UbanDi mipr. rers. b | ST illi qai if | 38 et «onunj banm V J 286 SERVn stimulis ad tecta revocarunt. sed hi visi, aut cum irent velociter, aut cum eorum equi circa flumen Peneon potarent capitibus incli- natis, locum fabulae dederunt, ut Centauri esse crederentur, qui dicti sunt Centauri anb xov Tcsvtav toifg tav^ovg. alii dicunt Cen- 5 taurorum fabulam esse confietam ad exprimendam humanae vitae velocitatem, quia equum constat esse velocissimum. bene autem *Pelethronii' addidit, quia sunt et alii Lapithae. et aliter: Pelethro- nios Lapithas ideo appellavit^ quia sunt Thessali. Pelethronium an- trum estj uhi Achillem Chirmi erudivit alii Pelethronium regem La- 10 pitharum volunt gfrosqve dedere pro ^docuere*: aliter enim ^frena dedere' et aliter ^gtfros\ et est syllepsis, cum aliquid assumitur, quod dictum supra non est 116. EQViTEM equum: pro equo rectorem posuit. et aliter: hic ^equitem^ sine dubio equum dicit, maocime cum inferat Hnstdtare soW: 15 Ennius anndlium septimo denique vi magna quadrupes eques at- que elephanti proiciunt sese. et svb armis id est insidente armato. 117. GRESSVS GLOMERABE ut cum discipliua incedat. 118. DVRvs VTERQVE LABOR ct sub iugum mittere, et sub femur, 120. QVAMvis SAEPE PVGA V. I, E. H. ordo est: quamvis sit 20 saepe victor, quamvis nobili genere procreatus, tamen a magistris X aetas est magnanimitasque requirenda: quae si non fuerint, illa nihil prosunt. 121. ET PATRiAM EPiRVM REFERAT * non cuim potcst unu^ cquns duas patrias habere. et Weferat\ sicut ibi (III 39 7> positum et salis 25 occultum referunt in lacte saporem et qui te' tamen ore referret 122. NEPTVNIQVE I. D. o. G. ab equo Neptuni, qui natus est tridentis percussione. et aliter: Neptunus etiam parens quorundam 1 aut cam . . . crederentar] cf. comm. Luc. III 198 || 13 hic equitem . . . proiciunt Bese] cf. Gell. XVIII 5; Macrob. Sat. VI 9, Saqq.; Non. p. 106,28 et 295, 19 U 15 Ennius annalium septimo] IX v. 237 p. 37 VahL || 25 qui te] A. IV 329 II 28 Neptunus . . . habuit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 42; VI 301 et 338 1 sed . . . aut] sed diuisi autem F || 2 peleon V || putarent V 4 aho totc KENTAYPOYC B AnO TOY KONTAN TOYPOYC V \\ tOVg] TOIC P-ff || TAYPOC -4. || 8 the- sali F|| 9 cyron F| 11 aillempsis F || #6 id est equum B \\ pro equo BPVi pro quo AH pro cuo Carolir. 186 nam pro equo Fdbr. jj 16 septimu F septi- mum V II 16 insidente ego: insident F | 18 schol. ad v. 118 edidit Fabr. || abqvvs VTBRQVE LABOB durus uterquc labor Vrsinus \\ et sub femur] et subvertere fre- num Fabr. et sub frenum coni. Peerlkamp Mnemos. X p. 240 || 20 a om. H H 21 fuerit J^jB^II nil^jB^II 23 ad v. 121 et patbiam epibvm befeeat quia in Epiro sunt equae optimae, quibus exercetur curule certamen lovis Olympici edidit Fabr. \\po8t beferat BrofMusium secutus lacunam indicavi. interciderunt for- tasse fobtisqvb mycenas 'que' pro 'vel' posuit cf. schol. Dan. ad Aen. IV 143, Serv. ad Aen. II 37 J 25 referat F D tantum Vrsinus || 26 refert V | 27 o.] id COMM. IN VERG. GEOBG. HI llS-130. 287 eqttorum fertur, ut Pegasi ex Medusa et Artonis ex Cerere, euius f odorinium Adraslus Jtahuit. 123. His ANIMADVKKSIS monbus ct iietate deprehensia. IN- STANT SVB TEMi'vs coeutidi scilic(?t, quo eis cura maior adhibetur. 124. DENSO 1'iNOVi non laxo, quod quibusdam potionibus per 6 fraudem agasonea facere consuerunt: unde ait 'deoso', id est viribna pleno. saue 'pingue' geueris est neutn: et ita in omnibiis idoneis invenitur; nam nec 'pinguedo' nec 'pinguetudo' latinum eat et ali- ter: {'pingue') ahsolute posuit, iit est illvd Lucretianum <[I 257> hic pecudes fessae pingui. 10 125. QVEM. LBOERB DVCEM ET PECOBl DtXERE MAniTrM 'dix&re maritum' pro 'desiffnavmint': Cicero de re publica sic dictatore L. Quinctio dicto; sed et Horatitis quem Venus arbitrum dieet hi- bendi pro 'designdbit'. 126. PVBENTE8QVE SECANT H. adultaa, maturiorea, quibus ro- ib bur adquiritur. 127. BLANDO LABORi periphrasis coitua. et aliter: mire hlan- dum laborem coittm dixit, quod sit ciim voluplate. 128. lEiVNiA infirmitatem venientem ex inedia. ct aliter: 'ie- iunia' pro macie. 90 ■ 129. * IPSA JVTEM MACIE TENVAtlT ARMESTA ut <|131) fonteS- que negant et frondibus arcent.* 130. lAM NOTA V0LVPTA8 SOLLICITAT dicendo 'nota' per trana- itum tetigit rem ab aliia diligenter expressam; uam equae pullae cum primura coeunt, si macrae sunt, et debilitantur et debiles 25 creant, post primum autem partum tenues esse debent. et aliter: "primos concubitus' anni redeuntis acdpiendum: alioquin contraritm vid^tar gitod infert 'iam rtota voluptas'. ergo 'primos' poetice pro 'pnmMm'. q\iidam notam voluptatem non coitum, sed tlesiderium accipi vohmt. .10 12 Cicero de re publica] p. 812, 23 Halm, | 13 Horatius] cam. II 7, 3 est si ait procreatuB add. Fabr. || S odorininm] semiaium Vrsinus. fmiasse cniua moderameD unua AdraKtuB habuit. cf. Stat. Tkeb. VI 279 sqq. Q 3 et om. Pi itjflTAT V\\i adbiberetur H adhibeatur vulgo \\ 6 ma^aiiODeB A agaaionea B agnaxones H \\ denso] deoEO pingui vulgo \\ 8 picguitudo BV \\ 9 pingue addidi i| hinc Lwretius || 11 schol. ad v. 126 edidit Fabr. D 12 deaiguavere Frsi- nws 9 Cicero Ae re publica. aic de accuaatore lege qninta dicta id eat deaignata Fabr. II 13 quintio V || dicta V, corr. VrsiMts || aed ant. Fabr. \\ oratiue V \\ dicet V i niuendi V | 14 deBignat V, eoTrexi || 18 labora V || 19 venientem om. A \ 21 SfAoIiunt ad D. 129 post libidinia plena (v. 137) hah. V || 21 aeque AH\\ pnelle H puellae a \ 26 aunt AP: sint B Vll [ 27 contrarium ego: oontrario F contraritiB Vrsinvs || S!8 quod tgo: cum V 288 SEEVn 131. PR0NDE8QVE NEGANT E. F. A. coiitra illud <126> floren- tesque secant herbas fluviosque ministrant. 133. cvM gAaviter tvnsis gemit area prvgibvs hoc est die medio. hoc autem ad exprimendum diei tempus est positum, non 5 quod equae aestatis tempore coeant. et aliter: ^tasis^ quae tundun- tur: non enim cum tusae sunt, sed cum tunduntur, (gemit area.) nec ^graviter tusis% (sed) ^graviter gemit\ et ^tusis* sine *n' littera legendum. 135. NiMio NE Lvxv nimio pingui. et bene rem turpem aperte a Lucretio tractatam vitayit translationibuS; quas omnes ab agricul- 10 tura traxit, ut Huxu' propter luxuriam segetum. 136. GENITALI ARVO pro muliebri foUiculo, qHem vulvam vo- cant, ut etiam Plinius docet: nam ante folliculus dicebatur. SVL- COS OBLIMET claudat meatus. et hoc similiter per translationem dixit: nam legimus supra <^I 116)> et obducto late tenet omnia 16 limo. et aliter: Lucretius ne oblimet pro ^obturet' et ^cMudat\ alibi ^oblimef terat^ perdat: Horatius rem patris oblimare malum est ubicumque. 137. siTiENS VENEREM quarc ^sitiens^? solvit quaestionem * alii dictum volunt ^sitiens* libidinis plena. 20 138. RVRsrs cvRA PATRVM CADERE ^rursus^ hic pro ^cowtra^ stgnificat. 139. EXACTIS GRAVIDAE CVM MENSIBVS ERRANT vicinis partui: tunc enim diligentius tractandae sunt, ne abigant. 140. NON iLLAS GRAviBvs ^gravihus* aut epitheton est plaustrorum, 25 aut ^gravibus^ onustis dixit. sed poetice ^plaustris iuga ducere^ non ^iugis plaustra\ 9 a Lucretio] cf. IV 1192 sqq. || 15 Lncretins] cf. LachmanDi comment. in Lncr. VI 840 p. 399 ] 16 Horatins] sat. I 2, 62 j| 20 Rnrsns pro 'contra'] cf . Non. p. 884, 29 ; Donat ad Ter. Eun. IV 4, 46 2 ministrant] FOMTiBys arcent id est a potu etiam prohibent. cvBsy qya- TivNT currere faciunt. solk fatigant calore facinnt laborare cM, Fabr, || 5 quod] quo B || aequae A aeque K || 6 gemit area addidi || nec ego: ne F|| 7 sed addidi || gemat Vrainus 9 tractatn P (tractatam p) || 10 nt JB VM, om. APH ) luxnm PH\\ luxnriem AB V \\ 11 quem] scilicet add, Steph, H 12 docet AP: docuit H dicit B VM || 15 limo] interivsqvb bbcondat id est intra na- tnralia secreta et loca, quibns foetns clauditur. bvbsvs non pro 'iterum', sed ^contra' ponitnr add. Fahr, \ Lucretins] hatid scio an Vergiliani interpretis no- men lateat, || 16 alibi] fortasse alii || terat perdat Barthius advers. XXV 20: temperet V, cf, Porphyrionis et Acronis ad Horatii versum scholia 1 oratins F II 18 solvit qnaestionem] cf, Wagner comment. de lunio Ihilargyro p. II pag. 4: quem secutus lacunam indicavi. pro solvit quaestionem, quod od 0.148 redit, fortasse solvitnr quaestio: nam scrihendum et supplendum snpra dixit ^fontesque negant'. cf, Vatic. ad v. 129 scholium \ 19 plena Wagner l, l.: plenae F| 23 ne abigant] i. e. ne aborsnm faciant supr. vers. m. foetns add. Masvicius | 25 sed] et malim COMM. IN VERG. GEORG. III 131-148. 289 141. SALTV SVPERARE VIAM SIT PASSVS quod solet fieri, cum pascunt pedibus inpeditis. 142. CARPERE PRATA FVGA FLVvios iNNARE R. hoc dicit: innatmt fluvios, sed nm rapaces: nam infra ait ^saltibus in vacnis pascant et plena secundum flumina\ 5 143. VACVis magnis. plena flvmina ne inclinentur ad potum. et aliter hic ^saltilms\ aliter supra <141)> nec saltu supe- rare viam sit passus. ^vacuis^ autem ^saltibus^ sine maritis dixit 145. SAXEA PROCVBET V. novc ^saxca umbra* quae saxis fiat. et ^procuhet' protendatur. 10 146. EST LVCOS SILARI CIRCA ILICIBVSQVE VIRENTEM PLVRI- MVS ALBVRNVM VOLITANS ordo talis est: circa lucos Silari, fluminis Lucaniae, et Alburnum, eiusdem montem, est plurimus volitans: ac si diceret, est multa musca. ^volitans' autem modo nomen est, non participium. et aliter: ordo ^est plurimus volitans circa lucos Silari 15 Alburnumque virentem ilicibus\ ^volitans* absolute. Silarus et Alburnus in Lucania sunt montes. Nigidius de animalibus asilus est musca varia, tabanus, bubus maxime nocens. hic apud Graecos prius livc3ilf vocabatur, postea (a) magnitudine incommodi oestrum appellarunt et hoc est quod ait ^oestrum Grai vertere vocantes% non 20 de latino in graecum, sed de graeco in suam> linguam, quae prior fuit 148. OESTRVM GRAi VERTERE VOCANTES Wertere' ex soni si- militudine dvo^atoTCouav fecere: non enim possumus accipere, ex latina lingua mutavere, cum constet graecam primam fuisse. ol^tQtg autem graecum est: latine asilus, vulgo tabanus vocatur. cvi 26 NOMEN ASILO ut cui Remulo cognomen erat. oestrvm grai VERTERE V. quomodo ^Grai vertere\ cum omnia, qme latina sunt, a graeca ratione descendant? solvit quaestionem: Graeci cum myopem primo dixerinty displicuit nomen, quia proprium non erat: oestrum di- xerunty hoc est quia furiam oestrum vocant; dividit enim furia armenta, 30 cum ab eo stimulantur. latine vero hoc animal tabanus dicitur. 24 olaTQog . . . vocatur] exscr. Isid. orig. XII 8, 15. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. 1 32 || 26 cui Remulo] A. IX 590 3 innatent ego: innatant F|| 6 ne] non M \\ 7 hic ego: his V \\ saltu] sal- tus F|| 14 est ante multa om. F || 15 est plurimus ego: plurimum F || sylari, ut infra sylarus F || 18 varia] fortasse virosa (i. e. venenata) || 19 myor F my- ops Vrsinus \\ a addidi || incommodi incommodi F magnitudine incommodi V II 22 scholia ad v. 148 adscripta hoc ordine hab. V cvi nomen . . . cognomen erat. oestrvm a. v. v. quomodo grai uertere . . . tabanus dicitur. uertere ex Boni similitudine . . .uulgo tabanus uocatur Q 23 oNOMATonoiAN P oNOMATonKioNAN H onomatopeian A onomatopoeian F onomatopian itf || 24 linguam ut habere A II constat P || oestros lihri || 28 fo^-tasse solvitur quaestio: nam || myorem F 30 diuidet F || 31 eo F ea Vrsinus Servii comm. Yol. IIL Fasc. L 19 290 SERVII 150. FVRiT mPgitibvs aether poetice convertit: nam cum furor houm sity aetherem ait furere. 151. sicci quare ^Sicci% cum ripam dixerit? ostendit hunc non esse fluvium, sed rivum, ut alibi et arentem Xanthi cognomine 5 rivum. sicci tanagri non multum valentis. Tanager autem fluvius est Lucaniae. et ^sicci^ ad tetnpus aestatis relatum est: est enim torrens hieme. et hoc dicit, armentorum mugitu cuncta re- sonare. 152. HOC QVONDAM MONSTRO argumentatur ab exemplo, di- 10 cens, oestro contra paelicem se defendisse lunonem. nota autem est fabula, lo, Inachi filiam, a love adventu lunonis esse conver- sam in vaccam: cui luno inmisit oestrum, quo toto orbe fatigata tandem aliquando venit ad Aegyptum, et illic in Isim conversa est. transiit autem per mare angustum, quod Bosphorou appellatum est, 15 nunc Hellespontum nominatur. 153. PESTEM MEDiTATA ivvENCAE loncm dicit^ Inacki filiam, quam in bovem conversam (luno) oestro percussisse didtur. illa se in mare praecipita/vit, {quod) lonium vocaverunt et Isis didtur, quasi sola dea: hoc enim Aegyptiis placet. pestem meditata ivvencae vel 20 quam pestem ante excogitaverat: vel ^meditata' inferens et exercens accipiamus: Horatius horrendamque cultis diluviem medita- tur agris, id est infert, exercet; nam et in ipsa meditatione exer- citium est. • 154. HVNC QVOQVE id est etiam hoc malum remove. fer- 25 VORIBVS ACRiOR INSTAT tunc est acrior. et dicendo tempus osten- dit quemadmodum possit evitari. 155. GRAvn)0 PECORi a gravido pecore: nam ^arceo a te' di- cimus. 156. SOLE RECENS ORTO statim, ut Sallustius coria recens 30 detracta veluti glutino adolescebant. 4 alibi] A. III 350 || 21 Horatius] carm. IV 14, 27 || 29 Sallustias] hist. IV 2 Dietsch, 28 Kritz 4 xancthi V \\ 5 autem om. J. || 6 et . . . hieme edidit Vrsiwus not. ad Serv. jp. 291 1 7 et . . . resonare om. V || mugitnm A \\ 10 oestro] oestrum V cum oestro a II paelicem A: pelicem PHM felicem F j| 11 filiam . . . vaccam] filia cum eam iuppiter inuasisset ueniente iunone in uaccam mutata est V || 12 quo] quae V \\ 13 ysim V \\ in equm uersa est B || 14 bosporon BH || 15 ellespontum libri. Heliespontus Masmcius || 16 luno addidi || 18 quod insemit Vrsinus || ysis V II sola] an soli (»*. e. terrae); sed cf. Apulei met. XI 5 || 20 quam om. M (add. m) II 21 horrendaque M jj culpis V \\ diluuii e P diluuium V y meditaretur P \\ 22 inferre exercere jp || et om. J. jj 30 glntino om. M (glutino vel glitino supr. vers. m) \ adolescebant] i. e. concrescebant su/pr, vers. m COMM. IN VERG. GEORG. III 150—175. 291 157. IN VITVLOS modo generaliter et de equis et de bubus accipimus. 158. NOTAS characteres. 159. PECORi HABENDO SVMMITTERE admissarios facere. et ali' ter: id quod habetur: Lticilius in tricesinw non numquam dabit b ipsa aetas quod possit hahendo. 161. ET CAMPVM HORRENTEM F. I. G. ecbasis poctica: suffecerat enim *aut scindere terram'. 162. CETERA PASCVNTVR viRiDES A. p. H. per hoc intellegimus illa omnia quae dixit animalia domi esse servanda. etaliter: ^cetera* lo quae non inuruntur, ' 163. TV QVOS AD STVDiVM locus de bubus domandis. 164. viAMQVE INSISTE DOMANDi institue artem domandi. 165. LVM MOBiLis AETAS ^ moUUs^ flexiUs. et est duplex lectio: potest enim et sic legi Huvenum dum mobilis aetas\ 15 166. CIRCLOS ^circus' est principale, unde fit '^circulus' et per synaeresin ^circlus', sicut ^periculum' et ^periclum', ^saeculum' et ^saeclum'. 168. ipsis E TORQviBvs APTos ^aptos^ unitos aut concxos: estenim f ap&v iungi. 20 169. GRADVM CONPERRE pariter incedere. 170. ROTAE INANES sine pondere. 173. TEMO AEREVS fortis: sic in quinto <^274^ aerea quem obliquum rota transiit, item Horatius inclusam Danaen tur- ris aenea. 25 174. PVBi INDOMITAE hoc ad iuvencos tantum pertinet: nam de equis contra dicturus est , ut <^206^ namque ante domandum ingentes tollent animos. et aliter: utrum, dum quosdam domas, interea indomitis haec praestabis, an, antcquam dmyies, interea? 175. VESCAS FRONDES siccas ct teneras; nam vescum hoc est 30 proprie: unde et telae aranearum vescae nominantur. et aliter: 3 Notas characteres] cf. Non. p. 354, 22 || 5 Lncilius in tricesimo] v. 132 ap. Muellerum p. 132 || 19 aptos . . . conexos] cf. Non. p. 234, 32 || 22 Inanes Bine pondere] cf. Non. p. 326, 17 H 24 Horatius] carm. III 16, 1 3 caracteras A cateracteras H caracteres accipimus P || 5 hahendo nt habeatur ut Lucilius . . . habendo edidit Fabr. \\ 6 quod prosit habendo coni. Laehmofnn comment. in Lucr. p. 212, recepit Mueller || horrendvm A \\ ectasis A haecbasis V \\ 8 scinderet P scinderat H \\ 10 caetera V \\ l^ ad v. 165 dvm MOBiLis AETAs id est flexilis. hic est sensus: antequam magnitudo virium et perfecta aetas eis sit, eos incipe domare Fabr. \\ 16 circus] circlus Av \\ circu- Iub] circlus A et circlus add. jp || et . . . circlus om. APH \\ per syncopam vulgo; cf. Serv. ad buc. IV 5 || 20 apta iungil 'api' vel 'aptari' inngi Broukhusio teste MeruJa ad Ennium p. 541. fortasse anta} inngo vd antsa&oii iungi || 23 aeria ilf I 24 danaeni A danaem V danaam M \\ 28 toliunt A VM toUat H 19* 292 SERVII ^vescas* teneras et exiles: nam ^vescum' aptid antiquos significabat macrum et qtiosi quod escam non reciperet: Afranius in sororSms an puer est vescus, inbecillus viribus. sed vide ne ^vescas^ appeti- biles dixerit: Lucretius certe pro edace posuit, ut vesco sale 5 saxa peresa. 176. FRVMENTA MANV c. s. eis etiam farraginem dabis. nec TiBi FETAE MORE PATRVM ^fcta^ nostro morc: neque enim mulgeri nisi enixae possunt. antiqui enim fetum pro gravido solebant ponere, ut Varro Atacinus feta feris Libye, et ipse Vergilius scandit fa' 10 talis machina muros feta armis. et ^more patrum' sic inteUege, ut dixcrit [mulgeri]: nec impkbunt mulctraria more pa^m^ qui lac magis rescrvabant fetibus: aiioqtiin accusabitur db eo avaritia maiorumj qui sibi omne lac mulgebant. legitur et ^mulgaria*, ut Valgius ait sed nos ante casam tepidi mulgaria lactis et sinum bimi cessa- 15 mus ponere Baccht, 180. PRAELABi FLVMINA quia, ut supra <18> diximus, circa ripas iliiminum agitabatur curule certamen. 187. ATOfE IIAEC lAM PRIMO DEPFLSVS AB VBERE MATRIS HOn ^primo ubere^ scd ^iam primo^ quasi unum lege, ut sit ^iam primo 20 audcat deptdsus ab ulicre fmtris^, 188. INQVE viCEM frenorum scilicet, ne adhuc tenera ora lae- dantur. ct alitf^: Cclsus Unque vicem^ sic iuteUegit, ut sit nannuM' quam sine capistris: alii, ut sU in utraque parte ducttis facUis, 189. iNSCivs AEVi nondum habens ab annis fiduciam. et aliter: 26 ^etiam^ pro ^a9ifNis 1 12 servabant Fabr. | foetibns V | accnsabitur ab eo avaritia maiomm seripsi: ac- cnsabitnr ob anaritiam eorum V accnsabatnr avaritia eomm F*abr, | 13 bal- gins F I 14 bimi Tnger: nini V { cessavimus Fabr. | 15 fhndere FtUpr. | bachi V Baccho Broukhusius, Tini rttinens {16 circa ea dnmina maxime FtAr. | 1 7 cnrile y I ad r. 183 LmrosgvK pati bnccinas sonantes andire. litnns etmn virga rogalis, quasi lites disterminans: nam et virga Mercnrii appellatnr litoiis. et |>otest hic intelligi virga. qna domantnr eqni, nt Tirgae sonitnm tamqoaB pmntientis frequenter audiat Fabr. | 18 sfMium ad r. 187 edidU Fahr. | 20 aodiat id^ | 23 alii] vel Vrsiuus | 24 habet A (corr. a) | fidntiam A f M AE9TAS a COMM. IN VERG. GEORG. III 176-208. 293 generaliter dicimus pro anno et pro triginta et pro ceutum vt pro quovis tempore. 193. SITQVE LABORANTi siMiLis praeparetur ad futurum lubo- rem. et aliter: hoc est non vere laborety ne taedium capiat. ac ^jnr aperta volans' ctirrens. 5 195. AEQVORj vix svMMA campiim planum aequor appellat. 196. QVALIS HYPERBOREis Hyperborei montes suut Scythiae, dictiy quod supra, id est ultra eos, flat Boreas. dicit autem^ sic currat equus, ut ventus. 197. DIFFERT dissipat. arida autem nvbila siue pluviis. lo 199. HORRESCVNT contremiscuut : Persius <1 54> scis comi- tem horridulum trita donare lacerna, id est trementem. 201. ILLE VOLAT scilicet ventus. veruens traliens. 202. AD ELEi METAS ^mctas' dixit fineSy scilicet circi. Elis autem civitas est Arcadiae, in qua agitabatur curule certamen. et est spo- 15 cies pro genere. et aliter: ^Elei campi^ maximi ex omnibus, quod sint pedum septingentorum , cum alii minus. 203. SPVMAS AGET ORE CRVENTAS quod est signum equi for- tissimi, si velut rubras egerit spumas. 204. BELGICA ESSEDA (Tallicana vehicula: nam Belgi civitas 20 est Galliae, in qua huius vehiculi repertus est usus. et alitcr: ^Bcl' gica^ Gallica, ^esseda^ autem vehiculi vel currus genuSy qno soliti sunt pugnare Galli: Caesar testis est Itbro ad Ciccronem III multa milia equitum atque essedariorum hahet. hinc et gladiatores cssedarii dicuntur, qui curru certant. ^molli^ autem mobili dixity ut 26 oscilla ex alta suspendunt mollia pinu. molli collo do- mito, ut et mollia colla reflectunt. 208. DVRis PARERE LVPATis frcuis aspcrrimis. dicta autcm lupata a lupinis deutibus, qui inaequales sunt, unde etiam corum morsus vehementer obest. et aliter: lupatum frefii genus est^ quo 30 tempcrantur ora, quae dmtui repugnant. 7 Hyperborei . . . JioreaB] cxscr. Isid. or. XIV 8, 7 || 10 Diflert di8Hipat| cf. Non. p. 284, 18 || 27 et moUia] A. XI 622 || 28 frenis . . . olicst] exHCr. Isid. or. XX 16, 2 6 schoUum ad v. 195 not. ad Serv. p. 291 edidit Vrninus, ad v. 201 retulit Daniel \\ 8 flet PH \\ 11 contreniisciiiit PMa: contremescunt A V IL || PerHius V: luuenalis rdiqui || scis Vi Hcit APII sic M || 12 horridum A \\ lucerna PII\\ 13 scilicet . . . trahensl uerreiis trahens. ille dixit scilicet uentuH V\\ 14 nietaH . . . circi] id est fineB circi Vrsin. not. ad Sei-c. p. 291, recejnt I)aniel\\ 1.0 ajjo- batur P l currile V v\\n'\iUt II |{ 17 fortasse cum alii minoren Bint || 20 uEUiuiA . . . reflectunt] uKUinji vkl molli <:or.Lo collo domito. Hic alibi mollia colla re- flectunt. esseda KaliiciUja. . . pinu F || Belgis B uelgi F||21 huiuscemodi Fa- bricius i uelgica V \\ 30 ai alitcr . . . repugnant] non edidit Vrsinus 294 SERVII 210. CAECI AMORis latentis amoris, id est cupidinis. 212. RELEGANT removent. 213. FLVMINA LATA ideo di^it ^flumina^y ne natatus sit facilis. 215. viDENDO dum videtur: gerundi modus a passivo. 5 219. IN MAGNA SILVA alii ^Sila' legunt, ut sit mons Lucaniae: quod modo nulla necessitas cogit, ut in Aeneide ac velut ingenti Sila summove Taburno, ubi utrumque spe- ciale est. 221. LAViT ATER coRPORA SANGvis hoc ob Hla decUnatiom descen- 10 dit ^lavo lavis lavit^y ^fervo fervis fervit^. 222. VERSAQVE iN oBNixos ^vcTsa^ infcsta: Plauttis in Casina necesse est versis gladiis repugnarier, id est infestis. 223. REBOANT resultant, remugiunt. est autem graecum ver- bum; nam apud Latinos nuUum verbum est, quod ante *o' finalem 15 *o' habeat, excepto ^inchoo', quod tamen maiores aliter scribebant, aspirationem interponentes duabus vocalibus, et dicebant ^incoho': tria enim tantum habebant nomina, in quibus ^c' litteram sequere- tur aspiratio ^sepulchrum' ^Orchus' ^pulcher', e quibus ^pulcher' tantum hodie recipit aspirationem. 20 225. EXVLAT extra solum suum habitat. 226. PLAGASQVE svPERBi sic positum, ut et vulnere tardus Vlixi, 227. iNVLTVs AMORES nunc iuve^icam. 228. ET STABVLA A. R. E. A. Cicero de Gatilina retorquet 25 oculos profecto saepe ad hanc urbem, quam e suis fauci- bus ereptam esse luget. ^excessiV pro ^excidit^. 229. VIRES EXERCET ab incultu vires vel robur adquirit. 230. PERNix modo perseverans: Horatius pernicis uxor Apuli. ^pemix' autem perseverans a pemitendo tractum est. et 30 aliter: legunt et ^pemox^; sed ^pemix* tneliuSy id est pertinax. iir- STRATo SAXA cvBiLi noto flgura, non ^saxi^. 231. CARICE ACVTA herba durissima. 9 hoc ab illa . . . fervit] cf. schol. Dan. ad Aen. VIII 677 | 14 nam apud Latinos e. q. b.] cf. Prob. catb. p. 38, 27 sqq. E. || 20 Exnlat . . . habitat] cf. Non. p. 12, 10 II 21 et vulnere] A. II 436 l 24 Cicero] in Catil. II 1, 2 | 28 Pemix perseverans] cf. Nod. p. 368, 18 1 Horatius] epod. 2, 42 | 29 pemix . . . tractum est] exscr. Isid. or. X 211 || 32 Carice. . .durissima] exscr. Isid. or. XVII 9, 102 4 gerendi A gerundiuus v || 6 hac F ) 7 summove] sub monte vulgo 1 12 depugnarier Plauti exemplaria se pugnarier Lion || 15 incoho P P 16 duobus H I inchoho VH inchoo M {corr, m) || 19 recepit H \\ 25 qua me suis. f. e. ecce luget A quam e suis f. c. ecce luget H quam esuis m. e. luget ilf | 26 esse om. P|| 27 incultu APH: inculto VMp occulto B ) rubor A (corr, a)| adqui- ritur A ' COMM. IN VERG. GEORG. 111 210—253. 295 235. nxESorE refectae dctst 'esi' d Viiw/'. 236. OBLITVM iam secumm ex anie acta Yictoria. ci aliier: ^oNiiHfH* qnasi exercitaiionis ct virium. qiicni stctiriias ci amor corru- perUj adeo ui nec crederet hostetn esse rediturtim. 237. FLVCTVS VT IN MEDio c. c. A. p. sic paulatim taums 5 movetor ad proelium. 239. IMMANE adverbium est. 244. AMOR OMKiBVS IDEM in uDoquoque genere unus est amor. id est similis: ut puta in lupis unus amor est, id est similis. item in eqois et aliis omnibus pro qualitate generis sui: sicut et alibi 10 ait ^y 190]> sopor suus occupat artus, id est ipsis aptus. nam in omnibns animalibus non e^t amor unus atque idem, sed in sin- galis generibus pro qualitate naturae. 245. CATVLORVM OBLITA vi scilicet nimii amoris. leaexa antem graecum est^ sicut dracaena: nam nos ^hic^ et ^haec leo' di- lo cimus; *Iea' namque usurpatum est^ quia in ^o' exeuntia tn^isculina feminina ex se non faciunt^ ut ^fullo' Matro' ^leo'. 247. INFORMES VRSI vel magni, vel qui temporey quo nascun- tar, forma carent: dicitur euim quaedam caro nasci, quam mater lambendo in membra componit. 20 249. SOLIS desertis. libtae antem in agris serpentibus plenis. 250. TOTA tremor pertemptet e. c. signatis sermonibus ntitur ad vim amoris exaggerandam, dicens et ^tota corpora' et 'pertemptet'^ id est penitus temptet; cum dicat levem odorem 25 equarum. 251. NOTAS ODOR ATTVLiT AVRAS hjpallage est pro ^si aurae odorem adportaverint notum'. 252. FRENA viRVM non eos retardant frena virornm fortium. 253. RVPESQVE CAVAE A. o. R. ad illud superius respexit <213> 30 pos^t montem oppositum et trans flumina lata. 14 Leaena . . . ufiurpatum est] exscr. Isid. or. XII 2, 3 | 19 dicitnr . . . com- ponit] exscr. laid. or. XII 2, 22 1 deest 'est'] atl "coUecium robur'' pt:rtinet || 3 exercitationom Vrsinus | 5 scholium ad v, 237 ptfst scholium oil v. 230 hahant APHMl^ ad proeiiom] in bellam V ad praelia vuIqo || 7 udverbium est{ pro immauiter, nomen pro ad- verbio Fa}jr. | ejit (mx. K [ » in om. V ] usiw est amoris F ] 9 ut puta . . . similis om. A \ pot^ /f || 11 ipniu^ artui V [Stfl r in ras. v) \ 14 yi om. AH . 16 exeuntia] noniitia add. I' \ IH ituij ipiia VH \ 21 rvx libi£ solib e&batys III AGRI3 flolifl desertir^. in iirbisi l>bi;u- sorpontibus [>lenii V | xosia A: AEyra PH3I\ 23 nignatis] i. *?. di-muiiatratiuid »upr. cers. m\2i ut t. c. ut p. V\ 25 dicit VH\^7 si om. T A/ || 28 ailportiverint notum om. F [ apportaaerunt P 39 yiBvx FBKXA nirorum fortium APilM, nisi iiuod pro oiroram H 296 SERVII 254. FLVMINA CORREPTOSQVE VNDA TORQVENTlA MONTES (sQXa ^montes^) appellavit et est ordo ^flumina torquentia unda corrqotos montes\ 255. SABELLicvs EXACViT svs Sabinus: et est species pro ge- 5 nere. dicit autem suem domesticum, quem cicurem vocant; nam de apris supra ait <[248^ tunc saevus aper. hoc enim vult pro- bare, non tantum feras, sed et mansueta animalia amore in furo- rem moveri, 256. PROSVBIGIT fodit et pedibus inpellit altemis, quod pugna- 10 turi sues facere consuerunt ad adquirendum robur: unde etiam la- tera et costas terentes durant ea in futura certamina. 257. ATQVE HiNC ATQVE ILLINC V. A. V. D. et a pedum motu et ab attritione costarum. 258. QVID ivvENis ne forte occurreret, illa animalia carere 15 ratione, dicit etiam homines gravius in amore moveri. fabula talis est: Leander et Hero, Abydenus et Sestias, fuerunt invicem se amantes. sed Leander natatu ad Hero ire consueverat per fretum Hellesponticum, quod Seston et Abj^don civitates interfluit. cum igitur iuvenis oppressi tempestate cadaver ad puellam delatum fuis- 20 set, illa se praecipitavit e turri. et aliter: Leandri nomen occultavit, quia cognita erat fabula. 261. PORTA CAELi aer nubibus plenus, per quem iter in cae- lum est. 262. NEC MiSERi POSSVNT R. p. hoc est amor parentum. 26 263. CRVDELi FVNERE viRGo ita liic ^virgo\ quemadmodum ibi de Pasiphae a virgo infelix. 265. INBELLES CERVi licet inbelles , tamen moventur in pugnam. 266. FVROR INSIGNIS notabilis, praecipuus. 268. GLAVCI POTNIADES M. M. A. QVADRIGAE Potnia civitaS Cst, 30 de qua fuit Glaucus. qui cum sacra Veneris spemeret, illa irata 16 Leander . . . e turri] exscr. mythogr. II 218 || 25 ibi] buc. VI 52 || 29 Potnia . . . dilaceraverunt] exscr. mythogr. I 100; II 72 1 saxa ^montes' addidi, cf, schol, Bern. ad h. v. ^saxa ingentia montes vocaV et Serv. ad Aen. VI 360 || 7 et om, VM \\ 12 hinc atqve hinc Vnde A HINC ATQVE ILLINC P ADQVE HINC ADQVE ILLINC HVHEBOS UUde V HINC ATQVE IL- LiNc unde H hinc atqve hinc 3f || et . . . costarum VM, nisi quod atritione Mi ad et ad pedium (pedum a) motu attricionum costarum JL et a pedum motu et adtritionem costarum P et ad pedum motu attritionem costarum H \ 14 ne forte diceretur tantum illa animalia carentia ratione F Q 15 rationem H || in amorem VM^ 16 et Hero] etro A et aero P et ero VHM\^ estias A sestia P aestias jff || 17 ad ero APHMi ad eroem F|| 20 praecipitat 3f || turri Mi turrae A turre P VH || 28 nobilis H. notabilis et praecipuus vulgo || 29 Potniae Masviciits || 30 claucus et hic et infra M COMM. IN VEllG. GEORG. III 254-280. 297 equabus eius mmisit furorem, quibus utebatur ad currum, et eum morsibus dilaceraverunt. ordo autem talis est ^quo tempore Glauci membra malis absumpserunt Potniades quadrigae'. hoc autem ideo fingitur, quod eis furorem Venus inmiserit, quia dilaniatus est Glaucus, effrenatis nimia cupiditate equabus, cum eas cobiberet a 5 coitu, ut essent velociores. et aliter: GlaucfuSj Sisyphi filius^ cum ad gymnicum certamen quadrigam duceretj adplicuit ad vicum Boeotiae Potnias et equas potum ad fontem saxytum per ignorantiam duxit, unde qui htbissent in furore^yi agi solebant. itaque illum equae^ furore ex- agitatae, in ipso certamine curru effudisse ac morsibus laniasse dicuntur. lo 269. TRANS GARGARA TRANSQVE SONANTEM ASCANIVM Gargara pro quibuslibet montibus, sicut Ascanium pro quibuslibet flumini- bus posuit, quod et sequentia indicant, quod dicit ^superant montes et flumina tranant'. Ascanius amnis est Mysiae, sed quae in Asia est de Gargaris supra (\ 103> dictum et ipsa suas mirantur 15 Gargara messes, 273. ORE OMNES VERSAE IN ZEPHYRVM hoc etiam Varro dicit, in Hispania ulteriore verno tempore equas, nimio ardore commotas, contra frigidiores ventos ora patefacere ad sedandum calorem, et eas exinde concipere edereque puUos, licet veloces, diu tamen mi- 20 nime duraturos: nam brevis admodum vitae sunt. ore omnes ver- sjiE iN ZEPUFRVM ^irC pro ^contra^. 274. EXCEPTANTQVE LEVES AVRAS frequentativum fecit db exci- piendo^ hoc est crebro excipiunt. exceptant frequenter excipiunt. 278. CAVRVM pro ^corum', sicut ^saurex' pro *sorex', ^caulis' 25 pro ^colis'. 280. HINC DEMVM HIPPOMANES VERO QVOD N. D. P. SCit lectum esse apud Hesiodum, herbam esse quandam, quae hippomanes vo- catur, quasi i^jtov fiavLa: si enim eam comederint equi, furore 3 hoc ideo fingitur . . . velociores] exscr. mythogr. 1 1. 1. || 25 sicut. . .colis] cf. Isid. or. XII 3, 2 2 lacerauerunt V \\ 3 malis] maxillis V || absumpserunt a: adsumpserunt APH assumpserunt Filf ||6 sysiphi F|| 7 gymnicum Broukhusius: mimicum V Isthmicum Pierius. Broukhusii coniectura Probi exemplo defenditur, qui ad georg. III 19 (p. 56, 7 K.) Olympiaca certamina ^gijmnicd' vocat \\ boetiae V 8 pothnias V || potu V, correxit VrsintAS || 9 exagitate V exagitante Vrsinus 14 mysie F|| quae Munckerus ad Uygin. fab. 14: quia V\\ 16 messes] sequun- tu/r in V ore omnes verse in zEPnmvM in pro contra. exceitantqve leves avkas frequentatiuum . . . excipiunt. et saepe sine uUis coniugiis hoc etiam uarro di- cit in hispania e. q. s. || 17 etiam] enim jH"|| 20 concipere et edere F || 24 acci- piunt AH {corr. h) || 25 ciiavrvm libri \\ chorom A curum P chorum HM choro F H caulis pro colis om. V |{ 26 colosi A colis ex colos H || 28 Hesiodum] Theocritum Masvic. \\ 29 yppomania F iNini toy mania H innoYMANA M || furore quatiuntur A V: furorem patiuntur PH M (at. furore quatiuntur supr. vers. m) 298 SERVII quatiuntur. unde nunc adiecit Wero quod nomine dicunt': nam vult illam herbam abusive hippomanes dictam^ quod possint equi furere et alia quacumque ratione. re vera autem bippomanes dicit esse virus, defluens ex equarum inguinibus quo tempore feruntur 6 amoris furore, ut sit hippomanes virus natum dTtb tfig iiavtccg rrig LTCTCov. ordo %inc vims lentum ah inguine destillat, quod vero nomine hippomanes dicunt pastores\ ^vero nomine* quoniam Theocritus herham dicit nasci in Arcadia, qua gustata equae in libidinem arde- scmt, et Theophrastus carunculam in fronte equini pulli, ^hippomanes^ 10 &JCO xf^g Xnicov ^aviccg^ id est ab equae insania, defluens ex equarum inguinibus, quo tempore virus natum ano tfig ^avcag rrlg vtctcov, 281. LENTVM viRVS quod dicitj id est viscidum. 283. MISCVERVNTQVE H. E. N. I. VERBA exprimit augmenta malitiae novercarum, quae virus herbis, plus tatnen cantibus herba- 15 rum armant venena. 285. SINGVLA DVM CAPTi c. V. A. dum spatiatim cuncta de- scribimus. 286. svPERAT pro ^superesf, 287. LANiGERos AGiTARE GREGES Lucrctius contra <^n 662)> bu- 20 ceriaeque greges, ^agitare* aut curare aut pascere.. hirtasqve CAPELLAS saetosas, ut hirsutumque supercilium. 288. HINC LABOR H. L. F. s. c. ad tuenda inbecilliora animalia. ^colonos' pro pastoribus posuit, 290. ET ANGVSTis HVNC ADDERE R. H. humilcm materiam alto 25 sermone decorare: sic illud in quarto est (Qy in tenui labor; at tenuis non gloria. 291. SED ME PARNASi DESERTA PER ARDVA ^per Parnasi ardua' Heliconem et Cithaeronem, montes musis dicatos. et hoc dicit: 21 hirsntamqae] buc. Vlll 34 2 quod possint PH: quod possunt A M qua possint V || equae F || 5 ut sit . . . Tnnov om. F|| th.hc ^ || 6 innoc PIIM\\ 7 yppomanes F || 8 archadlam F II 9 pnlli] quae ad veneficia et amatoria facere existimarunt add. Cotnmelinus \\ hippomanes . . . Tirus natum dno t^g fiav^ag trlg tnnov ut ex Serviano scholio per errorem repetito orta seduserim \\ 10 apotespomanie F|| 11 innic Fjj 12 vi- scidum] glutile (Z. glutine). Theocritus autem herbam . . . in fronte equi (sic) add. Fahr. || 14 maliciae P || uirus ex uirtus M |j herbis et cantibus vulgo || 15 armant APH: augmentantur F augmentant M (id est supr. vers. add. m) \\ 16 spaciatim P spatiatim H et LVB Burmanni: speciatim AVM^ cuncta] singula exemplaria praeter lAonianum \\ 18 hoc satis armentis svperat F. aterum svPEEAT . . . pascere not. ad Serv. p. 292 edidit Vrsinus, recepit Daniel \\ 22 mc LABOR id est labor ad . . . animalia F. hortatur inter lemma et ad ejcctdisse vi- detur II 24 hinc A ) 25 labore F || at] et P jj 28 montes musis dicatos PM musis dicatis montes H musis dicatos A musis dicatus F m. m. d. significat vulgo. fortasse per ante Heliconem excidit COMM. IN VERG. GEORG. III 281—304. 299 scribendi amor rapit me ad opus arduum et a nullo ante descrip- tum: quod per periphrasin et allegoriam poeticam indicat. 292. ivGis per iuga. qva nvlla priorvm c. m. d. o. c. dispono ire ad fontem Castalium per eam yiam^ per quam nuUus ante egit orbitam suam. ordo autem est ^qua nulla priorum orbita 5 Gastaliam'; fontem Delplm^um, ^devertitur'. 293. MOLLi CLivo id est facili itinere et descensione. hic autem locus totus de Lucretio <1 922> translatus est. 294. NVNC VENERANDA PALES dea pabuli invocanda nunc maxime. 10 295. STABVLis MOLLIBVS clementioribus et aeris temperati, vel propter plagam australem, vel propter subpositas herbas animali- bus. iN MOLLiBvs fiunc tepidis, ut dicimus ^mollis hiemps\ 296. DFM Mox Celsus ^dum mox* pro ^donec* interpretatur ; sed, ut puto, ^mox^ abundat. frondosa redvcitvr aestas donec ver- 15 num tempus adveniat: nam, ut etiam in primo OO^^ diximus, ver et aestas, sicut etiam hiemps et autumnus, unum fuerunt secundum rationem hemisphaerii. 298. , STERNERE svBTER uvMVM od pccora respidt, ut sint stra- menta, quibus incubent 20 299. tvrpesqve podagras respexit ad curam, quae sine pan- nis et medicaminibus sordidis non fit. 300. POST HiNC cum hoc feceris. et ^post hinc' unum vacat, sicut primus ibi ante omnes. 301. FLVVios PRAEBERE RECENTES aquam statim haustam: 26 nam si pigram potaverint, statim morbum contrahunt. 302. STABVLA A VENTis figurate, scilicet ventos non porfe- rentia. hiberno soli contra plagam meridianam, per quam sol currit per hiemem: quod explanat, dicens *ad medium conversa diem'. 30 304. EXTREMOQVE INRORAT A. A. mensc lanuario, qui est paene ultimus: nam, ut etiam in primo diximus <^64^ ut primis 7 hic . . . translatns eBt] cf. Macrob. Sat. VI 2, 1 sqq. || 24 primuB] A. II 40 B 32 ut etiam in primo dizimns] non ad v. 64 , sed ad v. 43 libri primi Ser- vius legentes revocare debnit 6 castalium V \\ devertitur VH: diuertitur APM || 7 hic . . . translatus est om. M. Lucretii versus addidit Fdbr. || 12 plagam . . . propter om. -4 1 17 hiems AVM ^24: primus ibi] post mihi PH prins M || ubi ^ || 30 diem] iam mense lanuario. cadit aqvariys id est occidit, occasu scilicet heliaco: qui cum oriatur cosmice cuni sole, tamen occidit heliace, quoniam a nobis videri non possnnt signa cnm sole orientia, quod nnnc Virgilius ait ^iam frigiduB aquarius cadit'. aquarium autem mnlti Ganymedem evse volunt add. Fabr. iNBOTAT 3f I 32 pene ultimus A VH penuItimuB PM 300 SERVII extemplo a meusibus anni^ a Martio mense inchoabat annus apud maiores. ergo *extremo anno' extrema parte anni. et aliter: hic extremum annum stih aquarii sidere cdllocat, ut, quia primus na- scetitis anni dies ab urbe condita Kf. Martiis fuit, inde Februarius 5 ultimus anni habeatur. aquarium autem multi Ganymedem volunt. 305. HAEC QVOQVE cum de capellis loquatur, figurate neutro usus est genere: nam integrum erat ^hae quoque non cura nobis leviore tuendae'. saue perite, quoniam scit planam esse ovium utilitat^m, eam praeterit et exaggerat meritum capellarum^ ut dictis 10 in lucem promat rem per se minus patentem. *et aliter: {uae qfo- ' on:) id cst capellac. legitur et ^lmec\' veteribus enim mos fuit, ut ncutra femininis iungerentur, unde Terentius tua nihil refert utrum feccrinty et in EunucJu) haec adornant ut lavent* 30G. MiLESiA VELLERA lauae pretiosissimae: nam Miletus ci- 15 vitas est Asiae, ubi tinguutur lanae optimae: ipse in quarto ^334^ Milesia vellera nymphae carpebunt, Cicero in Verrem us e:>t gecere cum de ca^vllis loque- retur. r.am nou e^t uictum j€^ vitittm'. uam he qu«>que debuit dicere. et mlitcr id e^t ca)V(le . . . ut lAuent. c^m ia:e^.;m erftcit ;is»V' hae quoque . . . ttinus pifttcntem V | loquAtur FHi lv>qu:tur ^iiAf | 7 hjke P\ S toeAda PH plenam PV \ V} \^r tcntcm ABH fen?Atem BM jkt. potentom >myr. r^nf. ■«' | 15 ftc^rit rn^M^s | Uvet Ttrcmiii }iM \ 14 mi^ leic;^ y M I l^ tuw:v.un:ur A \ 16 Vtrresi*/ uerreui> A ^uenin:* « J 17 quid ;i n:iU:!si:s .4: s\uA u:cit>i:;$ P ^^iMAs:. n-ile:?::;* r <;uiaAm milesiis VHM, mifi ^•Hi» m:lt:^.: * M \ IjLTJk» V [ i^u^^ti.Ii::: c: alittr 'j^-j.:^ bic . . . dk uell«»>k» dktiL MvriLN-TXK 7is;iv\^ iuvxxt* Tuboce^ nr:;iC£:vU!: iuvrecti ^. j. «. «Mii. V } £S ■tatiisit COMM. IN VERG. GEORG. III 305—322. 301 312. CINYPHII HiRCi Libyes, a fluvio Cinyphe. et aliter: ciNr- PHii Gaetuli, a Cinyplio flumine Gaetulia^ vel Libyae, ^tondent^ autent, pastores^ ut sit genetims singularis ^Cinyphii hirci\ 313. MiSERis NAVTis qui frequenter patiuntur pericula. Mn usum' autem ^castrorum' ideo dixit, quia de ciliciis et poliuntur 6 loricae et teguntur tabulata turrium, ne iactis facibus ignis possit adhaerere. et bene laudat capellas, dicens ciliciorum usum et in mari et in terra prodesse mortalibus, hoc est in duobus elementis concessis hominibus. et aliter: hisum in castrorum\ quod inde tor- menta fianty itemque ciliciay qum Celsus ait retulisse Varronem ideo lo sic appeUarij quod usm eorum in Cilicia ortus sit. 314. PASCVNTVR SILVAS et ^pasco' et ^pascor illam rem' dici- mus. et ^pascuntur' pro ^depascunt\ svmma lycaei montis Ar- cadiae. et est species pro genere. 317. SVOSQVE DVCVNT educunt fetus proprios et enutriunt: 16 unde et educatos dicimus. 319. QVO MINOR EST ILLIS CVRAE MORTALIS EGESTAS Ordo est: igitur omni studio avertes ab eis ventos et glaciem, quo ege- stas mortalis, id est necessitas mortalitatis, minor est illis curae, hoc est minus ad ipsarum pertinet curam. nam hoc dicit: quanto 20 illae sibi adesse non possunt, tanto eis a te est maior inpenclenda diligentia. et aliter: ^mortalis^ mortifera intellegenda. et ^quo minor est' pro ^quo minus est\ ut sit sensus: quo minus est illis curae morti- fera egestas, si diligens circa eas fueris, necessitas mortalitoMs mi- nor est. 25 321. NEC TOTJ CLAVDES id cst fomum praebebis tota hruma. 322. AT VERO ZEPHYRis CVM L. v. A. subaudis ^advenerit'. dicit autem ver, quo flaverit Zephyrus, ut <(I 44> et Zephyro putris se glaeba resolvit. 1 Cinyphii Libyes e. q. s.] cf. comm. Luc. IX 787 | 5 de ciliciis . . . tegun- tur] exscr. Isid. or. XVIII 13, 2. cf. XIX 26,10 || 10 Varronem] d. r. r. II 11, 12 1 cYNiFEi A ciNiPHn P V cYNvpHii II ciNiFEi M || iiYRci H YRCi M || lybies M libies reliqui \\ cynifae A cynife PH cinife VMili cinifii getuli ac inifo flu- mine F| 2 vel ego: ut V id est Vrsintis | libiae V \\ fortasse 'tondent' autem deest ^pastores'. cf. scliol. Bern. | 3 genitiuus FJ cinifi F J 4 pericla AH\b castorum H \ cilitiis M || poluntur A || C nec P || posset V H 7 cilitiorum M ;; usns F|| 9 tormenta, quod I. F. Gronovius observat. IV 22 ex Varrone d. r. r. II 11, 11 coniecerat, V: tomenta Vrsinus \\ 13 depascant V, correxi, depascun- tur Vrsinua, qui et . . . depascuntar et not. ad Serv. p. 292 commemoravit \\ mon- tes FJ 15 educant H\ 18 auertas H \\ glatiem AM glacies T' [ 20 minns] mi- nor F [ 21 eis a te] ei eat A (eis sat a) || 22 et ante quo om. Vrsinus | 26 fe- num V, po8t bruma collocavit Vrsinus | 28 quo flauerit zyphirus ut F quo flauerit zepbyrus (zefirus M) VM quo flauerit ABH quo flare ZepbyruB in- cipit, ut in primo vuigo. malim quo flare couBueverit zephyruB, ut | et om. P 1 Zephyro om. V M 302 SERVII 324. FRI6IDA RVRA CARPAMYS carpere cogamus animalia. et mane oves pasci praecipit secundum morem suae provinciae: nam in aliquibus locis morbum contrahunt, nisi iam siccato rore pascantur. 6 325. DVM 6RAMINA GANENT Turnus et matutinis lucentes roribus herbae. 328. QVERVLAE CIGADAE canorae: Horatius sub cantu que- rulae despice tibiae: aut certe ^querulae' propter illam fabulam, quod TithonuS; maritus Aurorae^ post optatam longissimam vitam 10 diu vivendo in cicadam dicitur esse conversus. rvmpbnt arbvsta nimio clamore: luvenalis et assiduo ruptae lectore co- lumnae^ Persius findor, ut Arcadiae pecuaria rudere dicas. et aliter: ^rumpent' coniplebunty ut illius inmeffsae ruperunt horrea messes: auty (ut) in consuetudine est, rumpunt^ 16 si veJ^ementer clamant. et i^riXlay^svog dixit ^et arbusta rumpent cantu suo^, 330. iLiGNis CANALiBVS canolibus factis ex ilice. sane ^cana- lis' melius genere feminino^ quam masculino proferimus. 332. sicvBi magna iovis antiqvo r. q. quia omnis quercus 20 lovi est consecrata. quod autem dicit *Iovis quercus' et Mlicibus crebris sacra nemus accubet umbra', non re vera consecratos lucos nos dicit petere debere, sed ita densos, quales sunt illi, quos re- ligio defendit: unde apparet lovis quercum et sacram umbram ge- neralia esse, non specialia epitheta; nam ut diximus, et omnis 25 quercus lovi est cousecrata, et omnis lucus Dianae. 335. TENVES aqvas epitheton aquaram est: alibi <^V 409> aut in aquas tenues dilapsus abibit. et aliter: id est parvas: cui contrarium est illnd et pingui flumine Nilus, 330. AERA VESPER TEMPERAT refrigerat aestatis calorem. 30 337. REFiciT recreai lvna nox. 7 Horaiias] carm. III 7 , 30 | 17 sane . . . proferimns] exscr. l8id. or. XV 8, 16 I 28 et pingai] A. IX 30 2 suum P I 3 aliiquibus A (aliis quibusque a) | 5 Tumns A tomus Ca- roUr. 1S6 urnus II: nocturois P VM. Tumus . . . herbae om. B. Tumi {ef. Teuffelii hist. litt, Bom. § 323, 2) versum a Servio la%td(Mtum esse vidit Burman- nus 1 7 ET cAXTV QYBRVLAB RVMPENT ARBvsTA luueualis et assidue raptae lectore columnae. querulae cicadae canorae e. q. s. F | 8 dispice H | aut certe] aut .et ar. P ut arte H | queralas p. i. f. dicit M ] 10 diu vivendo edidit Vrsinus l. J. p. 292 I conversus] et aliter . . . cantn suo aid. V rvicpbnt. . . columnae omis8is\ 11 assiduae HM | 12 ut] et Jtf | pecnria PM (pecuaria m) | 14 ut addidi | 15 si ego: sive V | exallacmenos V, corr. Burmannus | IS profertur P| 21 sacri AH I acubet P | 28 cni . . . Nilns] edidU Fabr. | et V ant VergHius at Mas- vieius COMM. IN VERG. GEORG. III 324-346. 303 338. LiTORAQVE A. R. ACALANTHIDA D. quo tempore sonat per litora alcjon avis, cuius fabulam in primo <[399> memoravimus; ^ per dumos vero acalanthis^ quam alii lusciniam esse yolunt; alii vero carduelim, quae spinis et carduis pascitur, ut inde etiam apud Graecos acalanthis dicta sit ab acanthis^ id est spinis^ quibus pascitur. 5 339. QVID TIBI PASTORES LiBYAE dicit pro qualitate provin- ciarum diversa esse genera pastionum. 340. MAPALiA TECTis mapalia casae Maurorum, qui in eremo habitare dicuntur, sicut illud Lucani surgere congesto non culta mapalia culmo. et aliter: Waris^ qui non iunguntur et lo distantibus hcis fmnt. 342. SINE VLLis HOSPiTiis sine stabulis. 344 ARMENTARivs AFER abusive: nam de gregibus loquitur. TECTVMQVE LAREMQVE tentoria militum more^ ac si casam diceret. et aliter: omnia secvm armentarivs afer agit tectvmqve laremqve 16 qtumodo tectum et larem haiulat pastor? solvitur: ^tectum' dicit ten- toriumj unde tectum faciat; nunc ^larem^ deos dicit penateSy id est ignefn, unde focum faciat 345. AMYCLAEVMQVE CANEM Lacona. et est species pro genere. Amycla autem civitas est Laconicae, unde est <(89> talis Amy- 20 claei domitus Pollucis habenis Cyllarus. et aliter: reprelien- ditur hic, qtiod Ga^tulis sagitta^, non lanceas dederit, ^Amyclaeum* non Laconicum, sed pro hono cane ampiendum; item ^Cressamque pharetram' pro hona, 346. PATRiis ACER ROMANVS IN ARMIS genitaliter sibi conces- 26 sis, ac si diceret ^Martiis'. 4 cardaelim . . . quibus pascitur] exscr. Isid. or. XII 7, 74 1 ACALANTiDA A M ACHAiANTiDA H \\ resouaut F || 3 acalauthis A : acalau- dis P acalautis M achalantis VH\\ 4 carduelim A: cardnelum PHVMa \\ ut inde . . . pascitur om. APH \\ 5 acalauthis m: acalautis VM d%av^lg vulgo || ab achauthis M abachautis V ano tmv axay^culv vulgo \\ pascitur] alitur Isidorm || 7 pasciouum P || 8 schoUum ad mapalta tbctis adscriptum haud scio an Servii sit; nam, ut antiqui interpretes e Lucani carmine non petiverunt ex- empla, ita Philargyrius , qui vocatur, Lucanum alibi non commemoravit. accedit quod ea quae ad ^raris ' pertinent eo modo eis qua^ praecedunt adiuncta sunt, quo Servianis solent in Vaticano aliena adiungi || heremo F || 10 ruris V || qui] quia Vrsinu^s | 12 sine uUis stabulis vulgo || 13 abusive armeutarium posuit: uam uuuc de g. 1. Fabr. 17 uuuc secludi malim \\ 19 lacoua A locaua Carolir. 166 laconia H lacouem M: lacouicum P K || 20 lacouiae V || iude est A unde dictum est F||21 domitis P||Cyllarus] cressamqve phabetbam Creticam. dicit autem, pastorem gregum etiam arma habere debere, quibus et se greges (qui- bus et gregem Masvicius. lege quibus et se et greges) defendat et aliquid etiam venetur. aliter hic repreheuditur Virgilius , quod Getulis praeter decorum (morem Masvicius) sagittas, non autem lauceas dederit add. Fabr. \\ 24 bouam Vrsinu^s || 25 genitaliter A et Garol. 186 gen,Taliter H: generaliter PVM concessit H consessis M || 26 martis V 304 SERVII 347. INIVSTO SVB FASCE sub magno onere, ut ego hoc te fasce levabo. magnum autem onus dicit propter arma^ alimenta^ vestitum. 348. ANTE EXPECTATVM dicto citius, antequam eius expectetur 5 adventus. et est una pars orationis, id est adverbium. et aliter: id est ante eaypectationem, et priusquam expectetur et antequam putetur venire potuisse. ^hosti^ autem ^staf figurate pro ^contra hostem stat\' aut STAT obstat: nam aphaeresis est. 349. AT NON QVA SCYTHIAE GENTES subaudis Halis est pastio'. 10 MAEOTIA VNDA Macotis palus est Scythiae, frigore congelascens. 350. HISTER fluvius est Scythiae, qui et Danubius nominatur. 351. QVAQVE REDIT MEDIVM RHODOPE PORRECTA SVB AXEM ^rcdit^ num addita praepositione, ut solet, pro ^it^ ^redit', quod ibi flectcUur in sinum et quasi redire videatur? hinc annotandtim, vetuste ^aocem^ 15 pro septenitrione positum. qvaqve redit medivm rhodope por- RECTA SVB AXEM qua Rhodope, mons Thraciae, protentus in orien- talem plagam, yaiiiiosiS^^g reflectitur in septentrionem : nam ideo ait ^redit sub axem': nam axis est septentrio, qui graece a(ia^a nominatur. 20 354. INFORMIS TERRA nivis superfusione carens varietate for- marum nullisque agnoscenda liraitibus, inlimitata. 355. SEPTEMQVE AssvRGiT IN VLNAS crcscit in septem ulnas. ulna autem, ut diximus, secundum alios utriusque manus extensio est, secundum alios cubitus: quod magis verum est, quia graece 25 diletnj dicitur cubitus, unde est ksvxd^Xsvog '^HQtj. 357. PALLENTES HAVD VMQVAM D. V. numquam nubes resolvit: nam pallentes umbrae sunt non ex nocte, sed ex nubibus factae. 360. CONCRESCVNT SVBITAE c. I. F. CRVSTAE aquac congelascunt 1 Fasce onere] cf. Non. p. 312, 18 || ego hoc] buc. IX 65 || 23 nlna . . . di- citnr cnbitus] exscr. Isid. or. XI 1, 64 || ut diximus] buc. III 105 1 honore A (corr. a) onore H (corr. h) \\ hoc om. P || 2 honns H^ 4, spe- CTATVM a O dicto] dicit V \\ 6 expectetur ego: expectaretur F|| 8 aut ego: ut V\\ 9 talis] non talis F || 10 congelescens A {corr. a) || 12 rodopk F || 14 hinc] an hic? II 15 QVAQVE. . . AXEM om. Fjl RODOPE ct rodopc libri plerique || 17 gammoi- dea AP ga mo id est Carolir. 186 gamoides H gammoydes My om. V || re- flectitur] id est flectitur F || septentrionalem vulgo 1 18 axe F | amaxa libri \\ 21 militibus H^ inlimitata] i. e. interminata add. M ^ 22 vlnis A jj 23 utriua- que...alios om. BM, pro quibus secundum' alios est spatium in quantum utraque tenditur manus ex Serviano ad buc. III 105 commentario post cubitus culd. M II 25 OAENoc A oanoc PH olenos F ahnoc M || aeikluaenoc P aeiko- AENOc H aeykaaenoc F aeyluaenoc M ^ cul V. 359 LAviT hic praesentis tem- poris est pro"^ ^lavat' : nam si esset praeteritum , *la' non corripuisset. dicit antem, illic solem nec ortu suo nubes resolvere nec occasu, sed continue ibi nubium umbras esse edidit Fahr. || 28 aquae . . . fluentes] aquae carrenteB re- pente congelascant Fabr. | conglescunt A (corr. a) congelcjicant P (corr. p) COMM. IN VERG. GEORG. III 347—368. 305 fluentes. notandum sane, quia cum ^haec crusta' dicimus feminino genere, lapidis aut ligni aut gelu partem significamus; cum vero *crustum' dicimus, edulium aliquid significamus, partem panis vel placentae: ipse in septimo <^114)> orbem fatalis crusti, Horatius dant crustula blandi doctores, luvenalis nos cola- 5 phum incutimus lambenti crustula servo. 362. HOSPITA PLAVSTRis facilis: unde et hospitalis homo di- citur hospiti apte serviens. 363. AERAQVE DissiLiVNT vvLGO passim crepant; nam tam nimio frigore quam calore aera rumpuntur: Persius findit infantes lO statuas. VESTESQVE RiGESCVNT durantur, ut frangi potius quam scindi posse videantur. 364. CAEDVNTQVE SECVRIBVS VMIDA viNA etiam vinum natu- raliter calidum illic gelatur. intellegimus autem peregrinum: nam illic non nascitur, sicut paulo post ipse docet dicens <(380)> fer- 15 mento atque acidis imitantur vitea sorbis. sane volunt phy- sici vinum non gelare: unde hoc loco aut hyperbole est, aut quia dixit ^umida', aqiiae mixta intellegamus ; ita enim gelare dicuntur. 365. TOTAE SOLIDAM IN GLACIEM VERTERE L. fossae ad SIC- candos agros paratae, cuni alibi tantum incrustentur, illic usque ad 20 imum gelantur. 366. STIRIAQVE iNPExrs INDVRVIT II. B. stiria, id est gutta. inde fit deminutivum, ut dicamus ^stilla'; inde est et Mestillat', ^stillicidium'. sensus autem duplex ost. nam aut hoc dicit: de in- pexis barbis pecudum peudens gutta duratur, aut certe de tectis 25 vel arboribus gutta liorrida induruit in modum barbarum. etaliter: stillicidium congelatum stiriam dicit. 367. NON SETivs non segnius quam inchoaverat. et aliter: ^toto aere* id est a terris ad caelum. 368. PRViNis abusive nivibus: nam pruina est matutini tem- 30 poris frigus. 4 Horatiua] sat. I 1, 26 || 7 facilis . . . dicitur] cf. Isid. or. X 196 || 10 Per- sius] immo Horatius sat. II 6,39 || 11 Ri^escunt durantur] cf. Non. p. 380, 26!; 22 stiria e. q. s.] cf. Isid. or. XI II 20, 5 || 30 pruina . . . frigusj exscr. Isid. or. XIII 10, 8 2 gelns H || partem om. A (acld a) \\ 3 edulum P (corr. p) sedulum H aliquid AHM aliquod PFa || 5 crustula VM: crustulus A crustulas PHa Q 6 labenti M \\ 8 hoppiti apte seruiens M: uospita apta seruiens A hospita (id est add. v) apta seruiens BV hospita apte seruiens P hospita apte seruiens H \\ 10 fiiidet Horatiufi \\ 11 statutas H \\ 16 non nascuntur vina propter nimium fri- gus et continuum Fnhr. \\ docens dicit V \\ 17 gelari et hic et infra P 18 aqua// A I dicitur V || 19 facikm M \\ 21 congelantur rulgo \\ 22 stria A (corr. a) || 23 unde fit Carolir. 1S6, non rrialc || inde est dostillat et atillicidium P || 24 nara (m. VM II 28 incoauerat PH || 30 tempore V || 31 frigoris A Servii .comm. Vol. III. Fasc. I. 20 306 SERVII 369. CONFERTO coniuncto; cervi enim congregatione gratulantur. 370. MOLE NOVA nimia nivium magnitudine. 371. NON CASSiBVS.id est retibus. hinc est quod et ^incassum' dicimus^ id est sine causa, quasi sine cassibus^ sine quibus venatio 5 est inanis. 374. RVDENTES *ru' more suo corripuit, ut in septimo <[16> et sera sub nocte rudentum: Persius produxit findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas. 376. SPECVBVS artis fuerat ^specibus', quia quarta declinatio 10 ^u' in M' vertit et ita facit dativum pluralem, ut *ab hoc fluctu' ^his fluctibus'; sed quia pinguius sonat et melius, ^specubus' dicimus. unum tamen nomen est, quod aliter non dicimus, ut Hribubus'. 379. Hic NOCTEM LVDO DVCVNT quasi perpetuitatem noctis, quippe sub terris locati, ludo concelebrant. 15 380. FERMENTO ATQVE A. I. V. s. potionis gcnus est, quod cer- vesia nominatur. et consequens est quod dicit, ut vinum, per na- turam calidum, in provincia frigida non possit creari. 381. SEPTEM SVBIECTA TRiONi tmesis est pro ^septemtrioni', id est septemtrioni subiecta. et ^Hyperboreo' propterea, qnia regiOy 20 qttae septemtrioni suhiacety Hyperborea vocatur ab eo, quod flattis bo- reas excedat 382. GENS EFFRENA V. sacva, rectorem recusans. riphaeo EVRO vento Scythico. Riphaei autem montes sunt Scythiae, ut di- ximus , a perpetuo ventorum flatu nominati: nam ^tg>i) 26 graece impetus et 6^ft^ dicitur axb tov QlTCtaiv, et aliter: ^Euro^ pro vento accipere debemus. Riphaei autem montes su/nt in eodem tractu, 383. PECVDVM FVLVis SAETis renonibus: nam, ut Sallustius dicit in historiis, vestes de pellibus renones vocantur. 384. Si TiBi LANITIVM CVRAE et *haec lana' dicimus et ^hoc 30 lanitium', sicut ^fuga' et ^efi^ugium*. quod autem dicit oves lanae 3 hinc est . . . inanis] exscr. Isid. or. XIX 5, 4 || 9 artis fuerat e. q. s.] cf. Servii [Sergii] comm. in Don. p. 434, 28 K. || 24 a perpetao . . . (Cnriiv^ exscr. Isid. or. XIV 8, 8 || 27 Sallustius in historiis] incert. 19 Dietsch. II 58 Kritz 1 coNSEBTo A (corr. a) \\ 2 nimia nivium ego conl, schol. Bern. : nimia A BPHM nimium CaroUr, 186 niuium F || 3 et om. P \\ in cassum M \\ ad V. 372 PENNAE sagittae , quibus pennae inseruntur Fahr. \\ 6 rvdentis P ] 7 per- duxit P II 9 specibus] dicere add. Fahr. Q declinatio] in dativo et ablativo plu- ralibus add. vulgo || 12 tribubus] nam ^tribibus' nemo dicit add. Daniel || 14 quippe om. PM || ludos a || IB v.] m. AM || ceruasia Garolir. 186 ceruisia vulgo II 16 dicitur P || 18 temesis vel themesis lihri || 19 yperboreo, ut infra yperborea F || 22 ripeo A ripaeo P ripheo HM \\ 24 pi^PH A riph§ V ei<|)H itf II 25 orme V opme H||ano JlF||pint.in A Pi(t)iN P pyhtin F pittin H piiTTiN M II 26 riphei V || in eodem tractu] i. e. in Hyperhoreo, de quo ad v. 381 interpres dixerat || 27 setis lihri, setis dixit add, V COMM. IN VERG. GEORG. HI 369—391. 307 causa non debere pinguescere, physicura est; omne enim pingue animal caret pilis: quod hirsutum efficit macies. 385. LAPPAEQVE TRIBVLIQVE A. quibus rebus lana decerpitur. et alUer: quia laeta pascua soloceni lanam fadunty hoc est minutam, duram atque hirsutam. 5 386. 6REGES VILLIS LEGE MOLLIBVS ALBOS lana enim alba pretiosior est, quippe susceptura alium quemlibet colorem. quod autem hic per transitum tangit^ in aliis plenius legitur, maritum pecoris et comu et ungulis et palato album esse debere: alioquin, licet sit candidus lanis^ ex eo pullos^ id est nigros^ ereari. ^conti- lo ntio' hic pro ^perpetuo': semper enim hoc fieri dd>et, 387. ARIES SIT CANDIDVS IPSE bcne 'ipse' addidit, quasi qui aut dominus gregis est^ aut qui antea pro domino capital dari con- sueverat: nam apud maiores homicidii poenam noxius arietis damno luebat: quod in regum legibus legitur. 16 388. VDO PALATO semper umido: alibi et udae vocis iter. 389. REICE *re' aut quasi monosyllabum produxit licenter, aut, ut diximus supra, quia, cum faciat ^reieci', *i' pro duplici habetur et *re' efficit longam. ideo et in aliis modis praesumit sibi pro- ductionem. pvllis nigris. 20 391. MVNERE sic NIVEO L. s. C. D. mutat fabulam: nam non Pan, sed Endymion amasse dicitur Lunam. qui spretus pavit pe- cora candidissima et sic eam in suos inlexit amplexus: cuius rei mystici volunt quandam secretam esse rationem. si CREDERE DiGNVM EST tantum de Luna sacrilegium. et aliter: {fefellit) id 25 est cepit et fefellit et bene ^si credere dignum est', quia dicturus erat impie in deam, fabula sic est: Pan cum Lunae amore flagrarety ut illi formosus videretur, niveis velleribus se circutndedit atque ita eam 13 aut qui antea . . . legitur] cf. achol. Dan. ad buc. IV 43 || 16 alibi] A. VII 633 II 18 ut diximus supra] ad Aen. X 473 || 20 Pullis nigris] cf. Non. p. 368, 23 II 22 Endymion . . . rationem] exscr. mythogr. I 229 ; II 28 1 animal pingue 3f || 5 hyrsutam F || 8 autem] om. P, colorem Ol AKMONKC V ATAOOI ACMNEE M \\ latiuC Plla: lOr tinae A latini VM \\ 20 fofit M {corr. m) \\ turram id est A \\ 22 dicit Plinius] dicitur pluuius iZ|| serpentes P| 26 malus Vrsinus: modus F||27 convolvens addidi | 30 alii et hic et infra V 310 SEEVU pore, aliae eriguntur corporis parte: Lucanus <1X 721> et con- teutus iter cauda sulcare parias. 428. RVMPFNTFR ut supra <328>, implentur: aut pro ^erumpunt^ 429. VDO VBRE alibi cum ruit imbriferum ver. 5 431. INPROBVS insatiabilis. inglvvi£M ventris capacitatem. et aliter: Varro ad Ciceronetn in libro xjiii, ingluvies toriy inquit, sunt circa gulam, qui propter pinguedinem fiunt atque inter- iectas habent rugas, sed nunc pro gula positum. et ^improbus' hic avidus. RAKIS LOQVACIBVS clamosis. et ^loquacibus' ideO| quia 10 ex hominibus factae sunt, ut dicit Ovidius. 434. ASPERQVE SITI Sallustius quod genus siti magis quam alia re accenditur. 435. NEC MiHi nec cuicumque, ut <(I 456> non illa quis- quam me nocte per altum ire. 15 437. NiTiDVSQVE IWENTA pelle enim deposita redit in aetatem priorem. 438. CATVLOS catulos abusive dirit; nam catuli proprie ca- num sunt. 440. MORBORVM QVOQVE T. c. ET s. D. tria dicit, signa mor- 'io borum, causas et remedia; sed non servat legitimum ordinem: nam post remedia morborum signa et causas commemorat, quibus signa fiunt ct quS>us intdleguniur, 441. TVRPis SCABIES quae asperum et turpe efiBcit corpus. 442. AD viWM PERSEDIT medullas et ossa penetravit. 25 443. INLOTVS ADHAESIT SVDOR Motus' vel ^lautus' dicimus; inde est et * lautum eo' : nam illud ab Horatio satis licenter dictum est ast ubi me fessum sol acrior ire lavatum admonuit. 6 Varro ad Ciceronem] p. 167, 4 Wilmanns 1 10 OTidias] metam. VI S39 jj 11 Sallustias] lag. S9, 5. cf. Non. p. 295, 2S | 17 catulos. . . soni] cf. Idd. or!. XII 3, 27; Non. p. 457, 8 | 26 ab Horatio] sat I 6, 125 1 contentis F | 2 parias A Vi paryas Carolir. 1S6 perias PH paratoB M (parotas m, genus serpentis supr. rers. m) | 6 ingloTies, inquit, sunt tori Vr- .finus I inquid V | 9 qui J | 11 siti magis] sit imaginis ^ | 12 acciditor AH }^. 13 cuiqne M | quamuis M (quisquam m) | 14 noctem M {corr. m) | 15 ad aeta- tem viigo | 20 ordinem legitimum PH | 21 et causas el qnibus . . . intellegon- tur edidit Vrsinus not. ad Serv. p. 293 | 22 fiunt] ferunt Lione ieste Gudffrb. I 24 medulla V (eorr. r) | 25 lotus] uel labatns add. V J lautus] latus V {eorr. r) lantis Carolir. li>6 lauit H | 26 latum V | 27 laatum V ia ntmn H | admooit P ammonuit M {eorr. m) l ad v. 444 kt hirsvti SECTKRTirr coaroRA ykpries duas res dicit, unde scabies OTium nascitiir: aut nimium frigus et homorem aeris: aut etiam cum post tonsionem non la?antur. ex validiore enim aesto sodor eis adhaeret, ac propterea layari frequenter praecipit. Yepres hic ma- scolino genere . . . aoctas edidit Fabr. COMM. IN VERG. GEORG. III 428-466. 311 444. VEPRES vepres hic masculino genere; at Lucretius feminino dixit, tU illorum spoliis vepres volitantibus auctas, 445. DVLCiBVS FLVVIIS salsa enim aqua magis pruriginem creat. 446. VDISQVE ARIES IN GVRGITE VILLIS MERSATVR musmonem dicit ducem gregis, quem ita et Varro commemorat. huic autem 5 partem aliquam lanae pastores solent relinquere, unde ait ^udis villis': nam oves semper ton^ae lavantur. 447. SECVNDO AMNi defluenti, cum aqua scilicet. 448. TRiSTi AMVRCA amaiis olei sordibus perfundunL hoc autem remedium est contra sordes, scabiem et laesum vepribus 10 corpus. 449. viVAQVE SVLPVRA dactylicus versus, quod in fine dacty- lum habeat, 450. IDAEASQVE PiCES liquidas, quae in Ida Phrygiae monte nascuntur. et pingves vngvine ceras omnis sucuSy qu^ ungi potest, 15 ur^cn dicitur. 451. scillamqve gcnus lierbae, quod in Umitibus agrorum ponitur in Africa, uelleeorosqve graves herba, quae et radicla dicitur, qme animalilus prodest scillamqve elleborosqve g. genera herbarum sunt. 20 452. PRAESENS FORTVNA efficax, vel utilis, et profutura. et dicit incidendum esse vulnus, si medicaminibus emoUiri minime potuerit. 454. svMMVM VLCERis os crgo tunc secandum est, cum os habuerit. 25 455. AD vvLNERA PASTOR bcne ^ad vulnera^ pro ^ad facienda vulnera\ 456. ET MELIORA DEOS SEDET OMNIA P. maiores enim ex- pugnantes religionem, totum in experientia coUocabant: Sallustius non votis neque suppliciis muliebribus deorum auxilia 30 4 masmonem . . . gregis] cf. Isid. or. XII 1, 61 || 12 dactylicus . . . habeat] cf. Macrob. Sat. V 14, 4 || 29 Sallustius] Cat. 52, 29 1 hic Fabr. : in F || 3 pruriginem] i. e. scalpedinem supr. vers. m\\A mer- satvh] missusque add. H missus add. M \\ musmonem Carolir. 186 A V {sed s in ras. v)i "^'monem P simonem H e nomen ilf || 7 semper oves vulgo \\ 8 cum aqua om. B || 10 sordes commemorat Vrsinus l. l. p. 293 || et contra laesuni vulgo I) lesum AHM \\ 12 quod . . .habeat edidit Vrsinus l. l. \\ in finem dacti- lum F I 14 idia Jtf" || 15 Oomi* V \\ 19 Servianum lemma om. F || 21 utilisj uti- uel iJ||22 nam dicit F || incidendum Carolir. 186 VM: incendendum APH\\ csse] est A || 24 os vlceris PH \ 25 habuerit] vivitqvk tegendo dum tegitur add. Fahr. || 28 sedet] om. A, sed H || omina A UM || expugnantesj i. c. uitantes supr. vers. m \\ 29 in experientia collocabantl i. e. in exercitatione ponebant supr. vers. m \\ 30 ad non votis e.q.s. supplicationibus uel salutationibus neces- sarium Salustii exemplum in marg. m || supplicibus melioribus F 312 SBRVII comparaiitur: vigilando, laborando prospere omnia ce- dunt. ubi socordiae tete atque ignaviae tradideris, nequi- quam deos implores: irati infestique sunt. 458. ARTVS DEPASCITVR et ^pasco' et *pascor' dicimus *illam 5 rem'. arida febris quod arida efficit corpora. tamen sciendum, febrem, licet a fervore dicta sit, esse etiam frigidam: unde modo ad diastolen ait aridam. 459. INCENSOS AESTVS id est febrem. inter ima ferire i\ s. s. V. ^salientem' id est mobilem, dicit autem illam venam 10 esse feriendam, quae super ungulam est animalis, tam lata quam mobilis. 461. BISALTAE Qvo MORE populi Scytharum, qui fugientes equorum sauguine aluntur lacte permixto. bisaltae gens Thraciae, 462. FVCUT vel re vera fugit, vel pergit celeriter. et aliter: 15 ^fuyit* non liostein, scd qnia mvit sic, ut mtitet locos. 465. CARPENTEM iGNAVivs neglegentius , siue aviditate. 468. CVLPAM FERRO CONPESCE atqui habere morbum culpa non est. sed hoc dicit, occidendo eam tuam culpam conpesce, id est vita crimen, in quod. potes incidere, si, dum uui parcis, fuerit 20 totus grex eius contagione corruptus. 469. iNVAFTVM vvLGVs qiiod sibi praecavere non possity ut est aptid Salltistinm repentc incautos agros invasit, id est quilms praecautnm securum non est, ut est incauttim patriasque obtrun- cat ad aras. incavtvm vvlgvs quod se morbosi pecoris con- 25 tagione abstinere non novit. 472. TOTA AESTIVA loca posuit pro animalibus. aestiva autem sunt loca umbrosa, quibus per aestatem pecora vitant solis calo- rem: Statius et umbrosi patuere aestiva Lycaei. et aliter: ^aestiva^ ipsum gregem in aestivis morantem, spemqve gregem- 30 QVE simvl agnos cum matribus pariier. 22 apud SallustiumJ hist. inc. 16 Dietsch, 12 Kritz | 23 incantum] A. III 332 I 26 aestiva . . . Lycaei] exscr. [sid. or. XIY 8, 37 | 28 Statiue] Theb. 1 363 1 prospera H\ omina s%ipra vfrs. m | caedunt PM | 2 tete B PU^f: te V, tm. A et Caroiir. 1S6 | 3 implorares M (wiT. m) | 4 asida dkpascvnt V | di- cimus om. U. illam rem dicimus rvigo \ 7 diastolem P \ arida K | 9 salientem id est 8an«;uine uenam mobilem Y \ 10 supra vuigo | animalis est F | 12 bis- ALTAK Qvo MORK 80LKNT bis alte geus traoiae. cym r\'GiT in rodopkn atqye indk o. re uera fugit . . . celeriter. populi . . . permixto. et aliter fngit non hostem . . . locos y I 14 fugit om. libri praeter VM | vel om. ^ | 18 incidendo M l 19 itotest P I 24 iNCAVTYM . . . novitj et aliter bene dixit incautum qucd se amor- bosi (H^coris contagione abstinere non nouit K | 25 novit] Sallustius ^repente agros incautos invasit', id est securos et quibus praecautum non erat et ut ^exoipit incautum' aihi. Fabr. ) 27 quibus] in quibus VM l per aestatem] aes aestate P | 28 Staiius om, V \ etj ut V \ licej A Ucei P VU COMM. IN VERG. GEORG. III 458—479. 313 474. TVNC SCIAT AERIAS ALPES ET N. s. c. seiisus hic est: si quis est qui sciat, ista loea qualia tunc fuerint, cum pecoribus erant referta, nunc quoque ea vacantia videat, licet plurimuni a pestilentia fluxerit tempus. aerias alpes id est Galliam. et dicendo ^aerias' verbum expressit ex verbo: nam Gallorum lingua 5 alti montes Alpes vocantur. norica siqvis c. Noricum pars est IUjricL 475. et iapydis a. t. id est Venetiam: nam lapydia pars est Venetiae, dicta ab lapydio oppido: Sallustius primam modo la- pydiam ingressus. liuius fluvius est Timavus. unde male qui- lo dam ^lapygis' legunt, cum lapygia sit Apulia. 478. uic QVONDAM MORBO c. M. c. E. T. describit pestilentiam Venetiae, Galliae, lllyrici. nam quodam tempore cum Nilus plus aequo excrevisset et diu permansisset in campis, ex aqua fluminis et calore provinciae diversa et plurima in limo animalia sunt creata, 15 quae, recedente in alveos suos Nilo, et integra et quae semiplena fuerant, putrefacta sunt. exinde corrupto aere nata pestilentia est, quam auster flans primo ex Aegypto ad Atticam provinciam pe- pulit, mox inde in tractum Venetiae et IUyrici: quae quaqua uni- versa vastavit. hanc autem pestilentiam ordine, quo diximus, ple- 20 nissime est Lucretius exsecutus. et aliter: ^morbo caeli\ quia cor- ruptiis acr morhi causa est, ut ipse corrupto caeli tractu.,et^tabo* abutitur pro pestilentia. miseranda tempestas pessima, inferens rem dignam miseratione. ^ 479. AVTVMNi INCANDVIT AESTV exarsit prima autumni parte, 25 quae semper gravem efficit postilentiam. ut autem autumnus ab- undet morbis, facit hoc confine frigoris et caloris: quod licet etiam 4 et dicendo . . . vocantur] exscr. Isid. or. XIV 8, 18 .|| 9 Sallustius] hist. inc. 12 Dietsch, II 42 Kritz || 21 Lucrctius] VI 1090 sqq. cf. Macrob. Sat. VI 2, 7 sqq. || 22 ipse] Aen. III 138 || 26 ut autem . . . caloris] exscr. Isid. or. V 35, 8 2 fuerunt vulgo || 4 akrias alpks id est Galliam . . . cum lapygia sit Apulia post Lucretius est exsecutus {lin. 21) hdb. APIIM. sclwUum ad ^aerias Al- pes^ adscriptwn post n. s. c. {lin. 1) hab. V {qua re factum esse videtur ut Vr- sinus id Fhilargyrio tribueret). in eodem libro scholium ad «;. 475 inter pro contra et ut supra {p. 314, 14) collocatum est \\ gallica F || 5 uerbuni uerbo ex- pressit F || 6 nokica siqvis c. om. V \\7 hyllirici PH \\ 8 iapidis AP VM iapv- Dis Carolir. 186 uyai'idis JEr|| iapidia libri, nisi quod iappidiam M \\ 9 iapydio A: iopydio Carolir. 186 iapidio P VU iappidio M \\ tapydiam Carolir. 186 iapydiam m-. iapidiam APVU iappidia M || 10 quiquam M {corr. m) || 11 ia- pygis m apygis Carolir. 186: iapigis APVU iappigis M \\ iapygia Carolir.186 et m: iapigia reliqui \\ sint P \\ IS quondam A \\ 14 et diu . . . fluminis om. A |i 15 prouintiac AIIM\\ 16 nili A \\ 18 prouiutiam AUM \\ 19 tactum P \\ quae quaqua B: quequa qua ut Carolir. 186 que quaqua P que quaque A qua- quo U quae usque quaque V usque quaque M ) uastauit uniuersa B VM \ 23 ferens VM\\2b aestas -4 || 27 facit . . . caloris om. M {in marg. add. m) || con- 314 SERVII vemum tempus habeat; caret morbo^ quia tnnc corpora praecedenti durata sunt frigorey quae autumnus corrumpit^ laxiora inveniens post aestatis calorem. 481. CORRVPITQVE LACVS INFECIT PABVLA TABO ordinem se- 5 cutus est; quem et Lucretius tenuit et Sallustius, primo aerem^ inde aquam^ post pabula esse corrupta. 482. NEC viA MORTis ERAT SIMPLEX nec moriebantur ex usu, id est secimdum naturalem ordinem, non tantum fuga animae, sed etiam corporis resolutione. est autem hoc Sallustii, qui ait ne 10 simplici quidem morte moriebantur. 483. IGNEA V. o. A. siTis fcrvidus calor: ab eo quod praece- dit id quod sequitur. miseros addvxerat artvs ^addtixerat^ pro ^contraxeraf. 484. RVRSvs ABVNDABAT ktc ^rursus' positum pro ^contra^, ut 15 stipra <138> rursus cura patrum cadere et succedere matrum incipit FLvviDVS liqvor umor sordidus. 485. OSSA etiam ossa. et per hyperbolen totum hominem siguificat. 486. IN UONORE DEVM MEDio in sacrificiis, ut haud equi- 20 dem tali me dignor honore. 487. LANEA id est infula; nam non stat yersus, si ^lanea yitta' d^eris. 488. iNTER cvNCTANTES CECiDiT {inter) dubitantes sacerdotes (ce- cidit) animal, qtwd ad sacrifidum du^batur. 25 489. MACTAVERAT ANTE SACERDOS eius scilicet mortcm prae- veniens. 490. iNDE ab hac cama, quia morbus universa confuderit. ar- DENT ALTARIA FIBRIS quia, ut dicit Plinius Secundus, morbosa caro non coquitul". 36 491. NEC RESPONSA p. c. R. VATES colligi enim nisi ex sana victima futura non possunt. 5 Sallnstins] hist. III 28 Dietsch, 27 Eritz || 9 SallnBtii] hist. III 25 Dietsch, 29 Eritz || 19 haud] A. I 335 finium V \\ 2 corrupit .^ || 3 post aestatis calorem V: post statis calorem Ca- rolir. 186 potestatis calorem H potestatis calore ABP aestatis calore M\\ 5 et om. A || Lucanus lihri. sed rectius librariis hic error tribuitur, quam ipsi Servio, qui ad v. 478 Lucretium commemoravit \\ 7 moriebatur F || 8 non] nam A II fugam VH ) 10 moriebatur F || 12 abdvxerat et abduxerat P \\ 14 bvbsvm AnvNDAT F II 15 et om. F|| 19 quidem ^ || 21 infula Masvidusi uictima lihri. fortasse ipse Servius erravit || lane uita A jj 22 duxeris A dixerit HM || 23 inter addidi || cecidit add, Masvicius || 25 mortemj morbum FJ(f || 27 inde ab hac causa . . . confuderit post non coquitur hdb. V: edidit Vrsinus l. l. p. 293, hue traftsposuit Masvidus y COMM. IN VERG. GEORG. 111 481- 601. 315 492. SVPPOSiTi T. s. cvLTRi sic in sexto <248> supponunt alii cultros, id est iugulant liostias. dicendo autem ^suppositi' feriendi genus ostendit: nam iuterdum ab inferiore parte, interdum desuper feriebantur. 493. svMMAQVE lEiVNA SANiE I. II. ^ieiuna sanie^ sicca et ex- 6 igua. signatis usus est verbis nimisque libratis. 494. VVLGO ubique, passim et catervatim. in laetis autem HEBBIS ideO; ne eos fame perisse putaremus. 496. IIINC CANIBVS BLANDIS etiam blandis canibus rabies ex pestilentia nascitur. qvatit aegros t. a. s. proprie, nam tussis 10 commovet corpora. 497. PAVCIBVS ANGIT OBESis tumentibus. ^angit' autem bene ait; nam angina dicitur porcorum morbus, qui occupat fauces: Plau- tus yellem me in anginam verti^ ut huic aniculae fauces praeoccuparem. 15 498. ATQVE iNMEMOR UERBAE ^herhas^ pro ^herbarum% tit ipse inmemor herharum quos est mirata iuvenca et rursum <215> carpit enim vires paulatim uritque videndo femina nec ne- morum patitur meminisse nec herhae. ergo {ut) hic vel amore vel miracuh carminis ohlivionein herhae factam dicit, ita illic occupa- 20 tione morhi. quidam volunt ideo dictum ^studiorum atque imnemor herhae^, quod antiqui in pratis ccrtamina exhibere cotisueverant [re- liqua grammatici legunt] 500. CREBRA FERIT pro ^crcbro': nomen pro adverbio. m- CERTVS IBIDEM SVDOR inrationabilis, sine labore^ cuius causa uon 25 apparet. 501. MORITVRIS FRIGIDVS frigidus sudor mortis futurae siguum est. et ^morituris frigidus' pleonasmos est. 12 Obesis tumentibus] cf. Gcll. XIX 7, 3 || 13 Plautus] Mosteli. I 3, 61 'in anginam c^o nnnc me velim vorti, ut veneficae illi faucis prehendam' || 16 ipse] buc. VIII 2 || 21 quidam volunt . . . consueverant] cf. Non. p. 317, 14 7 iN . . . ideo] iiiNC letis bene autem dixit laetis in herbis ideo F || 8 pu- taremus . . . pestilentia otn. A || 10 a.] h. AHM\ 13 platus A plautis Il\ 15 praeoccuparc 11 1| 16 inmkmor herhae pro ^herbarum . . .iuvenca, ut occupatione morbi oblivionem cibi factam esse dicat. quidam vero volunt, quod inmemor sit studiorum et herbae, quoniam antiqui in pratis certamina exhibcre consue- rant: unde congrue iunxit utrumque, 'studiorum' et 'herbae' edidit Fahr.\\ 19 ut addidi || 20 illi V, corr. v \\ 22 reliqua grammatici (gramatici V) legunt seclusi: nam non video quo referantur || 27 frigidus . . . frigidus 07n. Carolir,186\ frigidus om. -4JB 1 28 et. . . pleonasmos est om. B | morituris AHMv: moritu- rus PF II frigidus] frigore P || pleonasmos est V pleonosmos est M: plena est AH plana est Carolir. 186 plenus est P 316 SERVII 502. TRACTANTi DVRA RESISTIT rigida est nec cohaeret di- gitis. et aliter: flguratum est Wesistit lianc rem^ pro ^huic rei\ 504. COEPIT CRVDESCERE MORBVS validior fieri, ut deiecta crudescit pugna Camilla. et iam dat signa morbi validioris. 5 507. TENLVNT pro ^teuduntur* : aut tendunt se, aut equi tendunt, 508. OBSESSAS FAVCES id est clausas. aspera lingva sci- licet ex nimia siccitate. 509. PROFVIT INSERTO LATICES I. C. non semper, sed aliquando: nam hoc solum est, quod aut a morbo liberat, aut commovet in 10 furorem. 511. MOX ERAT HOC IPSVM EXiTio quod saluti esse putabatur. et hoc est, quod paulo post <(549> dicturus est quaesitaeque nocent artes. fvriisqve reb^ecti quia languentia corpora in vires quodammodo excitat furor et facit ea in exitium convalescere. 15 513. Di MELIORA Piis E. Q. H. I. per parenthesin in exsecra- tioiiem hostium hanc retorquet insaniam. erroremqve ^errorem^ hic pro furore posuit. 514. Discissos NVDis ut foeditatem exprimeret, adiedt ^nudis\ 515. FVMANS SVB voMERE TAVRVS pcr hoc ostendit, etiam 20 fortes tauros repente morbo concidere; nemo enim pestilentem ad aratra ducit iuvencum. 517. EXTREMOSQVE ciET GEMITVS ultimum gcmit. sane ^ciet' modo Mat' significat, sicut in tertio <344^ de Andromache lacri- masque ciebat, cum ^ciere' proprie sit alteri aliquid commovere. 25 iT TRiSTis ARATOR mortc iuvenci tristem dixit esse agricolam. 518. FRATERNA MORTE ivvENCVM cousortis intcritu. ct cx af- fectu dictum est rustici. 521. MOVERE ANIMVM in suum desiderium inlicere. 522. PVRiOR ELECTRO c. p. A. nam sicut electrum defaecatius 30 est metallis omnibus, ita et currens aqua ceteris purior. {electro) quod a nohis sucinum appellatur, electrum vocant Graed. 523. VRGET iNERTES id cst urgct et inertes facit. 3 deiecta] A. XI 833 1 frigida vulgo \\ coeret F choeret V oheret H\\2 figuratnm est . . . huic lei] ^adtactum tractantis^ legisse videtur interpres. ceterum omisit hoc scholiwn Vrsinus \\ 4 dat etiam signa F || 5 aequi F || 1 1 erit V || salutis A et Carolir. 186 II 14 in exituni AM \\ 18 faeditatem V || 23 lacrimasque ciebat] tiilia fun- debat lacrimaus longosque ciebat incassum fletus Vergilius l. l. cf. A. VI 468 tt Serv. ad Aen. XII 104 || 24 ciabat A \\ ciare A {corr. a) \\ 25 it tristis ra. i. t. dicit agricolam edidit Fabr. || it] hic V \\ 28 auum] sui Masvicius || 29 deli- catius M II 30 ceteris] e petris V || scholia ad v. 523 et 524 adscripta post alu- isse mortales hah. V COMM. IN VERG. GEORG. III 602-632. 317 524 AD TERRAMQVB FLVIT D. P. CERVIX LllCanUS fessumqne caput se ferre recusat. 525. QVID LABOR AVT BENEFACTA ivvANT si neutrum mortem repellit, nec corporis exercitium nec mentis religio: nam si gene- raliB est sententia, secundum Epicureos contra religionem est; si 5 autem tantum ad bovem refertur, lioc dicit: quid ei prodest labore suo aluisse mortales? 526. ATQVi NON MASSiCA B. M. vina pretiosa a Massico, monte Campaniae. et per transitum tangit illa quac dicunt physici, mor- bos venire ex cibi ct potus nimietato vel mutatione, ex nimiis vi- 10 giliis et multa sollicitudine, dicitquo etiam sine his nasci aegritu- dinem: nam in animalibus cum nihil horum sit, tamen aegritudi- nem cemimus. 527. EPVLAE REPOSTAE ^repostac^ saepiMS appostae, aut abun- dantes, aut variae. 15 528. siMPLicis iiERBAE proptcr varietates epularum dixit *sim- plicis herbae'. 530. NEC SOMNOS ABRVMPiT c. s. cx cura enim nimia vigiliae procreantur. 532. {qvaesitas ad sacra boves tvnonis) manifestum est a Cy- 20 di^ppe, Argivae lunonis sacerdof^iy hoc tract^im, quae, cum bovcs depsscnt, filios suos Cleohin ct Bitonem planstro subiunxit ct sic ad templum deducta cst, quod fas non erat illam vcnirc sinc platistro: nam apparet ad sacra lunonis hoves in illis rcgionibus defuissCj in quibus pestilen' tiam fuissc dcmon-strat, ^inparihus^ autem non simile iugum ferentihus, 25 cum alter maior esset, altcr minor. et vris inparibvs dvctos A. A. D. C. bubus agrestibus et ipsis inaequalibus : nam uri agrestes boves sunt, ut diximus supra <(II 374^. et hoc poetice dicit. cete- rum veritas haec est. cum mos esset, sacerdotem Argivam iunctis bubus ire ad templa lunonis, et sollemni die boves non inveniren- 30 tur — pestilentia enim quae per Atticam, ut diximus ^478>, trans- ierat, universa consumpserat — , duo sacerdotis filii, Cleobis et Bito, matrem, subeuntes iugum, ad templa duxere. tum luno, pro- 29 cum mos csset . . . nihil essc mortc pracstantius] cxscr. mythogr. 1 29 et II C6 1 scholium ad t;. 624 adscriptum post simplicis horbac {v. 528) hab.APIl, post aluissc mortalcs M \\ 2 ac fcrrc] refcrrc P J/ || 8 adqvin V \\ 9 illa per qnac^ // II 10 ct ex nimiis F || 11 dicuntquc 77 || 12 epfritndinoa A \\ 14 habundantcs M II 20 ac cydippc V a Chryside Meursius ad Arnoh. VI 23 || 22 cleobinem rij aubiuncxit K || 24 defuisse v: dcfucrint F || peatilcntia F || 27 bubus] ctiam bu- buR Fjl ipsi F|| 30 ct ow. A \\ sollomimi V \\ 32 consumserat Pll \\ clocbis VM '{. 33 bioo II II matrem subeuntesj sub matrc cuntes M \\ iugum] iuga Carolir, 180 318 SERVII bans eorum religionem, obtulit matri, ut quod vellet posceret filiis: illa pia responsione ait, ut quod sciret dea utile mortalibus, ipsa praestaret. altero itaque die sacerdotis iuvenes reperti sunt mortui: ex quo probatum est, nihil esse morte praestantius. quod Hero- 6 dotus apud Graecos plenissime commemorat in prima historia <(31>. ^donaria' autem proprie loca sunt, in quibus dona reponuntur deo- rum, abusive templa: nam ita et pulvinaria pro templis ponimus, cum sint proprie lectuli, qui sterni in templis plerisque [super- venientibus] consuerunt. 10 534. AEGRE difficulter. rimantvr in rimas agunt. 535. IPSIS VNGVIBVS hyperbolicos, id est manibus. 538. NOCTVRNVS OBAMBVLAT insidiatur. quod autem ait *no- cturnus', figurate rem temporis ad personam transtulit. 539. CVRA DOMAT id est pestilentiae. timidi dammae mu- 16 tavit genus, ut vitaret homoeoteleuton: Horatius et superiecto pavidae natarunt aequore dammae. dicendo autem dammas et cervos errare cum canibus, duo ostendit, et hos timoris et illos ferocitatis oblitos. 543. FVGIVNT IN FLVMINA PHOCAE quasi timentes marinam 20 pestilentiam. 546. IPSIS AVIBVS suis quodammodo, quae alarum velocitate supergredi aerem poterant pestilentem. 548. REFERT prodest 550. phillyrides CHIRON medicinae inventor, Satumi et Phi- 25 lyrae filius. et aliter: moraliter. quoniam mali homines aut ad me- dicos aut ad divinos confugiuntj ut aut ope humana aut divina adiu- ventur, ideo Chironem pro medico, Melampodem pro divino posuit, alii hunc expiationes sdentem dicunt Chiron autem Saturni et Philyrae filius fuit, adeo medicinae peritus, ut etiam Aesculapium docuisse di- 6 donaria . . . reponnntar] cf. Isid. or. XV 5, 2 || 15 Horatins] carm. I 2, 11 iugo A. matrem add, V \\ dum A \\ 1 optulit V \\ S sacerdotes M. sacerdotis filii iuvenes vulgo || 4 erodotus PKiST^f || 6 donaria donaria proprie F|| propria P II in quibus] ubi F || 8 plerisque superuenientibus A superuenientibus pleris- que V. superuenientibus om. Carolir. 186 BPHM et libri Burmanni. super eventibns plerisque coni. Dorvillius supervenientibus cladibus periculisque Marquardt Boem. Staatsverw. IIP p. 48 adnot. 9. sed plerisque mutari nolim, quod Servius ipse ad A.Ylll 176 Herculis templum commemoravit, in quo lecti' sternium esse non liceret || 11 yperbolicos AM\^ id est] pro Masvidus || 14 pe- stilentia A \\ 15 omoeoteleuton APV homoeteleuton H omeoteleuton M (ob- scenam dictionem supr. vers. m) || 17 illas H \\ 18 ferocitatis esse oblitos vulgo i, 24 FHYMRIDE8 A PniLLRIDES P PHILLIRIDKS V PIIILIDES H PHILYRIDES M || CHYRON APH\\ sylire A filirae PH fillirae V fylirae M \\ 25 mali] u e. aegroti || 27 melampQdam V || 28 expiationis Burmannus \\ fillirae V \\ 29 aescoiapium V COMM. IN VERG. GEORG. HI 534—666. 319 catur. AMYTHAONIVSQVE MELAMPVS Ainythaonis filius, xad^ccQt^g, id est purgator: nam et Proetidas ipse purgavit lustrationibus, quas invenerat. hoc autem dicit, convalescente morbo nec medicinam prodesse nec religionem. 552. PALLiLA TisiPuoNE Tisiphonm hic non tinam furiarum de- 6 iemtis accipere, sed pestilentiam, cui eleganter poeta hoc nomen dedit. AGiT ANTE id cst antc se, 555. ARENTESQVE SONANT RiPAE vult pestilentiam etiam ele- menta sentire: sic in tertio <(142> arebant herbae et victum seges aegra negabat; nam segetem pro terra posuit. lo 559. NAM NEQVE ERAT CORIIS vsvs quippe morbo putrefactis. 560. AVT VNDis ABOLERE POTEST A. V. F. nec lavari, nec coqui poterant. caro enim, corrupta morbo, quendam habet muco- rem, qui non potest ablui, quoniam omne possidet corpus; item igni superposita aut putrefit aut durescit, nam non coquitur. 15 564. ARDENTES PAPVLAE id est carbunculi. inmvndvs sv- DOR morbus peducularis, qui est (pd^stQvec^Lg. 566. SACER iGNis quem Graeci Csq&v v66ov vocant. 1 Amythaonis filius om. P || kaeaptnc A kataptec PH KAAPxhc V \\ 2 proaethidas P proaetidas S l b thisfone thisifonem F || 9 uictam F || 10 sc getes Hll egrum A egram H\\ negabai] om. AH, negabant V\\ 13 qnoqui P poterat K || mucorem] humorem V et humorem H\\ 16 supersita P|| 17 pedu cularis libri: pedicularis vulgo || (j^eiPiAcic A noEipiAcic P (|)eipiacic VH (j^oi- piAC(; M \\ 18 icpAn nocon A epan nocon P ieran non V epan.no. con H Kppannocon M U explicit liiier tertivs. incipit liber qvARTVs poeliciteb P Ex- plicit liber tertius incipit quartus V libeb in aEOROicoN explicit H incipit georgicon liber mi M. SERVII GRAMMATICI IN VERGILII GEORGICON LIBRVM QVARTVM COMMENTARIVS. 1. PROTINVS AERII MELLIS CAELESTIA DONA EXEQVAR rheto- rice dicturus de minoribus rebus magna promittit, ut et levera materiam sublevet et attentum faciat auditorem. sane perite, quo- niam scit breve esse opus hoc de apibus et intra paucos versus 5 posse consumi, usus est translationibus ad dilatandam materiam, dicens apes habere reges, praetoria, urbes et populos. sane scien- dum, ut supra diximus, ultimam partem huius libri esse mutatara: nam laudes Galli habuit locus ille, qui nunc Orphei continet fa- bulam, quae inserta est, postquam irato Augusto Gallus occisus 10 est. PROTINVS deinceps, exinde, etiam floreum agrum exsequar, sicut sum ceteros exsecutus. aerii mellis nam mel ex rore colligitur, qui utique defluit ex aere: unde est et ^caelestia dona', id est munus deorum. antea enim mel inveniebatur in foliis, ut mellaque decussit foliis. d aliter : sive quod luppiter melle 15 nutritus sit in insula Crcta: sive quod in aere concipiatur: namj ut ait Cornelius Cclsus, apes ex floribus ceras faciunt, ex rore matu- tino mel. 2. HANC etiam sicut superiores. 3. ADMIRANDA TiBi L. s. R. audies cx rebiis levibus digna stu- 20 pore esse in apibus et proceres et tanta certamina. 5. MORES quia castae* sunt, ut <197> illum adeo placuisse 7 Bupra] buc. X 1 || 10 Protinus deinceps] cf. Non. p. 376, 20 || 11 nam mel e. q. s.] cf. Isid. or. XX 1, 36 1 rethorice A VH rethoricae M {corr. m) \\ 2 magnam premittit F |1 5 conRummi A. an consummari? || 8 qui nunc aristei orfei P\\ 10 florenm rulgo: florum libri \\ 11 cetera II \\ orre A \\ 12 et om. VM \\ 13 ante V \\ 16 Celsus Vrsinus: crassus F || 21 mobes morem quia T^ || illud V COMM. IN VERG. GEORG. IV 1— U. 321 apibus mirabere morem; et stvdia iit <205> tantus amor laudum et generandi gloria mellis; et popvlos, ut <(95]> ut binae regum facies, ita corpora plebis; pboelia dicam, ut <78> erumpunt portis, concurritur aethere in alto. 6. IN TENVi LABOR AT TENVis N. G. conpensatio cst laboris, 5 qnod magnam dat gloriam, si fuerit materia exilis omata. 7. NVMiNA LAEVA prospera, ut intonuit laevum. ei alUei': ^laeva^ hic in bono posuit, ut intonuit lacvum; alibi autetn in nujHo ponit cum dicit saepe malum hoc nohis, si mens non laeva fu- isset, de caelo tactas memini praedicere quercus. vocatjs lo pro Hnvocatus\' vel quia poetae in tntda cius sunt, vd quia pater est Aristaeif qui primus invenit, unde apes fieri possent. vocatvs APOLLO aut quasi poeta Apollinem invocat: aut quasi pastoralem deum: nam Apollo voiiiog dicitur. 8. PRiNCiPio SEDES APIBVS STATIOQVE p. dicit, ubi alvearia 15 ponenda sunt: in qua re satis perite et ea quae abesse debent, ne noceant apibus, et ea quae adesse, ut possint prodesse, commemo- rat. sane quoniam supra ait <(4^ ^magnanimosque duces', ideo in- tulit modo ^sedes statioque', quam translationem diligenter reservat. et aiiter: xata tov avtov ^sedes statioque petenda' intellegendum, 20 etiamsi aliud a sedendo, aliud a stando dicitur. 10. HAEDIQVE PETVLCi luxuriosi, lascivi, exultantes. et petulci dicti ab appetendo, unde et meretrices petulcas vocamus. 13. PiCTi TEBGA picta terga habentes. pingvibvs a sta- BVLis plenis, sicut inanes res tenues nominamus e contrario. 26 14. MEROPESQVE A. V. mcropcs rustiei barbaros appellant. et ^aliae' id est ceterae. et aliter: dicendo ^aliaeque volucres' ostendit aves esse etiam meropes. sunt autem virides earum pennae, et vo- cantur apiastrae, quia apes comedunt. 7 Laeva prospera] cf. Non. p. 331, 22 || intonuitl A. II 693 || 9 saepe ma- Inm] buc. I 16 1 22 et petulci . . . vocamus] exscr. Isia. or. X 231 2 laudem A {carr. a) laudum reliqui, florum Vergilius. cf. georg. III 112 II ut ut pine Carolir. 186 ut urbinae A: et binae P ut binae VHMp || 6 N. G.] Nisiq. A || conpensatio] i. e. retributio supr. vers. m \\ 7 lkva AH || ut alibi vtUgo \\ 8 alibi autem hoc in malum ponit ut cum dicat saepe malum . . . quercus edtdit Fabr. \\ 12 aristei V \\ 13 poetam exemplaria impressa pltrofiue \\ 14 apollono Mionc A apollo homioc H apoUo noMioc M H dicitur] dno xciv v6- fuov id est pascuis add. Fabr. Q 16 sint vulgo || et om. PH 1 abesse . . . ea quae om. J. II 17 et ea] et ea quoque FH \\ ut possint prodesse om. PHM (pro- desse supr. vers. add. p) || 20 Tiata. zov avtov ego: cata tua utus V yLuta to avto Vrsinus \\ sedes statione petenda Commelinus statione petenda Masvicius \\ intellegendum etiam, si aliud Vrsinus. mutavi distinctionem H 24 picta terga om. P, picti {sic) terga in marg. suppl. |7 || 25 sicut contra inanes res tenues nominamus V \\ res] recte J. 1 28 sunt autem] et sunt V Serrii comm. VoL m. Fasc. L 21 322 SERVD 15. ET MANIBVS PROCNE p. s. C. nomen posuit pro nomine; nam Philomela in hirundinem versa est: pro qua Procnen vel quasi sororem posuit, vel quasi eam^ quae fuerat illius sceleris causa; nam ipsa Tereum miserat ad addacendam sororem. 6 17. DVLCEM NIDIS INMITIBVS ESCAM id est crudelibus puUis, qui apium morte nutriuntur. et dliter: Hnmitihus nidis' temporale epitheton est: ideo enim Hnmitibus% qtiia apibus vescantur. 19. ADsiNT praesentes sint. et tenvis fvgiens p. g. r. suspendendum Uenuis', ne incipiant esse duo epitheta; quod apud 10 Latinos constat esse vitiosum. 21. VT cvM PRiMA ^prim^a^ hic pro ^primum^, nomen pro ad- verhio. 22. VERE svo sibi grato et aptissimo. 23. DECEDERE RiPA CALORi ut aestus possint aquarum vicini- 16 tate vitare. et aliter: id est vitare calorem et frigida hca appetere. ergo ^decedere^ composite dixit pro simpliciter ^cedere% ut in hucoUcis nec serae meminit decedere nocti. 25. IN MEDIVM SEV STABIT INERS SEV PROFLVET V. Un mcdium' non ad umorem rettulitj sed absolute dicit. et inertem hic pro otioso 20 posuity ut in hucolicis lihertas quae sera tamen respexit inertem: quae vox ponitur pro ignavOy ut spumantemque dari pe- cora inter inertia votis optat aprum, et pro eOy qui sine arte sit, ut apud Ludlium in tertio decimo ut perhihetur iners, ars in quo non erit ulla. in medivm ordo est ^in medium transversas sa- 25 lices et grandia conice saxa'. 27. PONTJBVS VT crebris vcluti pontibus; nam non sunt pontes. 28. Si FORTE MORANTES tarde remeantes ex pascuis. 29. NEPTVNO INMERSERIT deum pro aquis posuit. 31. GRAVITER s. C. THTMBRAE herbae genus est abundantis in 30 Phrygia. ^graviter' autem modo ^bene et multum' significat^ alias 5 Nidis inmitibus id est crudelibns pullis] cf. Non. p. 459, 26 || 21 spn- mantemque] A. IV 158 || 23 apud Lucilium in tertio decimo] v. 16 p. 61 Muell. 1 PROGNE lihri, nisi quod procb Carolir. 1S6 | 2 procnen Carolir.186: pro- gnen APHM prognem F || 4 ad ducendam ^ikf ad deducendam H {corr. man. rec.) \\ 6 apum M || nutriantur F || 8 et tenvis pvoiens adsint presentes sint et suspendendum F|| 9 suspendendum] est add. vulgo || 11 prima pro *pri- mum' . . . adverbio hah. Fabr. || 13 aptissime F [ 16 et aliter . . . nocti non edi- dit Vrsinus || 18 in medium . . . non erit uUa hab. Fahr. \\ 19 ad om. V, supra vers. add. v 1 humorem V \\ 20 libertasque V || 21 mox V, corr. Vrsinus \\ 22 qui] quod Vrsinu^ || fit V sit Fabr. \\ 23 lucillum V || 24 erit scliol. Dan. ad Aen. IV 158 : est V \\ in medivm om. V \\ 26 sint A || 29 tymbrae P thibre V thimbrae M II habundantis 3f || 30 bene aut multum V COMM. IN VERG. GEORG. IV 15-45. 323 *male', ut <(49> aut ubi odor caeni gravis, item grave olentis Averni. thymhre est, qmm cunilam vocamus. 32. iNRiGVVMQVE Hrriffuum' qui irrigat^ alias qui irrigatur. VIOLABIA loca, ubi nascuntur violae. 37. VTRAQVE vis APIBVS PABITEB METVENDA tam caloris quam 6 frigoris. quod licet utrumque aequali modo metuendum sit, tamen dissimiliter nocet: nam calore liquefacta defluunt mella, quae si fuerint frigore condurata, constrictas apes interimunt. 39. SPIBAMENTA exitus: alibi saevi spiracula Ditis. FVCO- QVE genus est herbae, unde tinguitur vestis. fucum autem et flores lo pro cera posuit, qnam ex his coUigunt rebus. et aliter: fucus est genus cerae, qua pro glutine abutuntur: Graed ^q6^oXlv vocant alii sic: ^fuco^ pro medicamento posuit: Plautus in Poenulo vitia corporis fuco occulunt. sed vide ne de galbano dicat, quod separatim solent laborare propter remedia^ quibtis adversus animalia utuntur sibi in- 15 festa: unde ipse alibi <(III 415> adversus colubros hoc dicit adhiberi. ^oras* autem alveariorum. 40. HAEC IPSA AD MVNERA ad officia coangustandarum caver- narum. et aliter: hic ^gluten*; Sallustius autem hic glutino adole- scebat. ^munera^ utrum officia, an quod illis munera conferat et al- 20 veos earum communiat. ^lentius' autem tena^cius, 41. ET visco ET PHRYGIAE s. P. L. I. ordo cst: servant gluten, quod est lentius et visco et Phrygiae Idae pice. ^servaiit' autem mire ait: nam pilas quasdam in alvearibus faciunt, de quibus postea cerea tecta componunt. 26 42. si VERA EST FAMA si credcndum est, apes posse terras effodere. 45. E LEVi RiMOSA CVBILIA LiMO alii *et levi' legunt. unus tamen sensus est; nam hoc dicit: quod illae nimio labore perficiunt, tu e levi ungue rimosa cubilia circumfovens limo, etiam raras 30 1 grave] A. VI 201 || 9 saevi] A. VII 568 || 10 genus . . . vestis] exscr. Isid. or. XVII 9, 98 II 13 Plautus in PoenuloJ immo in Mostellaria l 3, 118 || 19 Sal- lustins] hist. IV 2 Dietsch, 23 Eritz || 21 lentius tenacius] cf. Non. 338, 13 1 coeni A ceni reliqui \\ 2 thimbre V \\ cunilam ego conl. Plin. n. h. XIX §166: cunealam V. ceterum thymbre . . . vocamus non edidit Fmnws || 3 inri- GWMQVE . . . inrigatur {sic) post violae hab. V. inrigatur sequuntu/r haec (v. 35) nam frigore mella cogit hiemps eademque calor || 8 constrictos P || 10 tingnitur uestis AM et Isidorus: tinguntur vestes PVH\\ 12 propolios V propolim Vr- sinus II 13 pennlo V \\ 15 laborare V: praeparare Vrsinus \\ 16 colubres V, corr. V II 18 cauendarum A (cauernarum a) || 20 conferat et communiat (i. e. gluten) ego: conferas et communias F || 28 e om. H \\ alii et leni F|| leguntur A {corr. a) I 29 ille PHM\\ 30 tu leui F|| ungue VMa: unge APHv ( circumfovens limo] limo circum F 21* 324 SERVII frondes superinice. quod ideo fit, ne vel liinus crepet, vel cavernae aut sole penetrentur aut frigore. 47. TAXVM SINE venenatam arborem: ipse in bucolicis sic tua Gyrneas fugiant examina taxos; mel enim exinde pes- 5 simum gignitur. et aliter: Qpropius tectis^) ut <^l 3oby propius sta- hulis armenta tenerenty et alibi vota metu duplicant matres, propiusque periclo it timor, 48. RVBENTES CANCROS odore enim ipso pereunt. ^rubentes' autem, cum uruntur, non qui per naturam sunt huius coloris. 10 ALTAE NEV CREDE PALVDi uc facile mcrgantur. 49. AVT vBi ODOR CAENi GRAVis ordo cst ^odoT gravis^, quia et lems dicitur, utSallustiu^s apud Corduenos amomum ei alii leves odores gignuntur. 50. vociSQVE OFFENSA R. I. resonat echo repercussa: quam 15 apes vehementer horrere manifestum est. et aliter: quae graece rixG), latine imago dicitur: Oicero Tusculanarum tertio <2, 3> reso- nat tamquam imago. hic autem sonus faxAt eas fugere. 51. PVLSAM HIEMEM SOL A. E. S. T. secundum phjsicos, qui dicunt quo tempore hic hiems est aestatem esse sub terris, et versa 20 vice cum hic aestas, illic hiemem. quod etiam Lucretius <^VI 840> exsequitur, et trahit in argumentum putealem aquam, quae aestate frigidissima est, hieme vero tepidior. et aliter: ^egif pro ^perse- quitur^. 54. METVNT FLORES secant: unde et messores dicti sunt. sane 26 ^meto metis' praeteritum perfectum ^messui' facit. et flvmitha LTBANT hic Hibant^ degustant, alibi defundunt, ut pateras libate lovi. 55. lUNC ex floribus scilicet, ex quibus primo mel, mox pul- los efficiunt. nescio qva dvlcedine l. quadam arcana ratione naturae. 30 57. MELLA TENACIA FIGVNT quia, cum iuvcrsi sint favi, mel tamen inde non funditur. unde ait Henacia', quae in resupinatis favis cohaerent. 58. CAVEis alvearibus. et ^hinc* pro ^dehinc^. 59. AESTATEM LiQviDAM pcr vcr serenum. et aliter: ^nar^ pro 6 et alibi] A. VIII 656 g 12 Sallustins] hist. IV 60 Dietsch, 18 Eritz g 26 pateras] A. VII 133 || 34 nare pro volare] cf. Non. p. 353, 22 4 grineas A cirneas P VH || 7 pcricli hic timor V pericli hic amor Vr- stnus II 9 qui] quia vulgo || sint vulgo | 14 hecho V aehe H y 16 echo V hecho Guelferb. I sUav Schrevelius || 19 quo tempore om. M {culd. m) j 22 tepidior A Carolir. 186 PH: calidissima £ VM y 28 uel quadam P || 30 picvnt A (carr. a) FiNGVNT P V 11 inversi] i. e. non recti supr. vers, m | sunt M COMM. IN VERG. GEORG. IV 47-73. 325 *volare% ut apud Ennium in primo transnavit cita per teneras caliginis auras. proprietas tamen vocis aptior est natantibuSy quam volantihus, 61. CONTEMPLATOR pro ^intuere': nam tempus futurum pro praesenti posuit ab imperativo modo. aqvas dvlces et fron- 5 DEA SEMPER T. p. propter lioc ait supra <(19> et tenuis fugiens per gramina rivus palmaque vestibulum a. i. o. inumbret. 63. TRITA MELISPHTLLA Varro hanc herbam apiastrum dicit in primo libro operis rustici. et aliter: melisphylla herba est, quam, ut ait Varro, alii apiastrtm, alii mellinam appellant. ^cerinthae' 10 atUem a CerintJu) urhe Boeotiae, in qna plnrima nascitur. ^ignohiW autem non omnibus notum. cerinthae ignobile g. vile, ubique nascens. 64. MATRis CTMBALA quae in eius tutela sunt ideo, quod si- milia suut hemicycliis caeli, quibus cingitur terra^ quae est mater 15 deorum. 66. MORE svo naturali ratione, cuius causa non redditur. quis enim novit cur aeris sono redeant in alvearia? licet ipse paulo post dicat <^151^ crepitantiaque aera secutae Dictaeo caeli regem pavere sub antro. sed hoc poeticum est. 20 67. siN AVTEM AD PVGNAM EXiERiNT longior soUto parenthcsis : est enim ordo ^sin autem ad pugnam exierint, motus animorum atque haec certamina tanta ptdveris exigui iactu compressa quiescent\ 68. INCESSIT ingruit, invasit: alibi incessi muros^ ignes ad tecta volare. et ^incessit regibus' figuratum est; nam ^incessit 25 reges' dicimus. 69. TREPIDANTIA BELLO C. alacritate pugnandi^ non timore: alibi <^III lOby exultantiaque haurit corda pavor pulsans. 70. MORANTES tarde incedentes. 72. PRACTOS conlisos. 30 73. TREPiDAE COEVNT festinant inter se in alvearibus. pen- 1 apud Ennium in primo] v. 21 p. 7 Vahl. || 9 in primo libro o. r.] immo in tertio 16, 10 || 24 alibi] A. XII 596 || 31 Trepidae coeunt festinant] cf. Non. p. 408, 10 1 ut Ennius Vrsinus || 4 intuere] imperatiue add. F || 5 modo om. -4 || 7 palmaque . . . inumbret om. F|| a. om. PIl \\ inubret A obumbret FH o.umbret Carolir. 186 et M\\ S melisfilla A melis filla P mkllis piiylla II \\ 10 melli- nam ego: melinem V. cf. Keilii ad Varronis l. l. adnotat. || 11 boetiae F. fortasse non erravit interpres, sed scripsit, quod verum est, Euboeae || 12 cerin- THAE om. V II 18 licet . . . dicat om. A \\ ipse om. F || 19 crepitantiaque P crepi- tantia quae H: quae A corybant ciaque Carolir. ISG coribentia B coribantia- que VM. cf. Aen. 111 111 || secuta est A secuta H || actaeo M\\ 20 sed hoc . . . compressa quiescent edidit Fabr. \\ 21 parentesis V \\ 28 exsultantiaque A \\ 29 mobamtis et incedentis M \\ tardo H || 31 pinnisqve PM 326 SERVII NiSQVE COBVSCANT quemadmodum scuta milites commoyent. et ali' ter: splendent 76. VOCANT HOSTEM provocant. 77. VER NACTAE SVDVM serenum post pluvias, ut per sudum 6 rutilare vident. et aliter: ^sudum* est serenum stibhumidum, pro- prie autem ^sudum^ pars serena inter nubes, quasi semiudum. cam- POSQVE PATENTES aerem purum et liquidum, non nubibus clausum. et ita aer campus est apum^ ut mare navium solum: ipse in quinto <199> subtrahiturque solum. 10 79. GLOMERANTVR IN ORBEM more bellantum. 80. NON DENSIOR AERE GRANDO in aliis enim bellis victi tan- tum pereunt^ iu certamine apum etiam victrices; nam dicturus est <(238> animasque in vulnere ponunt. 81. TANTVM GLANDis erit nominativus *haec glans'. 16 83. INGENTES ANIMOS A. I. p. V. Statius maior in exiguo regnabat corpore virtus, Homerus iilxqos ^i^v erjv dd^g, il^A (laxritiis. 87. PVLVERis EXIGVI lACTV quia cum pulverem viderint, spe- rant tempestatem futuram, quae eis plurimum nocet. 20 88. VERVM VBI DVCTORES ACIE REVOCAVERIS AMBOS lcgitur et ^ambo\ revocari autem apes vel lacte vel aqua mulsay Plinius (XI § 58> dicit 89. DETERioR Qvi visvs modo quare ^deterior% si iUe senxUury qui malus est? solvitur: ^deterior' minus bonus, ut et tristior et 26 lacrimis oculos suffusa nitentes, deterior qvi visvs ^peior' a malo dicitur, ^deterior' a meliore. prodigvs non mella con- ficienS; sed mella consumens. ideo autem regem solum praecipit occidendum^ quia eo amisso suus dissipatur exercitus: nam <[95> ut binae regum facies ita corpora plebis. 30 90. DEDE NECi MELioR VACVA siNE ^ vdcua' hic od oemulum re- fertur, ut sola domo maeret vacua, in qua maritus non ercU. 91. SQValentibvs splendentibus: quod a squamis venit, ut 4 per sudnml A. VIII 529 | 15 Statius] Theb. I 417 [ 16 HomeroB] II. V 801 I 24 tristior] A. 1 228 || 25 peior . . . meliore] cf. Non. p. 432, 6 | 31 Bola] A. IV 82 4 post plauiae serenum^F y 7 aerem purum] id est per aerem purum vulgo I 8 apium Va | solum] bomiuum (uld. A. ut mare nayium, hominum solum vulgo || 10 bellantium PH i 12 in certamine vero apum vutgo | apium a | 16 homeris P omerus K | mikpoc hene hN akmac ama maxhthc A mikpoc mxn ENNAEMAC AMA MAXHTHC PH MIKPOC MKN KNAEMAC AMA MAXSTNB V MIKPOC MBN EbNAEMEc AMAXKTNc 3f | 23 ejcpeitotur quare ^deterior'? sic et ille, qoi servatur, malus est | 25 Servianum lemma om. F | 30 vacyam F | 31 meret V COMM. IN VERG. GEORG. IV 76-110. 327 squamis auroque trilicem; nam si a squalore est, sordidum si- gnificat, ut squalentem barbam. 97. TERBAM SPViT ORE V. aut in terram: aut re vera terram, propter pulverem. 99. PARIBVS LITA CORPORA GVTTis similibus, id est aureis 5 guUis habentes distincta corpora: nam ^lita' est inlita^ distincta. et aliter: ordo est ^ardentes auro corpora et paribus guttis lita\ 100. POTiOR SVBOLES scilicet ad mella procreanda, caeli TEMPORE CERTO et cum oriuntur pliades et cum occidunt, id est verno et autumno. et aliter: ut caeli menses et sidcra lo serva et inde ubi quarta sitim caeli collegerit hora. 101. DVLCIA MELLA non est superfluum epitheton; nam ideo ait Mulcia', quia sunt etiam amara, ut Corsicana, sicut in bucolicis <(IX 30)> diximus. 102. LIQVIDA defaecata, sine sordibus: non, quae fluunt; nam 15 mala sunt. dvrvm bacchi d. s. apta mulso. bene autem ait ^durum saporem', quia maiores vina asperrima mellis dulcedine temperabant. 104. FRIGIDA TECTA melle vacua, inoperosa; contra <169> fervet opus. econtra Terentius nimirum hi homines frigent, 20 105. INSTABILES ANIMOS suadentes inanem vagandi licentiam. 107. QVISQVAM subaudis ^militum': aut certe quisquam de exercitu. 108. (altvm ire iter a. c. a. V. s.) aut ludendo altum volare, aut in bella procedere. 25 109. CROCEis FLORIBVS tam odoris optimi quam coloris: non enim dicit illic crocum solum esse debere. croceis h, f. h, ipse alibi sertisque recentibus halanty id est olent 110. £T cvsTOS FVRVM hic ^CMstos* pro ^obscrvator et ^ohibitor^: aiiter ^hortorum custos\ palce saligna facta de salice, quasi in 30 simulacro ligneo. 1 squamiB] A. III 467 'hamis auroque trilicem' || 2 squalentem] A. II 277 || 20 Terentiusl Eun. II 2, 37 || 28 alibi] A. 1 417 || 30 hortorum custos] veluti Priap. 16. I p. 58 Baehr. 5 coBPOKA . . . lita om. A || 7 malim ardentes corpora, auro et paribus gut- tis lita II 8 soBOLEs A svbvlks P|| 10 vernoj vemo tempore Fahr. || 11 collegit Fl 13 ut] scilicet ut F|| 14 tliximus] dicit V \\ 15 defecta U \\ 19 econtra . . . frigent edidit Vrsinus not. ad Serv. p. 294 || 20 hi V hic Vrsinus || 24 lemma om. lihri || ludendum Carolir. 186 || in altum vulgo || 25 procedere] alias non audebit add. Steph. et trahit translationem a militibns, qui in bellum pro- cessuri ducum praecepto signa toUunt: nam apes haec signa non habent; sed signa dicit ipsum motum bellandi inter se add. Fabr. \\ 26 caloris P \\ 28 alant K 1 30 aliter F: et alibi Vrsinus \\ falce . . . ligneo post sine fructu sunt {p.S2S, 10) hah. APHM Wde] in F 328 SERVII 111. HELLESPONTIACI S. T. p. non dicit Priapum illic esse de- bere, sed praecipit tales esse hortos, ut mereantur deum habere custodem. hic autem Priapus fuit de Lampsaco civitate Hellesponti, de qua pulsus est propter virilis membri magnitudinem. post in 5 uumerum deorum receptus, meruit esse numen hortorum. de hoc Horatius nam fures dextra coercet obscenoque ruber por- rectus ab inguine palus; ast inportunas volucres in yer- tice harundo terret fixa. dicitur autem praeesse hortis propter eorum fecunditatem: nam cum alia terra semel aliquid creet, horti 10 numquam sine fructu sunt. et aliter: qiioniam in LampsacOy dvitate nellesponti, nutritm est. hunc Liberi et Veneris volunt filium, hortis et vineis custodem, 112. IPSE THYMVM diligeus rusticus et cultor hortorum. et aliter: legitur et Hinos\ est autem laurus silvestris caerulea haca, 16 115. INRIGET IMBRES id est aquas: luvenalis in te- nues plantas facili diffunditur haustu. et aliter: ^irrigare^ ergo duohus modis dicimus, ut irriguo nihil est elutius horto et <32)> irriguumque hibant violaria fontem. imbres quomodo Hmbres inriget% ciim terra aqua inrigetur? solvitur: bene dixit; inri- 20 gat enim qui mittit et cui mittit: alibi at Venus Ascanio placidam per memhra quietem inrigat 117. VELA TRAHAM ET T. F. A, p. iUam allegoriam respicit, qua est usus in primo ^H 44)> ades et primi lege litoris oram, item pelagoque volans da vela patenti. 26 118. PINGVES HORTOS fccuudos. 119. BIFERIQVE ROSARIA PAESTi Paestum oppidum Calabriae esty in quo uno anno bis nascitur rosa. et aliter: Paestum urbs Lucaniae. haec civitas Posidonia dicitur et est in agro Sailentino, co- lonia Tarentinorum. 30 122. CRESCERET IN VENTREM cvcvMis in curvaturam. ideo 3 hic autem Priapus . . . eiDe fructu sunt] exscr. mythogr. I 126; II 38. Isid. or. VIII 11, 26 g 6 Horatius] sat. I 8, 4 || 16 Imbres i. e. aquas] cf. Nod. p. 469, 33 II 17 irriguo] Hor. sat. II 4, 16 || 20 alibi] A. I 691 2 talis PJ 3 lapsaco PF|| 4 est PM: est et ^F {cf. Isid. 1.1, om. H 6 cohercet -4. F |l rubet ^ F || 7 unguine M | ast] has F || 8 arundo A VHM 9 creet aliquid PV\\ 10 lapsaco F || 11 ellesponti F|| volunt om. Vrsinm || 12 custodem] datum aiunt add. idem | 14 cerulea F jj 16 tenuis il/ jj 17 elucius V\\ 18 bibant ex uiuant F|l 19 irrigat F|| 20 et cui mittit] expectatwr et cui mit- FESTiNEM pro festinarem I Calabriae] calabriae lu- iit inrigatur || at] aut F || 21 irrigat FJ 24 patenti add. Fabr. H 26 pingvis M \\ 26 pesti et Pestum Uhri caniae A et Carolir. 186 || 27 et aliter: Paestnm . . . Tarentinorum jpos^ Oebaliae autem turres ait {v. 126) hab. V || pestum urbs lucanie F P. ciuitas L. Vr- siniAS II 28 possidonia F || 30 ideo autem in curuaturam quia per herbam F COMM. m VERG. GEORG. IV 111-127. 329 antem sic^ quia ^per herbam'; nam rectos crescit, si pendeat. sane ^hic cucumis' ^huius cucumis' declinatur^ sicut ^agilis', secundum idoneos: nam neoterici 'huins cucumeris' dixerunt, sicut ^pulyis pul- yeris'. seba comantem nabcissvm sero flores habentem. 123. JFT FLEXi ^fkxi' pro ^flexibUis', et V/mm' pro caule 5 pasitum. 125. NAMQVE SVB OEBALIAE MEMINI M. T. A. Q. N. V. F. C. G. Oebalia ipsa est Laconica: unde de Castore et PoUuce ait Statius Oebalidae fratres. Galaesus vero fluvius est Calabriaey qui iuxta civitatem labitur Tarentinam^ in qua se hortos optimos vidisse 10 commemorat. 'Oebaliae autem turres ait^ quas condiderant hi qui de Oebalia venerant: nam, ut etiam in tertio Aeneidis <551> dixi- mns, LaconeSy diu bello attriti ab Atheniensibus et inopiam ti- mentes virorum, praeceperunt ut virgines eorum cum quibuscumque concumberent: quo facto cum post victoriam iuvenes de incertis 15 parentibus nati erubescerent originem suam — nam et Partheniatae appellabantur — , duce Phalanto, octavo ab Hercule, navigiis pro- fecti, venerunt ad oppidum Calabriae, quod Taras Neptuni filius condiderat, et id auctum habitaverunt. et aliter: OebaUam arcem Tarmtinam dicit a Lacedaemonio Oebalo, longe petito epitheto, quia 20 Lacedaemonii duce Ffialanto Tarentum condidenmt. 127. COBYCIVM VIDISSE SENEM Cilica: Corycos enim civitas est Ciliciae, in qua antrum illud famosum est, paene ab onmibus celebratum. et per transitum tangit historiam memoratam a Sue- tonio. Pompeius enim victis piratis Cilicibus partim ibidem in 25 Graecia, partim in Calabria agros dedit: unde Lucanus ^ 346^ an melius fient piratae, magne, coloni? male autem quidam 8 Statius] silv. UI 2, 10 'Oebalii fratres' | 24 a Soetonio] p. 355, 1 Reif- fersch. | 25 Pompeius enim . . . dedit] cf. comm. Lac. I 346 1 nam om. F || 3 neoterici VMi neutericis A neuterici P neutri J9, i. e. modemi supr, vers. m [ hic cncumer huius cucumeris Mtisvicius | pnluer ^ | 4 SERO PVH i 7 ad V. 124 pallentes hederas dicit se, nisi ad finem Georgico- rum festinaret, etiam hortorum rationem et herbarum cultum adhuc scriptu- rum fuisse Fahr, | 8 laconia F3f || 9 oebalidae APM: ebalie V oeballidae H\\ fratres] Ms H H oalesvs galesus uero F| 11 condiderat A (corr,a) condiderunt P) 12 eneide F J 13 ab Atheniensibus] quod Vrsinus 1. 1. p. 294 in Vaticano esse dicit a Messeniis, ego non vidi || 15 de om. ^4 16 nati erubescerent] natis cilicerent Carolir. 186 Partheniatae] parthaenitae P parthenitae H\ i. e. de uirginibus nati supr. vers. m, edidit Fabr. \\ 17 pholanto H || octabo V hoctauo H\\ 19 actnm P autum H || ebaliam et a lacedemonio ebalo V \\ 20 epitheton K II 21 condiderint V (corr. v) | 22 coritivm AM coricivm P-H"[ cilica Carolir. 180 ciWllcdk {uvM. littera deleta) A: cilicia BPH cilic M, om. V, a Cilicia Steph. Cilicem Fahr, Cilicem a Cilicia Masvidus \ coricus PH corycus V | 23 poene A ^ 2A: sutonio A (corr. a) || 25 partim ibidem, partim in Graecia vulgo II in gretia M 1 27 an] a Carolir. 186 et P (an p) aut V J fiant VH figent P 330 SERVII *Corycinm* proprium esse adserunt nomen, cum sit appellativum eius, qui more Corycio hortos excoluit: quod etiam Plinii testimonio conprobatur. vidisse senem ordo est *memini vidisse'. dicimus autem et ^memini videre': Terentius memini videre, quo aequior 6 sum Pamphilo, si se illam in somnis. relicti deserti at- que contempti; quis -enim agrum non spemeret nulli rei aptum, non vitibus aut frumentis vel pascuis? et aliter: ^Corycium^ autem Cilica, a monte et civitate Ciliciae Coryco. alii Corycium non natione, sed peritia, quod haec gens sttidiose hortos colat, et sic dictum est, ut 10 Arcades amho. 129. oppoRTVNA SEGES ^segcs^ Tgro ^terra\ 130. RAR^M HOLYS id est panctile. rarvm pro praecipuo et summo. 131. YESCVMQVE PAPAVER ^vesciim^ tria significat : minutum, 16 edule, multum. et aliter: quo vescimur: nam est aliud lethaeum, quo non utimur; nam ^II 175)> vescas salicum frondes aliter dictum est. 132. REGVM AEQVABAT OPES ANIMIS benc ^animis', non pote- state, quia regum more cibis non conparatis utebatur. 20 134. CARPERE poMA ^carperc^ pro ^carpebat', infinitum pro in- dicativo. 135. FRIGORE SAXA RVMPERET unus enim est, ut diximus , eflfectus et caloris et frigoris. 136. GLACIE CVRSVS F. A. mira varietas: nam supra ait <^III 26 360> concrescunt subitae currenti in flumine crustae. 138. AESTATEM INCREPITANS SERAM tarde venientem, cum ille iam eius carperet fructus. -. 139. ERGO APIBVS FETis IDEM ue sinc causa hortos descripsisse videretur. et aliter: ^fetis^ non sic dixit quasi pariant, sed quasi stu- 30 diose examinare parantibus. 4 Terentius] Andr. II 5, 18 || 10 Arcades] buc. VII 4 | 11 Be^es pro terra] cf. NoD. p. 395, 17 II 12 Rarum pro praecipuo] cf. Non. p. 379, 26 | 14 Vescum minutum] cf. Non. p. 186, 33 3 vidisse] senem add. M in medium quaerebant. 158. viCTV victui. et aliter: id est victui, ut venatu invigi- lant pueri. foedere pacto ut vicissim in alvearibus vel in agris laborent. 25 160. NARCiSSi LACRIMAM narcissi umorem. quod autem ait ^narcissi lacrimam', allusit ad fabulam, quia, ut diximus, de puero est conversus in florem. 161. PRIMA FAVis PONVNT FVNDAMiNA id est propolin collo- cant, duriorem ceram, quae ferro vix potest frangi: quam coUigunt 7 tunc itaque . . . concubitn] exscr. mythogr. II 16 1 10 Plato] cf. de re publ. V 7 sqq. || 18 hic inter] buc. I 51 || 22 venatu] A. IX 602 || 26 ut dixi- mus] buc. II 47 3 corybantibus M: coribantibus A V, om. PH || dactylis V: dactilis re- liqui II 6 reuuluuntur A reuoluunt H \\ 1 iouem melle dicuntur pauisse F || 11 nepino aitie A itepino ainac P nepii noAniAc V uefi ttoainac H iteph to- AiciAC M II dicens P || reip. Aif M || nil esse A nibil esse Jif || 14 nullum animal dicitur Fahr. dicit nuUum animal Masvicius || 16 hisdem ^ F || 18 carissima] Kma V carissimos a || 20 in medivm . . . conservant om. M || quaesita om. V | parata V || 21 rcseruant V || medio M || 22 victvi H victvs p || victui] propter uictus V pro victni Fdbr. || uenectu V uictui supr. vers. i? | 25 lacrimas A V \\ umorem A: humorem PHVM || 26 lacrimas AVH \\ adlusit A || 28 id est propolin coUocant Carolir. 186: id est propolinco uocant A id est pro^olin inuocat PH id est propolin locat M (g fu int supr. vers. m) id est graece propolim collocant latine V graece nQonohv locant Steph. nQonoXiv vocant Fa$r. II 29 duriore cera vulgo COMM. IN VERG. GEORG. IV 153—176. 333 de gummi arborum et lapidibus rasis, unde paulo post dicit <203^ saepe etiam duris errando in eotibus alas attrivere. te- NACES CERAS mella retinentes. 162. ADVLTOS E. F. educendo adultos faciunt. 165. CECIDIT CVSTODIA SORTI cx sorte, nam adverbium est: 6 quod traxit a militia; legimus enim partibus aequabat iustis aut sorte trahebat. 166. iNQVE vicEM ^vicem^ divisit; nam ordo est Hnvicemque\ et AQVAS hic pluvias. 168. IGNAVVM FVCOS PECVS A PRAESEPIBVS ARCENT fuCUS CSt similis 10 apibuSy (dictus) eo quod sit apibus nocenSy quod cfum ipse niliil gignat^ aliena consumit, Plinius (in xi,) historiae naturalis qu>asi inperfectas apes didt et habere actdeum negat ^pecus* autem vetuste, quia omnia animalia pecora dicebant. 169. FERviT opvs iuxta decUnationem saepe dictam ^fervo fervis i5 fervit\ hinc est fervere Leucaten. fragrantia id est redolentia: aut Hhymb fragrantia\ 170. AC VELVTi LENTis c. F. M, ^ fulmina properanV vetuste ait, ut Plautus properant prandium^ et Ennius festinant diem. et aliter: AC velvti lentis cyclopes f. m. c. p. comparatio ad festi- 20 nationem pertinens solam. 171. TAVRiNis FOLLiBvs Plautus quam folles taurini habent, cum liquescunt petrae, ferrum ubi fit. 175. iN NVMERVM id €st in ordinem. versantqve tenaci for- 6 partibus] A. I 508 H 12 Plinius in XL h. n.] 7, 11 § 27 1 13 pecua... dicebant] cf. Non. p. 460, 2 | 16 fervere] A. Vlll 677 || 19 Ennius] trag. v. 396 Ribb. ed. II, v. 434 Vahl. 1 gumni M \2 adtriuere A VH Q 4 p.] quos add. M (alr oues supr. vers. m)J| 6 DEciDiT A y exorte HM l S ad v. 1668^^. inqvr vicem divisit et xykr^aiv fecit: nam ordo est ^invicem', id est vicibus succedentes. aqvas hic pro 'plu- vias'. AOMiNE PAcTo impetu {cf. Serv. ad A. 1 433). ionawm pvcos pecvs in- utile, non aptum indnstriae: nam industrios gnavos dicimus (cf. Serv. ad A. I 435). PECvs vetuste dixit, cum omnia animalia pecora dicerentur. fvcos fu- cus est secundum Aemylium maior ape, crabrone minor {cf. Serv. l. h), dictus eo quod sit apibus nocens, quod cum ipse nihil gignat, aliena consumit. a PRAESEPiBvs ABCENT ab alvcariis pellunt Fahr. || 11 dictns inseruit Fahr. cf. Isid. or. XII 8,3 ^dictiis autem fucus, quod alienos labores edat, quasi fagus* | 12 in XI. addidi, in lib. Vrsinus || 15 fervit ego: fkrvet V. cf. sclwl. Bern. Hn Ehrii 'fervit^^ || 16 hinc v: hic V || leucatem F || 17 thimo flagrantia V th. fragrantia Commelinu^s: dubitare videtur interpres, *thymo* utrum cum ^re- dol€nt\ an cum 'fragrantia^ iu/ngendum sit || 18 ait supr. vers. add. f? | 19 fe- stinat V festinant schol. Dan. ad A. IX 399 || 20 Servianum lemma om. F || 21 solam I FBOPERANT cum properatione festinant: ipsi enim dicuntur lovis fulmina facere. ^properant' vetuste ut Plautus . . . calidum dicebant. 'forceps' quasi ^fomiceps' (sic). si parva licet componere magnis si congruum est res parvas magnis aequare add. Fabr. Jj;j4 SERVII victu invigi- lant. NEC CORFORA SEGNES IN VENEREM s. in libidinem non resolvuntur: Persius ille in Venerem putris. 199. NixiBVS EDVNT ^nixtbus^ partubus, a nitendo: unde et 16 ^enixa' dicimus. 200. VERVM iPSAE E FOLiis opcs, ut PUnius ait, gallinarum more incubant et vermiculos creant. sed rectius videtur ut ne hoc quidem sdanty si concubitus nescierunt. 201. QviRTTES audaciter ^Quirites\ cum proprie Romani sint. 20 202. REFiavNT id est s^ifficiunt, ut suffectus dixitur magistrattts. REFIGVNT figunt. 204. SVB FASCE sub onere, ut iniusto sub fasce viam dum carpit. 205. TANTVS AMOR FLORVM ET G. G. M. SUpra de 26 equis tantus amor laudum, tantae est victoria eurae. 208. AT GENVS INMORTALE M. gens manet, scilicet per suc- cessionem: ideo inmortale gentts. et alibi: at potest abtindare con- iunctio; est enim ordo: ergo ipsas quamvis angustus terminus aevi ex- cipiat, genus inmortale manet. 30 4 alibil A. VI 420 || 11 Concubita concubituij cf. Gell. IV 16, 7 || 17 Pli- nius] n. h. XI § 48 || 23 Fasce onere] cf. Non. p. 312, 18 3 nam ideo . . . corpusculi sui edidit Vrsinus not. ad Serv. p. 294 || dor- miunt] desinunt Vrsintcs \\ 7 iiavt P || 10 id est iactante fluctu stabiles {sic) ne sint edidit Vrsinus l. i. || 11 ad v. 198 nec concvbitv indvlgknt in libidinem non resoluuntur. et aliter. concubitu datiuus . . . inuigilant V || concubitui om. H \\ indulge A indulci H \\ 14 in uenerem ille M \\ 16 partibus AH^ 16 dicitur F 1 17 apes Vrsinus: atque V \\ 19 sicut concubitus nesciunt Vrsinus || 22 re- FiGVNT figunt om. V || befiovxNt figunt P Q ^re' abundat id est figunt Fahr. | 24 uia A II dum carpit] dum carpet V d. c. APHM, inde dicit Cicero Stepli. jj 26 tanta A VH || uictoriae H || curae] om. A VH, genti M \\ 27 gens manetl om. VM, gcnus manet vulgo | 28 et alibi] malim et aliter || 29 aeyi] eui V qui Vrsinus 336 SERVII 209. DOMVS familia, ut da propriam Thymbraee domum. 211. MEDVS HYDASPES fluvius Mediae. de his autem gentibus dixit Sallustius adeo illis iugenita est sanctitas regii nomi- nis: quas gentes tamen apes dicit amore circa regem superareVer- 6 gilius. MEDvs HFDASPES dvitos Medorum. et aliter: apud omnes satis constat Hydaspen flumen India^e esse^ non Mediae; sed potest vi- deri poeta Hydaspen Medum dixisse iure belliy quod Medi duce Ale- xandro vicerint Porum Indorum regem, et eum in suam redegerint potestatem. oritur autem Hydaspes ex Caucaso et miscetur Indo. 10 212. OBSERVANT venerantur. alias ^observare' est callide ad- vertere: Terentius observes filium, quid agat, quid cum illo consilii captet. 214. DiRiPVERE IPSAE quae etiam ipsae animas colligendo melli inpendere consuerunt, ut <204> ultroque animam sub fasce 15 dedere, ipsae diripiunt eadem mella. 216. STIPANTQVE FREQVENTES quasi quodam satellitio ambiunt. 217. SAEPE ATTOLLVNT VMERis aetate scilicet fessum. 218. PVLCHRAM MORTEM gloriosam, quippe quae pro rege suscipitur. traxit autem hoc de Celtiberorum more, qui, ut in Sal- 20 lustio legimus, se regibus devovent et post eos vitam refutant. 219. Jiis QviDAM siGNis ATQVE HAEc EXEMPLA SEcvTi Pyihagorac sectam versat, quam et stoici sequuntur. et quidam a^ccusant, qtwd, cum sit Epicuretis, alienam sectam usurpare videtur. sed ego puto simpliciter referri sententias philosophorum: neque enim statim Epicu- 26 reus debet videri, si libertate poetica ait <562> illo Vergilium me tempore dulcis alebat Parthenope, studiis florentem ignobilis Oti. HIS QVIDAM SIGNIS ATQVE HAEC EXEMPLA SECVTI E. A.P. D. MENTis locum hunc plenius est exsecutus in sexto <^724X quem hoc 1 da propriam] A. III 85 | 3 SaUnstius] hist. V 1 Dietsch et Eritz | 10 ObBervant venerantur] cf. Don. ad Ter. Adelph. prol. 2 || 11 Terentiusl Andr. I 1, 142. cf. Don. ad h. v. || 19 in Sallustio] hist. I 73 Dietsch, II 20 tritz 2 cu^ t;. 211 LiBiE NEc Fopvij hls autem gentibns ait (ut ait v) salustins adeo ingenita est sanctitas religionis quas gentes tamen . . . uirgilius. medvs YDASPES fluuius mcdiae ciuitas medorum et aliter apnd omnes satis constat . . . et miscetur indo V\ ydaspes lihri || 3 regii nominis P regi nominis 3f: regi in omnibus AH\^ ydaspen et hic et infra F || 11 opserues A | quod agat A\\ quicum VHM (quid cum tn. rec, in V) | 12 capiet AH^ captet] mens omnibvs VNA est id est concordanter operantur et vivunt itdd. Steph. | 13 ipsb et ipse AHM O qua H | animas V, 15 caelum ac terras cetera spiritus intus alit, Lucanus <(IX 580> luppiter est quodcumque vides, quodcumque moveris. 223. HINC PECVDES A. *hinc', id est ex deo, ex divino spiritu, sumunt omnia, cum nasci coeperint, vitam: ceterum corpns ex quat- tuor elementis est, ut diximus <219^. et aliter: tnore suo pecudes 80 et armenta divisitj ut alibi (I 3> quae cura boum, qui cultus ha- bendo sit pecori. 224. r/TjiS id est animas. 225. 8CILICET HVC REDDi D. A. K. K. sine dubio etiam cuncta dissolvi et redire rursus in originem suam necesse est. et aliter: 25 ^huc^ id est unde sumptae sunt animae. et ^omnid* pro ^omnes'. 226. LOCVM MORTI id est perditioni: nihil enim est, quod per- ire funditus possit, cum sit ro xav^ id est onme, in quod redeunt universa resoluta. res autem haec, quae mors Tocatnr, non est mors, quippe quae nihil perire facit, sed resolutio: unde mire a 30 y LacretiamJ I 271—297 | 27 nihil enim est . . . resolvensj exscr. mYtfaogr. III 6, 17 2 onmia om. H l ti trabit A trafaent I' | 4 hamorem Itbri [ 5 qaia ef etiam am. Jf | 6 capiantque rufgo (cf. A. VI 753 | 7 ab his P | 6 diTmitatii^] dettatis 3/ | 9 exem|*li8 hoc 3f | 10 qui dicit eam proVjare inter ^e nou pov^u- mus H I inter Fe] per fee Fahr. |! 11 ventum namque; Tentumque Fabr. \ 12 poBdmoB V I 13 atrjue om. A VM { IG terram F\ cetera om. P, et cet>;ra V campOBqne liquenten rulgo | 18 ▲. om. AFV [ abhioc P{ ex eo H l^z dirino] et diaino VM [ 19 vitam] ad uitam V [ cetera A3I | 25 diB»oluit A3i l ne- cebte **«tj neceRse A cogit necesse J/. qui cogit in^ruit. necesse '»'. e. nec essej a4 lemma in»equentM Hcholii referendum €S»e $ihi per^^iakcrat \ 26 pro tgo: per V\tl s&: mokti ewe u>fyM morti id eet y«erditioni V^ i« cum M: et cum reliqui ; tottan A toipan F toitan H tonan M \ 29 resolutaj quod non ut mors qaae nocatar mors add. M | haec] eet JC | 30 qoae on. V | mirej morB Serrii tamm. ToL IIL Fmc. L 2? 338 SERVII plerisque interitus dicta est, quasi interveniens et mixtaruni rerum conexionem resolvens: Lucretius continuo hoc mors est illius, quod fuit ante. et aliter: ^nec morti esse hcum^ pro ^nec mori\ ^sideris^ quoqtie pro ^siderum*. et Hn numerum' id est in mo- 5 durjfi. et ^alto succedere caelo^ ut ipsa sidera. 228. siQVANDo SEDEM AVGVSTAM s. M. T. R. alitcr ^sedcm relin€S% aliter ^mella'. et utrum relines thesauroSy an relines servata in the- sauris? siqvando sedem avgvstam id est alvearia. et proprie augustum est tectum augurio consecratum, abusive nobile, quasi 10 maiestatis plenum. 229. THESAVRis repositionibus, ac si diceret ^apothecis'. spar- svs pro ^spargens': participium est pro participio. 230. ORE FAVE FVMosQVE MANV quia odorcs malos oderunt: ideo ^prius Imustu sparsus aquarum^. ^ore fave^ ctim religione ac silentio 15 a/icede: in xvi. Ennitis hic insidiantes vigilant^ partim requie- scunt tecti gladiis sub scutis ore faventes, ponitur eadem vox et pro ^velle*: apud eundem Ennium in xvi. matronae moeros com- plent spectare faventeSy id est volentes. ore fove ipsos haustus scilicet. et hoc dicit: spargendo aquam imitare pluviam, fumum 20 etiam praefer: quibus rebus cum territae illae discesserint, inpune poteris mella colligere. alii *ore fave' legunt, ut sit Hace': etiam ipse in quinto <(71> ore favete omnes; Horatius favete linguis. PVMOS seqvaces quippe apium persecutores, ut Maleaeque se- quacibus undis. 26 231. Bis GRAVIDOS COGVNT FETVS gemina est fecunditas mellis. et aliter: ^florcs' emendatum fuit. et bene ^gravidos flores', quod ex his oninia generant. dvo tempora messis id est fructus: luve- nalis <(VII 112> veram deprendere messem si libet. 232. TAYGETE siMVL os T. o. H. PLEiAS Taygete una est de 14 ore fave cam religione e. q. s.] cf. schol. Dan. ad georg. I 18 | 15 in XVI. Knnius] XX v. 414 sq. p. 62 Vahl. || 17 Ennium in XVI.l Xni, V v. 376 p. 6G Vahl. II 22 HoratiusJ carm. III 1, 2 || 23 Maleaeque] A. V 193 Fabricius || a pleriBque] bene culd. PH, rec. Fahr. || 1 quasi res interveniens mythogr. || interveniensj t interiens supr. vers. m || et mixtarum] conmixtamm P|| 2 Lucretius V: om. APH, nam M, rec. Fabr. jj 3 quod ante fuit connexio Fcibr. quod fuit ante connexum Masvicius \\ 8 anovstam A \\ alneria -4 || 9 an- ^ustum A II 10 plenus 3f || 11 repositionis AH i 13 malim ideo et | 14 haustns V, corrcvi y 17 aput V || eundem om. Vrsinus || in xiii. Vrsinus || matrone V ) moeros scJiol. Dan. ad georg. I 18: melos V || 18 ore pove BPM: ora pove AH, om. F I ipsos haustus ABM: ipse haustos V psos ausus fl ipso haustu P [ 19 pluiam A || 20 perfer A profer V praefert H || discessef P || 23 quippe] om. V, quippe per H \\ apum itf 1 27 iuuenelis A || 28 veram V: mellam AH mella B meiam P mallem M || deprehendere libri COMM. IN VERG. GEORG. IV 228-241. 339 pliadibus septem. ut autem etiam supra ^IOO^ diximus, bis mel praecipit coUigendum, orientibus pliadibus, id est verno, item cum occidunt, autumnali scilicet tempore. 233. OCEANI AMNES Homeri est ^rap' 'Slxeavoto Qodcov. ^amnes' autem bene ait, quia in morem fiuminis eius fiuenta reditura pro- 5 rumpunt. 234. AVT EADEM siDVS F. V. Piscis AQVOSi australem piscem significat, qui aquarii undam ore suscipit — unde etiam ^aquosi' addidit — : tunc enim hic piscis oritur, quo tempore tendere in oc- casum pliades coeperunt: nam ideo ait ^fugiens\ lo 235. TRISTIOR vel propter occasum, vel propter propinquantem iam hiemis asperitatem. 236. ILLIS IRA MobvM SVPRA EST excedunt modum: nam cum suo irascuntur interitu. 237. SPICVLA CAECA brevia, quae possunt latere. 15 238. IN VVLNERE PONVNT non suo, sed a se illato. et am- phibolicos dictum est, ut cum Turni iniuria Matrem admonuit/ quam inferebat scilicet, non quam patiebai/ur: Sallustius iniuria validiorum, scilicet quam inferebant validiores. 239. siN DVRAM METVES HiEMEM PARCESQVE F, ^duram^ gravcm. 20 ^parces' id est parces alimento illis futuro, 240. RES MISERABERE FRACTAS id CSt afflictas. 241. SVFFIRE THYMO fumigare, ut exinde inimica illis aniraalia fugiant. CERASQVE RECIDERE INANES dum sinc melle sunt cerae. sane hoc dicit: si nihil habuerint in alvearibus, vel te toUente vel 25 exedentibus pravis animalibus, apibus minutatim incisam ceram ministra; stiliones vero et cetera thymi fumo ab eis repelle. 4 Homeri] cf. II. III 5 || 7 australem . . . coeperunt] exscr. Isid. or. XII 6, 32 II 17 cum Turui] A. IX 107 || 18 Salluatius] hist. I 9 Dietsch, I 10 Kritz 1 septem VM: viiii APH vra h || etiam ut F|| 2 item om. P || 3 occi- dunt PHi occident A VM \\ 4 Homeri est] homeriem A homerice P || ita piu KANOIO POAUIN A HAP VI KAION POAIUN P Ita pui KANOIO POAAN V UAP IKAIONO poAiuN H HAP ui KEANOTo POAuiN Jlf || 8 qoi aquarii] quia qaarum A \\ undas F|| 9*hic] aic P || quo tempore tendere . . .fugiens. tristior V {cf. Isid.): quo tempore pleias tristior est A quo tempore tristior est P quo tempore. tri- STioR BH quo tempore pliades occidunt. tristior M. nam ideo ait ^fugiens' edidit Fabr. \\ 11 alterum propter om. libri praeter P || propinquitatem PV (propinquam v) \\ 12 asperitati A || 13 cum om. H \\ 16 amphiboli V amfibolico H II 17 ut] ut alibi M ]\ Turni] dictum est add. A \\ IS ferebat A \\ patiebatur ...quam om. APHM, sed Servii sunt\\ 19 inferebat ualidior V \\ validiores] parces futoro scilicet add. M. parces pvtvro scilicet tempore. contvsos animos confractos add. Steph. \\ 21 illis ego: illius V \\ 22 adflictas ^ || 23 fumugare itf 1 24 dum . . . cerae edidit Vrsinus l. l. || 26 sane om. V || te tollente] toUent H^ 26 exsedentibus M || 27 stiliones APH: stelliones BM, quam sa-ipturam probat Brambach Lat, Orthogr. p. 260. stiliones . . . repelle om. V 22* 340 SERVII 242. IGNOTVS ignobilis vel ex inproviso veniens. adedit consumit. 243. LVCiFVGis BLATTis per noctem vagantibus. 244. INMVNISQVE s. ALiENA AD PABVLA F. bcne dtxit Hnmunis 5 fucus'' a labore scilicet, ventri tantum indulgens. et aliter: Hnmunis' otiosus, piger et qui munere non fungitur. 245. AFT ASPER CRABRO INPARIBVS SE INMISCVIT ARMIS quia Vtt- lidiores sunt, quam [sint] apes. et aiiter: inparibvs armis inaequali consilio; nam quod apes laborant, iste consumit: alibi et quaerere 10 conscius arma, id est consilium. 247. FORIBVS SVSPENDIT ARANEA CASSES Vergilius quidem confundit; tamen sciendum^ maiores animal ipsum masculino genere appellasse ^hic araneus', retia vero quae faciunt, feminino. ideo autem ait ^Minervae invisa', quod ab ea in hoc animal puella Ly- 15 dia commutata est^ cum deam lanificio provocasset inferior. et aliter: invisam Minervae ex illa fabula dixitj quia videtur aranea, quondam virgo, Minervam lanificii subtilitate provocasse: a qua victa conversa est in hoc genus animaliSj quod aranea texit. 250. iioRREA spatia alveariorum. 20 252. viTA TVLIT id est vitae longitudo, morborum creatrix: sic in bucolicis o Lycida, vivi pervenimus. et aliter: longa parenthesis usque ad illum versum ^264> ^hic iam galbaneos suadebo incendere odores\ 254. ALivs COLOR id est pallidus, quia dixit supra <^99> ar- 25 dentes auro et paribus lita corpora guttis. 256. FVNERA DVCVNT cum cxequiali scilicet pompa. et Mucere' proprie funerum est: Persius Nerio iam tertia duci- tur uxor. 257. PEDIBVS CONEXAE hinc multi apes dictas volunt, quod 30 se pedibus invicem tenent: licet crebrior sit illa opinio, quod sine pedibus primo esse dicuntur, ut <(310> trunca pedum primo. 258. AVT INTVS cLAVSis ut in luctu homines solent. 1 Ignotus . . . veniens] exacr. Isid. or. X 146 || 3 Lucifugis . . . vagantibuBl cf. Isid. or. Xll 8, 7 || 5 inmunis . . . fungitur] cf. Non. p. 30, 12 || 9 alibi] A. II 99 [ 11 Vergilius . . . feminino] cf. Non. p. 192, 10 || 29 hinc multi . . . dicuntur] cf. laid. or. XII 8, 1 2 consumeit F || 3 iilatis APM || 6 otiosue Masvicius: uitiosus F || 7 scRAnBo V II 9 nam apes laborantes consumit P nam apis laborantes teconsu- mit H II 10 consius A contius M \\ 12 tamen] tam A \\ 13 feminino] genere add. vulgo jj 14 inuisam M || quod ab ea] pro eo quod ab ea V (ab ea del. v) \\ 15 de eam U \\ lanificii V \\ 16 illa secludit Broukhusius || 24 supra om. F t 26 auro om. AVH \\ 26 exquali A exequali HM (corr. w) || 27 testi addncitur APH tertio ducitur V tercia ducitur M COMM. IN YEKG. GEOBG. IV i4i— 278. 341 260. TEACTIM sine mtermissioiiey iugiier. 261. FRIGIDVS VT QVOXDAM s. I. A. tres conparatioiies siiigulis impletae versiculis de Homero translatae sunt, quas ille biuis ver> sibus posuit. 264. Hic lAM id est cum huc processerit morbus, galbaiius iu- 5 cendenda est^ non, ut supra <^241X thvmus; mel etiam in alvearia, medicatum tamen, iuferendum, non^ ut supra, cerae inaues. 265. isFERRE CASJLiBvs VLTRo Yavro divinarHfn libro n, ca- nahs eas dispescitjtempla femimno genere canales dixit. 267. GALLAE SAPOKEM multi pilas cyparissi accipiunt lu 271. EST ETIAM FLOS IN PRATis plene hanc herbam, ut etiam supra deseruere cavo tentoria fixa Lemanno. 3 de Homero] II. XIV 394—402 | 8 Varro divinarum libro VI.] cf. Merkel proL ad Ov. fast p. CXXIV. Isid. or. XV 8, 16 y 19 intonsi] buc. V 63 | siciit . . . Lemanno] exscr. Isid. or. IX 2, 94 5 cum] cum iam Fahr. || buc B: hoc A hic PVH, om. M | praeces- serit PVH | 6 ut non ^ | ut supra dixit vulgo | alueria J.^ (corr. ah) | 7 me- dicatum tamen BP: medicata tamen A medicat tamen H medicatum K, otn. M (cum fauis est supr. vtrs. add. m) || est inferendum F || 8 Ciuiah*8 ea dispescit templa Butgersius var. lect. I cap. 2 | 9 despescit V despicit Masci- cius dispicit Burmannus | templa] fortasse templum vel templo | 10 pilas ^ J* Hm pylas B pilos V pilis M J accipiunt] florem add. V inguas {Jege tin- guas) sucos herbarum. defbvta decocta (vma decocta Fabr.) et defraudata proprio sapore add. M. defbvta . . . sapore edidit Fabr. cf. Serc. ad georg. II 93 II ad V. 270 haec ex Plinii n. h. XXV § 66 cxscripta ediiUt Fabr. ukavk oLENTiA cENTAVBKA herbac hoc genus est a Chirone Centauro repertum, a qua et curatus dicitur, cum Herculis, cxcepti bospitio, pertractauti arma tehim excidisset in pedem, quare aliqui Chronium {lege Chironium) appelhiut. folia sunt lata et oblonga, serrata, ambitu densa a radice, caulo ciroum^renicuhvto, trium cubitorum || 11 pakatis A || 12 exequitur librii 16 avkkis i*|l8 viroroj nitore Fubr., nigrore com. vir doctus in mnrg. e.vcMp1aris Fabricinfu\ quo utor II 21 gallia ee A || 22 amelhi ABIIM: amello PT 1 28 lemanum AU 24 caue P II lemanui P lemanna H 342 SERVII et aliter: Mella amnis in Gallia ciscdpina, vicinm Brixiae, oritm ex monte Brenno. 281. SED SIQVEM PROLES SVBITO DEFECERIT OMNIS miro U8US est ordine; nain primo ait quemadmodum animalia apibus inimica 5 pellenda sint^ deinde quibus medicaminibus morbo possint carere; nunc dicit penitus amissae qua possint ratione reparari. 283. ARCADii MAGiSTRi Aristaei. magistri Aristaeum didty Apollinis et Cyrenes filiumy qtii primus invenit^ qtiemadmodum apes possint repararL 10 284. CAESIS IVVENCIS verberibus occisis. bono autem sermone usus est: nam ^caedi' interdum occidi, interdum verberari significat. 285. INSINCERVS CRVOR vitiatus, corruptus: nam ideo verbe- rantur, ut ex putrefacto cruore vermes creentur, unde apes sunt. TVLERiT pro^geituerif , ut alibi si duo praeterea tales Idaea tulis- 15 set terra viros, 286. ALTivs OMNEM EXPEDiAM p. R. A. o. F. contra in Aeneide sed summa sequar fastigia rerum. sane sciendum, Plinium dicere de bubus apes, de equis crabrones, de mulis fucos, de asinis vespas creari. 20 287. PELLAEi CANOPi Canopus civitas est iuxta Alexandriam, quam Alexander condidit instar chlamydis suae: qui fuit de civitate Macedoniae, quae Pella nominatur. Oanopus autem dicta est quasi Canobus, a Canobo Menelai gubernatore illic sepulto. et aliter: ^Fellaei Canopi^ ideo dixit, quoniam Macedones Alexandriam condide- 25 runt; est autem Macedoniae civitas Pella, patria Alexandri, a quo dicta Alexandria est, a qua urhe xii, milia passuum distans vicus est Canopus, a Canobo, Menelai guhernatore, ita appellatus. longo autem epitlieto ^Pellaei Canopi^ sic usus est, ut alibi Tyrios et Agenoris urhem et Assaraci domum, Bmnam. 30 289. FASELis brevibus naviculis, quibus utuntur cum stagna- verit Nilus. 14 si duo praeterea] A. XI 285 || 18 Plinitiml nat. hist. XI § 70. cf. Isid. or. XII 8, 2 II 28 Tyrios] A. I 338 || 29 Assaraci] cf. A. I 284 1 brexiae F|| 3 siqvem] siqvidem AHM\ 6 morbis F|| 6 reparari] tempvs Bubaudies (subaudi vulgo) 'est nunc' add. M, edidit Steph., om, Fabr, \\ 7 Ariataei om. V II MAGiSTKi . . . reparari post iignificat (lin. 11) hab. V. Aristaeum dicit . . . reparari edidit Fabr. \\ 12 uerberatur F || 13 sint Steph. fort. fiunt. || 16 expediam ET p. A II in Aeneide] est add. PF || 17 sed] et V || uestigia VH || 18 scabrones A scrabrones PHV31 || 19 veapas] sicut in Aeneide (I 435) diximus add. Fabr.\\ procreari vulgo || 20 canopas HM \\21 Alexander] a se dictAm add. Fabr, \\ cla- midis P F halamydis A halamidis H lamidis M, cui alia manus pel prae- scripsit, ut existerct pellamidis (aliter clamidis supr, vers. m) \\ 22 apella P \\ canopos HM \\ 23 canopus A \\ 26 pasbibus F|| 28 epitheton F. malim longe a. petito epitheto || 29 expectatur 'domus Assaraci' id est Boma U 30 fasselis P COMM. IN VERG. GEORG. IV 281-298. 343 291. NiGBA FECVNDAT H. novum enim semper limum trahit, qui efficit feCunditatem: unde et Nilus dictus est quasi vaav iXvv trahens; nam antea Nilus latine Melo dicebatur. 293. {vsQVE coLORATis AMNis) DEVEXVS AB iNDis Tereutius ex Aethiopia usque [in] haec est^ Sallustius item quem trans sta- 5 gnum omnis usque ad flumen. hic ergo ^usque^ e loco est, non in locum, ut ipse Italiam longe prospexit ab usque Pachyno. 294. lACiT SALVTEM ^ iadt^ pro ^1idbet\ et ponit apium repa- randarum salutem: Oicero iacta sunt fundamenta defensionis meae. lo 295. ipsos CONTRACTVS A. V. ad sustinendum tantum et co- artandum bovis cadaver. 296. ANGVSTIQVE IMBRICE TECTi licet et ^ hic imbrex' lectum sit, melius tamen secundum Plautum ^haec imbrex' dicimus, nam- que ait fregisti imbrices meas, dum te dignam sectaris 15 simiam. 298. QVATTvoR A VENTis ^quattuor* eos acdpiendum, quos Home- rus notavit: Eurum, Zephyrum, Boream, Notum. omnes autem venti praeter enchorios, id est regionales, sunt dmdecim: Suhsolamis, Eurus, Phoenix, Notus, Libonotus, Zephyrus, Argestes, Thrascias, Aparctias, 20 Boreas, Cirdus, [Zephyrus.] obliqva lvce fenestras quae ex obliquo lumen infundunt, ut in horreis videmus. 1 novum . . . dicebatur] exscr. Isid. or. XIII 21, 7 | 4 Terentius] Eun. III 2, 18. cf. Don. ad h. v. | 5 Sallustius] hist. inc. 17 Dietsch, III 19 Kritz || 7 Italiam] A. VII 289 || 8 iacit . . . ponit) cf. Non. p. 327, 21 || 9 Cicero] pro Mu- rena 6, 14 || 14 Plautum] Mil. glor. II 6, 24 sq. || 17 quattuor e. q. s.] cf. Plin. nat. hist. II 47 § 119—121 et Gell. II 22 1 H.] HYMo 3f II 2 fecunditatem] Lucanus (IV 135) ^sic cum tenet omnia Nilus, conseritur bibula Memphitis cymba papyro' add, Masvicius \\ nean iayn P neaN i\n H nean iayn A in elea in V ^niayn M (i. e. meon ilin supr. vers. m) || 3 trahens] i. e. novum limum add. Fabr. || ante P || nilus Ma nilus ex nalus P: indus A VH \\ 5 salustius F || 6 usque a flumine scripsisse videtur Sallustius: alioquin non intellegitur, cur haec verba laudata sint \\ in locura scripsi: in loco V \\7 pachino ^^ jj 8 iacit . . . et edidit Vrsinu^ l. l. \\ apum M \\ 9 iactata M\\ defessionis if || 11 ipsos . . . imbrice om. M, in marg. sup. suppl. m II cohortandum Ei || 12 uobis V || 13 aqve A atqve H || inbrice P || tecti] imbricem quidam volunt tectum, quidam canalem, qua repellitur pluvia. im- brex tamen dicitur, quod irabrem arceat add. Fabr. || hic imbrix V hic imbres H II 14 haec imbrix V haec imbres H || 15 te dignam V: te dictam APH ante dictam ilf || 17 omerus V \\ 18 zephirum V \\ nothum V \\ 19 inchorios V \\ 20 fenix V || nothus libonothus zephirus V Notus Libonotus Africus Zephyrus Masvicius. malim Notus, Libs, Libonotus, Z. || Thrascias Dorvillius: trachias V Thracias Vrsinus || Aparctias Vrsinus: aparceas ^ || 21 circius V Caecias Masvidus, sed cf. Flin. l. l. § 121 et Gell. l. l. § 28 sg. || zephirus V, secl. Vr- sinus II quae] que A qua H quia Masvicius \\ ad v. 299 bima cvrvans iam cor- NVA FRONTE actatis biennii: bimus namque trimus biennis triennisque dicitur add. Fabricius 344 SERVII 301. MVLTA RELVCTANTi pro ^multum': nomeu est pro ad- verbio. * 303. RAMEA FRA6MENTA fracta de ramis, id est ramorum fragmina. dicimus autem et *hic ramus' et ^hoc ramale': Persius 5 <(I 97> ut ramale vetus. et aliter: id est posteaqmm subiecerunt ramea fragmenta, casiasqve recentes statim carptas. 305. ZEPIIYRIS {PRIMVM IMPELLENTIBVS VNDAS) VUlt hoC SUb OCCtt' sum hiemis fieri, 308. TENERIS TEPEFACTVS IN OSSIBVS VMOR utpote bimi vi- 10 tuli, in quo plurimum ferventis est sanguinis. 309. MODis ANIMALIA MiRis et quod ex cadavere * nascuntur animalia, et quod apes ex vermibus procreantur. 310. TRVNCA PEDVM p. id est sine pedibus. et bene addidit ^primo': nam postea tam pennas quam pedes accipiunt. 15 311. PENNis MISCENTVR iutcr se pennarum levitate con?eniunt. 314. PRiMA LEVES iNEVNT Hevcs^ nuuc ad armaturam, 315. EXTVDIT studiose repperit. 31G. INGRESSVS exordium. hominvm experientia cepit ^ex- IHirientia^ nuUo docente ars per usum reperta. et aliter: id est unde 20 sagacitas hominum hos ingressus cepit? 317. PASTOR ARISTAEVS Aristaeus filius fuit ApoUinis et Cy- renes, filiae Penei, fluminis Thessaliae. qui cum Eurydicen nym- pham, uxorem Orphei, vitiare voluisset, et illa fugiens a serpente fuisset occisa, nympharum iracundia cuuctis apibus et animalibus •26 perditis matris imploravit auxilium. peneia tempe quia per ea Feneus fluit, 319. EXTREMi AMNis ^cxtremi^ dixit id est summi, unde nasci- tur. et sic dicimus *pro supreme luppiter', id est summe. et aliter: 13 sine pedibuB . . . accipiunt] exscr. I6id. or. XII 8, 1 ad V. 302 80LVVNTYU visceua liquescunt et putrefiunt hab. M, ediderunt Steph. et Fabr. | 3 fracta] facta A, otn. P F || 5 ut] at iZ^ y uetas M {corr. m) \\ Bubiecerunt Vrsinus: subiecerit F || 6 carptasj teneras add. A }ji 1 ad v, 305 zKPUYKis . . . VNDAS iucipiente unda edidit Steph. [om, Fahr,) H vult . . . fieri edidit Vrsinus l l. \\ 9 iivmor libri || bini M {corr. m) || 14 pennas ex pinnas P || 15 pinnarum P |{ 17 extvlit PH \\ 18 ingbebsvm A \\ exordium] om, V, exordia M, nam est accuaatiuus pluralis supr. vers, add. m, edidit Fabr. | 20 caepit F || 21 cyrenes V: cirenis ex cirenes P cyrenis AM cirenis iZ^||22 erudicen if||23 et illa I illa A illaque M || 24 cunctis P V: functis A functus U funditus M. cunctis animalibus perditis funditus et cunctis apibus vulgo 1 25 matris implo- ravit auxilium V: inuocat m. a. P m. a. inuocat IT m. a petitilf, imploravit om. A II 26 fiuit] fluvius Vrsinu^s \\ 28 pro . . . luppiter] unde pro supraeme iup- piter M (unde delevit, dolentis et i. e. summe supr. vers, scripsit m) || pro] per A II suppraeme // COMM. IN VERG. GEORG. IV 301—335. 345 extreinum caput sic dixit, ut tu sanguinis ultimus auctor, id est primus. 321. MATEB CYRENE MATER inyidiosum est nomine parentes vocare, unde est paulo post <^355> et te crudelem nomine di- cit: sic in duodecimo <^652)> in desperatione ait ruitque inplo- 5 rans nomine Turnum. gvrgitis hvivs id est Penei fluminis. 324. INVISVM FATis GENViSTi si natus ex diis, invisus est fatis: sic in primo Aeneidis <250^ nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem, item <615> quis te, nate dea, per tanta pericula casus insequitur? 10 326. viTAE MORTALis HONOREM benc arare, bene pascere, apes etiam habere: nam in ingenti honore fuit rusticitas: alibi non ullus aratro dignus honos. 327. CVSTODIA SOLLERS diligens et perita industria. 328. TE MATRE RELINQVO ac si diccret: sub ea perdo usum 15 laboris, sub qua augere debueram. et aliter: ^relinqud' pro ^amitto\ 329. FELiCES fertiles. 330. FER infer. interfice messes secundum Pythagoram, qui animam habere dicit cuncta crescentia: unde alibi aret ager vitio moriens. 20 332. TAEDIA LAVDis tacdium est angor mentis et animi, non corporis valetudo. 333. SONiTVM THALAMO s. F. A. s. cur nou etiam vocem audi- vit? scilicet quia in ima fiuminis parte erat, lanificiis occupata. 334. MiLESiA VELLERA prctiosa: Gicero n^m quid a Milesiis 25 lanae publice abstulerit? 335. HYALi SATVRO F. C. ^hydlV pro hyalino, vitreo, viridi, nymphis apto. *saturo' autem largo, abundanti: aut certe Taren- 1 tu sanguinis] A. VII 49 J 19 aret ager] buc. VII 57 | 25 Cicero] in Verr. act. 11 lib. I 34, 86 3 parentis PH || 5 ruitque F: irruitque AHM inuitque P | 6 panai A paenai H paenei Jtf 1 7 si om. AV ^ 9 adnuis arcem] a. a. AHM | per . . . honorem ait da m casus] p. t. p. c. AHM || 11 bene. . . habere] bene arare pascere apes etiam honor erat 7n habere M. bene honorem ait quia arare bene, animalia pascere, apes etiam habere honor erat vulgo || 12 nam . . . alibi] ingens honor fuit rusticis ita alibi F II rusticitas BMp: rosticis A rustitas P rusticias H i IS ullus PM: nuUus AVHi onus P (corr. p) onos H || 18 fytagoran A fythagoran H || 19 diceret IT || et Saturi petito lon- ginqua Tarenti. sed non placet, ut aquatiles lanifime Tarentinam purpuram carpant. 336. DRYMOQVE XANTHOQVE hae sunt, ut multi volunt, de quibus ait luno sunt mihi bis septem praestanti corpore 10 nymphae; sed magis poetice conficta nomina accipiamus. sane mira varietate usus est: nam ne continuatio nominum posset creare fastidium^ in aliis habitum^ in aliis commemorat virginitatem; in aliis pulchritudinem. 341. PiCTis INCINCTAE PELLIBVS A. uebridas habentes. sed 15 hic venatricum est habitus, quem ideo nymphis dat, quia multas eas legimus ex venatricibus factas, ut <343> et tandem positis velox Arethusa sagittis. notanda autem figura honestissima, facta ex repetitione sermonis, ut ^Oceanitides ambae', ^ambae auro', Mncinctae ambae'. 20 343. £T TANDEM posiTis VELOX ARETiivsA s. id cst tandcm virgi' nitate deposita. 344. CVRAM INANEM dcfinitio est amoris. 345. VVLCANI MARTISQVE secuudum Donatum hic distinguen- dum est, ut ^dolos' ad Vulcanum, ^furta dulcia', id est adulterium, 25 referamus ad Marteip: scimus enim quod Sole indicante Mars cum Venere depreltmsus est et per artem Vulcani est religatus catenis. 346. AQVE CHAO et a Chao narrabat crebros amores deorum. 9 suHt mihi] A. I 71 1 saturreio P saturoiani V || bafya A PHM uasa F J 2 vineo Vrsinus 3 'fucata' addidi || meracius . . . lucent] meracius satura quae purius et mera cius lucent Vrsinus || 5 satyrus F|| 6 sed scripsii et V || Tarentinum Fmnu« l| 8 SANTOQVE A SANCTOQVE FH xANTOQVE M\^ p. c. n. A HM || 12 fastidiumj Tunc (primos) Lucinac expei*ta labores: id est tunc primo (Jiege primum) iuncta marito add. M || 13 pulchritudinem] Oceanitides ambae : patronymicon (patri- nomicum cod.\ id est Oceani filiae add. M || 14 inivnctae P || 15 hic ex haec H II dat] damus F || 16 eaa] deas F ex eis Fabr. lanificas coni. Burmannm || 18 petione P (repetione p) rep////tione H || 19 incinctae] in c. AM inc H pictis Fjl ad v. 342 sg. Asia Deiopea: id est Asiatica; nam primitiuum pro de- riuatiuo posuit. Tandem p. uelox A. s. quae ex uenatrice in nympham uersa fuerat Tiab. M || 22 diffinitio A difinitio M \\ 23 hinc H \\ 24 est] et sic infe- rendum 'dolos et dulcia furta' supr. vers. add. m || 25 etenim M || 26 depre- hensus est et cdidit Vrsinus l. l. || 27 atqve chao A VHM aqva echo P {al- terum A del. p) H et . . . deorum] et a chao iuu (lege diuum) narrauit amores narrabat crebros amores deorum M || a om, P, supr. vers, add, p 347 349. riTREisoyE SEDaisrs a-go veUera similia esse debeut, iihi perlucidiis ct camtleus est color, 351. SVMMA PLACIDVM c, E. V. mire veritate]ii per transitum tetigit; uamque AretLusae fous dulcia flueDta inter iiiedios habet fiuctus. 5 353. CYRENB 60R0B propter similitudinem poteatatis ait 'bioror': cam Cyrene Thessaliae, Arethusa vero de Elide. tva maxima CVRA quem pluriuium diligis. 354. PENEi GENiTOKis AD VNDAM aut tui: aut honoria eat, ut Thybri pater. lO 356. NOVA FORMIDINE magDa ut Pollio et ipse faeit nova carmiua. 357. FA8 iLLi LiMiNA D. T. utroque enim parente deo nosce- batur: idco 'fas tangere' ait. 362. Gsnirsjcis et uyraiLA regsa aeqmra. 'genitrids' nu^ris. IB 363, SPELVNCiSQVE LACV8 CLAVSOS L. s. L 'miraus' per omnia subaudimus. lacus autem ^icit fontium et fluviorum receptacula. haec autem non sunt per poeticam licentiam dicta, sed ex Aegyptiis tracta sunt sacris: nani ccrtis diehus, in sacris Nili, pueri de aacris parentibus uati a aacerdotibaa nympbis dabantur. qui cum adole- 20 vissent, redditi narrabant lueos esse sub terris et iumenaara aquam omnia continentem, ex qua cuncta proereantur: unde est illud se- cundum Thaleta <381^ Oceanumque patrem rerum. 366. PHASUJQVE fluviua Colchidis. lycvh fluvius Asiae. et aliter: 'diversa lods' pro 'diversis heis'. Phasis amnis in Coldtide, 35 Lycus in Sijria, En^^^eus in Thessalia. 'saxosiisque sonans' non ut dtto intellegendum , saxosus ct sonans, sed ob saxa sonans. Sypanis 10 Thybri] A. Ym &40 g 11 Pollio] buc. HI 86 1 ergo . . . coloT gMpicari possis ad v. 335 pertinere et post id est vitceo colore ip. 346, 3) eollocaftda esse H 3 PLiciDVn Serviani lihri ex A. l 137: fla- vvM V i i dulcia (luae fluenta V Uulcia aqnae fl. VrairtHK l. l. p. 396 || intei] per V il habet M: se habet ABPH emittit V Bervat Fabr. fortasK i. m. salia hubet flnctnB H B proptcr. . . soror om. M, in matg, mp. add. m H 7 thei- aala F{{de elide AFV: dedide H dea 8 eolidis M || 9 aut tui...pater] ant qui tibi tuiqne genitoria et ut honoris eiset ut thibri pater V || aut tni SH: ftnitni A aut tu P aut genitoiifl (tui genitoria m) eat Jlf j 10 tbibri VM: tibi A tibri P abi H || 11 f. nona C. AHM \ 13 natuit erat M || 14 ideo . . . ait edidit Vrsinw i. l. \\ 15 schoUum ad p. 382 oni. Vrsinua H 1« nam , . . aacriB om. A PHM, edidit Vrainus l. i. ServH stMrf || Nili] nbi nilides M \\ 32 ex quo H }\ 23 thaletam V thaletem JlfHpartem P||S4 paiBfNQVn . . . Asiae] bpectabit bi- vatai. I.OCIS phabiu tluuiuB est apud colchidoB. fasin fluuios sestiae (an Scy- thiae?) licne asiae &uuiua V \\ cholcidia AHM (cholchidis km) \\ ucva M^ 25 cotcide V | 36 iicus V enifeua V \\ BAxoBvuqvE sonaks aliai laiosuaque BOnanB T'm«i« II 27 Bonaua] id eat aaperum et vehementem sonum edens add. Com- mdinus 348 SERVII autem Scythiae, Caicus Mysiae, Eridanm Galliae cisalpifme, qui et Padus dicitur. 367. ENIPEVS Thessaliae fluvius. Tiberis et Anio Italiae sunt fluvii. 5 369. SAXOSVMQVE SONANS HYPANis Ponti fluvius. et ^saxosum' legendum, non *saxosus', ne sint duo epitheta: quod apud Latinos vitiosum est. mysvsqve caicvs qui per Mjsiam labitur. 371. ERIDANVS fluvius Italiae, qui et Padus vocatur. 372. PVRPVREVM autem nigrum ex altitudine accipimus: nam 10 Padus non in rubrum mare, sed iuxta Ravennam in Adriaticum cadit. et ^purpureum' graecum est epitheton: Homerus eig ciXa 7toQ(pvQ6e66av: unde apparet Victorinum hoc loco errasse, qui *pur- pureum mare' rubrum esse dixit, quod est iuxta Indiam. ^purpu- reuni^ altum et per hoc nigrum, tropice. legitur et Hnfluit\ 15 374. FLETVS INANES his enim movebatur rebus, quarum erat facilis reparatio; idco Hnaiics^ dix^it, et aliter: ^inanes^ pro levibus et quihus succurri posset, 375. DANT ORDINE FONTES rite, secundum morem epularum. 376. MANTELIA quibus manus tergunt. tonsisqve fervnt 20 MANTELiA huius- singularc ^mantelxm'^ : Plautus in Captivis <(III 3, 6> nec his sycophantiis ncc fucis ullum mantelum ohviam esL Lucilius autctn mantela dicit maj^pas: mantcla merumque, 377. PLENA REPONVNT POCVLA iterant vel saepe oflferunt. 378. PANCiiAEis ADOLESCVNT I. A. id est ture, Arabicis odo- 26 ribus. ^adolescunt' autem pro ^incenduntur' xax* €vYPKU;N A Cir AAA .NOP«f)YPOECCA V EIC AAA TTOri'J.YPOECC\N H EIC AA UOP- ' (t>YPOECAN 3£ II 15 iNANKs] bcno inanes fletus supr. rers. add. m | movebatur {scil. iiatus) libri: movebantur Steph. \\ 18 moremj mouerem A ordinem F [ 19 MANTKLiA . . . terguut post offeruut {lin. 23) hab. APHM, om. F [ mantilia H ter^unt] ti^rguntur vnlgo. Varro appellat mantelia quasi manutenias {cf. de l. 1. VI § 85 cum adnot. Spengelii). caeterum Plautus . . . mantella merumque, quae Graeci fiavSvcc vocunt add. Fabr. \\ 21 his sycophuutiis Fabr.i hi syco- phantes T' | 22 lucillins V | 25 xar' fvcrri^ia^ov ponitur om. V {cf. adnot. ad p. 349, 2) I cateufemismon A cateufismon P cat eum fcmismon H cateufemismon M (i. e. per bonum omen supr. vers. m) \\ 26 bic vim habet frequentationis ad adolescunt retulit Vrsinus, sed hatid scio an aptius ad ij^iiibus reJ arae pJura- lem referatur, ut supplefidum sit pluralis hic vim h. f. || pancheis odoribus V Panchaicis o. Vrsinus COMM. IN VERG. GEORG. IV 367-386. 349 379. MAEONii BACCHi Lydii vini. carchesia autem pocu- lorum sunt genera. et mater cape maeonii carciiesia b, ideo ponitur Qcarchesia) Bacchi% quia Baccho, id est vino^ impleri solent ceterum nymphis libari vino pontifices negant. et sane mox ita dictum evidenter apparuit, ctm ait <(383> ^ter liquido ardentem perfadit ne- 5 ctare Vestam\ ^Maeonii^ Lydii, quae nunc Lydia, olim Maeonia vo- cabatur. in hac regione mons est Tmolus, ferax boni vini. libemvs sacrifkemus. sorores aut inter se, aut suas. et Oceanum patrem rerum secundum physicos dixity qui aiunt omnium rerum elementum aquam esse: in quibus Thales primus. centvm qvae silvas centvm lo QVAE FLVMiNA SERVANT pTo Hncolunt ct obtincnV, ut ipse alibi <(458> servantem ripas alta non vidit in herba. 380. OCEANO LiBEMVS AiT quasi nympha Oceano sacrificat. 381. OCEANVMQVE PATREM secundum Thaleta, ut diximus supra <364>. 15 382. CENTVM QVAE SILVAS c. Q. F. s. aut ducentas esse dicit, aut finitus est pro infinito. 383. PERFVDIT NECTARE VESTAM id est iu ignem vinum pu- rissimum fudit: post quod quia magis flamma convaluit; bonum omen ostendit. et aliter: {^Vestam^) pro igni. et vide superius (eum) 20 de aqua sensisse, non de vino. 386. EST IN CARPATHIO NEPTVNI GVRGITE VATES ^Carpathio^ ^^' ptio: Carpathos enim insula est Aegypti, vel, nt Pompdus dicit, insula Rhodiorum. alii sic: Carpathium mare inter Ehodum et Alexandriam, quod t obesse dicitur a Carpatho insula, ut Lucilius Carpathium 25 1 Carchesia . . . genera] cf. Non. p. 546, 20 || 11 Servant pro incolunt] cf. Non. p. 387, 31 II 25 Lucilius] lib. XEI v. 4 p. 62 Muell. 1 MAEONii . . . vini om. F || 2 et mater cape MAEONn CARCHE8IA carchesia autem . . . genera. adolescunt uero quod ait figura est cateufemismon. ideo ponitur e. q. 8. V (ideo ponitur om. Vrsinus) || 3 carchesia addidi \\ quia ego : quae V y ceterum . . . Vestam edidit Fabr. || 4 i^a dictum {una littera deleta) V interdictum Vrsinus ira, omisso dictum, Fabr.; inde ita Masvicius. ita (i. e. ut ^nymphis libari vino p. w.') recepi. ceterum neque et sane . . . Vestam, neque illa quae ad v. 383 adscripta sunt et vide . . . non de vino anti^i interpretis esse videntur || 6 Lydii om. Vrsinus || 8 et ante Oceanum et patrem rerum om. Vrsinm \\ 11 optinent V \\ 12 herba] et aliter aut ducentas e. q. s. apud Ser- vium, add. V, in quo Serviana ad v. SSO sq. scholia et Servianum ad v. 382 lemma omissa sunt \\ 13 quasi nympha] quasi infra J. || 16 ad v. 381 quod ex eo omnia originem ducant et gignantur patrem ///// (tres litterae deletae) unum ex sapientibus qui dixernnt omnia ex aqua constare secundum thaletam ut dixi- mus supra M (unum . . . constare post supra collocanda esse, notis a correctore additis signi/icatum est. quod ex eo omnia gignuntur et originem ducunt edi- dit Fdbr. || 17 est] numerus M est numerus vulgo \\ 18 purissimum om. P \\ 19 post] per M \\ 20 Vestam addidi \\ vide] videtur Vrsintis jj eum addidi \\ 23 egipti r 1 24 rodiorum V jj carpatium V \\ rodum V \\ 25 obesse V abesse Vrsinus. nomen habere coni. Muellerus adnot. ad Lucilii v. l. fortasse quod prope esse 350 SERVII mare transvectus cenahis Ehodi, et aliter: est in cabpathio NEPTVNi G. V. C. P. Carpathos insula est contra Aegyptum, a qua vicinum pelagus Carpathium appellatum est. hic aliquando regna- vit Proteus, relicta Pallene, civitate Thessaliae, ad quam tamen 6 reversus est postea: quod ostendit hoc loco , dicens patriam- que revisit Pallenen. 387. MAGNVM QVI PISCIBVS AEQVOR JST IVNCTO BIPEDVM CVRRV METiTVR E. equi enim marini prima parte equi sunt, postrema re- solvuntur in pisces. et aliter: eosdeni et pisces et equos didt 10 390. PALLENEu hoc idco dixitj qtiia Proteus, antequ^am in Aepy- ptum commigrarety Thradas fuit incola, uhi habuit uxorem Toroneny filios Telegonum et Polygonum. qui cum advenas luctari secum adige- rent et eoccruciarent ^ ad postremum vkti et interempti ab Hercule ani- mum patris percuierunt, quapropter cum taedio praesentium rerum 15 vellet solum vertere, Neptunus illic subter mare spectm fecit, per quam in Aegyptum commeasse dicitur. Pallene autem est chersonesm in Thraday cuius in faucibus Torone est oppidum, ab uxore Protei co- gnominatum. Emathiae, id est Macedonia^Cy propterea meminit hoc loco, quia contermina est Thraciae. alii sic: Pallene insuia secundum 20 Thermodontemy dicta a Pallene, Sitlionis filia: quae nunc Chersonesus vocatur, hanc Protetis quondam, propter Busiridis crudelitatem relicta Aegypto, petiit. 391. GRANDAEvvs NEREvs Nereus Ponti et Terra£ filius, deus maris. huius et Doridos filiae Nereides. 26 392. QVAE SINT QVAE FVERINT Q. M. V. T. Homerus 8g ^drj xa X idvxa xd r' idad^eva 7Cq6 t' i6vxa. 393. ITA NEPTVNO VISVM, EST ubi decst ratiO; sic loquitur: 2 Carpathos insala . . . postea] exscr. Luct. Plac. ad Stat. Ach. I 136 „ Carpathos . . . appellatum est] cf. laid. or. XIV 6, 24 || 8 equi . , . pisces] exscr. Isid. or. XII 6, 9 1 25 Homerus] II. I 70 vel abesse d. a. Carpatho insula vel quod vocatum esse d. a. C. i. possis et obesse abicere J lucillius V \\ carphatium V || 1 rodi V || Servianum lemtna om, F II 2 contra] iuxta F || 4 protheus libri \\ 5 quod] quia V \\ 6 Pallenen] palle- nem I\ bipedum equorum duos pedes habentium add. M, delevit m. hoc ideo dicit quia Proteus . . . quapropter taedio praesentium rerum solum vertere co- actus Aegyptum petiit add. Fabr. \\ 10 protheus F 1 11 Toronen DoTvilliusi coronen F || 12 thelogonum F thelegonum v |l poligonum F. cf. Apollod. 2, 5, 9, 14 H 15 subter Brouklmsius: super F || 16 rallene Vrsinus: pallea F || 17 tracia F |j corone F || prothei F || 19 pallenae F||20 Pallene Masvidus {cf. Steph. Byz. s. v. UotXXrivri p. 497 Mein.): pallam F Palla Vrsinus || cherrone- sus V II 21 hac Vrsinus || prothens F || relicta Aegypto Masviciu^: relictam aegyptum F relicta Aegyptum Vrsinus \\ 25 scholium ad v. 392 om. V \\ oc hah TATEONTATCTK Ecco . M . ATi poteunta A. simiUa reliquorum librorum testimonia exscribere inutile est || 27 deest ratio PM: dextratio AH detractio est F COMM. IN VERG. GEORG. IV 387—401. 351 nam ita et in tertio dixit <^2^ visum superis, cum praemisisset inmeritam. 3;94. ARMENTA ET TVRPES PHOCAS magnas, ut cui turpe caput. phocae sunt boves marini. et aliter: hic tmces, ut ciii turpe caput, vel potius enormes. 6 396. EXPEDIAT MORBi c. E. Q. s. duo cuim ista requiruntur in oraculiS; causa mali et remedium. 397. SINE VI NON VLLA D. p. ne eum speraret posse precibus flecti. PRAECEPTA Tesponsa. 399. DOLi CIRCVM HAEC DEMVM F. L circa viucula novissime 10 eius desinent doli, id est formarum varietas: cuius figmenti physi- cam volunt esse rationem, quia habet homo in se libidinem, stul- titiam, ferocitatem, dolum. quae dum in eo vigent, pars illa quae vicina est divinitati, id est prudentia, non apparet: quae tunc po- test suas vires tenere, cum fuerint illa religata, id est cum quis 16 caruerit omnibus vitiis. unde sacerdotem hunc dicit tunc posse vaticinari et suscipere divinitatem, cum religata in eo fuerit ignea cupiditas, silvestris asperitas, lapsus animi, aquarum mobilitati si- milis. FRANGENTVR iNANES secundum haec, id est cum se victum viderit et ^inanes dolV non quia inanes sunty sed inanes eos facies, 20 si adhibueris vim, 400. MEDios cvM SOL ACCENDERiT AESTVS fere enim numina tunc videntur: Lucanus <^in 423> medio cum Phoebus in axe est aut caelum nox atra tenet, tunc ipse sacerdos acces- sum dominumque timet deprendere luci. 25 401. cvM siTivNT RERBAE qwmdo siccantur. 4 phocae . . . marini] cf. Isid. or. XII 6,9 || 11 cnius figmenti . . . similis] exscr. mythogr. III 11, 26 1 dixit] dum V\\ premisset -4 || 2 inmeritam V: om. APH, cecidit M 3 ET om. AHM \\ tvrpesqve AM \\ 4: phocae] Toces fl"|| 5 inormes V, correxit Vrsinus || 8 peaecepta responsa. neqvk illvm orando ne eum sperare precibus posse flecti V H non om. A || nvlla AH ^ speraret posse Steph. : sperare possit A sperare posset PHM || 10 nouissima H\\ 11 uarietas A VM: uarietates PH || fig- menti Fdbr.i figmentum libri. cuius rei figmentum physicam volunt habere ra- tionem mythogr. 1 12 quia] namque V quae H\\ IS in eo uigent P in euigent H: in uno uigent AM inuicem uigent V Q quae uicina est AM qua uicina est V: qua uicinus est P que uicinus est if | 14 prudentiae V \\ 15 quis] quiscumque A \\ 16 sacerdotem hunc dicit tunc VM: sacerdotem hunc dicit A sacerdotem dicit hunc PH \\ 17 divinitatem] uicinitatem AH\\ fuerint APh\\ ignea edidit Vrsinm l. l., hah. Fabr. \\ 18 cupiditas om. H \\ ^silvestris^ dicitm ^asperitas^, quia ferae, quarum formas Gyrene dicit Proteum sumpturum esse, silvas habitant || lapsusque M\\ animae AM\\ 19 Vircum haec' secundum haec, id est cnm quis caruerit omnibus vitiis Vrsinus \\ 23 medios A \\ axa H || 24 mox if II tunc APHM: pauet tunc V pavet Lucanus || accessus Lucani ex- emplaria || 25 tomet A tumet H || deprendere V: dephendere AHM depre- hendere P || 26 scholium ad v. 401 om. Vrsinus 352 SERVII 402. IN SECBETA SENIS D. fere omnes dii marini seues sunt: albent enim eorum capita spumis aquarum. 403. SE RECiPiT Proteum dicit 405. TFM VARIAE INLVDENT SPECIES td CSt fdCieS. 5 406. ATRA TiGRis id est saeva. 411. TANTO NATE MA6IS alii legunt Ham tu nate magis'. 414. LiQViDVM AMBROSIAE D. o. unxit eum, quo posset esse videndi numinis capax et Juibere licentiam. 415. CORPVS PERDVXIT priiis ^utixit^ . 10 417. . HABiLis vegetabilis. specvs ingens in singulari nu- mero *hoc specus', in plurali ^hi specus' dicimus. 418. EXESI VCLCui. 420. DEPRENSiS periclitantibus. et aliter ^olim* pro ^aliquando\ et ^deprensis' verbum proprie nauticum^ cum tempestate occupantur: sic 15 alibi Argolicove mari deprensus. 421. TEGiT tegere consuevit: nam tunc illic non erat. obice obiectione. et melius ^hic obex', quam ^haec obex' dicimus. 422. i/ic ivvENEM Aristaeum. aversvm lvmine paululum obliquum a lumine. et sciendum, Proteum temporalem suscipere 20 divinitatem; alioquin potuit etiam Aristaeum cum Cyrene scire la- titantem. 424. lAM RAPiDVS hic distinguendum propter duo epitheta. siRivs autem stella est in ore canis^ per quam nimios aestus acci- pimus. SITIENTES INDOS populos subsolanos. et aliter: ^Sirius^ 26 stella in ore canis. hac oriente maximi caiores et ex his graves morbi: ideoque Ilomae omnibus annis sacrum canarium fit per publicos sacer- dotes. ^medium^ autem ^orbem^ ideo dixit^ quoniam in medio mundo 1 fere omnes . . . aquarum] ezscr. mythogr. III 1. L || 15 alibi] A. V 52 y 19 et sciendam . . . latitantem] exscr. mythogr. III 1. 1. 1 di VM y 3 protheum F || 4 inlvdvnt T | 5 saeva] ut add. F ( 6 tam tu] tantn A tantum reliqui y 7 d.] dkpvndit V | possit A VM | 8 et habere licentiam om. Vrsinua | 9 prius 'unxit'] voluisse videtur interpres, ante Vergi- lium perd/ucendi verho neminem ita usum esse, ut idem esset quod ^ungere^. pos- 8%s tamen conicere Vergilius primus pro 'unxit' vel proprie {scil. dicitur) 'un- xit' y 10 HABiLis vegetabilis om. FJ 11 hoc specu V, sed cf. Serv. ad Aen. VII 568 y 12 EXESi vacui om. Vrsinus y 13 DEpBEnENsis olim quando in uentis peri- clitantibus V y dbphensis libri | 14 deprehensis V y verbum nauticum est . . .de- preDsuB edidit Fdbr. || 16 ille A \\ 17 obiectionem M^ haecl hee ^ i 18 mc . . . Ariataeum om- Vrsinus y paulolum A {corr. a) y 19 protheum lihri \ 20 aiioqui P I potuit etiam Aristaeum cum cyrene scire latitantem P: p. e. a. yrascare latitentem A p. a. yrenascere 1. li p. e. a. yrescare 1. H p. prescire etiam aristheum 1. F p. e. a. agnoscere 1. M alioquin rescire potuit etiam sibi vincula iniecturos mythographus potuit vel potnit etiam A. cognoscere 1. vulgo\\ 24 sitientes . . . subsolanus {sic) post epitheta hab. V \\ sitientis P y subsolanes H I syriuB F COMM. IN VERG. GEORG. IV 402-449. 353 terra est et in hac omnis aqm, quam sidera in alimentum trahunt, maxime meridiano tempore, quo ardentissimus sol est et ^hauserat^ hic pro ^tenuerat^; ut ibi simul hausit dextera, alii sic: ordo Hor- rens Indos Sirius ardehat^ ; Siritis enim a poetis et pro sole ponitur: ah aliquo eorum canicula intellegitur. *^ardebat caelo^ siccahat ^hau- 6 serat^ invaserat* 426. CAVA FLVMINA alta: Lucanus <1 396> deseruere cavo tentoria fixa Lemanno. 433. VESPER non vespeTf sed pastores tempore dus admoniti. 436. cvivs ARiSTAEo QvoNiAM ^quoniam'* pro postquam: Fa£\mus lo quoniam ille interiit, imperium Calefo transmissum est 437. vix DEFESSA s. p. c. M. aviditatem exprimit tenere cu- pientis, unde eum contra matris praeceptum cito in Proteum fe- cisse impetum dicit: per quod incontinentes animos hominum docet poeta. 15 442. FALLACiA vicTvs lcgitur et ^pellacia% id est fraus, ut pel- lacis Vlixi, et Lueretius suhdola cum ridet penitus pellacia ponti, 443. HOMiNis ORE humana scilicet voce. 444. NAM QVis TE IVVENVM c. id est 'quisnam'. hodie enim 20 ^nam' particula postponitur, antea praeponebatur: Terentius in Phor- mione <^V 1, 5^ nam quae est haec anus, a fratre agressa meo? et aliter: ordo ^quisnam*, ^confidentissime* pro audacissime: confidentiam enim veteres pro inpudenti audaciu dicehant, ut Teren- tius ingentem confidentiam, 26 446. PROTEV vocativus graecus est, ut 'Orpheu'. FALLEREy CVIQVAM alii ^quicquam' legunt. hoc autem dicit: cum omnia no- veris, desine adventus mei causam velle cognoscere. 447. DEVM PRAECEPTA proptcr matrem f hoc nomen. 449. VI DENiQVE MVLTA hoc loco suscipit numen, 30 2 et hauserat . . . tenuerat] cf. Non. p. 319, 30 || 10 Pacuvius] v. 392 p. 129 Ribb. H 16 pellacis] A. II 90 || 23 confidentissime . . . dicebant] cf. Nod. p. 262,8; Isid. diff. verb. 217 || 24 Terentius] Andr. V 3, 6. cf. Don. ad h. v. 3 simul . . . dextera] fortasse obversabatur interpretis animo A, XII 26 ^si- mul hoc animo hauri ' || 4 syrius et hic et infra F || 5 ardebat . . . invaserat post admoniti {lin. 9) hab. F || 7 flvminis A. flvminas JET || 8 lemannuo A || 11 Ce- falo Eibbeck || 13 maris A || cito om» H || protheum libri \\ 14 p d continentes M {corr. m) \\ 17 penitus] placidi Lucretius \\ 20 iwenem A \\ 26 prothev libri || 27 cviqvam] qvisqvam V \\ 28 cognoscerej fallere V \\ 29 hoc nomen ABPH hoc dicit V hoc nomen posuit M, possis suspicari propter matris honorem vel propter matrem honorificc 'deum'. f^ed veri vidctur similius, ea quae in Vaticano suMt hoc dicit . . . suscipit numen omnia Serviana esse: ut librarii ali- cuius oculi a dicit ad suscipit abeiraverint , numen postea in nomen cor- ruptum sit SeiTii comm. VoL UL Faso. I. 23 354 SERVII 451. GRAVITER FRENDENS cum ingenti tumultu; grandem soni- tum dentibiis reddens. et aliter: (Yatis^) hoc est ad fata proferenda. 452. NON TE NVLLivs id est non humilis, magni. bene dixit ^non te nullius\' haec enim numina non humiles sunt, sed magni. et 6 significat Tisiphonen, id est mortis ultricem: nam ideo Tisiphone dicta estf quasi [ulturae] mortis ultio, quae dicitur graece xC^Lg Eurydicenque suam iam. 6 499. PVGIT DIVERSA id est per diversa. 501. PRAETEREA postea, ut et quisquam numen lunonis adoret praeterea? et aliter: ^praeterea' ultra, 502. AMPLivs OBIECTAM p. T. p. mysticum est: dicitur enim bis eandem umbram evocari non licere. lo 506. EX ORDiNE sine intermissione. 507. DESERTi asperi, inculti. Strymon autem fluvius est Thra- ciae, circa quem ad extinguendum amoris morabatur calorem. et aliter: {aeria) qtiae sit vicina astris. Strymon autem amnis est finiens Thraciam, sed hic pro Hehro positus. 16 508. HAEC talia qualia ipse commemorat. 510. PHiLOMELA pro quavis ave: nam species est pro genere. et aliter: lusdnia, 513. FLET NOCTEM iugi uoctc, coutinua. 'flet' ddvQsraL. 514. INTEGRAT renovat 2u 516. TANAINQVE NiVALEM fluvium Scythiac. et aliter: Tanais fluvius, qui dividit Asiam ab Europa. est autem Scythiae, 517. NVMQVAM viDVATA PRViNis semper nivibus plena. 519. CICONVM Qvo MVNERE MATRES nuptiali scilicct. Cicones autem Thraces mulieres sunt, quae ab Orpheo spretae carpsere 26 eum per Liberi sacra simulata. et aliter: Cicones, gens Thraciae, a CiconCj Apollinis filio, dicti. Orpheus autem quoniam post mortem Eurydices omnes feminas fastidiit, translato in pueros amore, discerptus 7 et quisquam] A. I 48 || 19 iugi nocte, continua] cf. Arus. Mess. VII p. 474, 14 K. II 20 Integrat renovat] cf. Non. p. 126, 82; Don. ad Ter. Andr. IV 2, 5 ; Luct. Plac. ad Stat. Theb. V 30 1 cEEDYLiA A II Ovidiusl Heinaius cum verba a Servio laudata in Ovidii carminihus non invenisset, unde idem scribendum et ex Lucani carmine illa de- prompta esse coniecit || 4 in umbrae . . . tva om. V \\ 8 adorat P || 10 evocari] me uocare B \\ 13 quem] quae A || ad om. ABH^ 14 strimon F || 15 trachiam V\\ 16 commerat A commouerat V (sed oue in rasura) \\ ad v. 509 agentem cah' MiNE QvBEcvs id cst movcutem edidit Steph., non hab. Fabr. || 17 pro quavis ave B V: pro queuis auis {ex anis) A pro quaeuis auis P pro quaeius auis £r II 19 iugiter V || noctem A \\ flet oSvgsxaL scripsi: fleto dipete A fleto dy- pete B flety dypete P flete dypete H flet {omisso dypetel V continuo fletu vulgo II 22 scitbiae V || 24 nvmebe P \\ 25 carpserunt B discerpsere vulgo \\ 26 eum om. ABH || 27 dicti ego: dicte V dicta Vrsinus \\ mortem] obitum Vrsinus | 28 euridicis V jj pueris V, corr. Vrsinus 358 SERvn est Asper ^quo munere^ ob qumn rem vuU accipi. potest et ^spretae quo munere* id est matrimonii, 520. NocTVRNiQVE ORGIA quia sacra eius nocte celebrantur: ex quo Nyctelius est cognominatus. ^noctumique orgia^ pro ^nocturna orgia% 5 ut udae vocis iter. 522. CAPVT A CERviCE REVVLSVM constat caput Orphei in Hebrum proiectum et fluctus in Lesbum insulam detulisse. Hebrus autem flur- vius in Thracia est, qui ex fontibus Bhodopae montis prolabitur, dictus ab HebrOf Boreae fratre: quem nunc Oeagrium dicit ab Oeagro, rege 10 Thradas, Orphei patre, et aliter: marmorea capvt a cervice re- VVLSVM id est pulchra. sane alludit ad id quod dicit Ovidius, quia cum caput eius delatum ad ripam serpens mordere voluisset, est conversus in lapidem. 523. OEAGRivs HEBRVS Oeagrus fluvius est, pater Orphei, de 15 quo Hebrus nascitur, unde eum appellavit Oeagrium. 529. AT NON CYRENE dccst Hcrrita est^, quod ex sequentibus datur iutellegi. et aliter: discessit. 534. PETENS PACEM bencficium, benivolentiam. faciles NAPAEAS exorabiles uymphas, ad ignoscendum paratas. sane scien- 20 dum, easdem esse napaeas, quae et dryades sunt: nam supra ait <[459> at chorus aequalis dryadum. et aliter: ^napaeas^ nemo- rum nymphas: vdjtag enim Graeci dicunt nemora, et Yodfes' hic pro placabiles. 539. INTACTA CERVICE iudomitas. et dicit (ita) animalium 25 sacrificium esse faciendum, ut tantum occidautur hostiae. 540. AD LELVBRA DEARVM od tcmpla. 541. DEMiTTE CRVOREM ^sacrifwa* modo. 544. iNFERiAS ORPiiEi ut irarum obliviscatur, orphei dativus est graecus. lethaea papavera agrestia. 5 udae] A. VII 533 || 11 Ovidius] metam. XI 66 sqq. || 24 Intacta cerviee indomitas] cf. Macrob. Sat. III 5, 5 3 NOCTVRNAQVE F || 4 nictelius V || nocturnique . . . iter om. Vrsinus | 6 con- stat . . . patre dicunt edidit Fabr. \\ 8 trachia V || rodope V Rhodopes Vrsinus \\ manans perlabitur idetn \\ 9 yagrium et yagro V || quem Oeagrium ab Oeagro patre dicunt Fahr. {| 10 fcrachiae F || 15 ad v. 527 haec proteys subaudi dixit edi- dertmt Steph. et Fabr. || 17 et aliter: discessit om. Vrsinus || 18 pace petens A \\ 21 at om. ABPH \\ 22 napas V\\ 24 indomitas ABH: indomita PV\\ ita add. Fabr. || 25 ut non tantum o. h. sed caedantur Fabr. || hostiae V et impressa ex- emplaria: orosthiae A oRofthiar B orostiae P oroschiae H aroschiae JR Burmanni. recepi Vaticani scripturam, quamquam non dubito, quin in ^ut tan- tum occidantur^ (scil. animalia) verhis desinat ad v. 539 scholium, ea autem quae suh corruptis Servianorum lihrorum testimoniis lateant ad v. 540 referenda sint. scripsit fortasse Servius aras d'VTrjQia: quod adnotasse videtur, quia victimis aras comtitui paulo insolentiu^ dixit hoc loco Vergilius: alibi enim dis aras statui dicit. cf. huc. I 7 ; V ^bsq. || 28 obfi A COMM. IN VERG. GEORG. IV 620—563. 359 546. PLACATAM EVRYDICEN V. V. c. hjpallage pro Veneratam placabis'. et (aliter:) ^placatam* . placabilem. 547. FACESSIT facit: frequentativuni est pro principali: aut certe ideo ^facessit', quia plures hostias immolavit. 553. SVBITVM AC DiCTV MiKABiLE MONSTRVM res enim haec 5 ex inproviso venit, ut apes ex bubus erumperent, quia praecepta Cyrenes tantum ad placandum numina pertinebant. notandum sane, quia ex hoc eventu illa ars inventa est, quam supra memoravit, et melior facta per industriam. 555. STRIDERE APES VTERO ET R. E. c. haec verba et secun- lo dae sunt coniugationis et tertiae, nunc tamen tertiae. 557. VVAM DEMITTERE RAMis in morem uvae, id est botryo- nis, defluere: quod Graeci ^oxQvdhv dicunt. 558. HAEC SVPER ARVORVM CVLTV primum librum per hoc significat; per pecora autem tertium et quartum, quia et apes pe- 15 cora sunt; per arbores secundum. et hoc dicit: haec ego, id est georgica, scripsi, dum Caesar in oriente pugnaret. 560. EVPHRATEN orientis fluvium. fvlminat fortiter facit. et aliter: Euphrates flumen, quod dividit Mesopotamiam a Syria et Cappadodat victorqve volentis per popvlos d. i. unum vir- 20 tutis est, aliud iustitiae: nam vincere virtutis est; non invitis verOy sed volentibus imperare iustitiae. 561. viAMQVE affectat olympo praeparat sibi divinos ho- nores. et aliter: ^affectat' pro Hntendit% td apud Plautum ut me deponas vinOy eam affectas viam et apud Terentium nam disci- 25 plina est isdem munerarier ancillas, qui ad dominas af- fectant viam, 563. PARTHENOPE Lutatius libro iv, dicit, Cumanos incolas a pa- rcfitibus digressos Parthmiopen urbem constituisse, dictam a Parthenope 24 apud Plautum] Aulul. III 6, 39 || 25 apud Terentium] Heautontim. II 3, 59 II 28 Lutatius] p. 193, 3 Bqq. Peter. 2 placabis] placabilis AB ^ et. , . placabilem om. Vrsinus \\ aliter addidi 3 FACESciT et infra facescit P || frentatiuum J. || 4 ostias ^ || 6 quia BFHi quam A nam F || 7 plicandum P|| H tamenl tantum excmplmia praeter JaO' nianum || 12 dimittebe APH \\ botryones A botrionis BPV botyones H \\ 13 botpyanon A botpyaon BPH botrion V \\ 14 primum . . . signiticat] per arvo- rum cultum primum librum significat Fabr. \\ 16 per pecora . . . pugnaretl Pe- corumque canebam tertium. et super arboribus. Caesar dum ma^us ad altum. quartum quia et apes pecora sunt. praeter arbores et haec dicit haec ego id est georgica scripsi. dum caesar in oriente pugnaret. ^ Fulminat cufrates. for- titer facit F || 18 evphrates et fluuius F || 21 aliud] alterum Fabr. || iuatitiae uero non inuitis sed uolentibus imperare V (edidit Vrsinus l. l.) uoleDtibus imperare iustitiae Sermani lihri \\ 23 adpkctat AH \\ 25 deponat et affectat Plautus II 29 condidisse Vrsinus 360 SEEVn COMM. IN VERG. GEOEG. IV 668—564. sirenay cuitis corpus etiam {illic sepultum sit) postquam ob locorum ubertatem anioenitatemque magis coepta sit frequentariy veritos {Guma- nos), ne Cumae omnino desererentur, inisse consilium Parthenqpen di- ruendi. postea tamen pestHentia affectos ex responso oraculi urbem 6 restituisse sacraque Parthenopes cum .magna religione suscepisse, nomen autem Neapoli ob recentem institutionem imposuisse, pabthenope id est Neapolis^ quae primo ex eorpore imius sirenis illic sepuUae Parthenope est appellata. stvdiis floeentem ignobilis OTI id est artis poeticae, quam otium ignobile appellavit, nequid de se 10 videretur arrogans dicere. 564. CARMINA QVI LVSI PASTOEVM qui etiam bucolica scripsi, audax aetate iuvenili: nam, ut diximus supra, viginti octo annorum hucolica scripsit, et bene breviter a se scriptarum rerum exsecutus est titulum. et aliter: quidam ^auda£ propterea dictrnn volunt, quod 15 in duabus echgis, qtiae sunt in bucolicis, occulte invectus sit in Augu- stum propter agros, et ^carmina lusi* figurate. ^Tityre te patulae ce- cini sub t /*.' primum librum praeter hunc significat 12 snpra] praef. bucol. p. 3, 26 1 syrena V || illic sepultam sit addidi, nnnc tnmulo conditnm Neapoli viseretnr Both rel. hist. JRom. p. 333 || 2 coepta V: coeptum v, rec. Vrsinus !| CnmanoB ctdd. Cluverius ItcU. ant. tom. II p. 1148 || 3 ne Cumae omnino dese- rerentnr scripsi: ne cymaeam desererent F ne Cumam incolae desererent Clu- verius Z. Z. | 4 postea tamen] post etiam V postea autem Cluverius post tamen Reifferscheid Suet, rel. p, 350 | 5 pavthenopis F [ 6 restitutionem Vrsinus || 7 quae a primo A || sirenis V: syrenes B sineres APH || illic V: illi ABPH\ sepultae Servii esse videtur tt librarii errore omissum. cf, Isid. or, XV 1, 60 j 8 8. F. AH^ oTi P: OTii AH ocii B oci F || 9 quam] quod F || 10 adrogans J[ jj 11 LvsiT H 1 PA8TOR A 1 scripsit 5 || 12 iuuenili AB: inuenali PVH\ 13 Bcnpturarum F || 16 egloj^is F [ 16 Tityre . . . significat om. Vrsinus | 17 preter hunc F propter hunc Guelferb. I. 'praeter hunc^ i. e. pra>eter hunc georgicon librum. sed fortasse per hunc versum || finit -1111. lib. gkorgicor B explicit LIBER QVARTVS H. #'»» mm* 'IB. M' w 1'».; • I |p-.i l5 i i li> Ebl •Ci