Google This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http://books.qooqle.com/| i I F SERVII GRAMMATICI QVI FERYNTVE IN YERGILII CARMINA COMMBNTAEII RECENSVERVNT GEORGIVS THILO ET HERMANNVS HAGEN \ VOL. I Y ' -^ AENEIDOS LIBRORVM I— V COMMENTARII RECENSYIT GEOBGIYS THTLO LIPSIAE IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI A. MDCCCLXXXI /4, n-i 'x.b. lilPSIAE, TYVIS B. O. TKVBNBBI. MEMORIAE FRIDEEICI EITSCHELII SACRVM Librorum manu scriptorum, quibna Serviani qui feruiitur in Vergilii carmina commentarii nono et decimo aaeculo propagati Bimt, duplex eat genua, alterius generis libris, quorum magnus est numerus, ea continentur quae in hoc esemplari rectis litteris im- pressa eunt. his Servii grammatici nomen plemmque et inscriptum eat et subseriptum. aiteriua generis codicibus, qui pauci sunt atque praeter unum omnes in media Franciae parte scripti vel certe in- venti, primum usus est Petrua Uaniel Aurelianensis, qui anno 1600 Parisiia Servium edidit. ex hia Lemovicensis ') (a buc. IV 1 operi ergo mn maiora sed paulo maiora ad georg. I 279 per coeum auteitt et typhoeum et iapetttm onmes gigantes ititellegimtis) , Fuldensis^) (ad Aen. I et II), Floriacensis^) (ad Aen. Ill— XII) praeter commen- tarium prioris ordinis libris aervatum ea contiuent quae inclinatia litteris impriraenda curayi: quibua commentis neque Servii neque ullius antiqui interpretis nomen aut inscriptum aut subscriptum esse moneo. non videtur ante posse apte de Servii rebue et studiis Ver- gilianis horumque memoria diaputari, quam investigatum sit utriua generis libri a genuina Serviani commentarii integritate propiua abease videantur.*) De ea quaestione mirum est quam variae sint doctissimorum hominum quamque discrepantes aententiae. atque Petrus Daniel ipse commentarium quem e suis libris auctum ediderat noluit totum Servio tribui, sed quoniam non nulla eornm quae vulgatis scholiis addita invenerat illis similia esse videbat quae Macrobius in Satnr- 1) nnnc in Leidenei bibliotheca Vossiftnna 80. S) nnnc Caeaellanns. nunc BemenaiB 172 (Aen. III— V) et Pariainiis 7929 (Aen. Vi— XII}. i) Servii nine qnantnm fieri poterat vitato prioria generis libroB bveviorea vel vnl- gatoa disi, qnae eis coatinentur breviorem vel vulgatam commeBtariiini vel vnlgata Bcbolia. Cas»ellftnuin simileaque libros pJenioreB vel DaniRlinoH nomi- navi, pommentarinm eia aervatum pleniorem sive ampliorem Bive Danielinnm, singula BCholia <)uae in plenioribuB codicibuB estant, in vnlgatiB deBideiantur, CaBsellaiia (ad Aen. 1 et 11) et Floriaceneia (ad Aen. III— XII) vel Danielina, enm qui pleniorem commentarium eompoiuit noii nulliB locis eiua aucto- rem dixi. IV PRAEFATIO. nalibus Servium dicentem fecit, optima quaeque a grammatico illo propter exquisitae doctrinae copiam laudato scripta, reliqua ex an- tiquorum interpretum diversis commentariis selecta esse censuit. Josephus Scaliger, cui Daniel antequam plenior commentarius editus esset multa ex suis libris exscripta miserat, in notis ad Varronis d. r. r. libros (p. 273 ed. Steph. a. 1573) Servii, erudi- tissimi Vergilii interpretis, commentariorum tautum cadaver mona- chorum barbarie ac spurcitia contaminatum superesse dixit. Scali- geri sententiam amplexus est Otto Ribbeckius, quamquam sub- tilius et certius quam ille quid vellet significavit. nam (proleg. p. 104 sqq. et praef. p. XII sq.) et breviorem commentarium et ea quae in Danielis libris huic addita essent ex integro Servii com- mentario, quem iis quae hodie sub doctissimi illius grammatici no- mine ferrentur pleniorem fuisse sibi persuasit, exscripta esse dixit idque Macrobio maxime comparato firmari voluit. longe aliter iu- dicaverunt Pancratius Masvicius et Odofredus Muellerus. ille enim *de Petri Danielis' inquit ^supplementis, quae ex Fuldensi codice hausisse se vir doctus testatus est, quid sentiam dubius haereo; ut tamen animi sensa libere proloquar, licet profecto Ser- vio haudquaquam sint indigna, ab ipso tamen Servio profecta nuUus crediderim, sed ex Graecis Latinisque scholiis a viro quodam docto coUecta et addita, atque ita vel per errorem deinde vel dedita quo- que opera Servio adscripta, sicuti doctas eius modi fraudes factas quandoque notum est'. Muellerus autem ubi in praefatione libri de Etruscis scripti (p. 8) antiquorum Vergilii interpretum de vetustis- simis Italorum rebus, de sacro Romanorum iure, de Etruscorum disciplina testimonia utilissima sibi fuisse professus est, eorum memoriam non a Servio, sed ab illo conservatam esse dixit qui ea coUegisset quae in paucis libris (i. e. in Danielinis) vulgato commentario addita essent et ab editoribus uncinis includi solerent: quare non Servium, sed interpretes apud Servium se laudaturum esse ubi testimoniis illis usus esset. idem in Festi exemplari (praef. p. XIV) antiquos Vergilii interpretes qui cum Servio commixti essent comme- moravit. cum his congruunt fere quae a me olim (mus. Rhen. XIV p. 535 sqq. XV p. 119sqq. quaest. Serv. Hal. 1867) de hac quaestione proposita sunt neque tamen plena et iusta argumentatione com- probari potuerunt. quod tunc omissum est ut hoc loco exhibeatur operam dabo. sed antequam ad eam rem me convertam, illud com- memorandum est, in eodem argumento nuper versatum esse Aemi- lium Thomas, qui anno 1879 Parisiis librum edidit cuius haec est inscriptio *Essai sur Servius et son commentaire sur Virgile'. qui PRAEFATIO. V cum ea quae de plenioria commentarii origine locis laudatia disi maximam partem amplexua sit, iieri noQ potuit quin quaedam eorum occuparet quae in hac praefatione expoaiturus aum. sed ut mittam ad ea de quibua consentiniiis defendenda non eadem me qua illum via ingressum ease, habeo quae illius diaputationi addam, sunt etiam de quibuB inter noa noa conveniat. duabus tamen rebus librum illum non exiguae mihi utilitati fuisse confiteor. primum enim Thomaa in Parisinis bibliothecis , quas in hoc lifcterarum ge- nere egregiis instrumentis abundare constat, libroa aliquot, quoa mibi Parisiis veraanti propter temporis angustiaa niai leviter non licuit inapicere, accuratias tractavit atque nou pauca inde protulit quae me fugerunt. deinde quae ad utriusque commentarii rationes cognoseendas utiJia videbantur diligenter collegit et apte diaposuit, qua re cum mibi aliquam laboria partem minuit tum eorum stu- diis egregie couauluit qui veterum Vergilii interpretum reliquiaa tractaudas a nobis suscipient. Sed nt ad rem ipsam accedam et quaeram num illa quoqueD«F quae pleniorum librorum propria aint ex integro Servii commen- ™' tario videantur deprompta esae, diiplex eat, ut generatim loquar, eorum ratio; aut enim ipaa vulgata scholia eia supplentur, aut nova proferuntur, quae etiamai a vulgatis aeparata per ae spectea suam tamen habent dignitatem aive rea ad Vergilii vetba explicanda utilea sive interpretationes praebentur, quarum in breviore commen- tario nuUa mentio facta eat. baec nova autem vulgatis aut inaerta vel arctiore quodam viucuIo'cum eis coniuneta, aut aimpliciter addita vel leviter adnexa aunt, aut denique ad Vergilii verba perti- uent, de quibua in breviore coramentario nihil dictum eat. Atque supplgmenta quidem vulgatorum scholiorum raagnam partem admodum brevia aiiut atque tam vilia, ut facile eis carea- mus, veluti illa quae p. 7, 21; 9, 14; 20, 22; 21, 2 et 9; 22, 23; , 1 ('de forraa'); 29, 18 et 19; 114, 11 e CaaBellano recepta Bunt.* haec et his similia utrum ab ipao brevioris commentarii scriptore profecta et vel breviatorum libidine aublata vel librario- rum neglegentia oraissa, an inferiore aetate ut faciliua quid voluis- set ille intellegeretur addita sint, vis potest diiudieari. etiam exempla quae vidgati commentarii praeceptis in plenioribua libris adposita ease videmus facile ut omitti ita addi poterant {cf. p. 10, 2; 24, 25; 27, 3; 37, 6), item adacribi ubi voce aliqua vel locutione alia ratione poeta usua esaet atque eo loco de quo dicitur (cf. p. 25, 33 L*et 111, 15). sed inveniuutur sane quibus vulgata acholia tam apte -expleantur quaeque fcantae eruditionia sint, ut uon pflsBint ad inter- VI PRAEPATIO. polandi studium revocari cf. Aen. I 11 (p. 16, 4), 46 (p. 32, 8) 69 (p. 39, 24), 475 (p. 151, 13), 499 (p. 156, 20), 551 (p. 169,26), 701 (p. 196, 21), n 255 (p. 262, 4): de his quid iudicandum sit ostendunt, ut opinor, vulgata et Cassellana scholia ad Aen. I 540 et 566, II 7, 247 inter se comparata, quibus adde quae ad Aen. in 171 et IV 58 in Floriacensi adscripta sunt nam ut his locis apparet ex iis quae in plenioribus libris extent vulgata derivata esse, ita supplementa quae dixi yidentur illa quidem post esse addita, sed ita ut quae breviator quidam abiecisset in suum locum restituerentur. qua re ne quis eorum sententiam confirmari sibi persuadeat qui pleniorem commentarium ad incorruptam Seryiani operis integritatem propius accedere putant quam vulgatum, hoc moneo, cum certis argumentis evinci possit ei qui pleniorem com- mentarium composuerit praeter Serviana aliorum eorumque superio- rum grammaticorum scholia ad manum foisse, eadem probabilitate illis locis vulgata Servio, pleniora eis tribui quorum scholia ipse Servius exscripserit. cf. Serv. ad Aen. II 632 et Haterianus ap. Macrob. Sat. III 8, Isqq. Yenio ad alterum additamentorum genus quod multo latius patet, atque primum de iis pleniorum librorum scholiis dicam qui- bus additiones ita cum vulgatis copulatae sunt, ut integritatis quandam speciem adfectatam esse appareat, qua non decepti essent docti homines, nisi commentarii magis propter memorabilium rerum cognitionem siugulis locis inspici quam continenti lectione tractari solerent. utile videtur non nulla huius modi scholia paulo accura- tius examinare. Aen. I 52 (p. 34, 2) igitur vulgato scholio post ventorum haec inserta sunt Hippotae sive lovis sive Neptuni filium, qui , , , in qua maneret accepit, mitto ffippotam Aeoli patrem ante nominatum esse, illud quaero, num ad ventorum regimen, quod Aeolo a love tributum esse poetae finxisse dicuntur, pertineant ea quae Cassellani propria sunt. accedit quod ea additione vulgati Bcholii contextus moleste interrumpitur et obscuratur id quod Ser- vium voluisse apparet. — • I 78 (p. 43, 19) vulgatum scholium in pleniore libro duobus additamentis auctum est; nam post adrogans haec inserta sunt aut quia ipse rex sub alieno imperio est, post te- nere haec addita quodcumqu^ ergo . . . emittere, illis et verborum structura turbatur, nam dicendo autem ^quodcumqu£^ aut verecundc ait, ne videatur adrogans, aut quia ipse rex suh alieno imperio est, aut latenter paene iocatur poeta non sunt apte composita, et idem fere significatur quod his quae proxime antecedunt aut verecundQ ait ne videatuY adrogans. ea autem quae addita suiit nemo non videt PRAEFATIO. VII uuUo modo ati alteram Tulgati schoiii partera (aut latml&' . . . tc- nere) referri posse, ut ergo illud quid sibi velit non intellegatur. contra omnia bene se habent ubi cum ipso priore additamento a vulgatis separato alterum coniiiuxeris. — I 127 mirati eirnt veteres interpretes quare poeta Neptunuiu quamvis 'graviter commotum', 'placidum caput' aumma uncla extulisse diserit. atque vulgati scholii scriptor deum veutis Buscensuisse, Troiauis propitium fuisse opi- natus eat. prudentius multo alter scholiastes epitheta alia naturalia alia ad tempus esse monuit: ut 'placidum' uaturale Neptuni esaet, id tempus esse 'graviter commotus'. in Cassellano hae duae !nterpretationes quamvia inter se diversae sint, 'enim' interposito ,ta eoniunctae euut, quasi prior altera confirmaretur. — I 281 si Cassellauo credimus vulgata quae suut quia . . . Jtortianis uon ad Ver- gilii verba, sed ad ea pertinent quae aliua scholiaates e Sallustio exscripsit, ut in melius latinam elocutionem esse ostenderet. — I 545 duo scholia quae inter se verbis diiferunt re consentiunt, ut alterutro facile careamus, in pleniore libro ita coniuncta sant, ut utrumque corruptum sit. — I 562 nam et in Aeoli oratione statim promittit quin post promittit (p. J71, 11) inepte inserta sint non est dubium, sed haud scio an melius fuerit illa verba tamquam subditicia secludere, quam post audUar (lin. 15) colloeare. facile euim ex eis quae ad v. 257 (p. 96, 5) adscripta aunt huc traus- ferri poterant. — II 46 Servius id unum egit ut verba a poeta aptissime delecta esae osteuderet, alter acholiastes Laocoontem ideo cnm contemptu de equo dixiase raonuit, ut a funesta superstitione SU08 averteret. uon debuerunt igitur haec duo scholia in unum conftindi, adde quod iu pleniore libro Vergilii verba 'ducendura ad sedes simulacrum' ita videntur adpoaita eaae, quasi alio loco eis ipae Laoeoon ad infirmandam fictam suorum religionem uaus sit. — II 344 vulgatis quae suut geticr dicitur et qui est et qui esse vt^t, ut hic indicat locus in Caaaellano haec addita aunt vd ccrte sccundum «pem illius; »eque cnim iam erat gener. num quis in ipaius Servii commentario haa tam similes inter se interpretationes iuxta ae po- -sitas fuisse eredet, atque vd ccrtc ilhid ab ipso grammatico pro- fectum esae? quasi is qui geuerum se fore speret miuua recte gener dicatur quam qui ease velit. — III 85 aegre fertur quod verba quae aunt in quo eius et nemus est ct templum ab iie cum quibus arctia- Bime cohaerent id est agro vicino pleno thymhra Floriacensi addita- mento seiuncta aunt: quod ipaum a vulgatia separatum sic edi po- terat THYMBBAEE bene Deli posittis Thymhracim appdlat quem in Troia aitsiieverat colerc. — in Floriacenai ad Aen. IV 65 scholio tria VIII PRAEFATIO. sunt quae oflfendant. primum enim verba quae sunt sed vim atnan- tis exprimit et inde viiuperat sacerdotes ab his separata quae in bre- vioribus libris insequuntur qui admonuerunt non credituram careut intellectu. deinde obscurum est quo haec referenda sint quia illa alias causa^ litationis praetendehat et ideo vota non perficiehat; nam potest dubitari utrum ignarae dicantur sacerdotum mentes, quia Didonem admonuerint quae alias causas litationis praetenderit: id quod voluisse videtur scholiastes: an Dido dicatur ideo monitis va- tum credere non potuisse, quia veram sacrificii causam dissimula- verit. denique illud molestum est quod ea quibus ostenditur non propter ignorationem futurorum sacerdotes reprehendi nam omnia . . . priorum ab iis verbis quibus haec ipsa vituperatio expressa est, tam longe remota sunt. separavi igitur a vulgatis ea quae Floria- censis propria sunt. illorum autem haec ni fallor sententia est: non propter artis inscitiam vituperari sacerdotes, sed quod quanta amoris vi Dido correpta esset non viderint, ut admonerent non cre- dituram. alter scholiastes sacerdotes amorem reginae omnino ne- scivisse dicit, quod illa cur deos adiret occultaverit. — ad Aen. Vin 173 vulgatum scholium Floriacensis additamentis corruptum esse apparet: quae eximenda sunt et inter se ipsa coniungenda, ut hoc schoUum existat annva] id est soUemnia. sollemne autem hoc (sacrum) esse ipse ait ^forte die sollemnem illo rex Arcas honorem\ — alia huius generis scholia commemorasse sufficit, veluti ad Aen. I 135, 137, 178, 188, 335, 380, 518, 542. II 69, 99, 104, 123, 166, 768. III 170, 351. VUI 51, 294, 322, 395: quibus exemplis illud quoque ostenditur, inserendis pleniorum librorum additamentis saepissime factum esse, ut brevior commentarius temere inmu- taretur. Aliis locis ea quae Daniel primus edidit coniunctionibus, ratio- ualibus praesertim et causalibus, inepte cum vulgatis conexa esse videmus. atque frequentissimus est ^ergo' coniunctionis usus; quae ut aliquot locis p. 7, 11 5 24, 2; 59, 24; 73, 7 suam vim habet, ita aliis sine ratione posita est, ut quae in Danielinis libris inter se coniuncta sunt non possint sic in antiquo aliquo commentario con- iuncta fuisse. ad Aen. I 20 in brevioribus libris haec adscripta sunt AVDiERAT a love aut a Fatis , , , et perite ^audieraf; in Ennio enim inducitur luppiter promittens Bomanis excidium Carthaginis. his plane contraria sunt quae in Cassellano sequuntur bene ^audieraf quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sm volun- tate posse mutari; nam quod a love vel a Fatis constitutum erat id certum videbatur et inmutabile antiquis hominibus. tamen is qui PBAEFATIO. IX pleniorem couunentariam composnit eam inter d«as illas interpre- tationea intercedere rationem opinatus est, ut alterins veritas priore coDfinnaretur; scripait enim ergo iene amiierat e. q, s. — ad Aen. IV 132 vulgato schoiio quod lioe est et odora caxvm vib plus est guam si difxret 'multititdo' iu Floriacensi haec addita sunt erffO vim aut a eo ordine DoDsbuQ iiiiidi et«e mde sp(«nt (|nod vilani poetae ab «o <«■• mqtUm bueoliconim pne&tio wqiiitiir. XVIII PEAEFATIO. modum non tenoity ita Servii consuetudinem non satis accurate ob- seryayit. quod ut exemplis confirmem^ Servius sane coninnctione interdum usus est, atque ita ut res adiungerentur quae non negle- gendae videbantur, veluti p. 7, 23; 14, 8; 40, 10 et 19; 48, 19. nimirum distingui voluit orationem neque ^et' ^autem' ^tamen' ni- mium iterari. nam verbi gratia inter ^sdendum sane' et ^et scien- dum' vel ^sciendum autem' vel ^sciendum tamen' quid interest? contra plenioris commentarii auctor dici vix potest quantum quam- que moleste sane illud ad novas interpretationes Servianis adiun- gendas frequentaverit: quae vituperatio vereor ut multum minuatur si quis aliquot locis coniunctionem illam ad Vei^ilii verba de qui- bus explicandis agitur referendam esse dixerit, ut suam vim habeat, id est ut bene se habere quae poeta scripserit confirmetur. ceterum paucis locis sane delevi, veluti Aen. V 144, ubi haec est Floria- censis memoria bhvgo pro ^bigarum* nove dixit sane et hoc celeri- tatis est: plures enim se impedinnt, e quibus haec tantum et Jioc. . . in^^itmt vulgati libri habent. nam de intellegendis poetae verbis adeo non consentiunt duo illi grammatici quorum scholia congluti- nata sunt^ ut sane illud prorsus ineptum sit: alter enim ^biiugum certamen' recte docet esse ^bigarum certamen', alter absurde ^bi- norum curruum certamen'. praeterea monendum esse video Servium ubi de Vergilii verbis interpretandis aut de alia re dubitaret et ipsum quidem Wel certe' vel ^aut certe' posuisse, sed paucissimis locis exceptis (p. 125, 14; 127, 11) ita, ut ^aut' vel Wel' praecederet (p. 96, 9 et 14; 105, 23; 122, 10; 123, 18; 131, 19; 176, 4). is qui pleniorem commentarium composuit eam rem non curavit, sed *aut certe' et Wel certe' saepissime addendis praefixit, etiamsi ne- que ^aut' neque Wel' in vulgato scholio invenerat. nlS^s^^ Ea pleniorum librorum scholia quae ad Vergilii verba, de quibus nSSf^^to" ^^ brevioribus libris nihil adnotatum est, pertinent num olim Ser- I^Jf^. viani commentarii fuerint non videtur aliter diiudicari posse, nisi rerSSint^. ^*^ ^^ primum quaeratur num reperiantur inter ea quae idoneis de causis ad alios interpretes revocari possint, deinde brevioris com- mentarii rationes exponantur et cum additiciorum scholiorum ratio- nibus comparentur. nam eis quae adhuc de Danielinis additamentis dicta sunt eorum codicum testimoniis, quibus brevior tantum com- mentarius Servio tribuitur, tautum fidei paratum esse spero, ut non iam verendum sit, ne temere agere videar si scholium aliquod utrum Servii an alius interpretis sit causis e Serviani commentarii ratione petitis explorare velim. ceterum hanc quaestionem ad reliqua quo- que additamentorum genera pertinere apparet. PBAEFATIO. XIX Constafin Vergilianis scholiis iiullius fero scriptoriB cxempla fref^uentiora esse quam Sallustii, eaque es historiarum maxiiuo li- bris petita esse et ob eam rem commemorata, ut uaus et ciigni- ficatio verborum a Vergilio atlhibitorum explicaretur, cf. ad Aeii. I 195, 270, 281, 298, 307, 378, 423, 456. n 61, 502. III 516 al. ea rea non dubito quin inde repetenda sit quod Aomilius Asper quem historiarum libroa commeiitatum esse Charisii (p. 210, 28 K.) et Hieronymi (apol. c. RuHu. I 16 vol. II p. 472 ed, Vallars.) teeti- mouiiB constat, idem in Vergilii carmina commentarioa scripait (cf. Kirchneri commentatio de Servii auctorihus grammaticis in annal, philolog. aupplem. VIII p. .513). nara cum ex ae intellegitur tum eerto exemplo infra ostendetur, veterea interpretes qui quidem in pluribus scriptoribus enarrandia versarentur, in his quae similia in- venissent adscribere aolitos esae. atque in acholiie Aapro nomitiatiih tributia Sallustiana exempla frequentari Uibbeckiiis prol. p. 129 et 131 observavit. cf. ad Aen. X 5.39, VIII 383, schol. Veron, ad Aen. IV 178. quae cum ita sint, ea additamenta quibua Sallustii verba cum Vergiliania docte comparantur meo iure ad Aaprum referre vi- deor. item Serviana scholia Sallustianis exemplis ob eandem rem adpositis insignia, veluti ad Aen. II 201, 286, 400, si non cx ipsius Aspri, at certe e grammatici alicuius qui Aspri libro usus est com- mentario derivata esse esistimo. ac ne quia dicat additicia scholia ad Asprum a me revocata poase ab ipao Servio in suum commen- tarium recepta esse, non nulla eerte eorum in plenioribus libria in- epte collocata ease moneo. cf. quae supra de Aen. I 281 dixi. I 423 hoc est nou debuit ab eo qui pleniorem commentarium com- posuit ad Servii exaedificare referri, cum aperte ad ducere Vergilii pertineat. I 45G et II 61 eis quae ab Aapro petita ease conieci savc coniunctio praemtssa est. ceterum Kibbeckius non nulla Mi- ffwoTK pleniorum librorum scholia Aspro tnbuenda ease Veronensi- bus scholiis conlatis ostendit (prol. p. 129 sqq.), veluti Aen. I 689 (cf. Veron. schol. ad Aen. VII 341) 111 691. ea autem quae Aen. VIII 294 in Fioriacensi vulgatis addita sunt alii Dtolum non fh- horrere a vera hisioria /radiinl. Pholus enim dum miratur sagittai Herculis quibus tot Centauros interfecerat, una ex iilis in pedmt eiua decidit, cuius mdnere sanari tton potuit Luctatii Placidi ad Stat. Ach. I 238 testimonio Aspro vindicari Snrijigar hist. crit. achol. lat. II p. 130 vidit. M. Valerio Probo Berytio es additiciis scholiis quid tri- buendum esse putem antequam exponam, paucis explicare liceat, cnr in Cassellano scholio ad Aen. 1 21 adscripto et 'hinc popuium XX PRAEFATIO. late regem belloque superhwi venturum excidio Libycte sid volvere par- cas' in ProN adpuncti sunt et adnotandum: hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi llmnani pro adnotandum ediderim adnotatum, a Scioppio id inventum esse dixi, sed autequam eius librum inspicerem sic ab eo qui Probi sententiam exposuit scriptum esse mihi persuaseram. nam etsi non ignoro in Veronensibus scholiis adnotandum est illud inveniri (cf. IX 402, X 63 et 207)> tamen et apud Servium et in plenioribus libris cum memorabilis quaedam res profertur pro illa formula notandum est vidisse me memini. deinde omnes quod sciam scholiastae sive adnotandum est sive notandum est posuerunt, infini- tam sententiam aut ^quod' aut ^quia' sequi voluerunt. contra Aen. IV 418 haec habes Probus sane sic adnotavit ^si hunc verstim omit- teret melius fedsseV et X 673 Asper ^quosne^ legit et adnotavit "«e' pro ^ve^ quasi expletiva particula^ et XII 605 Probus sic adnotavit ^neotericum erat ^flavos% ergo bene ^floros^ : nam sequitur ^et roseas laniata genus^ e. q. s. itaque verba quae sunt hi dm, . ,populi Ro- mani ipsius Probi esse existimo; nam paenitet me quod ea quae sunt sed Vergilius . . . pqp, Rom. quae ante diductis litteris exprimi iusseram, ita dedi tamquam eius essent qui Probi sententiam im- pugnari vellet, cum praesertim locutio quae est ^exire in laudes alicuius', qua Quintilianus (inst. or. XI 2, 11) usus est, elegantior sit, quam ut inferioris aetatis scholiastae tribuatur. rectissime autem meo quidem iudicio Ribbeckius (prol. p. 152) ad v. 21 et 22 a Probo obelum cum puncto adpositum eamque notam explica- tam esse statuit. dubitabat nimirum grammaticus utrum tollendi essent illi versus necne: nam ut demptis eis sensum integrum esse videbat, ita poetam quotienscumque occasio oblata esset in laudes populi Romani exisse non ignorabat. ex his quae dixi simul illud intellegitur, quam non adsentiar Steupio (de Probis p. 31 sqq.), qui cum Suetonii testimonium, Probum Berytium multa exemplaria con- tracta adnotasse narrantis, ita interpretatus esset, quasi notas tan- tum adposuisset grammaticus, uberiores adnotationes minori cuidam Probo, quem haud ita multo post Berytium fuisse finxit, tribuit. cf. Kirchner 1. 1. p. 498 sqq. sed ut ea quae e pleniore commen- tario cum aliqua probabilitate ad Probum referri videantur comme- morem, Donatus ad Ter. Phorm. II 3, 25 ^male loqui' haec adno- tavit pro ^male dicere\ et qua^rit Probus quis ante Terentium dixerit videtur igitur Probus operam dedisse ut quis primus vocabulo vel locutione aliqua usus esset investigaretur. huius studii in pleniore commentario satis multa extare vestigia Wollenbergius (de Probo L PRAEFATIO. XXI Cartn. Verg. editore p. 9) observavit, quamquam latius patere Do- nati verba opinatus, ut Probus omnino in k^^iv Vergilii inquisi- visse diceretur, aliena ad eiue auctoritatem revocavit, veluti Aen. III 339, 455, 670. VI 286, aed quae ad Aen. I 25 'necdum etiam' zeatitui quis ante hunc et quae ad I 185. II 229. IK 221, 384. IV 120. V 144. VIII 195, 326, 404. IX 570. X 676, 770, 835, 838. XI 572, 590. XII 7, 351, 517, 619 adnotata aunt non dubito qnin a Probo profecta sint. his locis diplen aperisticton a Berytio ad- poaitaiu fuisse suspicor; qua nota ut Aristarchura ita Probum ad illud quoque usum eaae conatat, ut propriae poetae figurae nota- rentur (cf. anecd. Paris. Reiffersch. p. 140, 2). deinde quod in Da- nielino commentario aliquot locia adscriptum est his idem id haud acio an inde ortum sit, quod Probua > notam adposuerit, quae in sneedoto Parisino (p. 141, 9 Reiffersch.) his verbia explicatur 'bis .dictum'. cf. ad I 23 ^), 146 'tevat et aperit Syrtea', IV 316 'per eonubia nostra per inceptos hynienaeoa', 352 'quotiens umentibus e. q. s., V 23 'sequamur quoque vocat vertamua iter'. denique cum Probum in emendandis masime Vergilii exemplaribua operam collocasse certuni sit et primum certe georgicorum libruni ipsius poetae manu correctum legiase Gellii teatimonio (XIII 21, 4) constet, non videtur temeritatis ease ea additicia scholia, quibus de carminibua ab ipso Vergilio emendatia refertur, ad Probum revo- care. adacntior equidem Ribbeckio, qui prol. p. 189 quac in ple- nioribua Hbris de -Bcripturae discrepantiia commemorata sint plerum- que futtjKa eaae neque ad librorum vere antiquorum auctoritatem redire dicit, sed quae ad georg, I G4, 66, 68 et ad Aen. III 204, 226 de verbia a poeta ipso ut videtur inductia vel circuraductis narrata sunt ea dubito an non sint spernenda. Transeo ad Aelium Donatum, quem medio fere quarto poat Ohristum aaeculo floruisae atque in Terentii fabulas et Vergilii car- mina commentarios scripaiase Hieronymua auctor eat (cf. chron. Euaebii a. 355 et apol. c. Ruf. 1. i.). Terentiani commentarii aeta- tem tulerunt*), Vergiliani perierunt. aed cum Donatus in Terentii interpretatione saepiasime Vergilianis exemplis usus ait, haec ipaa ratione explicari voluerit iiitellegitur. quo flt ut inulta Sepviani, iliquot plenioris commentarii scholia ad Donatum refrrri poiaint. ie infra dicam, pleniores libroa \m locin cum Donati commen- 1) qaod ad bonc verauni Ji tai. crit. aat ad v. 2S 'umixiM] ir idU Bpretaequo miuria hnam (^naai^llniiu iiJai^ri|}fcrtinsiti<\ carminis sais tocis explicataF, quibus tropis et 6guris Vergilius usns sit, quam dibgeDter qaid cuiqae persooae «-'onTeniret obaer* Taverit, ubi verbomm ubertas qaaesita nbi modus &d]itbitus sit docetur. ut in bonun genenim scholiis uon nulla inveuiunbir qnae nobis quoque ntilla sint, ita omnia fere longe abicienda suut qiiae Servius dixit, nt quid sensissetf quid Toluisset poeta iutellegeretur. nam dici yii poteat quam iuepte ille in hac re argutatus sit. cf. I 39 ad 'qoippe Tetor fatis", 42 ad 'ipsa', 57 ad 'mollitqne aui- mos', 58 ad 'maria ac terras caelumque profundum', til nd 'id uietnens', 71 sd 'sunt miliT bis septem', 73 ad 'conubio iungam', 77 ad 'miht iussa eapessere fas est', 93 ad 'ingemit'. ueque dubito quin nimiae huius modi subtilitates ab ipso Servio ploraeque in- ventae sint, qui nobis quidem iudicii et simplicitate et elegautia omnino carulsae Tidetur. sed aeqnales eius haud scio oji aliter de ea re senserint, quippe quos in omni litterarum geuere argntisaima quaeque maxime adamasse constet, In rebus enarraudis curavit Servius ue omitteret quod cogni- tione dignum esset. nam cum doctissimi poetae libros enarrandoa suscepisset, diligenti eomm commeutatori nullam fere littiTuniui partem neglegendam esse iutellexerat, ueque iniuria Kirchuerus 1. 1. p. 498 monuit id videri Servium egisse, ut adulesceutes e Ver- gilii carminibas et ipsius coraraentario earura rerum acieutiani iiu- terent, quas qui neseirent iudignos esse viderct qui inter eruditos et pulitioris humauitatis homines nunierarentur. itaque ocoanione sivc oblata sive adrepta philosophorum placita exposuit, fabuiaH i't historias enarravit, antiquorum raores et iuatituta ostpndit, loco- rum terrarumque situs descripsit, naturales ren explicavit. Bod do his rebus oranibus quae tradidit, nota plerumqoe aunt et vulgaria, ut reconditae doetrinae doeumenta non ita umlta iuveniaiitur, quam- quam non omnino desunt. nam cum de antiquitatibus Bomunorum Servius quaedam prodidit qnornm memoria apud alioa ticriptoreji quantum scio non extat, tum in aeptimi et octavi libri cummen- tariis de antiquissimis Italicarum gentiura et civitatum rebuK «atis raulta narravit quae iis qui hoc litterarum genua pertractant uti- lissima sint. qua de laude multuni sane detraliitur erroribuH illii qui in scholiis ad historiam et geographiam pertinoutibuH depre- hendutitur. singula exempla protulisae itatis trnt. Aen. III 500 enlm, ubi de 'Thybris' nominia origiue hariolatur, veteren Biculos, quoa Aen. I 2 eum Italo rege in Italiam venisMe et Vlli 328 cum Abori- XXX PRAEFATIO. ginibus pugnasse dicit, cum Syracusanis, eis qui Athenienses vice- runt, confundit. ad Aen. VII 641 autem haec adscripsit ^Pamasus mons Thessaliae dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apol- linis, cuius sunt Musae'.^) Seryius ut rerum ad Yergilii carmina enarranda proferendarum et delectum et expositionem ad adulescentium maxime utilitatem rettulit, ita exempla quibus praecepta sua confirmarentur ab eis plerumque scriptoribus petivit quorum libri tum in scholis legi sole- bant: a Terentio Horatio Lucano Statio luvenale Persio poetis, a Cicerone et Sallustio scriptoribus; Ciceroniana autem exempla e Ver- rinis maxime orationibus deprompta sunt. praeter hos Ennium Plautum Lucretium Ovidium saepius laudavit. atque Ennianorum versuum notitiam superioribus grammaticis debere videtur, a qui- bus annales cum Aeneide comparatos esse constat. Plautinas fabulas et Lucretianum carmen num ipse legerit dubitari potest, quamquam non nulla eorum quae inde citavit ea sunt specie, ut ex subitaria lectione in memoria haesisse videantur. (cf. ad Aen. I 140, 478, V 112 et I 743, III 587, IV 486). Ovidii metamorphoseon libros legit et ad fabulas enarrandas adhibuit, sed ipsa poetae verba nisi paucis locis non commemoravit. parum diligenter autem in aliorum verbis laudandis Servius versatus est. nam, ut mittam saepissime non indicatum esse quibus ex libris exempla petita essent, ne verba quidem ipsa accurate semper laudata sunt. quam rem Thomasius p. 194 non debuit a corruptorum exemplarium usu aut a librario- rum erroribus repetere: immo nulla alia eius causa est nisi quod Servius libris non inspectis e memoria citare solebat. quid enim? e Vergilii versibus a grammatico exempli causa commemoratis nonne satis multi*) ab vera et tradita scriptura longe recedunt, quamquam optimis illum exemplaribus usum esse Thomasius p. 263 ipse dixit. atque Vergilii quidem carmina quin tota fere idque ad verbum me- moria tenere Servius sibi visus sit dubitari vix potest. cum cete- rorum autem libris, quorum quidem frequentior est commemoratio, ut tantam quasi familiaritatem contraheret grammaticus, ut non inspectos eos citare auderet, non una re effectum est. nam neque unius Vergilii carmina in scholis eum tractasse veri simile est*), 1) notavit hunc errorem PhilippuB Beroaldas quoque qui adnotationibus in Servii commentarios anno 1510 editis quae a Servio parum diligeDter et Bcite exposita esse videbantur coUegit et correxit. 2) cf. Aen. I 2 (p. 8, 5); 6 (p. 12, 2); 12 (p. 17, 1); 231 (p. 88, 1); 356 (p. 123, 1); 487 (p. 154, 12) al. ex his erroribus non nuUos in pleDioribus libris correctos esse videmus. 3) in Terentii et Ciceronis Verrinamm locis plures errores inveniri moneo quam in reliquorom exemplis. PRAEFATIO. XXII et in ipso Vergilio interpretando qiiibus uteretur aliornm exemplis ea diuturno ubu memoriae intixa ease facile intellegitur. accedit quod Servium aliorum grammaticorum studia in autiquioribus libris emendandia et enarrandia posita moderatum ease probabiliter coni- citur. qua in re commemoro hauc duorum luvenalis codicum, Me- dicei et Leidensis, aubscriptionem 'Legi ego Niceus Romae apud Servium magiatrum efc emendavi', de qua vide 0. lalinium praef. ed. min. a, 1868 p. 7. is autem Verrinarum orationura commen- tarius quem ante praeeUram Madvigii dispututionem multi Nie- buhrium uon audientes Aaconio tribuerunt, ufc hoc ipao vulgato dignitate inferior, ita multia ei rebus tam similis est, ut si nou a Servio ipso, at certe e Servii officina, ut ita dicam, videafcur pro- fectua esse. hoc uBura in eara rem protulisse satis habeo, a Servio accepisse Paeudo-Asconium quod ad acfc. I 10, 31 de Vergilii versu qui eat buc, IV 12 intellegendo dixit, de quo scholio iudicana Mad- vigiua his verbis usus est 'nihil tamen in Oiceronis interpretatione tam insulaum quam quod de nobilissimo versu Vergiliano buc. IV 19 posuit, quem ille de quintilia et sextilis nominibus muta- tis accipifc'. cf. Ser^. ad Aea. XI 301 et Paeudo-Aaconiua ad divin. Xm 43. A verbis aliorum scriptorum exempli causa laudatis illa discer- nenda eunt quae Serviua ex eorum libris excerpsit quos tamquam auctorea suos ipse commemorafc. horum librorum cum non nulli hodie extent, Servii testimoniis quantum fidei habendum sit con- stifcui pofcest. atque aiquis ea quae Servius Aeu. IV 379 a Cicerone (de nat. deor. I 23, 63) et Aen. V 738 a Gellio (in 2) petivisse se profitetur cum ipsia Cicerouis et Gellii verbia comparaverit, is illura ue res quidem, nedura Tcrba tenuisse videbifc, ut quo fcem- pore commentarios scripaifc libros illoa non possit inapexisae. ne- que maiore cura Plinii naturah historia usua est, quo ex libro satis multa derivata esse dixit quae in eo non inveniuntur. nam cum quadragies fere Plinius laudetur, Silligiua praef. p. 45 his locis aliena ei tribui docuit Aen. I 174, IV 261 et 551, VUI 33, 401, 652; IX 715, X 174, 184, 272; buc. III 8, georg. I 59, U 119 et 152, IH 422. nolira tamen fraudulentiae incuaari graramaticum quasi_ magiiorum scripfcorum auetoritate praetenta suis praeceptis plua ponderis addi voluerit, sed neglegentissime profecto fecit quod quae dc naturaUbus rebua aliunde vel legendo vel audiendo acce- perat temere ad naturalis hiatoriae scriptorem rettulit. similiter ineuriae et properantiae, non malignitafcis documentum esse puto quod Aen. VII 1 Donato imputavit quod ab eo alienum esse acholio XXXII PRAEPATIO. ad eun. II 3, 21 adscripto ostenditur. incertum autem illud et vagum laudationum genus, cuius exempla Thomasius p. 189 colle- git^), a veterum scriptorum more non abhorret, neque probabile est quod ille sibi persuasisse videtur^), Servium ipsum scriptorum nomina cum librorum titulis commemorasse , pro his a librariis generalia indicia posita esse. ut paucis comprehendam quae de testimoniorum Servii fide dicta sunt, omni in eis adhibendis cau- tione opus est. Restat ut sermonem Servii paucis describam. qui per totum commentarium aequalis est et sibi constat. atque si a verbis qui- busdam constructionibusque verborum, ab incorrupta latini ser- monis integritate alienis, illius aetatis scriptorum propriis*) disces- seris, orationem grammatici exilem illam quidem et omni ornatus genere destitutam, sed perspicuam et puram esse invenies, ut pau- cis locis exceptis, quibus nimium quoddam brevitatis studium osten- ditur, quid voluerit ille facile intellegatur. illud quoque in scriptpre infimae prope aetatis laude dignum est, quod plerumque et verba apte collocata et enuntiata apte inter se iuncta sunt. denique com- mentarium legens ludi magistrum audire tibi* videris sermonis sim- plicitate et perspicuitate atque praecipiendi quadam severitate hoc maxime nitentem, *ut quae tradiderit discipuli facile et animis per- cipiant et memoria complectantur. Ea quae e plenioribus libris Petrus Daniel primus edidit inter se ipsa satis dissimilia sunt. nam ut haud pauca scholia a Serviani commentarii rationibus modo descriptis non abhorrent, ita alia re- conditae doctrinae plena sunt et ad doctorum hominum magis quam ad adulescentium studia adiuvanda pertinent. sermonis quoque inae- qualitas quaedam cermtur. inveniuntur enim quae non solum propter rerum praestantiam, sed etiam propter orationis habitum et colorem ad aetatem Serviana superiorem referenda esse videantur (cf. p. 8, 19; 13, 8; 21, 17-, 473, 20), alia ut res cognitu dignissimas ex- hibent ita rude et incultum dicendi genus ostendunt, ut antiquioris grammatici expositionem inferiore aetate nativa orationis forma orbatam esse appareat. (cf. Aen. I 305, 11 44, III 148, alia quae Thomas p. 82 et p. 102 sq. collegit). 1) cf. Aen. I 788 'ut Punica testatur historia', III 104 ^nam apud choro- graphos legimus' , VI 284 'qui de somniis scripserunt', XI 284 'qui scripsemnt de arte militari'. 2) p. 188 \ . . les indications vagues et collectives qui remplacent, dans notre Yulgate actuelle, les noms propres que donnaient certainement Servius ou les comraentateurs qui Tont pr^c^d^'. 3) cf. Tho- mas p. 146 sqq. PRAEFATIO. SXXIII Singula ut persequar, de grammaticia reb\iB pauca proferuntur eaque tam vilia partim, ut qui talia tradiderit eum vel piteris vel eis qui latiaam linguam ut alienam discerent prodease voluisse puteaiua (cf. p. 4, 3; 19, 27; l!^, 20; 62, 22; 460, 10 al.). contra ea scLolia, quibus vocabulorum vis et usua iulustratur, cum et doctis obaervationibua et egregiis exemplis abimdeut, Serviaiias eiuB generiB adnotatioues diguitate longe superant (cf, Aen. I 52, 55, 56, 73, 76, 87, 88, 92 al.), quae autem eo consilio adscripta sunt, ut quid voluisset poeta, quam diligenter verboruni delectum ad res et seuteutias accommodasset, qua ratioue carmiua et distiuguenda et pronuntianda essent doceretur, haec igitur, etai inveDiuntLtr quae nobis iusto arti£ciosiu3 excogitata et longe repetita esse videantur, in universum tamen simpliciora et minus adfectata aunt qiiam Ser- viana eins modi, ut haud sciam an ne hodie quidem Vergilii car- miua interpretanti omuino neglegenda sinfc.') Venio ad ea pleniorum librorum commenta quae ad liistoricain quam Quintilianus dixit enarrationem peutinent. atque a philo- sophia abstinuerimt fere interpretes quorum scbolia codicibus illia servata suut: quamquam satis ampla illa ad Aen. IV 696 de fato- nim generibus expositio nisi in Floriaceusi et Tui-ouensi nou extat. fabulas iu Dauieliuis libria eum pleuius tum doetiuB enan-atas liabes, quam apud Servium; reperiuntur euim haud pauca quae a vulgari fiima recedant. quorum origines aliis indagandas relinquo. nam tam impedita est tamque late patet ea quaestio, ut siue peculiari studio non possit profligari et ad exitum perduci. fabulis tamquam appendicem addo mirabilium rerura descriptiones, quarum baec exempla eommemoro: p. 25, 2; 49, 6; 50, 8; 221, 4; 437, 7. es bi- storiis scholiastae illi nihil fere deprompserunt nisi quod ad anti- quissimas Italorum, Roraanonim inprimis, res pertinet, veluti in octavi libri commentario — nam septimi prope totus Servianus est — non nulla simt quae a doctis auctoribus petita esae apparet. haec ipsa adtiugunt illud scholiorum geuus quo plenioria commen- tarii honos et dignitas raaxime coutinetur, ea dico scholia quibus ostenditur quantum studii in ea re Vergilius posuerit, ut carmine siio veram et incorruptam antiquonim populi Romani morum iu- stitutoruraque memoriam rediutegraret atque iu eis deseribeudia ne verbo quidem uteretur quod ab venerabili maiorum disciplina alie- num esset. his scholiis ad antiquitates spectautibus praestautia si non 1) cf. p. Gl, 5; p. G4, 14 et 20; p. 75, !&; p. 79, 21; p. 80, 8; p. 87, 9 et 11; p, m, G; V. 117, 21; p. 124, 14; p. 222, 12 et 17; p, 223, 13; p, 929, 16; p. 280, 6. XXXIV PRAEFATIO. superiora at certe paria sunt illa quibus poetarum et scriptorum Augusti aetate antiquiorum exempla servata sunt, quae in vulgato commentario admodum rara esse supra dixi. accedit quod ita exempla illa laudari solent, ut non solum scriptoris sed etiam libri ex quo deprompta sunt accuratum indicium additum sit. ea res haud scio an pro signo esse possit, quo antiqua scholia ab iis quae a Servio ipso aut Serviana fere aetate scripta sint, discernantur — nam supra significavi inveniri in pleniore commentario quae cum vulgati rationibus congruerent. cum sciam loannem Kirchnerum in laudandi rationem utriusque commentarii propriam diligenter in- quisivisse eumque quae invenerit cum doctis hominibus communi- caturum esse sperem, de hac re nihil amplius dico, illud monuisse satis habeo, cum loci testimoniorum accurate indicati sint, ipsis quoque testimoniis fidem videri habendam esse. Commenta- Quac adhuc dc vulgati et plenioris commentarii rationibus ex- rii cuin in- ^ o * . 'tatiriibris P^sui ea quam vera sint ita nunc iuvat experiri, ut illi scriptores conferuntS ^^^ iuferiorc aetate Serviano commentario usi sint utrum breviorem tantum an pleniorem quoque cognoverint quaeratur. ut ab gram- maticis incipiam, Cledonium, cuius aetatem in quinto saeculo Kei- lius (grammat. lat. V p. 8) constituit, e Servii in Vergilium com- mentario haud pauca derivasse idem vir doctus (1. 1. p. 7) ostendit. cf. Cled. p. 35, 22 et Serv. ad Aen. VI 775; Cled. p. 40, 4, 22, 25 et Serv. ad Aen, III 94, I 149, IX 619; Cled. p. 61, 32 et Serv. ad Aen. IV 295; Cled. p. 65, 1 et Serv. ad Aen. I 2 (de eadem re Servius comm. in Donat. p. 415, 37 dixit); Cled. p. 65, 33 'omnes partes orationis, cum desierint csse quod sunt, adver- bium faciunt' et Serv. ad Aen. V 603 ^etenim omnis pars orationis, cum desierit esse quod est, in adverbium migrat'. cf. Serv. comm. in Don. p. 439, 22. haec igitur a Servio Cledonium petivisse non est cur negemus. contra quae p. 40, 8 et 23 proferuntur num e Servianis ad Aen. I 703 et VII 568 scholiis exscripta sint dubitari potest. denique tres Cledonii loci cum Danielinis scholiis comparati sunt, quibus ea addo quae p. 47, 7 de 'domus' nominis declina- tione grammaticus dixit, quae cum Cassellano ad Aen. II 445 con- cinunt. at quod p. 40, 15 ^pampinus' communis generis esse dictum et Accii et Lucilii exemplis confirmatum est id non debetur Ver- giliano scholiastae, qui buc. VII 58 Vergilium pampinos numquam cum genere dicere, sed Varronem genere feminino uti docet. quod Cledonius p. 43, 1 Cornificio Gallo tribuit Vergilii commentator georg. I 210 a Bavio et Maevio profectum esse testatur. quae Floriacensis ad Aen. III 286 de ^clipeus' vocis genere habet for- PRAEFATIO. XXXT taase ex Cledonii libro transcripta sunt; iiam Serviiis ipse ad Aen. IX 709 de ea re (loctius disputavit. CaasellanuDi ad Aen. II 445 scholiiim dubito an Servii sit et librariorum incuria iu vuigatia libris omiasum. nam non solum Cledonii, sed etiam Servii ipsius (comm. in Don. p. 434, 22) et PompeiJ (comm, p. 192, 30) verba simillima snnt. In Pompeii commento permulta inTeniuntui quae cum ipsius Servii in Vergilium commentario consentiuiit. neque tamen is con- sensus in hae qnaestione magni momeuti est. Pompeium enim, quem Servii iu Donati artem eommentario pleniore quam hodie in libria manu scriptis extet usum esae Keiliua (V p. 91 sq.) ostendit, es eo illa efiam derivasse dixeris quae nunc propter exemplorum copiam masime ad Vergilianum commentarium propius aceedere videntur qiiam ad Donatianum. cf. Pomp. p, 275, 23 aqq. cum Servio in Don. p. 419, 29 et ad Aen. I 176. Priscianus Servii in Vergilium commentarios tribas locia no- minavit. atqiie de illis quae VI 44 (I p. 233, 13 H.) habet 'haec acer arbor acri dicit Servius in commento Vergilii' in adnotatione ad Aen. II 16 dixi. X 23 (I p. 515, 22 H.) Servii ad Aen. 1 174 verba accurate laudantur. item quae VI 72 (I p. 256, 9 H.) e 'commentario tertii libri Vergiliani' esccrpta sunt in vulgatia co- dicibus extant. quattuor locia Priscianus Servii aententias libro non nominato commemoravit, atque III 30 (I p. 106, 1 H.) et VI 57 (I p. 242, 4 H.) niemoria falsus, ut videtur, Servio tribuit quae ab eo aliena sunt. cf. ad Aen. VI 120. contra quae X 42 (I p, 532, 22 H.) et VI 75 (I p. 259, 22 H.) ad Servium referuntur cum eis conaentiunt quae ad Aen. I 59, VH 568 et georg. III 418 ex- posita suot. E eommcntatoribiis uniis quod aeiam ad Servii aiictoritatem nominatim provocavit, Lucani scholiastes is quem Vsenerus anno 1869 edidit. uam qiiac in Horatiano commentario qui Acronis fertur ad carm. III 1, 2 e Servii ad Aen, V 71 acholio adscripta sunt ea Burmannus (adnot. crit, ad Serv. Aen, V 71) oatendit recentiore aetate addita esae. Lucani igitur commentator duobus locia Ser- gium i. e, Servium citavit, ad HI 402 (p. 111, 3 V.) et ad VH 633 (p, 246, 2 V.). utroque loco quae Servio tribuuntur in bre- vioribiis libris ad buc. II 31 et Aen. VII 717 extant, multo plura e Vergiliania scholiis in eum commentarium translata aiint, quem Luctatius')Placidus in heroica Statii earmina scripsisse fertur. sed 1) cf. Deaeriing Luct. Plac. grammat. gloaaae praef. p, TIII, XXXVI PRAEFATIO. Achilleidos scholia quae e Pithoei codice quodam Lindenbrogius a. 1600 edidit cum maximam partem e Servii commentario ad verbum exscripta sint, iniuria eidem tribuuntur qui in Thebaidem quinto saeculo exeunte ut videtur^) multo doctius et diligentius commen- tatus est. qui etsi ipse quoque haud pauca ex Servii commentario deprompsit^), tamen aliorum etiam Vergiliana commenta adhibuit. nam non solum aliquot locis de Vergilii versibus interpretandis a Servio dissentit^), sed est etiam ubi consensus qui inter utriusque schoHa deprehenditur ita comparatus sit, ut non Luctatius a Servio, sed ab eodem uterque auctore sua petivisse videatur*). quae cum ita sint; quod Danielina quaedam scholia Statii commentatori non ignota fuisse videmus, inde nemo integriore aliquo Servii commen- tario eum usum esse efficiet. cf. Theb. III 283 et Aen. IV 99, Theb. V 86 et buc. VIH 75, Theb. VI 2 et buc, VI 68, Theb. VI 199, 211, 219 et Aen. III 67. ad Theb. IV 323 et ad Aen. I 322 et 324 scholiis inter se comparatis ostenditur verba quae sunt ^quia venatores cum vestigant quasi videntur errare', quamquam vulga- tum scholium aptissime eis suppleatur, tamen non esse Servii. Theb. IV 482 Luctatius quocum mythogr. 11 41 consentit (cf. Am- pelii lib. mem. IX 5), eum nominavit ad quem redeunt quae in Danielinis libris ad Aen. I 297 et IV 577 de quattuor Mercuriis adscripta sunt. emendavit Luctatii testimonium 0. lahnius mus. rhen. IX p. 627. Venio nunc ad eos scriptores quos inter imitatores Servii om- nium saepissime commemoratos esse vides, mythographos Vaticanos 1) LindenbrogiuB sexto saecaloTjuctatium scripsisse statuit, quod ad Theb. IV 106 (p. 124 Lindenbr.) Boetium laudasset. sed quae Boetio (cf. d. consol. phil. 1 5, 5 sqq.) tribuantur Horatii esse (carm. I 17, 14 sqq.) mythographi I 58 et II 165 docent. contra quae e Sedulio Luctatius (p. 286 Lindenbr.) protulit e car- mine paschali 1 200 deprompta sunt. fortasse eadem raonuit Hermannus Schottky quem in commentatione anno 1856 Vratislaviae edita Luctatii aetatem in quinto saeculo constituisse e Tcuffelii Litt. Rom. hiRt. 304 adnot. 9 didici. 2) cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 81 et Serv. Aen. I 185, Theb. I 518 et Aen. VII 277, Theb. I 521 et Aen. I 726, Theb. I 645 et Aen. I 224, Theb. I 549 et Aen. IX 86, Theb. I 695 et Aen. XI 262, Theb. II 32 et Aen. I 159, Theb. IV 708 et georg. II 353, Theb. VI 39 et Aen. XI 36, Theb. VI 63 et Aen. I 666, Theb. VIII 298 et Aen. XI 339, Theb. IX 3.61 et georg. I 399. breviore qui dicitur Seryii commentario Luctatium usum esse his locis ostenditur , quibus pleniorum librorum additamenta omissa sunt: Theb. I 49 et Aen. II 776, Theb. I 271 et Aen. HI 694, Theb. VI 56 et Aen. XI 64. (cf. Isid. or. XX 11, 7), Theb. VII 421 et Aen. V 241 (cf. Theb. I 13), Theb. VIH 265 et Aen. III 209, Theb. IX 796 et Aen. IV 216 et IX 616. 3) cf. Theb. I 197 et georg. I 92, Theb. I 207 et Aen. VIH 64, Theb. II 496 et Aen. I 526. 4) Theb. I 261, 630 et Aen. VI 630, Theb. VII 16 et Aen. V 193, Theb. X 788 et Aen. III 57. PRAEFATIO. XXXVII et Isidoruui Hispaleiisem. atque e mythographorum seriptis primi BoIiuB libros eum Servii commeutario accuratius comparare operae pretium est. secundus euim a primo pleraque petivit, pauca quae ab eo omissa esse videbat e Servii copiis addidit. tertius autem, qui cum (2, 4 p. 159 Bode) loannem Scotum laudaverit, vix potest autc decimum saeculum scripsisse, etsi Servium muUis locis iiomi- navit, tameu ad huiua scholia ab aliorum commeutia discenienda nou plus auctoritatis habet quam brevlores codices illo saeuulu seripti. primua igitur mythographus, cuiua aetas iucerta eet'), quae e Servii commeutariie exscripsit, ea cum vulgatis libris, non cum plenioribus conseutire solent. quod ut exempliH confirmotur, ex prinii Aeneidos libri commentario eas fabulas espromere placet, iu quibus enarrandis mythograplius, Servium secutus, hrevior fuit quam ille qui pleniorem commentarium corapoauit. couferantur igitur inter ae schol. ad v. 67 et fab. 122, ad v. 273 et f. 30, ad v. 469 et f. 203, ad v. 489 et f. 139, ad v. 535 et f. 32, ad v. 550 et f. 137, ad V. 570 et f. 53, ad v. 693 et f. 34. duohus autem locis mythograpbus exliibet quae in pleniore libro extant, in brevioribus desiderantur : nam et ObeloneB fabula (lOlJ in uiio Cassellauo ad V. 505 adscripta est et quae fab. 138 Servianae de Teucri fatia uatrationi iuserta siint cum Cassellani ad v. 619 additameuto ali- quid fiimilitudinis habent. neutro tamen loco mytbographum aut amplioris commentarii auctorem Servio sua debere concedo. scio quid respouderi possit: ad v. .505 ipais poetae verbis 'media testudjne templi' ad exponendam Chelonea fahulam iuterpretem motum essc, iu oratione nihil inveniri quod a Servii consuetudine abhorreat, vul- gatum scholium (p. 157, 18 — 20) verbis quae sunt 'hoc genos fabricae' e. q. s. (p. 158, 8) non inepte continuari, iuter Cassellani et mythograpbi verba eam esse similitudinem quae aliia locia iuter buius et Servii uarrationes depreheudatur. at haec argumenta quam- vis lirma videantiir, re vera tameu non esse idonea, quihuH Ser- vium mythographi auctorem fuisse coufirmetur, hoc exemplu osteii- ditur, etenim simillimum consensuin inter fahulam 75 et Kloria- cense ad Aeu. IV 99 ecboliura habe», quod ad Scrvium non esse retetendum certis argumentis evinci potest, is euim ad Aeu. I 651 ut doceret cur 'Ilymenaeos' poeta pro nuptiis dixisset, quoiiiam aliam de Hymenaeo memoriam tamquam falsam refutavit, ex illa fabnla quae utilia videbantur deprompeit. de rebus autem qua^ t) d. Bode scriiit. rer. mjtli. pracf. p. XVII, Ziak 'si's quia inter hostea, VI 17 wmmc a civitate . . . Euboeae haec igitur nihil habent qnod a Servii conBuetudine alienum ait. moneo tameu eitare Vergilii libros r[norum in margines non nulla pleniotum libtorum sciio- I lia transcripta sint et eius modi libmm facile potuieae ad Italos adferri. I neqne omitto quam mirum ait quod similitudines illse fere omnea ad extre- L mam secundi Aeneidoa libri partem pertinent. quae ad Aen. II 801 in Casael- H lano et Dreadensi adnotata habes hoc eet autem . . . agnoiiit e Serviano ail H Aen, I 382 acholio petita aunt. ad Aen. VIII 300 qui praeter fiaee quae Her- H culem e. q. a. adscrjpsit, quomm pars in italicis libris invenitar, m;tlio- H giaphi alicniuB libro videtnr UBna esse: Serriura enim qna re motum eaae H putas, ut quae aliis locis de aiugulia Herculia laboribus diierat hoc compre- H hendetet? (cf. Thomaa p. lOti). XLVIII PRAEFATIO. est de codicibus quibus Daniel primus usus est accuratius disserere^ quippe quorum rationibus expositis multum lucis eis quaestionibus adferatur. comm^n^^rii Atquc pleuioris in primum et secundum Aeneidos librum com- Jg^'jj®^j?^g.mentarii duo codices extant: Cassellanus (ms. poet. fol. 6) et seiianns. Parisiuus 1750. ille saeculo nono exeunte vel ineunte decimo in CIX membranis formae quadratae, sed maioris mensurae scrip- tus est. singulae paginae tricenos singulos versus habent. plures librarios eodem tempore in codice scribendo occupatos fuisse non solum litterarum dissimilitudine, sed etiam ea re ostenditur quod septimo quatemioni, cum primi libri extremam partem non totam cepisset, tres membranae additae erant, et extremae aliquot qua- ternionum paginae aut vacuae relictae, veluti quarti decimi et un- devicesimi, aut, veluti septimi, litteris distractius exaratis insignes sunt. verborum distinctio saepe aut nuUa est aut falsa. lemmatum initia grandiusculis litteris indicata sunt. plures correctores liber expertus est, e quibus eum qui ex archetypo plerumque, ut vide- tur, primi librarii errores sustulit, C^ dixi, alium qui saeculo XV. vulgati alicuius libri scripturas invexit C^ idem signum adposui mutationibus quibusdam in scholio ad Aen. I 393 ab homine tertii decimi, ut videtur, saeculi factis. quarta manus, atramenti vigore conspicua, in posterioribus libris leviora errata correxit. Continebat olim hic codex in sex priores Aeneidos libros com- menta, sed primi tantum et secundi libri vulgatis ampliora. post- quam a Scioppio conlatus est magnam iacturam fecit. interierunt enim octo quatemiones integri (11 IV IX XII XV XVI XVIII et libri sexti, unde redintegratur quaternionum dinumeratio, II), prae- terea tres membranae septimo quaternioni additae, undecimi tres membranae posteriores, sex priores undevicesimi, quarti alterius ordinis duae posteriores. Vitam Vergilii primi libri commentario in vulgatis codicibus praemissam Cassellanus non habet; incipit enim ab his arma VIRVMQVE CANO ET IN SECVNDO LIBRO ALIQVOS VERSVS PO- SVERAT. quae quod maiusculis litteris scripta sunt, inde Bergkius recte eflfecit pro exordio commentarii ea habita esse. in margine fol. I* legitur lib. aeneidoj., quod idem vir doctus hoc modo supplevit LiB. I aeneidos. libri quarti commentario haec s ub- scripta sflnt p. virg. maron. comm. aend. lib. iiii.expl. inc. LIB. V, libro quinto P. VIRGlt MARONIS COMMENTORV AENEIDOS LiBER v EXPLICIT. INCIPIT LIBER VI. tertio Hbro uihil subscrip- PRAEFATIO. SXIX tum est. folia quae prinii et secundi libri exitna habebaut in- terierunt. Tertii et eoram qni usque ad septimum sequuiitur librorum commeutarii, qui quidem in Cassetlano extaut, cum priorum libro- rum commentis comparati esigui pretii sunt, habent taraen fortasse ad plenioris commentarii rationes rectius cognoscendas aliquid uti- litatis. nam quamquam additicia scholia tantum non omnia de- sunt'), inveniuntur tamen supplementa non uulla uno illa quidem vel paucis verbis coniprehensa, sed non omnino apernenda. ut exempla es tertio libro depromam, conferatnr adnotatio critica ad V. 251, 263, 287, 291, 301, 306, 364, 367, 411, 420, 469, 515, 553, 567, 615, 636, 670, 678, 098, 699, 705, 711. quae liis iocis Cassellano et Floriacensi communia sunt ea si quis pro 8ervianis haberi velit, in ipsis nihil reperio quod ei sententiae adversetur, ut possit videri regula inventa esse, qua damna in vulgatis libria Ser- viano commentario inlata metiamm*. neque tamen omitti debet, alia de quibus Caasellauus cum Floriacensi consentiat, quae nou pauca sunt, a Servio aliena esse, sive librariorum erroribus orta sint*), sive ab corrigendi studio profecta. longum est eos locos quibus breviorum librorum scripturae Cassellani et Floriacensis testimoBiis integriores sunt onmes enumerare, paucos commemo- rasse aatis eat quibus correctoris manus agnoscitur. quod III 276 in vulgatis libris legitur intulit elegantius est quam addidU, quod Floriacenais praebet. Cassellanus addi/lit non tulit exhibet, unde in archetypo eius cum a prima manu addidit esset, a correctore aliquo inbilit supra scriptum fuiase probabile est. 281 uterque codex falao propter pro praeter habet. 291 uetereum eat in Floriacensi, negetum in Cassellano, Veretum in arehetypo libro fuiese conicio. vulgati libri Calahriam praebent, quod nemo non sentit aptius esse: nam Epiri noraini regionis rectius quam oppidi nomen opponitur. quam- quam eum qui 'Veretum' poauit doctrinam ostendisse non infitior, 332 ut in historia legimus, quae breviorum tibrorum scriptura est, tuetur mythograpliuB. 499 Cassellanus et Ploriacenais in lemmate id exhibent quod Serviua abiecit; nam a prima manu fuerint in Cassellano fuit. 707 non longe a numte Eryce magis placet quam ante pedem mtmtis lErycts. etiam magia memorabilis est Floriaceu- ais et Caasellani similitudo his locia: III 280 intell^amus vulgati 1) perpauca aicine admodum vilia invetiiuntiir, veluti in tertio Ubro ad v. 678 Caelo] pro 'in caelum' et ». 718 Conticuil landem] «t 'conliaiere oibmm', 2) cf. udliot. ccit. iul III 222, 231, 233, aeu, U5 (p, 421, 16), 624 (p. 446, 3J, B80 al. d" L PRAEFATIO. libri praebent, possumus intellegere cum Floriacensi et Turonensi Cassellanus. mutavit Serviana plenioris commentarii auctor, %quod alienam interpretationem additurus erat. 274 et sinum et non vi- dentur Servii esse; nam enuntiatum relativum quod sequitur ad imam ^civitatem' vocem spectat. 270 Serviana quae sunt insulas Graeciae commemorat ut Floriacensis ita Cassellanus omittit, in quem ipsum prima Floriacensis scholii verba transierunt hae omnes insulae Grasciae sunt, 332 his quae praeter Floriacensem Cassel- lanus habet aut quod ibi AcJiitles ocdsus sit turbatur aperte Ser?ii sententia, ut ea secluserim. 376 in utroque libro alienum scholium Serviano inepte inmixtum est. accedit quod Cassellani scriptura disimiit divinat e Floriacensi orta est quae est disponitur divinat, cuius ipsius origo inde repetenda videtur, quod in archetypo Ser- viana sic perperam scripta erant disponitur dinat: nam divinat non potest Servii esse. 311 sicut supra dictum est cum Floriacensi ha- bet Cassellanus, quamquam scholium ad v. 310, ad quod ea for- mula relegamur, omittit. 361 autem habet Cassellanus, non habet praepetes . . . auspicatur, propter quae autem illud plenioris commen- tarii auctor inseruit. 249 vix dubito quin ait NepttmiOj quod e Cas- sellano enotavi, ex aut Neptunio ortum sit, quod in Floriacensi legitur. consensus igitur, qui in tertio et iis qui sequuntur libris int^r Cassellanum et Floriacensem invenitur, eius modi est, ut e pleniore aliquo libro ille fluxisse videatur, cuius quidem libri, ut recte conicere videor, hoc proprium fuit quod aliena pleraque, id est ea quae in Floriacensi Servianis non inserta sed adnexa sunt, ab his nescio quo signo separata erant, ut is qui CasselTanum scripsit, cui Serviana exscribere videtur propositum fuisse, quae omittenda erant facile potuerit dignoscere. ^) quodcum ita sit, ne supplementa quidem illa quae supra commemoravi Servio tribuenda esse, sed partim plenioris commentarii auctori partim aliis inter- pretibus^) deberi puto. Antequam de Parisino 1750 dicatur quaestionem quandam sub- difficilem solvendam esse video: nam etiam nunc dubitant homines docti num Cassellanus idem sit qui Danielis Fuldensis. neque a Duebnero qui in Zimmermanni annalibus tom I. a. 1834 p. 1222 sqq. de hoc codice disputavit, neque a Bergkio, qui Marburgi annis 1843 — 45 prinii et secundi libri particulas quasdam ex Cassellano 1) in primi et secnndi libri commentariis uihil me invenisse moneo quo additicia Bcholia a vulgatis distingui viderentur. 2) ex aliis commeniariis deprompta videntur quae ad III 287, 306, 367, 616, 678, 698 Cassellaui et Floriacensis propria sunt. PRAEPATIO. LI edidit, neque a me cum anno 1856 primum de Servio commen- tabar ea res profligari potuit, quia Danielis exemplar nobis non praesto erat. poterat videre quod verum est Thomasius (cf. supple- ment sur le Parisinus 7929 et quelques manuscrits etrangers. Paris 1879 p. 21 sqq.), si Danielini exemplaris appendice et Danielis schedis in Bernensi bibliotheca servatis, quas inspexit, uti scivisset: quod cum nesciret, nimium tribuit Schubartii, viri venerabilis, du- bitationibuS; quas is mecum quoque olim per litteras humanissime communicavit. Petrus Daniel igitur a Francisco Modio, quem aliquot annos Fuldae moratum esse constat, audivisse videtur Servii codicem vul- gatis pleniorem in Fuldensis conventus bibliotheca extare: certe Modium precibus adiit, ut speciminis causa ex eo codice non nulla excerperet. petenti sibi satis factum esse Daniel non est publice testatus, sed in Bernensi codice 189, quo pars schedarum eius con- tinetur, quattuor inveniuntur eorum quae novae Servii editioni praefaturus erat commentarii. atque in primo quattuor libris manu scriptis se usum esse profitetur: gallicis tribus, Floriacensi Lemo- vicensi Autissiodorensi, uno germanico e coUegio Fuldensi; Fulden- sem tamen non se potuisse ipsum inspicere, sed praesto fuisse quae Franciscus Modius inde excerpsisset. in altero commentario additur Lemovicensem ad bucolica et georgica, Floriacensem ad aliquot georgicon et Aeneidos locos, Autissiodorensem ad omnem Aenei- dem emendandam adhibitum esse: tum ^excerpta a Fr. Modio e duobus libris prioribus' commemorantur, quibus verbis asteriscus adpictus est, cui in margine iterato haec adposita sunt: ^binio ful- dens'. in tertio commentario eidem libri nominantur, Modii vero nulla fit mentio. quartum exemplar cum edito consentit: in quo codicibus supra commemoratis quintus additur Turonensis, Modii beneficium item omittitur. Mirum est quod Daniel, etsi in praefatione Fuldensi se usum esse dixit, ea quae a Modio acceperat in contextum exemplaris sui non recepit; nam ad I 340 tantum {qmd cum . . . fingehat) et ad I 719 sqq. e plenioribus libris edita inveni quae non sunt in Pari- sino 1750. sed partem certe eorum quae Modius e Fuldensi ex- scripta miserat in margines exemplaris Fabriciani a. 1586, quod hodie in Bemensi bibliotheca adservatur et 0. 51 notam habet, transtulit atque ita quidem, ut non nullis locis e codice Fuldensi ea petita esse significaret. ^) quid? quod ad Aen. I 522 et II 159 1) veluti Aen. I 3 'vet. cod. Fuld. sic habet Altum mare significat' e. q. s. Ln PRAEFATIO. aperte professus est unam Fuldensis membranam suis se oculis vi- disse. illo enim loco verbis quae sunt quae benevolentia . , . et tepater optime Teucrum haec addidit 'ex codice Fuldensi cuius frag. duarum paginarum videre licuit', altero verbis alii ita . . . resolvere iura praemisit ^ex v. codice collegii Fuldensis cuius fragmentum dua- rum pag. prae manibus habui': quibus testimoniis intellegitur quid sibi velint ^binio Fuldensis' illa, quae in altero praefationis com- mentario margini adscripta esse dixi. videtur autem Daniel ea de causa in adomando suo exemplari Modii excerpta neglexisse, quia ab alio se impetraturum esse sperabat ut Fuldensis codex totus in suum usum exscriberetur. neque falsa spe inductus est. nam cum in eo esset ut novum Servii exemplar ederetur lacobus Bongarsius plenam Fuldensis libri conlationem a Marco Velsero et Gasp. Sciop- pio factam e Germania adtulit^), quam Daniel ad suum contextum adaptatam in appendice edidit. Fuldensem codicem quem Scioppius excussit a Cassellano nostro non diversum esse certum est. nam quae Scioppius in illo scripta quaeve omissa esse dixit eadem in hoc aut leguntur aut desunt. item magnus est inter Cassellanum et ea quae de singulis Fulden- sis libri scripturis homo ille doctus protulit consensus. conficitur autem res eo quod quae Scioppius de correcturis in Fuldensi factis et de supplementis quibusdam testatus est eadem in Cassellanum cadunt. ad Aen. I 12 (p. 16, 13) in Cassellano a prima manu recte scriptum est Scipio Aemilianus, corrector ipsius Servii libros secutus an litteras delevit: Scioppius Fuldensem habere docuit ^Scipio Aemilius ante Aemilianus'. Aen. I 1 (p. 6, 7) in contextu Daniel edidit copiis, in appendice de Fuldensi haec adnotata sunt ^ante vocem copiis addit coriis^: in Cassellano prima manus in ipsa linea scripsit coriis, prior corrector supra versum copiis sic addidit ut non supra coriis sed supra insequentem vocem poneretur copiis (coriis tunicis). his addo non nulla Scioppii testimonia quae aperte e correcturis in Cassellano factis orta sunt. Aen. I 149 (p. 63, 23) pro eaque Cassellanus habet aqiiae, cui corrector e superscripsit, sed I 13 ^ex transcripto Fuld. cod. Ostiam vero ideo' e. q. s. I 38 ^ex transcr. V. cod. coll. Fuld. TEvcRORVM Av. REO. Mirc Aeneam noluit nominare' e. q. s. 1) Bongarsio rogante Marcum Velserum, nobilem Augustanum, interces- sisse puto, ut Scioppius Fuldensem librum exscriberet; nam ipsum eum in conferendo codice adfuisse veri nou est simile. inter epistolas cum ceteris eius libris Norimbergae a. 1682 editas nulla est ad Danielem scripta. Sciop- pius autem ante annum 1597, quem libri de arte critica praefationi Altodorfii subscripsit, codicem tractasse videtur. PRAEFATIO. LIII ita ut punctum in ipsa linea^ quo aliquid addcndum esse signi- ficaret, per errorem non ante a, sed post eam litteram poneret: in appendice ^aequa' Fuldensem praebere dictum est.^) Aen. I 157 (p. 65, 19) pro stationes Cassellanus exhibet sahdafiones, qua in voee nlitteramexpunxitcorrector: Scioppius ^saltationes' testatus est. Aen. I 195 (p. 77, 8) a prima manu scriptum est catiline, quod altera ita correxit, ut a supra e poneret: Scioppius ^catilinae' enotavit. Aen. n 285 (p. 266, 25) ct contrario legitur in Cassellano quod corrector emendavit cum et voce oblitterata e superscripsit : Sciop- pius ^et e contrario' enotavit. Aen. II 335 (p. 275, 19) Cassella- nus amirie habet, unde g littera supra versum addita agminc fecit corrector: in appendice tamquam Fuldense editum est ^animae et agmina', ut prior scriptura emendata, correctoris coniectura perfecta sit. cf. adnot. crit. ad p. 282, 18. sed gravissimum omnium est quod quae ad Aen. I 169 (p. (57, 21) in Cassellani margine ex Isidori origini- bus (XIX 2, 15) saeculi XV. corrector adscripsit eadem Scioppius in Fuldensi fuisse testatus est, et ita quidem ut *s' notam praemit- teret, qua haud scio an ^supra' significari voluerit. nam ad Aen. I 173 (p. 68, 28), ubi supra aut idem corrector id cst miilta scripsit, haec est Scioppii adnotatio *.s.*i. multa aut'. ad Aen. I 176 (p. 70, 1) verba quae sunt qucm netno sit ausus dcfendere prima Cas- sellani manus omisit, supra versum quwiiam ncmo sit ausus dcfen- dere addidit C^: Scioppii de hoc loco testimonium est ^post voceni *in eo' emend. s*quoniam nemo'; in contextu enim Daniel dedit quae in Cassellano omissa esse dixi. Aen. I 30 (p. 24, 21) crude- lem expunxit et Hecto^'eni superscripsit^ C^: inde ^circa extinctum Hectorem crudelem' in appendice Scioppius. Scioppii Fuldensem ab eo libro, ex quo Modius non nulla ex- scripsit, non diversum fuisse manifestum est; Modii enim ex- cerptis maxime Daniel impulsus est ut plenam codicis conlationem sibi pararet. sed luculento quodam argumento ea res etiam magis confirmatur. nam quod Daniel locis supra laudatis professus est, duas Fuldensis codicis paginas se vidisse, id non potuit aliter effici nisi ita ut membrana e codice sublata ei mitteretur. atque missa est ea in qua commentarius ad Aen. I 716 — 727 scriptus erat: eimi enim Daniel in contextu exemplaris sui (p. 218 ct 219, 1—20) edidit^) et praeclarum de Veneris nominibus excursum (v. 720) iu 1) quod ^aequa' Don 'aequae' in appendice lcgitur typothetac ct correc- tori videtur tribuendum esse, de quorum neglegcntia infra dicam. 2) cum ad V. 727—730 quoquc Fuldeneis additamenta in contcxtu Danielis inyenian- tur, a Modio ea exscripta esse probabile est. LIV PRAEFATIO. Fabricianae editionis marginem transcripsit. Scioppius autem folium illud in codice non iam invenit: certe ad pag. 218 in appendice adnotatum habes ^nibil est immutatum'. in Gassellano quoque membrana de qua agitur^ quae integri codicis fuit quinquagesima septima^ deest^ atque facile intellegitur cur Modius eam refigendam elegerit*, nam de tribus illis quas septimo quatemioni additas esse dixi prima fuit; ut nullo negotio solvi posset: reliquae duae quae ipsae quoque interierunt haud scio an binione comprehensae fuerint. Quoniam Cassellanum codicem eundem esse quem Danielis Ful- densem satis certis argumentis confirmatum est^ quaerendum esse video unde discrepantia quae haud paucis sane locis inter codicis scripturas et Scioppii sive Danielis testimonia animadvertitur; rep^ tenda sit : quam quidem discrepantiam Bergkius rectissime dixit ita comparatam esse^ ut Gassellanus fere meliora praebeat. atque Scioppium quae ex codice exscribebat librariorum erroribus pur- gasse veri illud quidem non est dissimile^ sed certis exemplis non potest probari.^) contra habeo quibus ostendam Danielem a veri- tate deflexisse cum in praefatione appendicis diceret in transcri- bendis Scioppii schedis tanta fide ac religione se versatum esse^ ut etiam emendatu facillima ^depingere quam fingere' satius duxe- rit. nam cum codicis scripturae et ea quae ex Modii excerptis in Fabriciani exemplaris margines transcripta et quae ex Scioppii con- latione in appendice edita sunt inter se comparantur itemque eorum quae Scioppius ipse in libro de arte critica et in suspectarum lectionum volumine e Fuldensi laudavit ratio habetur^ Danielem non veritum esse apparet aliorum testimonia suo arbitratu mutare. ut exempla pro- ponam, Aen. I 21 (p. 20, 11) Scioppium recte adpundi legisse e libro de arte critica (p. 4) scimus: in appendice Fuldensem admnda habere adnotatum est, quod Daniel cum adpundi illud quid sibi vellet non intellexisset e coniectura posuisse videtur. — in scholio ad Aen. I 522, quod Modius Danieli exscripsit p. 161,20 Cassellanus ex- hibet diamsi regem amisimus et Italiam non petimus: pro his Da- niel in Fabriciani exemplaris margine scripsit diam r. a. et ut Ita- liam non petierimus: idem pdierimus sed ut voce omissa in appen- dice invenitur. in eodem versu pro discedemus, quod e codice re- 1) cf. tamen susp. lect. I ep. XXI (p. 67 ed. Amstelod. a. 1664), ubi Ful- dense additamentum ad Aen. I 636 sic laudatur ^non nulli Bii legunt, sicut veteres fames fami. Plautus in Mercatore quia atU (lege qui aut) nocti aut dii aut soli aut lunae\ nam pro fames in codice famiis, in appen- dice famis legitur. quia aut Scioppius in app. quoque testatur, codex exhibet quia ut PRAEFATiO. LT stitui, dcscendemus Daniel et iii Fabr. ex. et iii appendice dedit. Aen. 1 (p. 12, 7) cognominarmt in Casaellano legitur, vocavenait in Fabr. ex. marg. nommavenmt in appendice. schol. ad Aeu. I 340 Daniel in contextn pleuum edidit, quamquam in Parisino nihil praeter Dit}o'\ nomim elissa . . . Vmgua extat, ut probabile sit reli- qua a Modio exacripta ease, etsi non sunt in Fabr. ex. translata: in hts Daniel tribua locis aine idonea causa FuldenBia auctoritatem Bpreyit cum civibus pro sociis, cwidam pro etiicumqite, inieceril pro iecerit edidit. — Cassellanuui additamentum ad Aen. I 97 Tydides Diomedes e. q. s. Daniel in Fabr. ex. margine ad I 471 adscripsit atque his locis alia dedit atque in appendice: Deipsedes F. e. m., d&pseks app.; post migravit haee hahet F. e, m. et cum hostes op- pugnatum Coreyram venissent, quae app. omittit; conmnit aom F. e. m. comminaUone app.; excepta F. e. m. exempia app. — Aen, 11 140 (p. 242, 19} piatio F. e. m. hostia app. — IT 167 (p. 249, 4} ards ires F. e. m. antistites app. — H 178 (p. 250, 20) imperium F, e. m. minislerium app. t. 22 de. captando augurio F. e. m. de captivo agro app. — his exemplis adducor ut non nullas appendicis scrip- turas a Cassellauo diversas ad Danielis emendandi studium revo- candaa esse putem, veluti p. 2, 22 (adnot. crit.) praeposuerat et in- vmiemus pro posuerat et invenimus, p. 6, 12 agenUhus pro cogenti- hus, p. 17, 23 dixit pro posuii, p. 25, 2 tma pro lanna, p. 29, 2 corripitur pro producitur, p. 30, 1 est pro dicitur, p. 161, 2 curat pro vult, p, 266, 9 iniqua proferens et a Graecis pro insignia prac fercns et a divcrsis. ceterum dubito an Daniel hanc tantam mu- tandi licentiam inde sibi coneessam ease putaverit quod Fuldensia scholia ab eo qui Parisini 1750 commentarium composuit, Floria- censia ab iia qui Turonensem librum adnotaverunt muHis locis non leviter mutata esse videbat. iieque aequaiea eius aliter senaisBe videniur. in Ambrosiaoo enim codice, de quo infra dicam, Floria- censis et Turonensia scholia eadem libertate tractata sunt qua Daniel in Fuldensibus uaus eat. Sed aliis etiam rebus eifectum est, ut Scioppii de Fuldensi testimonia corrumperentur. Daniel enim quae ab illo esscripta ac- ceperat non ipse ut videtur ad suum exempiar iu appendice ad- commodavit, sed aliia iisque parum peritia hominibus id negotium mandavit. cf. adnot. crit. ad 11 124 (p. 239, 8) et D 678 (p. 317, 18). deinde ei qui plagulas appendicia corrigendaa susceperant mu- nere suo non ea qua debebant diligentia functi sunt, qua de re primus quod sciam questus eat lacobus Bongaraius in epistola ad Scioppium data quam apud Hagenum in commentatione de Petro LVI PRAEFATIO. Daniele Aurelianensi scripta p. 16 adn. 65 habes. exempli causa appendicis scripturas aliquot infra scripsi, quas typothetarum erro- ribus (iorruptas esse ideo probabile est quod Daniel in Fabriciani exemplaris margine veram codicis memoriam expressit: p. 27, 18 et hene regem invidiose habent C et F. e. m., omittit app.; p. 29, 11 in tantum C et F. e. m. tantum app.; p. 30, 15 multi C et F. e. m. nulli app. p. 30, 19 habent C et F. e. m. hdbeant app.; p. 31, 21 forem C et F. e. m. fores app.; p. 32, 11 sed hab. C et F. e. m., om. app.; p. 161, 16 terrorem C et F. e. m. timorem app. Restat ut commemorem qua re Schubartius adductus sit ut Cassellanum a Danielis Fuldensi diversum esse crederet. Cassel- lanae bibliothecae igitur codices qui olim Fuldensis conventus fue- runt et similibus tegumentis muniti sunt et in exteriore tegumen- torum parte segmentum membraneum habent, in quo antiqua manus et ordinis et codicis numerum scripsit. horum librorum numeri eidem sunt qui in catalogo Fuldensis bibliothecae anno 1561 com- posito et a Nicolao Kindlinger anno 1812 edito inveniuntur. Ser- vius Cassellanus autem neque idem quod ceteri Fuldenses involu- crum neque segmentum illud habet: inde sequi videtur Schubartio numquam eum Fuldensis cpUegii fuisse. at ex eis quae supra ex- posui intellegitur illam rem sic explicandam esse, ut codicem nostrum ex Fuldensi bibliotheca sublatum et cum quaternionibus supra com- memoratis orbatus esset novo tegumento vestitum esse dicamus. accedit quod in catalogo illo codex quidam descriptus est, qui po- test certe Cassellanus esse. etenim inter libros ad Vergilium per- tinentes commemoratur ^Rep. 9 ord. 3 Nr. 4 Glossa super 6. lib. Aeneidos 32. or. Servii gloss. esse video'. qui codex si Servii no- men habuisset, haec dedisset ni fallor catalogi scriptor ^Servii glossa super 6. lib. Aeneidos': qui cum addidit ^Servii gloss. esse video' significasse videtur non potuisse primo obtutu cognosci cuius com- mentarius codice contineretur. atqui in Cassellano Servii neque nomen usquam invenitur et primi atque secundi libri commentarii aliorum commentis ita involuti sunt, ut non possint primo obtutu digDOsci, veluti ipsa verba a quibus incipit codex a Servio aliena sunt. quodsi Cassellanum hoc catalogi loco descriptum esse recte conieci, illa quae sunt ^super 6. lib. Aeneidos' hoc modo supplenda esse apparet: super sex libris Aeneidos. ceterum tres praeter hunc in indice illo nominati sunt codices qui glossam i. e. commentarium in Aeneidem continerent: Rep. 10 ord. 2 Nr. 5, 14, 34. In eis priorum librorum partibus quae in Cassellano extant appendicis testimonia non omnia commemoravi: nolui enim temerariis FIUEFATIO. LVU Danielis coniecturis tjpothetaruiuquo errorilius adparatum criticuiii onerare. quae aliqua de causa memorabilia Tidebantiir dou sunt omissa. praeterea sciendum est nbi in adtliticiis primi et aecundi libri scboiiis emendationitm auctores non sint nominati receptam scripturam e Dauielis appendice fluxisse. Quae Daniel in ipso sui exeniplaris contestu vulgatis scholtis "^ addidit praeter pauca il)a quae aupra commemoravi e libro decimi saeculi petita sunt, quem lacobus Bongarsius et P^uhis Petavius, quos Danielis bibliothecam inter se partitos esse constat (cf, Hagen catal. cod. Bern, praef. p. SIV), ita diatraxerunt ut hodie septem- decim membranae in miscellaneo codice Parisinae bibliothecae, qui 1750 nunieriim habet, insint, reliquae Leidensi codiee (Voss, F. 79) contineantur, Leidensis pars descripta est a Suringaro (hist. crit, schol, Lat. II p. 269 sqq.), Parisina a Thomasio (p. 65 sq.), utraque a me (mus. Rhen, XIV p, 540). Leidensis libri fol. 1— .%o Pnrisini fol, 1 et 2 Bernensem qui vocatur in bucolica et georgica commen- tarium in brevius contractum habent (cf. Hagen adiol. Bem, p. 692 sqq.), Parisini fol. 3—17 ad Aen. I et II 1—711 ' Scrvet] Oish- diai pertinent, Leidensis fol, 36—45 ad Aen. II 712-804 III IV V. quae ex scholiis ad bucolica et georgica spectantibus esscripsi Hageno dedi: ei Aeneidos commentis Parisinam partem contuli at- que in adnotatione critica quid ad quemque versum in codice ad- acriptum esset seorsuni indicavi, duabus raasime de causis id ne- cessarium videbatur. primum enim Daniel e Servianis non nulla quia in hoc lihrodesunt tamquam aliena abiccit, deinde ei, a qui- bus post annuni 1600 Serviani commentflrii editi aunt, cum Danie- lini exemplaria rationes non perapexissent, aliquot locis Pariaiiia et Fuldensia seholia, quamquam eadem sunt, quasi diversa tracta- verunt, de tertii et eorum qui sequuntur librorum comnientis nihil enotavi, nam cum pleniores codices, FIoriacenBem dico et Turo- nensem et Antiasiodorenaem, et Danieli et nobia praeato fuerint excerpta illa exiguam utilitatem habent, cum praeaertim extrema libri pars neglegentiasime scripta eit, falso antem in museo Rhe- nano 1. 1. hunc quoque codicem olim Fuldensis tbeaauri fuisae dixi. aed excusari poase videor, nam cum Daniel in edita praefatione ad priorea duoa Aeneidos libros Fuldenai se usum esse dixerit et omnia additamenta quinque vel aex fere exceptis ex Parisino peti- verit, fieri non poterat quin iu eum errorem inducerer; nequc enim aut Bcriptos praefationis commentarios aut Fabricianum exemplar videram. in hoc Parisinum Daniel saepius commemoravit et ita quidera ut veterera auum codicem aut codicem 'S, G.' nominaret. LVm PRAEFATIO. cum Hbri quos Daniel ipse contulit omnes in Francia scripti sint, id quoque monasterium sive capitulum cuius *S. 6.' ille patronus fuerit in Francia quaerendum esse opinor. Ea autem quae ad primum et secundum Aeneidos librum in hoc codice adnotata sunt e vulgato commentario et Cassellani ad- ditamentis excerpta esse certum est, illud tamen dubitari posse video, is qui hoc commentariolum composuit utrum pleniore aliquo libro usus sit, in quo Serviana scholia cum additiciis coniuncta fuerint, an brevioris commentarii et additiciorum scholiorum libros peculiares habuerit. atque inveniuntur sane in Parisino quae ita comparata sint, ut non videantur ex ipso pleniore libro derivata esse. veluti si ea quae ad I 1 adscripta sunt cum Cassellano ad eum versum scholio comparaveris, non eadem in utroque libro ratione aliena cum Servianis conexa esse videbis. in Cassellano enim verba quae sunt prinio qtiod fuerint victricia . . . viro eo spectant, ut ^arma' non per metonymiam, sed proprie dicta esse ostendatur, in Parisino exponitur cur ab armis coeperit Vergilius. etiam aliis locis nova cum vulgatis diverso modo in Parisino et Cassellano coniuncta sunt. cf. I 2 (p. 8, 6) ubi sane C, vero P; I 4 (p. 11, 2) sane C nam P; II 140 (p. 242, 8) cum adnotatione critica. adde quod non nulla scholia quae Danielini commentarii auctor cum vulgatis coniunxit in Parisino seorsum coUocata sunt. cf. I 6 (p. 12, 12); 11 (p, 16, 3); 233 (p. 88, 15); 259 (p. 96, 20); 491; II 110 (p. 236,8); 159 (p. 246, 19). sunt etiam quae e Parisino coinmentario in Cas- sellanum translata esse dicas. Aen. I 3 enim in illo haec leguntur Alto]mari aliqmndosuperiorempartemsignificat; namquemenstiraenomen est altitudOy quae ex Serviano scholio aut eo, ex quo hoc ipsum fluxerit, deprompta esse apparet. Cassellanus autem' exhibet aUum tamen sciendum est quod et superiorem partem significat ut ^Maia ge- nitum demittit ex alto^ et inferiorem altitudinem significat n, m. n. e. a. ad Aen. I 4 verba quae sunt i. e. vi quam superi habent Servianis videntur addita esse ut Wiolentia deorum' illa quid sibi vellent in- tellegeretur. inde possis dicere derivata esse quae in Cassellano (p. 10, 10) habes sed melius iudicant vi quam superi habent. II 72 (p. 228, 26) quod Parisinus habet infensus proprie est db inimico maior facile credas e vulgatis orta esse quae sunt infensus proprie est plus quam inimicus. Cassellanus utraque habet. ne illud quidem omittendum est inveniri in Parisino quae in pleniore libro desint, veluti ad I 27 Paridis fabulam, 358 scholium ad ^Recludit', 456 scholium ad *Ex ordine', II 127 scholium ad ^Prodere' adscriptum. I 77 (p. 43, 1) et est infinitum omittit Cassellanus. I 375 ad Torte' PRAEFATIO. LIX adnotatio in Parisino plenior est quam in Cassellano. II 149 (p. 244, 11) verba quae sunt dissertores fiunt et Cassellanus omittit. cf. erit. adnotai ad 11 118. postremo moneo I 104 (p. 51, 1) eam . esse inter hos libros discrepantiam, ut Cassellanus scholiastes de poetae sententia dubitare se dicat, Parisinus eam dubitatibnem toUat: illius enim haec verba sunt et Jwc de navi Aeneae an de am' nHms dixit, alterius haec de omnibiis navibus hac dicUur, non Ae- neae tantum. Sed universa Parisini commentarii ratio ea est ut e libro Cas- sellani simili eum excerptum esse veri sit similius. nam eundem plemmque quem in Cassellano, in Parisino locum habent additicia scholia. deinde eisdem saepius quam diversis coniunctionibus vul- gatis aliena adnexa sunt. cf. p. 14, 16; 16, 15; 17, 3; 21, 4; 23, 13; 168, 6 al. denique non nuUis locis eandem vel similem uter- que codex ostendit scripturae depravationem. cf. adnot. crit. ad I 8 (p. 15, 6), 317 fjp. 115, 21); 318 (p. 116, 5): II 40 (p. 222, 9); 54 (p. 224, 14); 61 (p. 226, 7 sqq.); 96 (p. 233, 19); 140 (p. 242, 11). Yidetur igitur hic commentarius ab homine compositus esse qni Yergilii carmina in scholis enarranda susceperat. ad eam rem quae utilia esse putabat e pleniore aliquo libro, qui non fuit Cas- selanus ipse, deprompsit. com suo iudicio nteretur neqne nesciret, ni Tidetur, non unius esse commentarium qnem exscriberet, dirersa scholia nbi aptum existimabat, aliter inter se coninnxit atque in libro quem ad manum habebat factum erat solrit etiam aliena a Servianis nbi his illa ntiliora esse iudicaret. deniqne addidit qnae- diun siTe ex sno ingenio siye ex aliis Ubris. ut in scribendo eum mnltis eompendiis nsum esse credam errorum qui in Parii»ino libro inyeninntnr et genere et multitndine adducor. Transeo ad eos codices describendos e quibus Daniel pleniorem^or<*c«^ ad Aeneidos Ubros III~XII commentarium edidit. praestantissimns eomm est Floriacensis, qui a C. G. Mnellero fanal. Bem. part. m p. 11 sq. et progr. grmnadii Rudolphopolitani anni 1847 prafrf.i et a Thomasio lessai »ur .Serrius p. &6sqq., rerue critique a. I>f79 p. 286 sq., snpplem. sur le Pariiiinus 7929 p. I sqq. et XVIII sq.i aecnrate descriptus est. conferantnr etiam quae Kibbeckius rproL p. 229) et Hagenus 'schoL Bem. p. 6^9, cataL cod. Bem. p. 237 j de eo dixemnt. scriptns est liber saeculo nono Tel decimo ineunte in membranis formae quadratae maiori^j. mediae paginarum parte?* Yergilii carmina habent, ut Ticeni quatemi Tentu.'' i'n «fnirriliif pa- ginis sint, mai^'ned itcholia. atque ad bucolia et georgica BemeD&L^ LX PRAEFATIO. qui vocatur commentarius adscriptus est^ ad primum et secundum Aeneidis librum nihil est adnotatum, tertii et eorum qui sequuntur librorum margines is commentarius occupavit, quem Daniel primus edidit. in exemplari ex quo hic liber exscriptus est Vergilii car- mina et scholia eodem ordine videntur disposita fuisse. quid? quod scholia eadem ni fallor ratione per margines distributa fuerunt. saepius enim, in tertio maxime et quarto libro, quamquam in altero margine satis spatii ad scribendum relictum esset, alterum totum impletum litterasque quantum fieri poterat et minutas et contractas esse videmus. Vergilii verba et scholia ab eodem, ut videtur, scripta sunt. paucis tantum locis alia manus, priore non multo recentior, adnotationes quarum exigua vel nulla utilitas est, adiecit. correc- turae paucae inveniuntur eaeque a prima plerumque manu factae. lemmatum initia grandiusculis litteris indicata sunt. monasterii Sancti Benedicti Floriacensis librum olim fuisse duobus versibus in folii 2^ margine inferiore scriptis, quos Muellerus anal. 1. 1. et Hagenus in catalogo ediderunt et Danielis testimonio constat, cuius in bibliothecam multi Floriacenses codices venerunt. cf. Hagen catal. praef. p. XI. Danielis iussu ut videtur codex in duas partes distractus est. alteram, in 152 foliis^) bucolica georgica Aeneidis libros quinque priores complectentem, quae nunc in Bernensi bi- bliotheca adservatur et numerum 172 habet, ipse retinuit, alteram dedecim habentem quaterniones , in quibus reliqui Aeneidis libri scripti sunt, Petro Pithoeo misit.^) postea haec codicis pars in Col- bertinam, tum in regiam bibliothecam inlata et numero 7929 in- signita est, quem etiam nunc habet. in Bernensis primo folio Daniel, Petrus Pithoeus in primo et extremo Parisini (in margine inferiore) nomen suum scripsit.^) Bernensis codicis decem quaterniones qui ad Aeneidem pertinent prioribus decem Latinarum litterarum (A — K) notati sunt, hos excipiunt Parisini tredecim quatemiones L — Z litteris signati, reliqui tres non sunt numerati. illius tria folia ex- trema umore corrupta sunt, ut in paginis rectis ea quae in dextris. 1) membranarum numerum secundum Hagenum dedi, sed cf. Thomas suppl^m. p. XVIII. ceterum fortasse codex olim alia ratione in duas partes divisus erat cf. Thomas 1. 1. p. II adn. 1. 2) cf. Daniel praef. 'Floriacensi' (scil. USU8 est is qui Servium edendum curavit, i. e. Daniel) 'in aliquot locos Georgicon et Aeneidos, si bene meminit, quia is desideratur et fortasse an uspiam sepositus ab amico, in cuius manum depositus fuerat'. 3) Thoma- sius in Parisini primo folio sub eo loco, in quo Pithoei nomen scriptum est, rasuram esse vidit: fortasse Danielis nomen ibi olim fuit: is enim in scholiis ipsis non nulla correxit et adscripsit. in Bemensi scriptorum in scholiis lau- datorum nomina in inferiore marginc iteravit. PRAEFATIO. LXI ia versia quae iu sinistris margiuibus seripta erant hodie legi non posaint. praeterea ultimi folii dimidia para rescissa est, ut desiuat codes V 851 et acholio ad eum veraum adacripto. Parisiuus prima merabrana orbatus est, incipit enim ab Aen. VI 14'); itera trea ex- tremae interierunt; ea enim quae ab antiqua manu scripta aunt desinunt Aen. XJI 819. unum folium additum ettt quod versus duo- dequinquaginta qui sequuntur a recentiore raauu seriptos continet. ne Dauielis quidera aetate codex integer 1'uit: nam quae ille a versu 819 vulgato commeutario addidit e Turonensi petita siint. ceterura Pariainum auno 1857, Bernensem anno IbTb etcussi quae de forma et habitu eoriim in meum uaum adnotaveram aupplevi e Thomasii commentationibus ; is enim primua vidit Parismum alteram esse iloriacensis codicis partem. Bernensera aute rae contulit Ha- genus meua qui quae exscripaerat mecum commumcavit e con- iecturis quae dum codicera conferebat ei in mentem venerunt, qnaa excerptis adiecit, eas uomine auctoria addito commemoravi quaa ipsum coraraemoraturum esse putabam. Cum Pariainum 7929 Floriacensis monasterii olim fuisse con- stet, non iam dubitari poteat quin Bernensis 167 Danielia Autis- siodorenais sit. scriptus eat liber saeculo decimo in 214 raem- branis. folia 6» — 20" bucolica, fol. 20"— 33" georgica, fol. 34»— 214" Aeneidis I — XII 771 habent. bucolicis et georgicia Berneusis commentarius in marginibus additus est. quae in primo et seeundo Aeneidis libro iu raargiuibus et inter versus adscripta inveniuutur aut a Servio petita aut ab horaine medii aevi profecta auut; e Ful- ' deusi commentarjo nihil deproraptum esse vidi. contra inde a ter- tio libro scholia a Daniele e Floriacensi edita adsunt, sed Hagenus obaervavit ut in bucolicis et georgicia ita in Aeneidis III — V libris ea tantum scholia hoc codice coutinerl quae in sinistro cuiusque paginae Bernensia 172 margine scripta essent, atque eandem ratio- nem inter Autissiodorensis et Parisiui 7929 scholia intercedere Thoraasius vidit. inde sequi dixeris ex ipso Floriacensi Autissio- dorensem deacriptum esae, atque iu Aeneidis libria III — V tanta sane est inter utriusque codicis scripturas sirailitudo, ut de ea re non videatur dubitari posse, Hagenus taraen cum in bucolicorum et georgicorum scholiia maiorea diserepantiaa animadvertisset es eodera archetypo utrmnque libram Suxisse atatuit. ipse eius testimonia non protuli nisi iii locis gravius corrupiia aut ubi quae iu ainistro LXII PRAEFATIO. Floriacensis margine scripta erant evanuerunt. praeterea Serviani in Aeneidem commentarii praefationem, quae fol. 4* legitur con- tuli. addo in scholiis huius codicis Iricas glossas haud paucas in- veniri aut in ipso contextu aut supra versus adscriptas; quas Ha- genus schol. Bem. p. 691 sq. coUectas edidit. ceterum liber ab Hageno 1. 1. p. 689 sqq. et catal. cod. Bern. p. 234 sq. accuratissime descriptus est. Daniel se eo in omnem Aeneidem usum esse in praefatione narravit. TuronensiB. Restat Turoncnsis de quo accuratius dicam. adhibuit «um Daniel ad ea quae e Floriacensi exscripserat emendanda. continet codex in CCXIX membranis formae quadratae Vergilii carmina (praeter Aen. XII 919—952) nono saeculo scripta, quibus decimo, ut videtur, saeculo plures homines in marginibus et inter versus scholia adscripserunt. extremae marginum partes^ maxime a folio CCXII (Aen. XH 435) umore corrupt^te sunt: quod damnum qui membraneis segmentis adglutinatis sarcire conati sunt aliquam scholiorum partem occultaverunt. quae ad bucolica et georgica ad- scripta sunt Hageno relinquo: Aeneidem quattuor vel quinque ho- mines adnotaverunt, quos facile intellegitur non esse in libra- riorum numero habendos. ex his unus non solum manu sed etiam satis frequenti Tironianarum quae vocantur notarum usu a ceteris facile dignoscitur. inspexi quae ab eo adnotata sunt atque satis multa descripsi et depinxi, sed in commentario critico nihil fere eorum commemoravi: notarum enim interpretatio non adeo succe- 'debat, ut omnia explicarentur. illud tamen videor affirmare posse, pleniore commentario illum hominem non esse usum, contra Ser- viana scholia ab eo saepe adhibita esse et ita quidem, ut satis libere inmutarentur. ^) reliqua quae ille adscripsit tam exiguae 1) exempli causa Serviana quaedam ab illo inmutata infra scripsi. nota- rum locis puncta posui. ad Aen. III 96 igitur haec adnotata sunt 'Tractum est . de historia Duo fratres . qui cum coepissent inter se de regno contendere audierunt ex oraculo quod ille esset regnaturus qui postquam venirent ad Buam terram primum oscularetur matrem. quod unus intellexit alter non sed cum . ad terram suam venissent ille qui intellexit simulato casu cecidit in terram et osculatus est eam et . accepit . alter vero matrem suam osculatus est putans dictum fuisse'. ad III 128 ^Nauticus clamor id est celeuma Ce- leuma . . . navale ut vineale quia nautae ortantur se invicem navigantes Ce- leusis graece ortatio . celeuma Fit autem celeuma . anapestico metro unde et anapesticus est iste versus . in fine . anapestum qui . ex duabus brevibus et longa ita proavos, que peta, mns'. ad III 420 'Scylla secundum fabulam puella fait . cum venisset ad fontem quendam veneno infectum cecidit in euni et pube tenns in diversa monstra versa est quae non ferens suam turpitudinem proiecit se in mare et ibi locus periculosissimus facta'. ad III 636 ^Qaod hic PRAEFATIO. LXIII dignitatis sunt; ut non videantur ex aiitiquo commentario deprompta esse.*) ceteri tribus maxime subsidiis in codice adnotando usi sunt: Tiberii Donati commentis per totam Aeneidem, inde a tertio libro eis scholiis quae Daniel primus edidit, denique paucis locis Servii commentario. quae a Donato et Servio petiverunt non curavi nisi cum Danielinis scholiis coniuncta erant. item inutilia singulorum verborum vel locutionum interpretamenta plerumque omisi quippe quae homines illi ex suis ingeniis addidisse videantur. perpauca qnae e Fulgentii, Macrobii, Isidori libris exscripserunt edidi.*) ce- terum neque opus videbatur quae ab his scripta sunt in critica adnotatione inter se discemere neque omnibus locis suum cuique tribui poterat. nam ut eius manus qui novissime omnium, ut vide- tur, inde a quarto libro non nuUa pleniorum librorum scholia in marginibus, non inter versus adscripsit, a reliquis diflfert, ita inter hos ipsos non ea est litterarum et eicribendi consuetudinis dissimi- litudo, ut a quo quodque scholium scriptum sit semper certo di- gnosci possit. in schedis meis quoad fieri poterat diversas ma- nus distinxi. Cum librum anno 1876 in Bemensi bibliotheca tractare coe- pissem sperabam ea quae de plenioris commentarii origine et compositione invenisse videbar eius auctoritate egregie confirmatum iri. additicia enim scholia plerumque sine Servianis scriptu eisque non nullis locis aperte tamquam aliena opposita esse videbam.^) dicitar de polifemo fabnlosum est Veritas tamen habot polifemam pradentiB- simam fuisse qaem olixes sua astatia. saperavit Vnam autem oculum dicitur habuisse in fronte propter pradentiam quam habebat nam sedes pnidentiae in cerebro dicitnr esse'. 1) cf. ad Aen. III 126 'Naxon insula est libero con- secrata oli?is habundans nnde et bacata dicitur bach^ . . fructuB oliyaruni' et 'Donisa . est insnlae yiridis autem dicitar propter olivas virides «peci8; p. 347, 19 celere; p. 391, 1 navts. aliquot locis Turonenses ea quae in exem- plari quo utebantur corrupta esse videbant omiserunt, veluti p. 344, 31 altera . . . ipsumj p. 372, 16 et deli quasi labini, p. 491, 6 suspemionis. FRAEFATIO. LXV cam noa solum a Serviania Floriacensia Beparaverint sed etiam non uullis locis quibus baec ipsa es diversis scholiis composita sunt singulaa partes recte iuter se discreverint ^) , veri non videtur diaai- mile aut exemplar eos habuisse in quo inter diveraa scliolia di- stioctum esset aut certe aetatc eorum de plenioris eommentarii origine efc ratione testimonium aliquod extitisse*), ut nou dubita- rent quin disaueutes quae ab illius commentarii auctore eontexta easent genuinam sclkoliorum formam recuperarent. sed utut haec res sc habet illud eonstat, si quis acholia Danielino eommentario comprehensa dissolvere animum induxerit ei illoa qui Turonensem adnotavernnt duces et auctores esse posse. quamquam vituperan- dum est quod non nullas plenioris exemplaris scripturas aut aine idonea causa mutaverunt''') aut etiam corrupemnt*) Praeter hos libros quibus Daniel ad suum exemplar adornan- ^ dum usus eat duo commemorandi sunt, Ambrosianus S. 83 part. sup. et Parisinua 7930. ille chartaceus est saeculi XVI. et iuter commenta quaedam ad mathematicaa disciplinaa pertinentia 'ex- cerpta ex achedia Servii ineditis' continet. aunt autem ex Floria- censi et Turonensi ad Aen. III et IV scholia quaedam quibua de autiquitatibus populi Romani agitur exscripta et ita diaposita, nt quae 'de augnrali diseiplina, de aacris, de nuptiis, de funeribus et esequiis, de aliis rebus diversi generis, de iure poutificio et cere- momia flaminis dialia' in' commentariia illis adnotata essent coUi- gerentur. accedunt 'fragmeuta veterum e Servii schedis', quae ex Parisino 1750 ad primum et secundum, e Floriacensi et Turonenai ad reliquos Aeneidis libroa deprompta aunt, quo tempore codes scriptus sit iude cognoscitur quod neque Fuldensis liber, quem Da- niel circiter amio 1597 a Scioppio conlatum accepit, adhibitua est et coniecturae quaedam receptae sunt quas Petrua Pithoeus et lo- sephus Sealiger ediderant. ^*) omnino ia qui eodicem exaravit emen- dandis eis quae e Danielis copiia petiverat operam dedit. Parisinus 7930 saeculo undecimo in membranis scriptus Ver- ' I) cf. adnotat. crit. ad 111 246 {p. 305, 1), ubi hoc est . . . id est nobts Tnronenais oinittitj III 279 (p. 390, 13 et 22); 111 G37 (p. 483, 15); IV 152 (p. 491, 5)[ IV 17G {p. 494, 16 sqq.); IV 185 (p. 496, 12); IV 263 (p. 613, 24 8qq.)i IV 327 (p. &22, 9). 2) ai ei illo acliolio quod p. XV adnot 1 adacripsi recte concluditai Aelii Donati commeDtatiDUi apnd TuroneoBeB extitisae, eo canparato intellectnm esae cooicias qaae esset plenioris commentarii ratia et compositio. 3) cf. adnot. crit. ad III 53 (p. 346, 20), 108 (p. 361, 9), 178 (p. 376, 27), 279 (p. 391, 3). 4) cf. adnot. crit. ad. III 3 (p. 334, 2 et 8), 108 (p. 361, 7), 126 (p. 306, 5), 183 (p. 373, 13), 246 (p. 386, 3). 5) cf. Aen. IV 103 (p. 482, 16); Aen. IV 244 (p. 509, 8). LXVI PRAEFATIO. gilii carmina cum scholiis habet. inspexi codicem Parisiis, sed festinanter. itaque fugit me quod Thomasius vidit (cf. essai p. 118 sqq.) inter scholia ad Aeneidis libros III— V adscripta satis multa esse Danielina. quae ratio inter hunc codicem et Floriacen- sem intercedat cum Thomasius de scripturis illius nihil fere testa- tus sit, iudicare non possum. quamquam quod ad Aen. III 40 Vergilianae scripturae discrepantiam quandam commemoratam esse dicit id ita interpretor, ut idem laudari putem quod in Floriacensis margine inveni, auditns pro auditur: cuius scripturae in ipso com- mentario non fit mentio. cf. adnot. crit. ad 1. 1. quoniam Floria- censis et Turonensis testimonia nunc plene edita sunt spero codi- cem a Thomasio cum his comparatum iri, ut intellegatur utrum proprias virtutes habeat an ex ipso Floriacensi fluxerit. ^ieniSrem^ ^^ paucis complcctar quid his quae adhuc exposui ad plenioris ri^com- commentarii originem ac memoriam rectius cognoscendam profecisse ^fdiii* ^ae^."videar, eorum sententia reicienda est qui genuinum Servii commen- ***®' P**"*' tarium deperditum, Danielinum autem eius similiorem esse sibi persuaserunt, quam vulgatum. deinde cum eadem per totum com- mentarium ratione eisdemque artificiis Serviana et aliena inter se conexa sint, non diversis temporibus et gradatim quasi, sed ab uno homine vel certe unius hominis consilio ea res videtur confecta esse.^) qui quibus subsidiis usus esse videretur supra significavi. atque a commentatoribus Danielina scholia pleraque petita esse cum ex se intellegitur tum satis certis exemplis probatum est. item dubitari vix potest quin plenioris commentarii auctori et is liber quem Macrobius exscripsit et Isidori origines ad manum fue- rint. praeter hos libros fabularum volumen aliquod, quod non iam extat, ad augendum Servianum commentarium ab illo adhibitum esse probabile est. denique inter ea quae pleniorum librorum pro- pria sunt inveniuiitur quae ex antiquis glossariis possint transcripta 1) neque tamen infitior etiam confecto pleniori commentario a librariis paulo doctioribus pauca quaedam addi potuisse aut Serviano exemplari, quo plenioris commentarii auctor uteretur, aliquot locis aliena adscripta fuisse, ut breviores libri in marginibus aut etiam in contextu quaedam habent quae non sunt Servii. — Thomasius p. 79, p. 107 sqq. Lemovicensia et Cassellana et Floriacensia scholia ab eodem coUecta esse negavit. at dissimilitudines quae sunt sane inter Lemovicensem et Cassellanum Floriacensemque conmientarium ipse concedet alia ratione explicandas esse. nam quod in bucolicorum com- mentis saepius aliorum sententiae laudatae sunt quam in Aeneide id inde re- petendum quod de illis intellegendis magis differebant inter se veterum inter- pretum iudicia. antiquitatum autem et religionum Romanarum ut in Aeneide enarranda plus rationis haberetur quam in bucolicis et georgicis propter argu- menti diversitatem factum est. PEAEFATIO. LSVII Teluti additamojita uon nulla cum gloBsis comparavi quas Sildebrandus e Sangermauensi libro excerptas iu glossarii Parisini ■rBomuientario edidit. cf. quae de glossarum libro Ysenerus mus. ■.Eheu. 5SIV p. 382 sqq. et Loewius prodrom. p. 222 sqq. dizeruut. ■eeterum illum qui Danietinum cummentarium composuit uberiores iatictorum suonim expositioues in brevius contrahere iion dubitaase Itlb sermouis habitu et Macrobii libro comparato oatenditur. iu Ser- I viania quoque multa ille mutavit aut ut alieua comuiode adderen- tur, (cf. p. X) aut quia quid Servius voluisset non intelleserat, aut nulia alia causa nisi corrigendi libidiue impulsus.') Serviauum autem exemplar quo usus est ut haud paucis locis vulgatis codicibus mendatius fuit'), Ita aliis eadem meuda ostendit quibua illi in- lieidnm incipit liber scxtus feliciter. noni libri commentarius totus deeat, e decimo Ubro perierunt ea quae ad v. 191 — 778 adscripta erant. quae ex hoc eodice Heinsius escerpserat V littera signavit Burmannus, qui ad Aen. V 93 haec adnotavit *tam diu mncta aris super posita f. c. R. et V. cuiiis codicis hinc itenim varietatea Heinsius notavit'. cf. ad Aen. X 191 'deerant hic paginae aliquot in V ad v, 774', ad Aen. XI 262 'Mero2>a V qui codes hinc deficit'. — ms. lat. bibl. publ. 14 fol. aaec. X olim lani Rutgersii, continet in nl membrania Servii 'comraenta' in bucoliea georgica Aeu. I 1—93 nam ineubare propric dicitur pcr 1) habet hic codex poBt Filargirii explanatioiieB et brevem gcorgiconm expositiODein Servii coniineittarios qoibnB tiaec inacripta et BohBcripta annt 'Incpt eKp Servii gi'ammatici in bncolicon et in libris georgicon atqne aenea- ditm' et 'explicit exiioaitio Servii gramnifttici in bttoolicon et in libris geor- gicon atc[Qe aeneadum'. XC PRAEFATIO. uim rem alienam tenere, ex hoc codice videntur petita esse quae V nota signata Burmannus ad bucolicorum georgicorum Aeneidis primi libri ineuntis commentarios adscripsit. nam vix potest casu factum esse ut ab eis fere verbis quae Rutgersiani libri extrema sunt V codicis in Burmanni adparatu commemoratio desinat. — Vossia- nus 25 membr. fol. saec. XI habet Vergilii carmina quibus Servii commentarii in marginibus additi sunt. inscriptum est maiusculis litteris Commmtum Servii in hucolicis P. Virgilii Maronis incipit fe- liciter, subscriptum Gommentum Servii grammatid in hucolica geor- gica Eeneida (sic) Puhlii Maronis explidtum felidter. in charta libro praefixa haec scripta inveni ^ Servium hunc contulit Heinsius et no- tavit littera V et notavit L littera', sed ^Heinsius . . . L littera' verba post deleta sunt. Thomasius hunc codicem a Burmanno Vos. i. e. Vossianum appellari vidit. — ms. lat. bibl. publ. 5 membr. fol. saec. XTT. fol. 1 — 65 Vergilii carmina, fol. 66 — 173 Servii in Aeneidem, bucolica, georg. I — HI 474 commentarii. inscriptio Marii Servii grammatid indpit liher primus in Aetieidem, subscriptio Marii Servii grammatid in Aeneidem Puhlii Virgilii Maronis liber duode- dmus explicit. fol. 1. haec leguntur ^Servium hunc contulit Nicol. Heinsius et notavit littera V.L.' Regius (R.) Burmanni membr. fol. saec. XI vel XH, Vergilii carmina cum Servii commentis continens, hodie in Parisina biblio- theca est, supplem. lat. 165, 3. cf. mus. Rhen. XIV p. 539. Daventriensis codex, de quo nuper (a. 1871) I. I. Corne- lissen libello qui inscribitur ' Codicis Daventriensis vetustissimi Ser- vii commentarios continentis brevis descriptio' accurate disputavit, membrana5eus est saeculi XI. ex eo quae vir ille doctus enotavit et p. 9 sqq. edidit cum Frisingensis scripturis ita consentire vidi, ut explenda ea conlatione supersederi posse putaverim. Metensis bibliothecae codex 292 membranaceus saec. X cata- logue des mss. des departements V p. 125 a Quicheratio descriptus est. Aeneidis commentarius ab his verbis incipit (I 4) Memorem iunonis oh iram] constat multa in auctorihus inveniri, desinit XH 474 Peru^olat] per magnas sedes uolat nam more suo uerho dedit detractam nomini pra^sitionem. Vacuis] magnis ut uacua atria lu^trat sau, quae vir doctissimus e commentario ad w. 4 — 27 a Stephaniani exemplaris scriptura discrepantia enotavit huic libro cum Caroli- ruhensi 186 scripturas quasdam communes esse ostendunt.^) qua 1) p. 12, 18 ad persona addit sed ad locum, p. 17, 2 de omittit, p. 20, 2 et tria^ p. 91, 12 intellege exhibet. PRAEFATIO. XCI "fii re ne illiid quideui Beglegendum est quod Aeneidis praefatio et ad T. 1—3 eommentarius in utroque libro deaiint. Denique duos Guelferbytauoa codicea commeinoro, quibaa Albertiis Lion ad suum Servii exemplar adornandum, tum Bodiua ad mythographonim verba emendanda usus est. prior, (7, 10. ma. Aug, 815} ut Bodii verbis utar, est "membranaceus, forma ma- xima, aaec, XUl'), foliis 152 verauum 52 duplici ordiue siugulia paginis splendidissime esaratorum. deficit in verbis ad Aen. XII 164 ita dicemus unas iigas una-s'. georgicorum commentario Phi- largjrii quae feruntur seholia adiuucta sunt (ef. mus, Rhen. XV p. I35| in Aeneidia commentario quae huius codicis propria auDt eorum non nuUa, quaestiones plerumque, ex Gottingensi exemplari in aduotationem criticam transeripsi. alter Guelferbytanus (44, 23 ma. Aug. 816) chartaceua eat saec. XV, forma maxima, foliis 257. tribua foliis postremis Bodius vitam Vergilii contineri docet his verbis desiuentem multis versibus admiramus. Restat ut de illis Serviani commentarii aupplementia dicam^J^'*^'* 4 quae paiicia exceptis^) uisi in codicibuB quibuadara aaeeulo quinto'"'" deeimo in Italia scriptis non inveniimtur. libri autem quos eius generis esae cognovi hi sunt: Bononienais bibliothecae 8. Salva- toris 90 ehart. fol. (cf. mua. Rhen. XIV p. 548); Ottoboniauna 1290 chart. fol.; Dresdensis bibliothecae regiae D. 136 chart foL (cf. Ebert Geach, u. Beschreib. der kon. Biblioth. zu Dresd. p. 271 et Wagner in Zimmermann allgem. Schulzeit. 1830 n, 24); Pari- sinua 7965 ehart. fol. (cf. mus. Rhen. XIV p. 548 et Thomas esaai p. 26 — 30); Parisinus 1G237 ffond de la Sorbonne 513) membr. fol.; Parisinua bibliothecae S. Genofevae Y b. 1 membr. fol.; Pa- risinus biblioth. de I'arsenal 899 membr. fol.; Parisinua biblio- thecae Mazarinianae L. 24 membr. fol. ex huius generis libria duo anni 1470 aut 1471, ut putatur, exemplaria fluxerunt, quorum al- terum Christophorua Valdarfer Ratisbouensis Venetiia, alterum Vdal- ricus Gallus Romae imprimendum curavit. cf. Thomaa p, 333 et Heyne edit. Vergil, elench. tom. IV p, 642 aqq. ed. IV. inter eos qui saeculo sexto decimo Servium ediderunt Georgius Fabriciua 1) LiOD dubitari posBe dicit utnim decimo tertio an deoimo quorto aaeculo codex ecriptus sit. 2) cf. aduot. ciit. ad p. 83, 11. Aea. I 151 (p. 64, 18) quac ei Moiia.ceiiBi, quocum ei qai Lipaiensem et Ca.ssellanum corresernat con- nentiunt, execripai eadem Fabricius edidit. idem Aeu. II 199 (p. 253, 3) ea exhibet quae ia LipsienBi supra veraum addita aunt frequentavit m. cimi Qnel- ferlijtnno prjmo quoque italicis librie quaedam commnnia Eunt, er. udnot. crit, ad p. 125, 3 et 410, 2 et quae supra p. XLVII adn, 1 diii. XCII PRAEFATIO. librorum illorum supplementa plenissime exhibuit: a me ea quae ad Aeneidis libros I — V pertinent ad Dresdensem eodicem recognita sunt, inde a sexto libro Parisinum 7965, quem anno 1857 inspexi, ad eam rem adhibebo. quibus codicibus cum non omnia quae Itali addiderunt contineantur^ pauca quaedam ex Fabriciano exemplari exscribenda erant.^) Haec autem supplementa^ quae a Masvicio Burmanno Lione inter ipsa grammatici verba recepta sunt, cum non putarem eodem quo pleniorum librorum scholia loco habenda esse, in criticum com- mentarium ablegavi: nam cum ipsa quoque a Servio aliena sint^), tum non solum propter librorum quibus continentur tempora sed etiam propter causas in ipsorum ratione positas pleraque quinto decimo saeculo videntur composita esse. quo in genere illud primum comme- moro quod in Italorum eius aetatis studia maxime convenit^ latinis vocabulis saepe graeca adposita esse^ neque id eo consilio factum videri, ut illa quid sibi vellent his comparatis ostenderetur, sed ut graeci sermonis scientia oblata occasione propagaretur. cf. adnot. crit. ad p. 31, 6; 32, 1 et 17; 37, 27; 38, 2; 46, 11; .72, 14. eodera pertinet quod haud paucis Vergilii versibus Graecorum poetarum, Homeri in primis, similes loci plene adscripti sunt (cf. p. 50, 19; 58, 13; 66, 2; 77, 17; 112, 16; 589, 19; 629, 3 sqq.): quod a Servii consuetudine abhorret, qui quamquam ad Vergilii artem inlustran- dam non numquam graeca exempla commemorat, verba ipsa non solet proferre (cf. p. 10, 4; 18, 18; 24, 18; 47, 15; 49, 27; 52, 29; 85, 3.) etiam in latinorum scriptorum exemplis laudandis alia est Servii, alia Italorum illorum ratio: ille enim, ut supra dixi, quibus ex libris ea deprompta essent plerumque non indicavit, Itali in ea re multo diligentiores fuerunt. cf. p. 53, 26 Sallustius in lu- gurthino] ,p. 81, 14 Horatius in epodo\ p. 109, 10 Ovidius in primo metamorphoseon] p. 420, 20 Cicero lib. de divinatione, accedit quod Itali e libris a Servio neglectis exempla petiverunt: qui cum e 1) cf. Thomas essai p. 32 'Ces additions, par le fait m^me de leur ori- gine n'ont pas d'^tendae arret^e, et se trouvent en proportions in^gales dans les manuscrits. Les ^ditioDS ont snivi ceux qui en contenaient le plus grand nombre; mais nous ne les avons pas toutes, et je trouve ici dans le Paris. 7965 et dans le ms. de Sainte Genevieve (georg. I 489 et III 148) et aussi dans le Paris. 16237 (Aen. VIII 28, 32, 44) des notes et des rapprochements qui ne sont pas dans les editions'. 2) cavendum est ne eius generis addi- tamentis, cuius sunt quae ad p. 9, 22; 10, 24; 13, 8; 24, 10; 26, 4; 39, 21; 46, 3 adscripsi, nimium tribuatur: quibus etsi non nego Serviana scholia non inepte suppleri eorumque intellectum faciliorem reddi, tamen omissis eis et oratio plena est et quid voluerit grammaticus intellegitur. PRAEFATIO. XCUI Tliebaide Statii satis muha Uadaverit, Achilleidis loci qui in editis exemplaribDS extant e Dresdensi et similibits libris derivati sant (Aen. I 73 , VI 57). Ovidii Tersua paucos Serrius commemorsvit eos<]iie ex metamorphoaeon libria petitos, Itali mnlto piura ex eius carminibus exscripsertuit atque ad fastorum quoque et epistolarum es Ponto libros proTocavenmt. denique moneo in italieis libris si qoid ex litteris saeculo quinto decimo non iam estantibus citatam sit, eandem memoriam ab antiquioribus grammaticis serratam e8s& cf. adnot. crit ad p. 163, 5; 434, 13; 605, 18. de Ennii verbis ad Aen, VII 668 prolatis, quae in Parisiuo 79tjo uou inveui, vide Vahleni adnotationem criticam ad auu. XVII, 2 p. 63. ne Cornelii Nepotia quidem de duabus Carthaginis urbis partibus testimonium, quod ad Aen. I 3H8 (p. 126,3) ex 'eo libro qui vita iUustrium in- scribitur' et Guelferbytanus primus et italici codices exbibent, ex hoc ipso libro petitum esse puto, quippe quem 'de riris illustribus' inscribi constet (cf. Charis. p. 220, 12; 141, 13 et 24; Gell. SI 8, 5). etiam aliis locis antiquorum scriptonim verba in suum usimi con- vertenmt Itali, velnti quae ad Aen. 111 443 adnotaverunt mtdc ad- huc 5«( inspirari soii-nt fahtari (licunlur lustini sunt (XLIll 1, 8), Aeu. IV 146 Melae liber fn 1), Aen. I 174, II 469 al. Servii eom- mentarius (ad Aen. I 312 et buc. VIH 29) exscriptus est. ceteruni Thomaa essai p. 9 — 33 quae iu Aeueidis commentariis italicorum librorum propria sunt collegit et de ratioaibus harum additionum acite dispntavit. Ex impressis Serviani commentarii esemplaribus, quorums„^' elenchos Heynius (vol. IV p, 636 sqq. ed. IV) et Thomas (essai " " p. 331 sqq.) confecerunt, ea tantum quibus ipse usus sum comme- morabo. eorum antiquisaimum est Roberti Stephani, Parisiis a. 1532 editum. cuius ut magna olim esset apud doctoa viros aucto- ritas, haud scio an illis effectum sit quae Stephanus in praefatione affirmavit, antiquorum codicum fide fretum se multa quae temere addita viderentur detraxisse, multa immutavisse, uon nulla addidisse. neque dubitari potest quin satis boni codices ei praesto fuerint. nam etsi in ipsius Servii verbis haud paueas scriptm'as habet quae a meorum litjrorum testimouiis disseutiaut, Italorum tamen supple- menta delevit') et non nulla pleniorum codicum additamenta rece- pif), ut suspicari possis aii id exemplar quo ille maxime usus sit, idem pertinere quod de altera Cassellani parte (lib. III — VI) supra 1) errat Tbomafi qni p. 338 italico libro Stephanuni usom esse dicit. 2) cf. adnot. crit. ad Aen. III 122, 136, 162, 231 tt uiultos quinti libri looOi qoos euuniera,re longam est. XCIV PRAEFATIO. dixi. e Georgii Fabricii recensione Servii commenta quinquie? edita sunt. mihi anni 1575 exemplar ad manum fuit. quod eam editionem quae anno 1613 a Ludovico Lucio curata est adhibere non potui, aegre ferendum esse video; nam quae Aen. III 14, 15, 63 Masvicio a me tributa sunt Thomas (p. 16) monuit ad Lucium referenda fuisse. qui cum Danielina quoque scholia ediderit, for- tasse in his ipsis emendandis non nulla invenit quorum ego Mas- vicium auctorem esse dixi. de Petri Danielis exemplari quod Parisiis a. 1600 apud Sebastianum Nivellium prodiit supra satis dictum est. ex eo prope totum pendet illud quod a Comelio Schre- velio curatum Abrahamus Commelinus anno 1646 Lugduni Ba- tavorum edidit; cuius quae propria sunt Claudio Salmasio maximam partem debentur.^) superiore saeculo Serviani commentarii a Pan- cratio Masvicio Leovardiae a. 1717 et a Petro Burmanno Amstelaedami a. 1746 editi sunt. ille Theodori Ryckii schedis usus est quibus cum aliorum codicum tum Regii et Daventriensis, quos supra commemoravi, scripturae et doctorum quorundam virorum, veluti Scaligeri et Salmasii, emendationes continebantur. praeterea Vdalrici Galli exemplar et Genevensis editio (cf. Thomas p. 343 extr.) a docto homine aliquot locis emendata ei ad manum fuerunt (cf. praef. p. 3). Burmanni* codices supra descripti sunt, item duo Guelferbytani, quos primus adhibuit Albertus Lion, cuius exem- plar a. 1826 Gottingae publici iuris factum est. ^diSo^B Fin^m facio praefandi de conformatione et habitu novae edi- ^'TtoJe"* tionis pauca dicens. ut ab indicis ratione comprobanda incipiam, quid ipse Servius libro suo inscripserit, cum magna sit codicum manu scriptorum de ea re discrepantia, despero investigari posse. accedit quod illa inscriptio quam in antiquissimis quibusque libris maxime frequentatam esse videmus Servii grammatici expositio in hicolicon et in libris georgicon atque aeneadum non solum propter libris ablativum atque Aeneadum illud suspecta est, verum etiam quia Servium alio ordine carmina Vergilii interpretatum esse con- stat: ut eum titulum tum inventum esse suspicer cum commen- tariorum ordo ad Vergiliana carmina adaptatus esset. expositionis autem (vel explanationis) nomine ut scholia comprehenderentur ipsius Servii auctoritate potest eflfectum esse, quippe qui haec in Aeneidis praefatione scripserit (p. 1, 1) m exponendis auctoribus haec consi' 1) cf. praef. p. 2 ^nec aliam ob caasam praeBtantissimas qnasqne editiones expressimns, nt in Servio Parisiensem editionem P. Danielis, quam nobis mn- tno dederat nobilisBimns atqne incomparabilis vir Clandins Salmasins mnltis a se locis propria mann emendatam: qnae sic correcta textui inseraimnB'. PRAEFATIO. XCV deranda stmt: poetae vita . . . explanatio et (p. 5, 5) sola superest explanatiOy qtiae in sequenti expositione prdbahitur, itaque cum hac in re librorum memoriae nihil tribuendum esse cognovissem, nolui a superiorum editorum consueiudine recedere, cum praesertim his Prisciani testimoniis eam defendi viderem, VI 72 (I p. 256, 14 H.) Servius in commentario tertii libri Vergiliani et X 23 (I p. 515, 23 H.) Servius in commentario Aeneidos, quibus inde aliquantum ponderis adfertur quod altero loco dubitari non potest, quin verba Servii non e memoria prolata sed ex exemplari aliquo adscripta sint. prae- terea moneo Parisini 7959 subscriptione eundem titulum commen- dari: cui quod addidi qui feruntur id ad Danielina scholia cum vul- gatis coniuncta pertinere ex eis quae supra exposui facile intellegitur. In textu qui vocatur Serviana scholia antiqua quam technici dicunt litteratura, aSidTCora illa quae Daniel primus edidit inclina- tis litteris impressa sunt. quae e coniectura addita sunt rotundis, quae abicienda videbantur quadratis uncis includenda curavi. idem signum lemmatis a me suppletis adposui. ubi transpositione usus sum ipsa verba transposita ab initio et in fine asterisco signavi, verborum ordine quem libri praebent infra indicato. Adnotatio ita instituta est, ut prior pars locos scriptorum a Servio ceterisque scholiastis laudatorum habeat, nisi quod a libro secimdo versibus ex Aeneide citatis eorumque scriptorum, quorum unus liber extat, locis numeri in ipso contextu adpositi sunt. eodem loco adscripsi et inferioris aetatis scriptorum quorundam verba, quae quidem e Vergilianis scholiis derivata sunt, et si quid inveneram quod ad indagandos scholiastarum auctores utile esse videretur. in grammaticis autem rebus ne modum excederet similitudinum com- memoratio plerumque eos tantum libros respexi qui ipsius Servii sunt. in critico commentario ad ea quae Daniel primum ^dit librorum discrepantia integra videbatur adscribenda esse. nam ut nihil dicam de rerum his scholiis expositarum praestantia, pleniores codices neque a Daniele ea quae nunc postulatur cura tractati ne- que a quoquam eorum qui post eum Serviana commenta ediderunt inspecti sunt. contra in vulgato commentario eam rationem secutus sum, ut nisi in scriptorum exemplis iisque locis quibus memorabiles res explicatae essent, non plene exhiberem codicum manu scriptorum dissensionem, sed leviores librariorum errores omitterem. ea res ni- hil dubitationis habere visa esi nam cum ab eis qui olim Servlani commentarii exemplaria curaverunt boni libri adhibiti sunt, tum mihi plures eique non ex eodem archetypo derivati ad manum fue- runt, ut alius ex alio facile emendari posset. graviores librorum SerYii oomm. Vol. I. Fasc. II. g XCVI PRAEFATIO. discrepantias oinnes commemoratas esse et in ipsis libris conferen- dis omnia me exscripsisse quae ab exemplaribus quibus uterer di- yersa essent consulto moneo. Veronensia in Aeneidem scholia alteri volumini, quo Serviana in Aen. lib. VI — XTT commenta edentur, addam. Hermanni Ha- geni opera eis qui in bucolica et georgica extant commentariis recensendis continebitur. Restat ut eis viris egregiis qui in hoc opere perficiendo mihi adfuerunt gratias agam quam maximas. Atque Fridericus Schoel- ■ lius non solum in plagulis corrigendis lubentissime me adiuvit, sed etiam quae inter corrigendum ipsi in mentem venerant continuo mecum communicans et dubitationem movens siquid parum recte administrasse videbar optime de hoc libro meritus est. Marti- nus Langius ea quae docti Itali saec. XV Servii scholiis addide- runt e Dresdensi codice meum in usum diligentissime exscripsit. codicibus autem procurandis transmittendisque sibi me devinxerunt Gulielmus Brambachius et Alfredus Holderus Caroliruhenses, Carolus Halmius Monacensis, M. Islerus Hamburgensis^ loan- nes Schubartius Cassellanus, Carolus Zangemeisterus Hei- delbergensis. subsidiis horum virorum liberalitate paratis si docti homines ita me usum esse iudicaverint ut ad veterum Vergilii in- terpretum reliquias via ac ratione tractandas aditum patefactum esse censeant, uberem laboris fructum retulisse mihi videbor. Scr. Heidelbergae mense Decembri a. MDCCCLXXX. Gtoorgius Thilo. SVBSIDIORVM CONSPECTVS. L plenioris commentarii eodices. C cod. olim conventns Faldensis, nanc bibl. Cassellanae ms. poet. fol. 6 (Aen. I et II) C* hniuB codicis vetus corrector, C^ corrector saec. XV. C* signo eae Danielini exemplaris scripturae notatae sunt, quae cum in appendice nihil discrepantiae adscriptum sit Cassellani fuisse videntur. P cod. bibl. nat. Paris. 1750 (Aen. I et II) F cod. olim conventus Floriacensis (Aen. III— XII), nunc a) bibl. Bem. 172 (Aen. III— V) b) bibl. nat. Paris. 7929 (Aen. Vl-XII) G cod. olim Autissiodorensis, nunc Bernensis 167 (Aen. III— XII) T cod. olim Turonensis, nunc Bernensis 165 (Aen, III — XII) Ambros, dod. bibl. Ambrosianae S. 83 part. sup. (Aen. III et IV) II. Serviani commentarii codices. B cod. bibl. Bern. 363 (Aen. I) K cod. bibl. Caroliruhensis 186 (Aen. I 4—338) C cod. Cassellani ea pars quae ad Aen. III — VI pertinet L cod. bibl. Lipsiensis rep. I n. 36^ (Aen. I— XII) l huius codicis correctores A cod. bibl. Carolimhensis 116 (Aen. VI— XII) R cod. Reginensis 1674 (Aen. VI— XII) N cod. Laurentianus bibl. Sanctae Crucis plut. XXII cod. 1 (Aen. IV et V) n hmuB codicis corrector S codd. bibl. Sangallensis 861 et 862 (Aen. VI— XII) H cod. bibL Hamburgensis 52 (Aen. I — XII) h huias codicis corrector M cod. bibl. Monacensis 6394, olim Frisingensis 194 (Aen. I — XII) m huios codicis corrector. E cod. bibL Monacensis 18059, olim Tegernseensis 59 (Aen. II et III) e huius codicis corrector D signam adposui Italorum supplementis quae Aen. I — V e cod. bibl. reg. Dresdensis D. 136, Aen. VI — XII e cod. bibL nat. Paris. 7965 pe- tita sunt g* XCVIII SVBSIDIORVM CONSPECTVS. in. exemplaria impressa Stephanus ex. Roberti Stephani a. 1532 Fabrictm ex. Georgii Fabricii a. 1576 Daniel ex. Petri Danielis a. 1600 CommelinTiS ex. Abrahami CommeliDi a. 1646 Masvicius ex. Pancratii Masvicii a. 1717 Burmannm ex. Petri Burmanni a. 1746 Lion ex. Alberti Lion a. 1826 scripturas aut omnibus aut plerisque impressis exemplaribus communes vulgo receptas dixi, raro eis q> signum adieci. SERVII GRAMMATICI IN VERGILII AENEIDOS IJBEVM QVARTVM COMMENTARIVS. 1. ApoUonius Argonautica scripsit et in tertio inducit amantem Medeam: inde totus hic liber translatus est. est autem paene totus in affectione, licet in fine pathos habeat, ubi abscessus Aeneae gignit dolorem. sane totus in consiliis et subtilitatibus est; nam paene comicus stilus est: nec mirum, ubi de amore tractatur. iunctus 5 quoque superioribus est: quod artis esse videtur, ut frequenter dixi- mus; nam ex abrupto vitiosus est transitus: licet stulte quidam dicant hunc tertio non esse coniunctum — in illo enim navigium, in hoc amores exsequitur — non videntes optimam coniunctio- nem. cum enim tertium sic clauserit ^factoque hic fine quievit', 10 intulit *at regina gravi iamdudum saucia cura', item paulo post *nec placidam membris dat cura quietem': nam cum Aeneam dor- mire dixerit^ satis congrue subiunxit^ ut somno amans careret. alii stibitum transitum factum tradunt, quia non ostendit convivium disso- lutum: sed lioc siibtiliter fecit, quia etiam alia convivia eam Jiabuisse 15 describit <80> post ubi digressi lumenque obscura vicissim. regina] [sane\ bene ^regina\ quia contra dignitatem amov susceptus gravior esse solet: ex lioc enim nomine et pudoris et deliberationis nascitur causa, et praecipue potiundi difficidtas, videtur et post amis- sam castitatem etiam iustm interitus, iamdvdvm aut nimium et 20 1 Apollonius . . . translatus est] cf. Macrob. Sat. V 17, 4 1 et in tertio] ubi i^ || 2 translatus est] de tertio apolloni add. F \\ 4: est post totus Jiab. F || 5 comicum stilum habet i^ || 6 videtur ut om. F \\ uideretur L uidere^ If || ut om. LH (add. T) || 7 ex] et F, om. L \\ stulto H \\ 8 dicunt F ■] tertium N (tertio n) tertio ex tertium , ut videttir, H \\ navigium] nauigationum pericula F navigationis pericula Stephanus || 11 intulit F: subsecutus est N et Stephantis subsecutus LIIM subintulit Guelferh. I subsecutus intulit Fabncius et Masvicius || 12 dormire] requieuisse F \\ 17 ad regina in marg. bene regina quia contra . . . iustus interitus T || 18 puduris F ScTvii comm. Vol. I. Fasc. II. 30 460 SERVn vehenmiter, ut Terentius iamdudum te amat*, iamdudum illi facile sit quod doleat: aut ^mdudum', id est a quo tempore Tidit Aeneam; legimus enim <^I 613)> obstipuit primo aspectu Sidonia Dido: mit ex quo narrare coepit Aeneas: aut ex qm inter- 5 venit Cupido, savcia hinc subiungit Wulnus alit'. et bene ad- ludit ad Cupidinis tela, ut paulo post ad faculam, ut ^et caeco car- pitur igni': nam sagittarum vulnus est, facis incendium. CVRA amore intolerabili, quem ferre non posset, ut <652)> meque his ab- solvite curis, ^cura' ergo, ab eo, quod cor urat, ut <[X 132> Ve- 10 neris iustissima cura, item mea maxima cura. sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam ^curd* est et verbum, nt ^curd* cures, cum non est nomen. 2. vvLNvs ALiT ut ^curam pascit^ venis quia per venas amor currit, ut sanguis; nam in sangtdne anima, in anima amor est: aut 15 sicut venenum. inde dictum <(I 688)> fallasque veneno, item longumque bibebat amorem: nam venenum ideo dicitur, quia per venas currit CAECO carpitvr igni ^caeco' (non) quod non cernat, sed quod non cernatur: vel quod Dido amorem suum vult occultare, si possit, ideo ^caeco\ et agit Vergilius, ut inventas fran- 20 gat declamationes, ut hoc loco rem dixit sine declamatione: unde Ovidius quoque magis tegitur, tanto magis aestuat ignis. ^caeco' ergo ^igni' possumus ut validiore accipere, cuius haec natura est, ut conpressus magis convalescat. ^carpitur^ autem paulatim con- sumitur, ut carpit enim vires paulatim, sane ^ignV pro ^igne\ 25 dativus pro ablativo. 3. MVLTA viRi viRTVS ANIMO bcne mediam se facit praebere Didonem inter regalem pudorem et amoris inpulsum. simulat enim se virtutem mirari, cuius pulchritudine commovetur. ^multa' autem Virtus' figurate dixit; nam ad numerum transtulit quod est quan- 30 titatis: aut ^multd* pro magna. recvrsat bene frequentativo usus est verbo in frequenti amantis cogitatione. 1 Terentius] eun. III 1, 58. cf. Don. ad h. v. || 7 cvra . . . uratl cf. ad Aen. I 208 II 16 nam venenum . . . currit] cf. Serv. ad Aen. I 688 || 21 Ovidius] met. IV 64 II 24 carpit] georg. III 215 1 ille F\\2 fit Terentius || coleat F\\6 vulnus alit] curam pascit add. Ba- niel. cf. lin. 13 || 1 ad saucia cura supr. vers. uulnerata amore. notandum quod sauciatus corpore et saucius animo dicitur T || 8 intolerabili . . . cura ergo edidit Stephanus \\ 9 exsolvite Vergiliu^ \\ uerat l^ || 13 ad alit supr. vers, pascit nutrit T II 14 cucurrit M \\ 15 inde] idem F jj dictum] ut add. F || fallaxque uenenum 31 \\ 17 non addidit Baniel || 19 agit NM: ait FLH || 20 sane F \ 21 tanto] tectus Ovidius || 23 amuale&cat H \\ ad carpituT supr. vers. paulatim consumitur, ad igni supr. vers. id est intolerabili amore T \\ 28 se virtutem] seruitutem F \\ SO ad multa in marg. id est magna T |j bene om. F COMM. IN VEBG. AEN, IV. 2- 461 GENTis Bonos non Aeneae, ut sit velut eicusatioj aed Dar^ ianuminibus, aut Veneria djfjxi pectore vvltus verbaque " *vultus' inquit ('et) verha haox-nt, virtus et honos gaitis remrsaf, quia sv^eriora vehementiora simt ati amorem. tale et illud est <^83^ illum absens absentem auditque videtque. 'pectorf? vero pro 'ptxtori'. 5 5. NEC PLACIDAM MEHBEI8 DAT CVRA QVIETEM aut penitus quiete caruit, ut 'placida' epitheton sit quietia; aut liabuit quidem quiet«m, sed non placidam, id est turbatam somniia: unde et ipsa paulo post (W} 'quae me suspensam insoninia terrent'. 6. 1'OSTERA PHOEBEA LVSTRABAT LAMPADE TEKEA8 circumlocutio 10 orieutia diei; illa enim Aeneas per noctem in convivio Didonis nar- raverat: Hcet, ut supra diximus, Vergilius ista, quae per naturam neceaae est fieri, plerumque contenmat. lvstrabat aut inlustra- bat, aut re vera 'lustrabat', id est purgabat; nam nox quodam- modo polluit mundum: vd cireumibat, ut <^III 231)> lustrat Aven- 15 tini montem. 7. VMENTEM vmbrAM quia nox oinnis umida eat, ut noctea lentua non defieit umor. et uihil intereat, utrum umbram an noctem dicat; nos enim umbra terrae eat, ut supra <1I 251^ ih- volvens umbra'magna terramque polumque. m-go 'uinentem' 20 pro 'umidam', quia umens est quod facit umiiium quod sit: unde hene 'umentetn' posuit. est etiam bysteroproteron in aenau; prius est Vemm ut Aurora umbram dimoveat, post Fh^ebea lampas lustrat ter- is: aurora enim solem praecedit. CVM 8IC VHANIMEM de re pudenda locutura parum fuerat 25 ftsororem eligere, uisi etiam unanimem. dicimns autem et 'unani- ■■SBua' et 'unanimia', sicut 'inermus' et 'inermia'. male sana non rpiene sana, amore vitiata; 'male' enim plerumque 'non', plerumque 'minus' significat, aicut 've', ut 'vecors' et 'vesanus', quamquam 13 anpra] ad Aen. I 223 || 17 noctea] georg, I 290 || 1 Imnque] eiBcr. Md. or. V 31, 3 . po- 1 a numiuibus dardania F a. Dardani nuiainiliaB Mawicius primus || 2 tkh- BAqvE ow. -F II 3 inciuid F \\ et addidit Daniel \\ 4 tale et illnd est] ipfiT ii aat«m nt alibi i^ || 6 uiditque F \\ videtqae] dao tangit qnibns potiBBimiini gignuntnr amorea, forniam videlicet et eloquontiam add. D \\ 1 plaoidam L\\ 8 Bimeon L (eed aon l) \\ 11 dies NH {diei «) || illa enim] Becnndum enim et tertinm libtum F D 13 contempnat FLM | 14 id est FMh atqne NLH | 15 ad luattabat sujir. vers. circnmibat nel patefaciebat T || circuibat F J Aventini] abenti J^ || 17 nootia F nocte NLH nocti M || 22 prins] ptopriua F || 33 ut aurora enim F II dimonetat f || 24 autota, ecim eolem praecedit om. f' || 25 loqantDra F locntntam Sle^hanus ct Fabricius. an locutuiae? j| 27 et unanimiB om. S .1 [ ricnt et L \\ inhermua NL \\ inhetmiB NH \\ 28 non pletumque oni. LH '\ kjilerumqne minna] aliquotiena minua F \[ 29 Bignificat nou ut statio male fida Rearinis aliquotienB minna signiiicut sicut vac e, q. s. F, pro aliquotienB minna 30* 462 SERVIl ^male' et ^pemiciose' significat, ut Lucanus sic male deseruit. AfAiESANA] *^non (sana^), ut statio male fida carinis: aliquotiens ^minus^ significat* et quidam ^malesana' nolunt hypJien legere, nec esse compositum verbum, quia composita unum ple- 6 rumque corrumpant necesse est, ut ^mdlesu4ida\ 9. ANNA soROR cuius filioe fuerint Anna et DidOy Naevius dicit, et bene vocabulo necessitudinis blanditurj ut libenter amoris audiat con- fessionem; sed stispense et pedetemptim pudore resistente incipit. IN- SOMNiA TERRENT ct Herrct' et Herrent' legitur. sed si ^terret* le- 10 gerimus, ^insomnia' erit vigilia: hoc enim maiores inter vigilias et ea quae videmus in somnis interesse voluerunt, ut ^insomnia' ge- neris feminini numeri singularis vigiliam significaret^ ^insomnia' vero generis neutri numeri pluralis ea quae per somnium videmus, ut <(VI 897)> sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes. 16 sciendum igitur, quia si Herret* dixerimus, antiqua erit elocutio; ^insomnia' enim, licet et Pacuvius et Ennius frequenter dixerit, Plinius tamen exciusit et de usu removit. sed ambiguitatem lectionis haec res fecit, quod non ex aperto vigilasse se dixit, sed habuisse quietem inplacidam, id est somniis interruptam, ut intellegamus 20 eam et insomniis territam, et propter terrorem soinniorum vigilias quoque perpessam. 10. Q,vis non nulli pro ^aliquis^ acdpiunt, vel ^qualis^ : novvs magnus, ut Pollio et ipse facit nova carmina. vel ^novus' qualis antea numquam, ut Terentius nova figura. svccessit 25 SEDIBVS ut succedoque oneri et succedunt tecto et flammas ad culmina iactant 6 Naevius] ap. Klussm. p. 46 || 9 et terret e. q. s.] cf. Charis. p. 101, 17 sqq. K. et Don. ad Ter. eun. II 1, 13 || 16 Pacuvius] Antiopae fragm. V ap. Bibb. p. 77 y Ennius] incert libr. rel. XXV ap. Vahl. p. 178 || 23 Pollio] buc. III 86 24 Terentius] eun. II 3, 26 significat e coniectura, ut videtur, primus Daniel haec dedit 'minus' ut ^male sanus'. post deseruit verha illa coUocavi. non ut statio m. f. c. aliquotiens mi- nus significat edidit Stephanus. || uae FN || uaecors H || uaesanus FN || uaesanias iZ^ II 3 volunt Daniel primus. cf. F. Schoellius de acc. l. l. p. 124 || 4 yfen F \\ lege F, corr. Daniel || 5 corrumpat F || malasuada F ^an malisuada' F. Schoel- lius l. l. II 6 dixit Daniel primus ^ ad v. 9 a uocabulo necessitatis ideo coepit ut libenter audiret amoris confessionem sed suspense et pedetemptim pudore resi- stente coepit anna soror in marg. T || 7 amoris] lunonis Daniel Didonis Gom^ melinus primus || 9 et terret legitur et terrent i^ || 11 aea N || somniis M |j 13 somnium GHM 8omn//um NL (i littera erasa) somnum F \\ 15 sciendum est igitur L y quasi LM (quia si Im) \\ diximus F ^ 16 insomniam F, fortasse recte \\ pacuius H \\ dixerint i^" || 17 deusue L (de usu Z) \\ ambiguitate F ambu- guitatem ^ y 19 somnis FN (somniis n) y 20 in somnis FM in somniis vulgo \ insomniorum F \\ 22 ad quis supr. vers. quidam quis accipiunt pro qualis T \ 23 ad novus supr. vers. qualis numquam antea T y vel novus qualis] quasi Daniel primus COMM. IN VERG. AEN. IV. 6-16. 463 11. QVEJi SESE ORE FERENs cuM €um ol) virtutem laudetj addendo tamen os nec pulchritudinem denegaverit. ^ore* autetn ^ferens^ utrum oratione, an vuHm, dubium est qvem sese ore ferens ut obstipuit primo aspectu Sidonia Dido, item <(I 589)> nam- (^ue ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iu- 5 ventae pupureum et laetos oculis adflarat honores. forti pectore et armis ut etiam ab Ilioneo audierat dicente <^I 544)> quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis. sane subaudis ^est'. et bene virtutis commemoratione excusat supra dictam pulchritudinis laudem. ^pectore' autem suspende; non lo his idem dicit, sed ^pectore' ad patientiam^ ^armis* ad fortitudinem. 12. CREDO EQVIDEM genus deorum esse ego quidem credo; nec enim Wana fides' est, id est falsa: nam ^degeneres animos arguit timor', id est probat, inpugnat. et hom ordine amari facit Aetieam ah m, dc qua ait iura dahat legesque viris, primo virtute 15 et factis^ dcinde generis nohiUtatCy inde orationCj post pidchritudine: et singula singulis reddit. 13. QviBvs iLLE pro quantis, hev per haec amoris inpulsus ostenditur. et Iwc ad miseratione^n pertinet 14. QVIBVS lACTATVS FATis ut quis te, nate dea, 20 per tanta pericula casus insequitur? et est hysterologia: nam prius est ut hella exJiauserit, post fatis iactatus sit qvae bella pro ^quanta^ : pronomen pro nomine. bella exhavsta canebat finita, terminata, quod nimiae virtutis est: nam inchoare bella quorum- libet est, vincere vel finire paucorum. 25 15. FixvM inmotvmqve sederet cogi sese optat quae sic negat. ^inmotum'' autem pro inmohile, participium vim nominis lui' hens. sederet placeret, ut <(II 660> et sedet hoc animo. 16. NEcvi deest ^viro\ vinclo ivgali synaeresis est pro 1 cum eum e. q. s.] cf. Isid. or. IX 7, 28 || 18 per haec . . . pertinet] cf. Don. ad Ter. hec. I 2, 92 1 ad ore svipr. vers. pulchritudine T \\ 2 os Baniel: nos 2^|| pulcritudiuem ^^ II 3 QVEM ex QVAM ^ || 7 diccro L (dicente l) || 9 et om, F \^ad forti pectore et armis sif/pr. vers. bene uirtutis commemoratione excusat supra dictae pulchritu- dinis laudem forti pectore refer ad patientiam quod non fuerit superatus labo- ribus et armis refer ad uirtutem T \\ 10 pectore Masvicius: pectora ¥ || suspende scripsi: suspendere F et armis Masvicim primm || fortasse nam non || 12 credo . . . credo] credo kqvldem genvs esse deorvm ordo est: ego quidem credo genus deorum esse Masvidus primus || ergo F, corr. Daniel || 13 enim] etiam M || 14 bono ordine facit amari aeneam ab ea de qua dixit . . . reddidit {sic) in marg. T || 18 hoc Ml || 20 qvibvs om. F || fatis] casibus add. exemph impr. 22 ad quae supr. vers. quanta T y 26 sedebat F || cogis sese NLU cogi se F 29 nec cvi F II coNivGALi M II pro vinculo] uinclo L 464 SERVII Vinculo'. Mugali' autem propter iugum, quod inponebatur matri- monio coniungendis : unde et luno iugalis dicitur. quidam ^iugali' accvpiunt pro ^coniugali% per aphaeresin dictumy quae fit cum de prima parte verbi syllaha detrahitur, 5 17. PRiMvs AMOR id est maritus. deceptam morte fefel- LIT figurate dixit: morte sua decepit me et fefellit. 18. pertaesvm thalami taedaeqve fvisset ^pertaesus' par- ticipium est sine verbi origine et regit genetivum, ut hoc loco: nam genetivus singularis est. 10 19. HVic VNi FORSAN POTVi svccvMBERE cvLPAE lenc ^forsan\ quasi adhm dubitet singula pronuntianda sunt: ingenti enim dicta sunt libra, quibus confessioni desiderii sui quandam inicit refre- nationem. cvlpae hene ^culpae* potius qtiam amari. et hoc pro- pter antiquum ritum, quo repellebantur a sacerdotio, id est Fortii- 15 nam muliehrem non coronahant, bis nuptae. 20. fatebor enim bene uno sermone et culpam expressit et necessitatem: fateri enim et coactorum est et culpabilium. sed hic videtur per ohlationem confessionis levius crimen efficere. miseri POST FATA SYCHAEi aut muliebriter dixit ^miseri': aut mortui, se- 20 cundum Ciceronem, qui in Tusculanis ^miseros' mortuos vocat: aut certe ob hoc ^miseri', cuius iam obliviscitur: aut ^miseri' sic occisi. 21. SPARSOS FRATERNA CAEDE PENATES si Didonis, dispersos per fugam intellegimus; si fratris^ poUutos cruore. ^fraterna^ autetn ^caede% quam frater admiserit 25 22. inflexit quia supra ait ^fixum inmotumque sederet'. ^in- flexit' a rigido proposito deviavit. et hene per gradu^ crevit: pri- mum Hnflexit% ut fixos ostenderet; quae fixa sunt enim, quoniam avelli non possunt, inflectuntur: deinde Hnpulit lahantem^; ea enini in- pelluntur, quae prona sunt ad cadendum. labantem inpvlit id 1 iugali autem . . . coniungendis] cf. Isid. or. IX 7, 9 || 17 fateri . . . cul- pabiliumj cf. Isid. diflF. verb. 232 || 20 in Tusculanis] I 5, 9 sqq. cf. Isid. or. X 173 1 quod . . . coniungendis] quod in matrimonio ponebatur iungendis F 6 figurate . . . fefellit om. L, in tnarg. suppl. l \\ 7 fvissent L \\ 8 ut] in i i| 9 est singularis F \\ est] et accusativum ut pertaesus ignaviam suam add. D \\ 10 ad forsan supr. vers. sic dicit forsan quasi adhuc dubitet ^ || 11 nam ingenti F\\ 12 confessione LM\\ quandam] quam dixit F\\ ini=cit L\\lb coronabat F, corr. Daniel || 17 culpabilis H l| 19 sichaei FNLH S. M \\ 23 per] post F \\ 25 quia . . . sederet om. FN \\ sederet in ras. l: M H m. M ^26 deuiauit M: deui- tauit F declinauit NLH \\ ad vers. 22 hic etiam quidam gradus considerandus quod dicit inflexit et inpulit. primum enim dixit inflexit ut fixos ostcnderet quae enim fixa sunt quia auelli non possunt uel flectuntur postmodum impulit labante (sic). ea enim . . . cadendum in marg. T jl mauelli F || 28 inflectuntur Hagenu^: uel flectuntur F COMM. IN VERG. AEN. IV. 17—29. 465 esi inpulit et labare fecit; non enim lababat qui ante inmobilis fuerat. cavendum sane, ne ^labentem' contra metrum legamus: nam ^la' longa est, ut (XI 588> labere nympha polo. 23. AGNosco participium ^agnotus*, non ^agnittis\ SallustiiLS nec inermos ex proelio viros quemqtiam agnoturum, veteris 5 VESTIGIA FLAMMAE bene inhonestam rem sub honesta specie con- fitetur, dicens se agnoscere maritalis coniugii ardorem: hoc est, quo mariti diligi solent; nam erat meretridum dicere: in am^rem Aeneae incidi, 24. SED MIHI VEL TELLVS OPTEM PRIVS IMA DEHISCAT callide, 10 ac si diceret posse se coniungi Aeneae, ^si mors secuta non fuerit. et bene in vestigio rcvocavit, optem pro velim, 26. PALLENTES VMBRAS HEREBO id cst iu Hcrebo. alii 'He- rebi' legunt. aut ^Herebo\ ad Herehum, ut (Y 451> it clamor caelo, et pcrseveravit in atroci impreeatione: nam non sufficit ^adigat 15 me fulmine ad umhras^ dixisse, adiecit ^pallentes umhras Hcreho no- ctemqtie profundam^, 27. pvDOR pudore pro pudicitia ahutimur. et hene ^violo% quia pudor sacrosancte custodieitdus est, at tva ivra resolvo propter ihid ^vihclo iugali'. 20 28. AMORES ABSTVLIT cum illo cousumpta sunt desideria et voluptates. amores quibus amare possim. et hene videtur moram posuissCj cum dicit ^primus qui me sihi iunxit amores ahstulif, 29. SERVETQVE sEPVLCHRo id cst ct dcfunctus servet, fct qui in se- puhhro esty ut <(I 353> ipsa sed in somnis inhumati venit imago 25 coniugis: sed modo pro mortuo accipiamns, sane caeremoniis veterum flaminicam nisi unum virum hdbere non licet, quod hic ex persona Didonis exsequitur, dolentis stuprum admissum in amore Aeneae, quod 4 participium . . . agnitus] cf. Diom. p. 388, 5 sqq. K. et Prisc. X. 19, I p. 511, 11 H. I SallustiusJ hist. fragm. II 73 Kr. || 26 sane caeremoniis e. q. s.] cf. Gell. X 15, 23 et quos laudavit Marquardt 'Roem. Staatsverw.' III p. 316 adn. 1 1 laba fecit F \\ qui] quia i^ || 5 inhermos F \\ praelio F\\7 maritalis] mari- tudis H, quod dlia manus in magnitudinis mutavit \\ 12 e vestigio C07ii. Bur- mannns || 13 hebibo F erebo L || in Herebo om. H || heribo F erebo N herebo ex herabo L || Herebi] heribb F \\ aut . . . caelo edidit Stephanus [ 14 it] ait JP ,1 16 flomine F \\ 18 pudore scripsi: pudoe F pudor Daniel \\ 20 uinculo Ij uin- cla H uinculum Ml \\ iugale LM || 21 amoues abstvlit] ille mevs primvs qvi ME svBivNxiT F \\ cum . . . sunt om. Baniel || consumpti sunt amores desidcria et voluptates Ma;sviciiAS || 22 voluptates] secum abstulit moriens add. JJaniel 24 defonctus servet . . . fore denuntiat hab. Amhros. || servet. atqui in sepulchro non est F. Schoellius || sepulto JP' || 25 ipse F || inumati F || venit . . . coniugis] et reliqua F || 26 mortuos F || caerimoniis veterum . . . laviniam duxit uxorem in marg, T || 27 non licebat nisi . . . habere T || licebat Ambros. || 28 exequitur ex persona didonis T || dolentes F || stuprum] uehiti stuprum T || Aeneae] deae Aniyros. || quod . . . probavit] cum dicit T et Ambros. 466 SERVn supra dictis versHms probavit ^ille meos primus^ et reliqua, nec fla- mini aliam d^ucere licebat uxorem, nisi post mortem flaminicas uxoris: quod expeditur, quia post mortem Didonis Laviniam duxit, et quod suhrepta vel retenta Creusa ex ipsius quoque confessione et praedicatione 5 regia parata fuerit: quo nullum piaculum fore denuntiatm'. 30. siNVM LACRiMis IMPLEVIT OBORTis sinus dicimus orbes oculorum, id est palpebras, quae a palpitatione dictae sunt: nam semper moventur. Hmplevit' autem ideo, quia lacrimae plerumque se intra oculos tenent. et bene praemisit excusationem his lacri- 10 mis commemoratione prioris mariti, quasi propter maritum fleret, cum amore cogente lacrimaret. 31. ANNA REFERT mirc vidctm' intellexisse Anna, quid sibi sua- deri vellet Dido, et suasoria est omni parte plena: nam et purgat obiecta, et ostendit utilitatem, et a timore persuadet. et usus est 15 apto causae prindpio: nam cum aliquid propter nos petimus, benivolum nobis eum qui audit facere debemus; cum in aliena causa sententiam dicimus, nos illi benivolos debemus ostendere, ut habeatur dictis fides, postquam igitur dicendo ^o luce magis dilecta sorori' ostendit nihil sibi . sorore esse carius, summam rei ponit, an nuptiae faciendae sint ^so- 20 lane perpetu^ maerens carpere iuventa\ inde partes rei: a persona Didonis, an, quia maritum perdiderit, alium a^ccipcre debeat ^id dne- rem aut tnanes credis aurare sepultos^? a persona Aeneae ^pladtone etiam pugnabis amori^? a loco ^nec venit in mentem quorum consederis arvis^ a timore ^quid bella Tyro surgentia dicam germanique min/os^? 25 a causa et utilitate ^quam tu urbem soror Jianc cernes^? a modo ^in- dulge hospitio causasque innecte morandi\' an etiam id dii fieri velint, per coniecturam ^diis equidem auspicibus reor et lunone secunda\ 6 sinus . . . moventur] exscr. Isid. or. XI 1, 39 1 flamine F \\ 3 quod expeditur . . . duxit] quod ostendit uirgilius in se- quentibuB qui non ante mortem sed post mortem didonis lauiniam duxit uxo- rem T || 4 vel] un Amhros. || praedictione Amhros.^ fortasse recte. ^legerem prae- dictione regia uxor parta fuerit, quo n. respicit enim ad verha Creusae lih. II 783: nisi uxor suhintelligatur. parata etiam si quis velit servare, per me licet: nam ihi parta etiam parata exponitur, et ita mox v, 75 urbem paratam dixit* Burmannus. regina F. Schoellius \\ 5 quo Burmannus: quod F et Amhr. \\ denuntiat Amhr. || 6 sinvm] simvl F \\ 7 palphebras N paphebras H \\ palsatione -ff || 13 sua- soria est] est rhetorica suasio F suasoria oratio est l \\ 14 abiecta F || 15 apto principio usus est nam . . . diis equidem auspicibus. et bene anna dilecta re- spondet sorori quia et illa sic coepit anna soror. ergo pronomen (sic) necessi- tudinis ostendit se sentire quae utilia sunt in marg. T || 15 beniuolos debemus auditores facere T || 17 ut habetur dictis fideles F, corr. Daniel. ut fides ad- hibeatur ' dictis T || 19 sorore] sorori suae T \\ ponit] plena arte snasoria •/• (=r ^id esf) add. T || 22 a persona aeneae T: aenean F || 23 consideris F \\ 24 tiro F II 25 a modo] a modo siue a possibili T || 26 causaa F || etiam in id JP COMM. IN VERG. AEN. IV. 30-35. 467 o LVCE MAGis DILECTA SORORI id est dilectior: [quae diligatur ad- htic, an magis quam lux dilecta, aut dilectior lucei] nam antiqui fre- quenter pro eomparativo iungebant particulam ^magis'. tale et illud est <(V 724)> nate mihi vita quondam, dum vita mane- bat, care magis, Terentius nihil videtur mundius, nec magis 5 conpositum quicquam, nec magis elegans, sorori bene Anna dUecta respondit ^sorori\ qtiia et Dido sic coepit ^Anna soror\ crgo per nomen necessitudinis ostendit, se quae sunt utilia persuadere, ut aiibi parvumque patri tendehat lulum. 32. SOLANE PERPETVA id est, solane maerens in omni carpe- 10 ris iuventa? ^petpetua^ ergo cmitinua, ivvexta autem pro iuventate accipiendum: nam ^luventa^ dea illius aetatis est, ^iuve^itas^ aetas ipsa iuvenilis, Uuventus' iuventim midtitudo. 33. NEC DVLCES NATOS propter liberos, quae fuit causa se- cundi matrimonii,. ut luveualis <(VI 38)> sed placet Vrsidio lex 15 lulia, tollere dulcem cogitat heredem. ct hysterologia est: nam per Veneris praemia proveniunt nati. alii male iungunt ^natos Ve- neris' Cupidinem et Aeneam. alii £Qora et avraQcota dicunt. VENERis NEC PRAEMIA td cst voluptates, ut Homerus rd re S(5q' ^Aq^QoSCrri^. et volunt quidam Isv Slcc Svolv essc. ' 20 34. ID CINEREM AVT MANES CREDIS CVRARE SEPVLTOS propter illud, X^ille haheat secum servetque septdchro']: quia marito iuraverat, ut (pb2y non servata fides cineri promissa Sychaeo. et bene extenuat dicendo non animam, sed cineres et manes sepultos. dicit autem secundum Epicureos, qui animam cum corpore dicunt 26 perire. 35. ESTO adverbium concedentis est Graecum. flexere ma- RITI non qui erant, sed qui esse cupiebant. alii intellegimt ^aegram 5 Terentius] eun. V 4, 12 || 11 autem pro iuventate . . . multitudoj cf. Serv. ad Aen. I 690 Isid. diff. verb. 310 Beda de orthogr. p. 276, 14 K. || 19 Ho- merus] II. III 54 1 DELECTA L II soRORi ow. NHM || dclegatur F || 3 pro] prae -H || 6 elegans] elegelegant JP || 9 tendebant JP || 10 solane merens in uel perpetua omni cor- poris iuuenta ^ (in . . . corporis deletis carpere superscr. man. sec.) solane me- rens perpetua in omni nori scies carperis uiuenta L {del. l) Solane merens in omni corporis iuuenta H solane solane merens carpere iuuenta M || omno ¥ \\ 11 ad iuventa supr. vers. iuventute T \\ autem pro iuventate scripsi: aut pro iuuentute F. cf. Beda || 15 ursidiu NH || 16 tolleret H || cogitant H || ysterolo- gia l^ II 18 aenean et cupidinem F \\ eroeta et anterota l^' || 19 vkneris nec prae- mia filios uolnptates Ij (nec praemia in ras. T) || Aaopa N aopa LH dora MW 20 a4)POAiT€s F A(|)P0AiTNC L A(|)PoaiTHc M II endyadyin JP || 21 avtJ Ac H ' propter] distribuit F. fortasse ad v. 34 haec in archetypo adsciipta erant dissol- uit illud 'ille habeat . . . sepulchro'. || 27 est om. F || est Graecum] et est grae- cum iat(o B || 28 qui erant] querant F y alii] ab F 468 SERVII mariti', ut sit genetivus singularis, id est, tristem propter maritum, vel ^aegram^ ad morbum animi referas, id est, ut stultitiam iudicet in iuventa aetate nuptiis abstinere, ^aeger^ enim animo dicitur^ ^aegro- tus^ corpore. 5 36. NON ANTE TYRO aut in Tyro, ac si diceret ^Tyri': aut certe Tvqo^bv^ id est de Tyro, ut <(III 503^ Dardanus Hesperia. quidam autem ^Libya% id est mariti Libyes, ^Tyro* mariti Tyrii exponunt, despectvs iarbas rex Libyae, qui Didonem re vera voluit ducere uxore^n et, ut habet historia, cum haec negaret, Car- 10 thagini intulit bellum. cuius timore cum cogeretur a civibus, pe- tiit ut ante placaret manes mariti p'ioris, et exaedificata pyra se in ignem praecipitavit: ob quam rem Dido, id est virago, quae vi- rile aliquid fecit, appellata est; nam Elissa proprie dicta est. 37. DVCTORESQVE ALii crgo et larbas ductor. ^alii^ autem, 15 qualis^ larbas. Qvos africa terra derivationes frequenter maio- res sunt a priucipalitate, interdum pares inveniuntur, raro minores: unde supra Lacaena notandum diximus. trivmphis DivES id est bellicosa. et quidam dicunt Afros numquam triumphasse. Plinius auiem Secundus historiae naturalis et Pompeius Trogus Afros 20 dicunt pompam triumphi primos invenisse, qu>am sibi Bomani postea vi^ndicaverunt Livius autem A)idronicus referty eos de Romanis sae- pius triumphasse suasque porticus Bomanis spoliis adomasse: merito ergo 'dives triumphis\ 38. PLACiTONE ETIAM PVGNABis AMORI ac si diceret: iure con- 25 tempsisti eos qui displicebant, numquid etiam placito amori re- pugnabis? et est Graecum ^pugno tibi': nam nos ^pugno tecum' dicimus. et ^placito^ alii volunt vel universis hominibus, id est con- iugali amori, vel legibus dictum. 3 aeger . . . corpore] cf. Isid. diff. verb. 69 || 19 Plinius] cf. h. n. VII 191 1 id est propter maritum edidit Stephanus \\ 3 aegrotos l^ || 4 corpore] mariti autem non qui erant sed qui esse cupiebant add. J^ || 5 non] nec F \\ tyri in ras. l tyria F \\ 6 tyrothen FNH tyroten LM \\ hesperiae F hesperia L (a in ras. T) esperia H hisperia itf || 7 lybia F Lybiae Daniel Libyae vulgOj, cf. Bib- beckii adnot. crit. ad h.v. ^ji Libyes, Tyro F. Schoellius: lybiestero F Libyae, Tyro Masvicius. fort. Libyci, Tyro || 10 petit NH\\ 11 manus ^|| exaedificata] igitur add. F II 12 id est om. H \\ uirili F, corr. Daniel \\ 13 fecerit Masvicius primu^s. ceterum quae . . . fecit edidit Stephanus || proprie] proph6 i^ || 16 principalitate] eius add. L ^ IS ad vers. 37 quaestio est cur dicat diuitem esse africam trium- phis cum secundum quosdam auctores afri non reperiantur umquam triumphasse. sed plinius secundus naturalis historiae conditor et ex quadam parte trogus pompeius afros dicunt pompam triumphandi inuenisse quam sibi postea uindi- cauerunt romani. liuius etiam andronicus eosdem de romanis saepius trium- phasse suasque porticus spoliis romanis adomasse T. Plinius secundo {sic) nat. hist. . . . adornasse hab. Ambros. || astros l^' || 19 secuodo vulgo || istoriae F | trogos F II astros F || 21 libyus autem andromicus F || refero F || saepibus F 24 diceret iure Fx diceretur NLHM || 25 placito] plato F U 27 placit F COMM. IN VERG. AEN. IV. 36-45. 469 40. Hixc GAETVLAE VRBES ad terrorem ^urbes' posuit: nam in mapalibus habitci&ant. genvs issvperabile bello ut quos nulla fatigant proelia nec victi possunt ahsistere ferro. INFRENI aut saevi et feroces, ut ipse contrario (XLL 568)> ni fre- num accipere: aut qui equis sine freno utuntur. 6 41. cisGvsT non adiuncti sunt; sed ^cingunf quasi circkmidant, ut cingique urbem obsidione videret. inhospita bar- bara^ aspera. et fictum ^inhospita% cum Unhospes^ non dicatur, 42. DESERTA SITI REGio iuhabitabilis. dicit autem Xerolibyen, id est partem Africae aridam, quae est inter Tripolin et Penta- 10 polin. et bene terret dicens iuxta esse aut belli(fosas gentes, aut deserta loca, unde non speratur auxilium. lateqve fvrentes BARCAEi hi prope sunt a Carthagine: unde addidit Hate furentes'. hi secundum Titianum in chorographia Phoenicen navali quondam superavere certamine. Barce autem civitas est Pentapoleos, quae 15 hodie Ptolomais dicitur: nam Cyrene et Barce reginae fiierunt, quae singulis dederunt civitatibus nomina. sed hoc per prolepsin dictum est. 43. BELLA TTRo svRGESTiA ucccssario ttd persuadcndum praesenti tempore usus est 44. GERMAXiQVE MINAS propter aurum, quod ei sicut in primo 20 <363> diximus tulerat. et ^minas^ pro i^^sis pericxdis posuit, ut ex praecedentibus sequentia accipiamus. 45. Dis EQVIDEM AVSPICIBVS hoc dicit: dii, qui sunt auspices matrimonii, Aeneam huc venire feceruut: nuptiae enim captatis fiebant auguriis, ut contentique auspice Bruto. Varro de pudi- 25 citia ait auspices in nuptiis appeUatos '^ auspici bisque ab 8 et fictum . . . dicatur] cf. Prisc. VII 65 I p. 343, 3 H. || 14 Titianum cf. Teuffel Gesch. d. Roem. Litt. 343, 10 || 25 contentique] Lucan. II 371 Varro^ logist. fragm. p. 258 Ries. 1 disposuit i II 2 mappalibus NH || insvperabili i^ || 4 saevi] urbes ad ter- rorem urbes culd. H aut qui . . . utuntur omittens || ni] hi F || 5 qui] quia F ^ 6 ad cingunt supr. vers. circumdant T || 7 od inhospita supr. vers. barbara aspera et fictum inhospita cum inhopes (sic) non dicitur T \\ 9 inhabitabilis] vel rari- tate aquae add. Daniel || xerolibyen F: xerolipses NH xerolipsas ex xeroli- pses L (t xerolibiam superscr. l) xerolipsas 3f || 13 barchaei F barchei LHM prope] longe F || 14 Titianum] nctanu M (ncta in ras.) \\ chosmographia L (chorographia Z) chorugiaphia H \\ phoenicen F: fenicem N phoenicem L feni- cum H phenicem ikf || 15 uicere J^^U barche NLHM\\ civitas] vel eorum add. Daniel, u/nde vel forum Lion || 16 ptholomaeis F ptolomagis L tholomais H cyrine F cenere N cirene H ci^rene L || barche i^ || 17 prolempsin J^' || 20 in om. NH II 21 abstulerat coni. Burmannus || ad minas supr. vers. a praecedonte quod sequitur intellege minae enim praecedunt pericula sequuntur T \\ 23 nospi- ciBvs N ospiciBvs L (auspicibus l) || aut L (hoc l) \\ 25 ut] Lucanus iunguntur taciti add. Fahriciiis || contemptique 1j || Varro . . . captabantur in nuptiis hah. Amhros. \\ 26 auspices in nuptiis] cf. Cic. de div. I 16, 28 || auspici bisque F auspici ait bisque Amhros. ab auspiciis quae Commelinus 470 SERVII marito et nova nupta per hos auspices captabantur in nuptiis, IVNONE SECVNDA vcl quae praeest coniugiis, qua^ pronuba appel- latur: quamvis et ipsa in lihris augurum praeesse dicatur auspiciis: aut quia Carthiginem fovet 6 46. H^ cvRsvM iLiACAs VENTO mirc, cum alio iter hdberent, huc delati sunt: et ideo addidit ^vento\ tenvisse perfecisse, inplesse. 47. q,vAM qudlem vel quantam: pronomen pro nomine. vrbem soROR HANc CERNES mirc pTo voluntatc sororis: ut si quis avaro suadeat spem pecunia^ faciens, 10 48. CONIVGIO TALi id est viri fortis: quod ideo non dicit, quia scit a Didone praedictum. et hene in tdtimo coniugium posuit^ propter quod universa praedicta sunt 50. VENiAM aut beneficium et volentiam: aut re vera Veniam', periurii scilicet, ut <552)> non servata fides cineri promissa 15 Sychaeo. tv modo pro ^tantummodo\ -^et alii quod te modo vita supersit, sacrisqve litatis ^diis litatis' debuit dicere: non enim sacra, sed deos sacris litamus, id est placamus: ergo nove dixit. sACRisQVE LiTATis] intcT ^litare* et ^sacrificare' hoc interest, quod ^sacrificare^ veniam petere, Hitare^ propitiare et vottm impetrare, 20 51. indvlge da operam, ut indulgent vino et vertunt crateras aenos. 52. DVM PELAGo DESAEviT HiEMs enumevat, quas morae causas possit innectere, orion id est dum occidit Orion, quoniam et oriens et oc- ddens tempestates commovet, et hene Orion opponitur, quia et Hionms 25 dixerat cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion, ORiON corripuit ratione supra (I 535> dicta. 15 modo] georg. III 10 || 16 diis litatis . . . dixit] cf. ad Aen. II 118. Ma- crob. Sat. IV 5, 4. Luct. Plac. ad Stat. Theb. X 605 1 per ho8 auspices et in nuptiis secl, F. Schoellius \\ 2 vel] aut Dcmiel \\ con- iugiis] unde luno yafiiiXiog (ganailia cod.) dicitur add. t) ^ ad v. ^6 mire uidetur dicere uirgilius quia cum alio tenderent sint huc delati vento in marg. T || 7 ad quam supr. t;er5. . qualem uel quantam et mire suadeo {leg. suadet) pro uoluntate sororis ut si quis suadeat auaro ex pecunia T y nomine Daniel: pro- nomine ^ || 10 ad v. 48 in marg. bene in ultimo . . . praedicta sunt T || uolen- tiam F: benevolentiam Daniel primm || 14 non seruata f. c. p. s. LHM || cineri om. FN II 15 od modo supr. vers. tantummodo T || et . . . supersit om. Daniel. ut alibi coni. Hagenus. fmt. et tale quod ait || 16 dicare J^ y 18 sacrisqve . . . impetrare ab alia manu supr. vers. F, omisit Daniel. || ad sacrisque litatis in marg. sacrificare est ueniam petere litare propitiare T || dixit] sed distinguen- dum est ut dicamus ^sacris', id est per sacra, ^litatis', scilicet diis add. D \\ 20 iNDVLGE HOspicio L ^ operam ut] opera mihi H y 22 hiemps F y 23 innecteret F, corr. Daniel \\ 23 ad Orion in marg. signum in cuius ortu et occasu grauis- sima fit tempestas T y 24 obponitur F y 26 orion] o ^ || dicta] dvm pelago prae- tende naufragis (naufragus cod.) fluctus, adversa navigatione iactatis procella- rum nomen oppone. hoc est inflammare animum et artem docere precandi add. D COMM. IN VERG. AEN. IV. «-5G. 471 53. dVAasATABnrE HATM hoc ad illiid 'si imi pertatsum thalami laedaeque fuissef. ergo iam lum aminget de quo dvbitabat, sed sine rcspeclu pvdoris palam aget. solvitqve pvdorem propter vincula castitatis, ct ad illud lo respondit <27> 'ante pudor quam te violo aut tua iiira resolvo'. 56. DELVBKA ADEVNT luzfa illud dictum sororis <50) 'tn modo posce deos veniant'. delubrum autem dictum, aut, nt aupra diximus, propter lacum in quo mauus ablunntur: vel propter toctum coniunctum, qiiia una opera abluitur: aut certe simulacrum ligneum 15 delubrum dicimus, a libro, hoc est raso ligno factum, quod Graece ^oavov dicitur. sane in secundo libro <225) de singulis speciebus de- hibri iuxla Vaironem relatum est: in guSms est species delubri taUs, iri praeter aedem arca sit adsumpla deum cavsa, id est f^xitia reUn- quanttir iuxta aras ministerii causa, ad sacrificia pcragenda. binus 20 moris hic tmminisse eum accipere debatm 'principio deltd>ra adeunf. atgue quia 'deb(bra' quasi solum nomen sine dei sigmlicatu posuerat, vohiit per 'aras' expungere divini nomiais eausam, licet in continua- tione non tam dei fecerit mentionem, guam propria deorum nomina in- tulerit, et quidem citm saorificationis gratia, illis versibus 'legiferae 95 4 Eoratias] eat. II 3, 321 || 5 TerentiaiiiuD] euu. Itl 5, SU || 17 s cnndo liliio e. q. s.] cf. Maciob. Sat 111 1, 1 sqq. a tractabilu caelum 2 intiactabile] propter tempefitateni add. D || supra vtra. aub quo Dihil posBit tractari 2* |{ 4 isv ae inflEimma.iiit adhac add. Masvieius |{ h inpenao scripsi: inperso F m pei se Daniel inpense MoEvieiifs primiis Q tenentianum i"' | 6 animos F || 7 siiiNTiB F\\ 8 dicedo F || pertbeBum talami tidaequa fnisBent F \\ 9 ambigit Masvicius pri- miM II quo scripsi: qna /'' | pndoriB Daniel: pudorem F || 10 Hget aefipst: agit F^^ad solTitque pudorem mpr. vers. contemKit et ad illud respondit ante podor q.t,u. rjl II uolo J^ll 12 adevst] okv« L | 13 delubiam if [ 14 lacus NLaM.\\ tectum] cecum if|| 15 ligneum simulacrum LM'^ lignenm om. F |[ lii a Hbro hoc eat om. Jlf II de libio L J rasae N || 17 exaonon N exoanon LH exeanon M |i sane , . . ant ante hora (nc) deum p. a. a. n. in marg. T aane . . , onori Bignum hab. Ambros. H 18 iuxta] secundum Ambros. \\ 19 aedem Ambros. et Danid: ea- dem FT || absuropta Ambros. | 20 ad] de F et Btrn. 172 || 23 atque Diuiiel; exquae FT atqui Ambros. ex quo coni. Hagenus y aiue] abeque T || BisDiflca- tioue T et Ambros. (at sigmficatu margo Ambros.) || 33 expuagere] esiSere T at explere margo Ambros. || oontinuatione] couBequentibus 2' et margo Ambros. f 24 deorum] quoiundam deorum T et margo Ambros. || 25 et qaidem om. T || gratia] causa Amlros. U illifl ?ersibuB] dicendo T 472 SERVn Cereri^ usque Hugalia curae\ nec non areae, licet ohlique, attamen manifeste meniinit ^aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras\' quid enim est ^spatiatur^ quam spatio lati loci obambulat? ^adeunt' autem proprie diocit; ad maiores enim qui accedit fait soanori signum, 5 PACEMQVE benivolentiam, ut (X 31> si sine pace tua atque in- vito numine, per aras exqvirvnt vel apud aras, vel inter araSj ut <(IX 416)> Ht hasta Tago per tonpiis utrumque\ ^exquirunf autem, id est sacrificando explorant, an dii vellent huic rei consen- tire. dicendo autem ^per aras', aruspicalem artem ostendit, ut ^spi- 10 rantia consulit exta'. duo enim genera hostiarum sunt: unum^ in quo voluntas dei per exta exquiritur; alterum, in quo sola anima deo sacratur: unde etiam aruspices animales Jiostias appellant sed de explo- randa voluntate divina hic expressit dicendo ^spirantia constdit exta\ animalis vero hostiae speciem ostendit ubi Entellum facit Eryd taurum 15 mactantem dicens hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo. 57. MACTANT verbum sacrorum, xar' svg)ri^L6^6v dictum, ut adolere; nam ^mactare* proprie est ^magis augere'. {mactant ver- bum sacrorum xar Bvq)i]^L6^6v dictum,) quxisi magis auctum: unde 20 et fnagmentum dicebant, quusi maius aug^nentum. olim enim hostiae Hmmolatae^ dicebantur mola salsa tactae; cum vero ictae et aliquid ex illis in aram datum, ^nmctatae^ dicebantur [per latidationem] per boni omnis significationem. lectas bidentes non vacat Mectas'; moris enim fuerat ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, 10 duo enim genera e. q. s,] cf. Macrob. Sat. III 5, 1 sqq. || 17 verbum sa- crorum e. q. s.] cf. Suet. fragm. p. 275 R. Varro d. 1. 1. V 112 || 23 non vacat . . . iuvencos] cf. Don. ad Ter. hec. I 1, 9 1 Cereri| ceteri F || nec non et T \\ areae Burmannus: arae Ubri || 2 memi- nit aut Hagenus: ita ut F aut 1' et Ambros., in quo post manifeate lacuna indicata est. it aut Daniel et Commelinus ut aut Masvicius facit (scil. mentiO' nem) aut Bimnannus || 3 est om. Ambros, || lati] tali Amhros. || 4 accidit F || ait soanori signum F et Bern. 167 ait onori signum Amhros. ante onori et post lacuna indicata. facit honoris signum Vossius dat honoris signum Masviciu^. ^oavov in soanori latere coni, Bu/rmannus. adit. ^oavov signum Hagenus, cui ita adsentior, ut ^oavov signum secludantur || 6 uel apud aras . . . Daretis persolvo hab. Am- hros. II ad per aras supr. vers. aut inter aras aut per aras T || 8 an dii om. F '| di NHM II uelint itf || 9 per om. L \\ auHruspicalem L (r littera, ut videtur, erasa) auruspicalem M auspicalem Ambros. et Stephanus \\ ut] unde est F unde et Amhros. || 10 sane duo genera hostiarum sunt . . . Daretis persoluo in marg. T i 13 diuina uoluntate Amhros. || hic om, Ambros. || 16 morem l^ || 17 uerbum sa- crorum %ax' sv(p7ifiLafi6v dictum quasi magis auctum . . . per boni ominis sig- nificationem hah, Ambros. || cat eufemis n F cata eufemiHs mon N cata eufe- mismon LHM || 19 dictum quasi magis . . . per boni hominis (sic) significatio- nem ut adolere . . . augere F \\ adolere nam F: adolerent NHM adorant L (adolerent l) || 20 magnentum F || augmentam F || enim om. Amhros. || 21 factae Ambros. \\ 22 datum] data i -F || mactate F \\ per laudationem omisit Ma^vidus. videtur locutionis %ax' sv(p7jfi,iafi6v interpretatio esse || 23 lectos H || bibentes L COMM. IN VERG. AEN. IV. 57-58. 473 ut in sexto <^38^ nunc grege de intacto septem mactare iu- vencos. *bidentes' autem dictae sunt quasi biennes, quia neque minores, neque maiores licebat hostias dare. sunt etiam in ovibus duo eminentiores dentes inter octo, qui non nisi circa bimatum ap- parent: nec in omnibus, sed in his quae sunt aptae sacris, inveniuntur. 5 58. LEGIFERAE CERERi leges enim ipsa dicitur invenisse: nam et sacra ipsius thesmophoria vocantur, [id est legnmlatio,] sed hoc ideo fingitur, quia ante inventum frumentum a Cerere passim ho^ mines sine lege vagabantur: quae feritas interrupta est invento usu frumentorum, postquam ex agrorum divisione nata sunt iura. thes- 10 mophoria autem vocantur legumlatio. an quia in aede Cereris aere in- cisae positae leges fuertmt? phoeboqve qui praeest auspiciis, qui- bus urbes reguntur. patriqve lyaeo dictus Lyaeos a%o tov kv£LVj quod nimio vino membra solvantur. qui, ut supra diximus, apte urbibus libertatis est deus; unde etiam Marsyas, eius 15 minister, est in civitatibus, in foro positus, libertatis indicium, qui erecta manu testatur nihil urbi deesse. et communis hoc habet sen- sus: sacrificabat, inquit, primo numinibus, quae urbi praesunt, quasi nuptura pro utilitate rei publicae; deinde lunoni, cui curae sunt nuptiae. alii dicunt hos deos quos commemoravit nuptiis esse contra- 20 rios: Cererem quia propter raptum filiae nuptias exsecfratury vel ex quo lovi nupta praelata lunone repudiata est: nam cum Eleusine Cereris sacrum fit, aedes lunonis clauditur; item cum lunoni Eleusine fit, templum Cereris dauditur, nec sacerdoti lunonis licet gustare unde Ce- reri s^it libatum, et Romae cum Cereri sacra fiunt, observatur ne quis 25 patrem aut filiam nominet, quod fructus matrimonii per liberos constet 2 bidentes autem e. q. s.] cf. Gell. XVI 6 et Isid. or. XII 1, 9 || 7 sed hoc ideo fingitur . . . iura] exscr. mythogr. III 7, 1 || 12 Phoeboque e. q. s. ap. Serv. usque ad 'et sic Junonem conciliafj exscr. mythogr. III 9, 13 1 de grege N \\ intacte H \\ 2 bibentes X || 3 neque maiores] aut maiores NHL II ostias X || 5 sacrificiis F^l thesmophorus JP || id est legumlatio, quae seclim, ante vocantur coUocavit Uaniel \\ 9 sine lege . . . postquam ow. M, in marg. supplevit antiqua manus || 10 post quem ilf Z || discretione F \\ thesmo- phorio F \\ 12 quibus] a quo H || 13 patriqvb om. F \\ liaeo L licako H lyko -flf II dictus Hagenus: dictis F || dno xov Ivsiv scripsi: aput oli in F. ceterum dictus . . . solvantur om. Baniel || 15 marsias NLH\^ eius . . . indicium] mini- ster eius per ciuitates in foro positus t (= ^ueV) libertatis indicium est F \\ 16 libertatis] imo iustitiae add. Lion \\ qui . . . deesse edidit Stephanus || 18 sa- V crificabit H || inquid FN || nominibus N onmibus H \\ quae] qui H \\ quasi] quos iT II 19 sunt nuptiae] fuit nupte F \\ 20 alii dicunt . . . et matrimonia dat hab. Ambros. \\ commemorat Ambros. nimis addens || 21 Cererem quia Ambros.: cere- remquae F Cereremque Daniel primus \\ exsecratam JJaniel primus || 22 Eleusinae Ambros. \\ 23 aedes] edis i'^ || Eleusine om.^Ambros. || 24 sacerdotii F || 25 cum sacra Cereris sunt Ambros. \\ 26 nomiue F, corr, Baniel. nominat Ambros. 474 SERVII Apollinmn et Liberum contrarios nuptiis dicunt, quod ille expers uxoris vulgari amore sit usus, ille inter Bacchas non fida conubia sed stupra exerceat, nec nisi faptam coniugem habere potuerit. male ergo invocat Jios Dido, quae sibi nuptias optat Aeneae. sed siciit prosperis diis, ut 5 iuventy ita adversis, ne obsint, sacrifieandum est, ut nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam. alii dicunt favere nuptiis Cererem, quod prima nupserit lovi et condendis urbibus praesit, ut Calvus docet et leges sanctas docuit et cara iugavit corpora conubiis et magnas condidit urbes: nam ideo et aratri sulco claur 10 ditur civitas: vel quod eandem terram volunt et in eadem urbes ex- structas. similiter et Liber propter Marsyam, sicut supra dictum est; merito et Apollo; nam et in arce coli solet, et muros Troianis instituit: iure ergo in nova urbe his sacra fiunt. lunoni duplici causa, quia et Cartliagini praeest et matrimonia dat. est etiaiii sensus altior: nam 15 facturi aliquid ante adversos placamus deos, et sic propitios invo- camus, ut nigram Hiemi pecudem, Zephyris felici- bus albam. ergo modo nuptura placat ante Cererem, quae pro- pter raptum filiae nupturas exsecratur; ApoUinem, qui expers uxo- ris est; Liberum, qui nisi raptam coniugem habere non potuit: et 20 sic lunonem conciliat. 59. cvi viNCLA IVGALIA CVRAE quia est Curitis, est Matrona, est Regina. hanc Varro Pronuham didt: unde et Aeolo nuptias pol- licetur et Aeneae et Didoni coeuntibus adest, cum didt <166> prima et Tellus et pronuba luno; et in septimo, ubi contra votum suum 25 Laviniam promissam vidit Aeneae, ait <319> et Bellona manet te pronuba, hoc est non ego quae soleo. 8 Calvus] fragm. 14 Lachm. p. 86 ed. II 1 contrariis F || 2 ille inter F iste inter Ambros. et Baniel || conubia] ma- trimonia Amhros. || 6 (alii dicunt) nuptiis fauere cererem quod prima nupserit Iqui {leg. lovi) et condendis urbibus praesit et leges docuerit et corpora iuga- uerit conubiis et magnas condiderit urbes (nam) ideo . . . extructas. Apollo quod in arce coli solet et muros inst^ituit troianis. luno) uel maxime inuoca- tur quod et carthagini praesit et matrimonia det in marg. inf. T. qwie rotv/ndis uncis inclma simt supplevi; evanuerunt enim extremae versuum litterae || dicunt om. Ambros. \\ fabere 1*'" || 7 cerere F || contendis jP || 8 caluos i^ || od et ante leges hoc adnotatum in marg. Ambrosiani: I. haec idque ubique. ubictmque igitur in his Calvi versibus et libri praebent, haec legere iubemur. inter ^frag- menta veterum ex Servii schedis^ Calvi versus sic laudantur: Licin. Caluus de Cerere Haec leges sanctas docuit et cara iugare Corpora connubiis et magnas condidit urbes || 10 eadem] easdem i^ || 11 marsiam JF" || 12 mauros F \\ Troianorum instruit Ambros. \\ 13 duplicem F \\ 14 carthagini ex carthagine F \\ altior sensus JP II 15 aliquit iV|| aduersus N aduersos ex aduersus L \\ propicius L\\n natura J^ II 18 nupturas NL: nupturos II nuptias JPilf | 19 poteuit ^ || 21 quae ex V quia L \\ est et NLH \\ curetis F curais NH coritis L (ritis in ras. T) \\ et matrona et regina N || 22 hanc Varro . . . quae soleo Juib. Ambros. \\ 23 didone F COMM. IN VERG. AEN. IV. 69-66. 475 61. CANDENTis candidae: participium est pro nomine. media INTEB COBNVA FVNDIT non est sacrificium^ sed hostiae exploratio, utrum apta sit. 62. ANTE ORA DEVM ante simulacra. pingves plenas vel san- guine delibutaSy ut <201> pecudumque cruore pingue solum, 6 SPATIATVR AD ABAS matronae enim sacrificaturae circa aras facu- las tenentes ferebantur^ quod cum quodam gestu fiebat: unde Sal- lustius saltare elegantius quam necesse est probae. quidam genus sacrificii appellant, quo veteres cum aras circumirent et rursus se converterent et deinde consisterent, dicebant minusculum sojcrwin. 10 an hoc ad impatientiam amoris referendum est, quo iactata Dido loco stare non poterat, iuxta illud <68> ^uritur infelix Dido totaque vaga- twr urbe furens\ 63. INSTAVRATQVE DIEM DONis muneribuS; quae aut dis offe- rebat^ aut donabat Tyriis vel Troianis. ^instaurat' autem ideo^ quia 15 iam supra sacrificaverat^ ut <^ 631]> simul Aenean in regia du- cit tecta^ simul divum templis indicit honorem. sme qui- dcm ^donis* sacrificiis volunt; nam et ^templd* ^lonaria^ dbtisive dicun- tur, ut est ductos alta ad donaria currus. 64. INHIANS intenta, per sollicitudinem. spibantia id est 20 palpitantia: quasi adhuc viva. coysvuT kxta proprie dixit: aru- ^nces enim exta consulefre dicunt^ir cum inspiciunt. ^exta^ singularem Kwn hdbenty ut ^arma\ 65. HEV VATVM IGNABAE MENTES non saccrdotcs vituperat quasi nescios futurorum, sed vim amantis exprimit^ et inde vituperat 25 sacerdotes^ qui admonuerunt non credituram: nam omnia futura a 7 SallastiuB] Cat. 25, 2 || 19 dactosj georg. III 533 3 ntram()ae F \\ 4 ad pingues supr. vers. onustas pecorum corporibus siue sanguine delibutas T ^ouustas pecorum corporibus Tib. Donati »imt) \\ plena F \\ 6 edgnificaturae F || circa aras . . . probae post furens hab. F ^l quod om. F quo- oumque M quasi Steph. || gestu] gestani Jl || fiebat om. FKH MSteph. || 8 eligan- tins HM II probe Lm |j ad spatiatur in marg. spatiatur hoc est in spatio longi itineris obambulat id est eundi et redeundi uices creberrimas procurat. adi- ciendo ad aras ostendit aream assumptam deorum causa. siue spatiatur ad impatientiam amoris referendum est quo iactata dido stare loco non poterat T (spatiatur . . . procurat Tiberii Donati simt) || quidam . . . furens h4xb. Ambros. y 10 reconverterentur F, correxi. cum reverterentur Ambros. et Daniel. || dein A^tibros. |! 11 impetrationem Ambros. || quo] in quo Ambros. || iacta JP |j 12 potest Ambros. 14 auferebat iV^ || 17 diuinum N || templum NH y 18 od donis supr. vers. sacri- fioiifl quia et templa donaria dicuntur T || 21 uiuit H || consulit proprie dixit qoia aruspices tunc dicuntur consulere quando inspiciunt exta et ab aUa manu exta singularem non habet ut arma 2' || proprie dixit . . . ut arma hab. Ambros. seqmmtur ibid. comixta grandine nimbus murmur caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia. cf. ad v. 161 y 24 sacerdos L, corr. l \\ 25 uim amantis FMl: uiua mentis NIjH uim amentis n \\ 26 sacerdotes igna- rae ergo amoris reginae quia monuerunt uon credituram quia illa (illae Cotn- Servii oomm. VoL I. Fabv. II. Hl 476 SERVn sacerdotibus praedicta esse, sequens indicat locus, ut <^464]> mul- taque praeterea vatum praedicta priorum. * ignarae ergo amoris reginae, quia illa alias causas litationis praetendebat, et ideo vota non perficiebat * 66. EST verbum est indeclinabile; nam frequenter deficit. est autem huius positio 'edo es est'. invenimus, sed quod abolitum est, et *edo edis edit% unde est ^edere' et ^comedere', quod hodie non dicimus; nam ab eo quod est *es esse' et 'comesse' facit, quo tempore etiam pro praesenti utimur, ut Wolo esse^: nam in de- 10 fectivis tempora pro temporibus ponimus, ut ^odi novi memini^, *odisse nosse meminisse' etiam pro praesenti ponuntur, non ^odire novire meminere^; nec enim possumus dicere. mollis flamma utrum ^mollis flamma^j an ^mollis medullas^? 67. TAciTVM de quo tamerit etiam nunc apud alios. an apud 15 Aeneam ^tacitum^ quia sorori iam confessa est? Hacitum* tacendum et pudore plenum. vivit non nulli hoc loco ^vivif pro vescitur di- ctum accipiunt svb pectore vvlnvs ut <2> vulnus alit venis. 68. VAGATVR potest accipi ^vagatur^ dum opera ostendit Aeneae. 69. VRBE FVRENS furor enim est amor, in quo nihil est stabile: 20 unde et Cupido puer inducitur, quasi instabilis et infans, qui non potest fari: unde paulo post <(76)> incipit effari mediaque in voce resistit. qvalis coniecta cerva sagitta satis congrua conparatio: singula enim singulis, cervam Didoni, sagittam amoriy pastorem Aeneae, nemora urhi, ictum letalem amori mortifero comparavit 26 70. iNCAVTAM nomen perituris accommodatuniy ut <[X 812^ fallit te incautum pietas tua et ^IIl 332^ excipit incautum. cresia Cretensia: nam Graece KQrjg facit, unde et KQrjteg et KQ^Cta fa- cit. Latine 'Cretensis' facit, unde est 'Cretensia'. 71. AGENS telis urgens, persequens. melinus, sdl. Anna et Dido) alias causas litationis praetendebant (pra.etendebat F. Schoellius) et ideo vota non perficiebant (perficiebat F. S.) nam omnia c. q. s. F II quia L || omina Hagenm conl. Serv. ad 73 || 2 ad ignare supr. vers. amoris Bcilicet reginae T || 8 non] quod F non ex nunc L \\ 10 novi] uoui i^ |j 1 1 non . . . dicere om. NLM nam odire nouire meminere non possumus dicere H et Ste- phanus II 12 meminere om. F \\ 14 ad tacitum supr. vers, de quo tacuerit apud alioB siue apud aenean tacitum quia sorori confessa est et db alia manu aut tacitum tacendum et pudore plenum T. fort. ne haec quidem siue . . . confessa est ab eadem qua praecedentia manu scrip^a sunt \\ tactvm i^ || 16 tactum F \\ taci- tum . . . plenum ante de quo coUocavit Daniel \\ 1& ad vivit stdpr. vers. uescitur CBU (== consumit?) T || pascitur coni. Burmannus j 18 aeneas F, corr. Daniel \\ 20 ducitur l^ || 21 unde] unde et L || paulo post] est F ^ 22 ad qualis c. c. s. supr. vers. congrua comparatio singula enim singulis dat ceruam . . . compa- rauit T || 24 amore F \\ 25 ad incautam supr. vers. hoc uerbum perituris est accommodatum T || 26 incautum] Triton add, Daniel || 27 graece cres unde cretes et cresia facit F graece cres facit unde et cretes et cresitas facit NLHM || 29 urguens H COMM. IX VERG. AEN. IV. 66-75. 477 72. XESCiYS ant nescius qnod ferient: (hU ignoratus ef latens; non qui cerram nesdret. et rara sunt verba, quae per eontrarium significant: nam cum Wector' sit proprie qui vehit, inyenimus etiam eum vectorem diei qui vehitur, ut Lucanus <1V 133^ vectoris patiens tumidum supernatat amnem. tale est et ^formidolo- 6 sus'; cum sit timidus, et timendum significat. eum enim exigat ratio, ut nomina verbalia agentis habeant significationem, pro pas- siva significatione plerumque ponuntur. quidam ^nescius^ ad Aeneam referunty qui nescit amore suo vulneratam rcginam^ fvga cursu, ut simul arva fuga, simul aequora verrit: nam intellegere non 10 possumus fugam, cum dicat ^peragrat': peragrare enim est circumire inquirendo. 73. DiCTAEOS Cretenses. cervae vulneratae dictamnum quae> runt, qxui gustata fere vulneribus tela dqxllunty ut in duodecimo legimus ^414)> non illa feris incognita capris gramina. 15 LETALis HARVNDO propter futurum omen Didonis. ct admiranda copia loquendi ^letalis harundo% ^sagitta^y ^volatiU ferrum\ 75. SIDONIAS Pygmalionis vel Sychaei: quod supra ait <1 36.-l> avari Fygmalionis opes et ignotum argenti pondus et auri. et Jioc additum propter iUud omvihus cxhaustos 20 iam casihuSy omnium egenos. vrbemqve paratam ^paratam' ad illud pertinet^ quod Aeneas propter civitatem navigat et omnia ei ostendit Dido, quihus possit inducere, ct ^paratam^ ideo, ut sit con- pendium quaerentibus sedes, sed alii movent quaestionem quomodo ^paratam', cum paulo post inferat <88> ^pendent opera interrupta'. 25 sed paratum potest dici, cui etiam pauiulum superest: uiide eat <^88> ^minaeque murorum ingentes': nam ideo alibi <655> urhem praeclaram statui, mea moenia vidi. 8 nam vector . . . vehitar] exscr. Isid. or. X 281 || 5 tale est . . . signiticat] cf. Don. ad Ter. eun. IV 6, 18. exscr. Isid. or. X 102 || 10 simul] georg. III 201 , 13 cervae . . . depellunt] cf. Isid. or. XII 1, 18 et XVIII 9, 29 1 ad nescius supr. vers. quod ferierit T || quod fierit F quod fuerit Baniel quo fugerit Masvicius primm || ignoratus] ignotus ignarus Stephanus || 3 uector cum FM II 4 uectorem eum JY' conuectorem eum II eum uectorem eum M \\ 5 superenatat Lucani exemplaria || amnem] et (V 580) Wenia ost haec sola pa- voris vectorem non nosse tuum' add. /) || 6 significat] tale est et alumnus qui alit et alitur, hospes qui accipit et accipitur add. 1). cf. Isid. or. X 3 et diff\ verh. 160 et Beda de orthogr. p. 274, 12 K. || 9 ad fuga supr. vers. cursu T \\ cursu] casu i^ || 10 fuga om. H || uerris F uerrens Vergilius \\ 13 diotakob om. NLHM II cretenses L \\ uulnerat edictam numquer H || 14 fere F, ferae Daniel || 16 hoc propter HM ^ admiranda copia loquendi quia eandem rem sub una significatione triplici uarietate formauit in marg. jf' || 18 pigmalionis NLJIM \\ sichaei vel sichei libri || 20 exaustos F \\ 23 impendium Daniel primus \\ 24 mo- nent X, corr. 1 1| 25 inferant F || 26 paratam H || dici] diu F dicit M 31* 478 SERVII 76. INfJIPIT EFFARI MEDIAQVE IN VOCE RESISTIT sic HoratiuS cur facunda parum decoro iuter verba cadit lingua silentio? 77. LABENTE DiE ad convivia fretiiUt pervigratum est quia in usu non erant prandia^ ut luvenalis exul ab octava Ma- 6 rius bibit. 78. DEMENS quae ea quae noverat audire cupiebat. 79. NARRANTis AB ORE ut eum intueretur. et hoc loco per omnia amantis adfectus exprimitur. 80. OBSCVRA LVNA id est nox: nam nihil tam contrarium lu- 10 nae est, quam obscuritas: aut ideo nox ^obscura lurui^, quia nec sem- per nec eadem hora oritur. ^vidssim^ autem ideo, quia per diem sol lucetj illa per noctem: ergo appa/rens diurnum lumen, id est solis, re- primit. an ipsa luna suum lumen reprimit, occidens et se obscurans? 82. SOLA sine eo quem amabat: nam regina sola esse non po- 16 terat. est autem Plauti, qui inducit inter multos amatorem posi- tum dicentem quod solus sit: ut ipse alibi me sine sola vides, qtmm constdbat Antonii castra comitatam, sed ^soW sine amatore tuo. MAERET per diphthongon 'est tristis'; nam aliter militiam signi- ficat, ut aere merent parvo. sane *mereor' aliud est. vacva aut 20 sine Aenea et Troianis: aut magna, ut <(Vn 379> vacua atria cir- cum intenti ludo. relictis potest intellegi ab Aenea. 83. iNcvBAT quasi invita. absens absentem unum suffecerat: 1 Horatias] carm. lY 1, 35 || 3 in usn non erant prandia] exscr. Isid. or. XX 2, 44 II 16 me sine] buc. X 48 || 18 'maeret' . . . aliud est] cf. Isid. diff. verb. 366 || 19 aere] Lucan. X 409 2 cur] cum LH\\ cadit F: cadet NLM cedet ilf || 3 od convivia quaerit mpr, vers. iubet reparari conuiuia qualia pridie fuerant T || peringratum Daniel quae integrare gratum est coni. BurmannuSy qyakrit gratum est Hagenus LABENTE DiE coNviviA QVAERiT ad convivia rccurrit pervigilii gratia et quia e. q. 8. F. Schoellius || in usu evanuerunt in -ff || 4 erat M, corr. ead. man. \\ 6 quael quia exeinpl. impr. pleraque |j 7 intuerentur NL, corr. n || 8 effectus i || 10 estj esse F II obscuritas] vel altius intellegit, cum (nam quom cod.) per se luna corpus opacum sit: unde ^luna' lux aliena dicitur; a sole enim (enim om. cod.) lumen accipit. unde et graece dicitur asliqvTi, quod asXag id est lucem habeat ccvm, id est supeme, hoc est a sole add. D. cf. Isid. or. III 70, 2 || ad obscura uicis- sim lima in marg. quia nec semper nec una hora et oritur et occidit siue ipsa luna suum lumen reprimit occidens et se ipsam obscurans. uicissim per spatia quadam uicissitudine siue uicissim quia sol per diem lucet et per noctem luna ut sicut sol certo tempore occidit ita luna intellegatur certo spatio noctis occu- buisse T || 12 divinum Lion |j reprimitur F || 14 amauerat F || 15 plaaiti H [| 17 antoni F || suo Commelinus primu>8 || 18 meret LH per . . . significat] si diptongon habeat ut hoc loco tristis est significat aliter militat F^ diptongon NM ditongum L dyptongon fi^Htristis om. NLH^ 19 aere merent] aemeret F meret Baniel. ut aere merent parvo edidit Fabricius || est om. H^ ad vacua 8upr. vers. siue ab aenea et troianis siue magna T || 21 ad relictis supr. vers. ab aenea T \\ intelli l^ || 22 ad incubat supr. vers, quasi inuita T H sufficerat F et Baniel sufBceret Cmnmelinus suffecerat Masvicius m COMM. TN VERG. AEN. IV. 76—93. 479 i «c et fratrcm ne desere frater. Terentius praesens I praesentem eripi, abduci ab oculis. ( 84. IWAGINE CAPTA ob amati Bimilitudinem. 85. TNFASBrM mxla iudicium reginae, ut illa senti^Hit; vult enint eam culpae eximere. alii 'infandum' guia falli non potest aedpiunt, 6 hoc est ipsim libidinem, in cuius vicem ntkil sidiponi potest. 86. NoN coEPTAB ADsvRQVNT TVRREs contra iUud "(I 423> pars du- cere muros. soit jjmA ivvesivb exercet haud in mmis se exercet: .1 qttemadmodum illud ferrum exerceiant. I 87. poRTVsvi: quod supra (I 427^ hic portus alii cffodiunt. lo I PRQPVGNACVLA guihus porro pugnatiir. I 88. iSTERRVFTA coepta ct omissa. uinae emineiitiae murorum, Kquas pijmas dicnnt: hinc et '&ininere* dicimus. ut in primo <162> EfC'''^*}'?»^ minantur. quidam 'minaegue' ad interrupta <^era re- m^fsrunt, ut guae inperfecta simt sic videanfur, gtum rainam minentur. 16 I 89. AE^vATAQVE iiAosTSA cAELo exposuU, qutd sint 'minae murorttm 90. siuvj. postgmm. tali gtiali tmitir infelix Dido. pestb amore, incendio, ot vers. secuadnm indicium reginae. ftlii infaiidam accipiiiut quia falli non poteet id eet in cuiua uicem nihil aupponi poteat siue infandum non faiidum non ao- minandum T \\S ad eiercet supr. vers. uiit artnia nou exercetur aut non exercet Be in armis mtaBa {sie) id est in bello T || band F. .'^choeniua: aot F Q armisj amuB mis F i li ad interrapta supr. vers. ceptae et omiBaae T || eminaatiae NLH || 13 pinaB LH, corr. l ^ li ad minaeque w marg. quidam ad interrnpta refenmt opera ut qnae inperfecta aunt sic . . . minentur I'|| 15 ut quae] atqueF ( quaai] qaae ai F, omisit Daniet J miuantnr F. referunt: aut quae imperfecta aunt, qnae ai Tideantur, ruinam minantui Mastiicius. quae quia pru ut quae Hagenm. || sint et aic F. iSchoellius || 16 quod F, corr. Damel || 18 ad simul supr. vers. poatquam eensit T|| ad tali stipr. vers. quali Bcilicet nritur infelix dido Tl utJtur Comme- linus primus || 19 diacendit F g deaceodit corpore] deacendite N deacendit c. L dBBcendit eo H deBcendit culmine M \\ 20 fvrohiI pvdoki F || acilicet] aiqlicat H g gane] nam f || 22 aif aggreditur supr. vers, iacBt ex praeparato et ex in- aiduB alloquitiir T || -^3 ut] et f j 2i ad Satoraia in marg. ubicumque ^oeta inducit nocHuram iunooem satumiam eam uocat qnia Bcit stellam aatnrni no- cendi habere potettatem ubicumque propitiam magna iuno uel alind quid T 480 SERVII alibi A'' 606/ Irim de caelo misit Safurnta luno et <^XII 830> Saturnique altera proles irarum tanfos et reliqua. ubi autem propitiare eam protmttit, ait adsit laetitiae Bacchus dator et hona luno. 6 93. EGBEGIAM VEBO LAVDEM ironia est, inter quam et con- fessionem sola interest pronuntiatio: et ironia est cum aliud yerba, aliud continet sensus. sane huius verbi initium tractum est, qwa pro- prie egregium dicebatur. quasi in grege amplissimum, quod emineret ex grege, singtda autem hic pronuntianda sunt et morandum in singulis 10 verbis; habent enim singula invidiam. spolia ampla refertis tratis- latio rei militaris: referre enim spolia victores ex victis dicuntur. 94. PVER iilius: graece dixit, nats, ut Horatius puerosque Ledae. 95. FEMisA bene ^femina% qualis morfalis, opponitury ut (^W 15 661> mixta deo mulier pro mortali intelJegendum est. dvorvm E8T bene cessit masculino femininum. 96. ADEO multum, valde, ut Terentius adulescentem adeo nobilem. veritam te moenia nostra propter illud haud tanto cessabit cardine rerum. moenia nostra Tuno- 20 nis hospitium: nam legimus quo se lunonia vertant ho- spitia, et ^nostra^ Graece dixit. 98. M0DV8 finis: luvenalis nullo quippe modo millesima pagina surgit. sed qvis erit archaismos. avt Qvo NVNC CERTAMiNE TANTO? ^ quo nunc^ aut quo: aut ad quam 25 rem: aut quid opus est tanto certamine? aut figurate, quo tibi hoc. id esty quo nunc certamen tantum: aut quis modus erit in tanto cer- tamine: aut quousque, ut ^usque* extrinsecus accipiamus. 99. qviN P0TIV8 pro ^cur non\ pacem aeternam non indutias 5 ironia eet e. q. s.] cf. Don. ad Ter. oun. I 2, 9 | 12 Horatiiis] carm. I 12, 25 II 17 Terentius] eun. I 2, 124. cf. Don. ad h. v. || 28 'qmn potius' pro cur non] cf. Don. ad Ter. adelph. II 2, 39 et V 4, 2 1 Irim] ire V \ Z fortasse propitiam || 4 laetitia JP|| datur F \ h iPUNia F yronia NLH \\ 6 et ipiuNia autem est F yronia NLHlJi 7 sane . . . invidiam in marg. T ^ 9 haec T || morandum T: remorandum vel memorandum F memo- randum G et JJaniel \\ 10 habent enim F. SchoeUim: habentes in FT habentibus in Masvicius \\ ad spolia ampla r. in rnarg. translatio est a re militari a uictis enim milites spolia referunt T || ad ampla supr. vers. opima T y bkpertis] ut add. F, tmde TVQVK iJanieJ \\ 11 militares F, corr. Daniel || 12 naic graece dixit F naic H y oratius F^ 18 laetae F y 14 mortulis 2^' y 16 masculinum et fomi num // y 19 au tanto NH aut tanto Mn ahud tanto L \ ^\ ad suspecius supr. verff. suspectuB qui timetur /' y 23 surgit pagina F \\ surgi Hlad sed quin erit modus Hupr. vers. arcaiHmos et quae amicitia T y 24 ad qno nuno e. t snpr, vers. ad quam rem opuH est tanto certamine T \\ 25 est om. H | certamine] arcaismos est add. F y 26 tantum aut quis Baniel: tam antiquis JP | 28 (id quin supr. vers. cur non 2' y indutias M: inducias FNL indicias H COMM. JN VERG. AEN. IV. 93-102. 481 temporales. PACTosqvE hymenaeos licet fahula de Bymenaeo in primo libro <651> narrata sit hreviter, tamen plenior talis est: Hymenaetis, AtheniensiSj adeo pukher fuit, ut adulescens puella putaretur. is cum unam virginem noiilem ipse mediocriter ortus adamasset dusque nu- ptias desperaretf quod unum poterat, sequendo puellam amori satis fad' 6 (bat. sed ctm Atheniensium nobilissimae virgines Eleusinae Cereri sacra facerent, subito adventu piratarum raptae sunt: inter quas etiam Hymenaeus, qui illo amatam fuerat secutus, tamquam puella raptus est, sed cum piratae praedam per maria longinqu^a portassent, in de- sertam regionem delati dc fatigati somno se dederunt: quos cum uni- 10 versos occidisset Hymenaeus, relictis ibi virginibus Athenas reversus est petiitque a civibus, ut, si viryines quae raptae fuerant reduxisset, dir lectae nuptius impetraret. qum cum reduodsset, optatam in matrimo- nium virginem meruit. quod coniugium quia felix fuerat, plamit [omni- bus] Atheniensibm omnibus nuptiis Hymenaei nomen interesse. est etiam 16 alia ratio vocabuli: ftam hymen quaedam membrana quasi virginaiis puellae esse dicitur: qua rupta quia desinat esse virgo, hymenaei nuptiae dictas. 100. HABES TOTA QVOD MENTE PETiSTi propter iUud sed magno Aeneae mecum teneatur amore, haec dixit ^ardet^ et Hraxit furorem\ ^traxif autem diadt, ut spiritum trahere dicimus. 102. coMMVNEM HVNc ERGo FOPVLVM utrum ad solum Carfhaginien- 26 sem retulit, quem velit sibi communem esse cum Venere: an utrumque, id est Tyrios et Troianos? paribvsqve regamvs avspiciis aequali 2 Hymenaeus Atheniensis e. q. s.J cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 283. mythogr. I 76, II 219, III 11, 3 || 15 est etiam . . . dictae] cf. Don. ad Ter. adelph. V 7, 6. Isid. or. IX 7, 22 1 pACTus y II licet . . . nuptiac sunt dictae in marg. inf. T || 2 enarrata Daniel primus || 3 athenienses F || adulescens] cum esset adulescens puer T 4 hortus i^T II 5 amore i^ || 6 eliusinae F \\ 7 subitu aduento pyratarum F 8 hymenaeos F \\ amatum F \\ puella] amore add. F \\ 9 pyratae F || maria F longinqua T: lonqua F longa Daniel primus || 11 hymenaeos JP || 13 potiretur T, impetraret superscr. ead. man. || 14 omnibus . . . alia ratio om. F, edidit Daniel. omnibus ante Atheniensibus del. Masvicius || 16 quaedam . . . dicitur] quasi quaedam membrana uirginali puellae esse dicitur T \\ 17 nuptiae sunt dictae T \\ 21 amens F || plus dixit .*. . dicimus in viarg. T || impetraverat Lion || 22 magna i^ || 23 arf traxitque supr. vers. inbibit medullitus :/' || 25 od commimem h. e. p. in marg. potest uidcri dubium utrum carthaginienses dicat an ad tirios et troianos referendum sit. sed melius est ad utrumque populum respicere ut ille {leg. illud) quod ante fuerat speciale iunone consentiente fieret commune T'. cf. Tiberii Donati scholium ad h. v. \\ carthaginensem F 482 • SERVII potestate: et ab eo quod praecedit id quod sequitur. [et] dietum est a comitiiSy in quibus iisdem auspiciis creati^ licet non simul crearen- tur^ parem tamen habebant bonorem propter eadem auspicia: unde et consules pares sunt, cum necesse esset ut unus prior crearetur. 5 103. PHRYGio SERVIRE MARiTO eloquenterj fft^artxcSg, ac si di- ceret *exuli'. non nulli autem per fallaciam lunonis didum acci' piunt. LicEAT id est non necesse sit, sed in voluntate sit Didonis si velitj ut supra ^paribus auspiciis\ non imperio: potest enim imperium par non esse^ cum auspidum par sit alii invidiose dictum volunt 10 Hiceat Phrygio marito\ id est qui victus est: et non dixit ^nubere', sed ^servire^, quidam ^servire^ dubitant utrum Didonem, an Tyrios dixerit. sane hic coemptionis speciem tangit. coemptio enim est ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atqiie vir inter se quasi emptionem faciunt: quod ait etiam in primo georgicorum ^31> teque sibi gene- 15 rum Thetys emat omnibus undis. quoniam coemptione faeta mur lier in potestatem viri cedit atque ita sustinet [liberis] conditionem li- berae servitntiSy ait [enim] Hiceat Phrygio servire marito^ et in georgicis <(I 30> Hibi serviat ultima Thule. quoque omnis iste mos coem- ptionis et dtra nominis nuncupationem dotis data^e taocatione cxpedi- 20 retur, qtiae res in manum conventio didtur^ stibiunodt ^dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae\ quid est enim aliud (^ permittere) dextrae\ quam in manum convenire? quae conventio eo ritu perfidtur, ut aqua et igni adhibitis, duobus mwcimis elementis, natura coniuncta habeatur: qua£ res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam 25 iure pontifido in matrimonium necesse est convenire. sciendum tamen in hac convenUone Aeneae atque Didonis uhique Vergilium in persona Ameae flaminem^ in Didonis flaminicam praesentare. 104. DOTALES TYRios regalcm spectavit personam. permit- TERE DEXTRAE quasi per manus conventionem: secundum ius locu- 30 tus est. 1 et ante ab eo om. F \\ procedit L || sequitur] requiritur fi^ || et ante dictum otn. NL H II ductum Vossianus Burnuinni et Fabricius \\ 2 comotiis F || hisdem libri II 5 phrygio servire marito eloqnenter . . . praesentare habent T in marg, sup. et Ambrosianus || enfaticos libri || 7 id est om. Ambros. || 8 nellit Ambros. || 9 uolunt] putant Ambros. || 10 phrygio .f. marito T || et om. FAmbros. j| 12 sane hic] hanc hinc Ambros. || 13 libra] librata F || inter sel in se Daniel primus l| coemptiouem Ambros. || 14 an vel ait etiam F: etiam T ante iam Ambros. et Dam^iel || 15 tethis T|| 16 potestate FT || ita] illa Ambros. |j liberis ow. Ambros. |l liberae Ambros.: liberi FT, quamquam liberi seru in ras. T. ceterum quod Ambros. praebet idem Fithoeus coniecit ad conl. leg Mosaic. tit. XVI jj 17 enim seclusi. et hic F. Sclwellius || et in georgicis] et alibi T J 18 thyle FT thile Ambros. || 20 subiungit Ambros. || 21 permittere addidit Masvicius | 23 adhibito Ambros. \\ natura] ut natura T \\ 24 farreatas] facieudas Ambros. || 25 matronium F y convenire necesse est Ambros. || 27 in om. Ambros. y 28 regiam F || ante spectavit duar. litterar. ras. in LM ^ 29 per] per in cont. Lion | conventionem] coeptioncm F coniunctionem Stephanvs || ius om. F COMM. IN VERG. AEN. IV. 103-113. 483 105. OLLi aut illi, aut tunc. cetera per parenthesin dicta sunt: ordo enim est ^olli sic contra est ingressa Venus\ simvlata MfiNTE hoc est Halibus adgreditur'. 106. qvo pro ^uV : pronomen pro coniunctione camali. liby- CAS ADVERTERET ORAS absolutior quidem est haec lectiO; sed verior 6 et figuratior illa est ^Libycas averteret oras': nam plerumque tra- hitur schema^ ut aliquo ituri non ad locum^ sed de loco ponamus significationem, ut si dicas ^de Campania abeo in Tusciam', ^abeo' honestius est, quam si 'eo' dixeris. nec hoc tantum hoc loco facit, sed pluribus: hinc enim est ripamve iniussus abibis? 10 107. INGRESSA VENVS calliditatis est, ut supra <92>: habet enim haec vox insidiamm signifkationem, qris talia demens deest *nisi% ut sit ^nisi demens\ * 108. AVT TECVM MALIT CONTENDERE BELLO? nOU dixit ^pOSSit^ : qUOd autem addidit -^satis hello exserte. si modo qvod memoras dblique, dum 15 consentit, docet fieri non posse, 109. FORTVNA SEQVATVR [aut] subauditur fortuna prospera, hoc ad casum pertinet. 110. FATis INCERTA FEROR bene omnia tetigit quibus res hu- manae reguntur: casum, fata, voluntatem deorum. alii sic exponunt: 20 quia sdo fatis aliud videriy ideo de lovis voluntate nunc dubito: ergo ^fatis^ propter fata, sane oratorie et blanditur et pugnatj sed non pa- lam^ dicendo incertam se esse de voluntate fatorum, 112. AVT FOEDERE IVNGI si ^foedcra', per se plenum est: si *foedere', ad ^populos' pertinet. 25 113. Tv coNivNx dicendo ^coniunx* ostendit eam non posse ignorare, 1 aut illi om. X, supr. vers. add. l \\ nlli F || tunc] tunc secundum N tunc secnndam H post tunc octo fere litterae erasae tn L. in eiusdem margine et est ordo olli sic contra ingressa est uenus add. manus antiqua || parentesun H {| dictae N date JBT || 3 hoc est] quod supra ait add. M \ ^ ad quo supr. vers. ut T \\ 6 AVERTERET L A7ERTERIT H || haec quidem est elocutio F \\ est om. H \\ 6 magis figurata F \\ est om. FH \\ abuerteret M || trahitur] tnritur H\\ 7 turi FH (ituri h) \\ 9 est om. LH (add. l) \\ quam si dixeris eo de campania in tusciam F|| fecit ilf |j 10 est enim F\\ adibes F abilis H \\ 11 caliditatis NH\\ 14 MALKT F II 15 satis bello exserte om. Daniel. fortasse quod autem addidit 'bello', satis exserte (ostendit dolo se pugnaturam esse.) cf. Tiberii Donati scholitm. quod autem addidit 'bello' exsuperat, satis 'contendere' coniecit F. Schoellius \\ ad si modo e. q. s.] oblique dum consentit ostendit fieri non posse supr, vers. T \\ n ad fortuna supr. vers. uidelicet bona T || aut ante 'hoc' add. Daniel || 19 feror] s. i. v. add. L i. v. HM \\ 20 ad fatis incerta feror in marg. quidam sic exponunt quia scio aliud fatis uideri ideo de iouis uoluntate ambigo ergo teli sensu pro (sic) fata intellege T || 21 uolnntate] uolun F \\ 23 fauorum F, corr. Daniel || 24 foedera F || foederat H \\ 26 populus LH populum Z II 26 o^ tu coniunx in marg. dicendo coniunx ostendit nequaquan) ignorare* eam inpossibile esse quod petit quia quicquid secretum retinent uiri facile confitentur uxoribus T. (quia . . . uxoribus Tiberii Donati sunt \\ cosivx. et coninx F 484 SERVU iwpossibile esse quod petit tibi fas animvm temptare precando sic Aeolus <(I 76> tuus o regina quid optes explorare labor. 114. PERGE seqVar per te incipiet bene aliud agens aliud ostendit: ante est enim lunonis officium ex matrimonio^ sic usus 5 Venerius: unde paulo post <125> ^adero, et tua si mihi certa vo- luntas'. TVM quidam ordinis esse voltmt^ Hunc^ temporis. EX- CEPiT subs^cuta est. et potest ^excepif pro ^insidiose respondit^ ac- cipij ut aemulus exceptum Triton et exci- pit incautum, 10 115. ISTE LABOR scilicet explorationis a love: quod dixerat <110> ^si luppiter uncm\ qvod instat quod fieri volo. 116. CONFiERi ^con' abundat, ut <1II 717)> fata renarrabat divum cur^usque docehat: quamvis veteres indifferenter ^confierV dicehant, pavcis adverte id est ^ animadverte^ : parte pro toto usus 15 est et aut ^adverte paucis% aut ^paucis doceho\ 117. MisERRiMA DiDo aut cx pcTsona miserantis dictum: dolet enim insidiis circumventam: aut ^miserrima^ qtiae perdiderit castitatem, 118. NEMvs pro silvis et montibus. vbi hoc hco pro ^ctim\ 119. TiTAN Sol: unus enim de Titanibus Hyperionis filius contra 20 lovem non fedt retexerit orbem quem nox tegebat: ergo ^in- luminaverit\ huic contrarium <(351> quotiens umentihus umhris nox operit terras. 120. NiGRANTEM nigrum: participium pro nomine, sine verho, et quaeritur, quis prius ^nigrantem^ dixerit? 26 121. ALAE equites: ob hoc ^alae' dicti, quia pedites tegunt alarum vice. trepidant festinant, ut hic me dum 7 et potest . . . incautum] cf. Non. p. 293 M. || 25 'alae' equites . . . vice] exscr. Isid. or. IX 3, 62. cf. Gell. XVI 4, 6. Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 653. comm. Luc. VI 42 4 enim est F || 6 Veneris Masvicim \\ 6 ordinis Daniel: ordine F ^ 1 ad excepit supr. vers. insidiose respondit I' || accipi ut Daniel: accipiat JPJ 10 ad iste labor supr. vers. id est explorationis a ioue ^ || 11 unum F \\ ad quod in- stat supr. vers. siue quod uolo siue quod urget T (qnod urget Tiberii Donati sunt) II 12 Qvo piERi NH \\ quo NH con in ras. 1 1| habundat HM (abundat m) \\ 13 docebat] conticuit add. F || 14 animum aduerte Daniel primus || 16 pacis docebo F || 16 ad miserrima Dido in marq. ant ex persona . . . castitatem T || miserationis T || 18 cum Daniel: locum 1^|| 19 yperionis l^ || filiis F, corr. Da- niel II 20 ad retexerit supr. vers. inlustrauerit T \\ 26 alae equites . . . uicae. iNDAGiNE ferrarum inquisitione. et quidam . . . exire. trepidant uero hoc loco . . . cinguntur in dextro, trepidant festinant ut hic me dum trepidi crudelia limina linquunt. quidam trepidant . . . trepidante in sinistro margine F \\ ad indagine supr. vers. inquisitione ferarnm T \\ ad v. 121 quidam cum* uestiga- toribus . . . sed sensim cinguntur in marg. T || quia] qua N y tegunt peditea F \\ 26 me dum] medium NLH COMM. IN VERG. AEN, IV. 114-137. 485 Pirepidi crudelia limina linquunt. indagine ferarum in- I quiaitione. et quidatn itim vestigatoribvs atafonim mentionem inductam tiecipiunt: nam indcyinem vesHgatores ipsos tradunt, alas vero alatdres, gui dextra et sinistra plafiartm sublata toee prohibmt feras exire. TREFtDANT vero hoc loco 'sensim' accijnunt, non, ut alibi, 'festinant', 5 quia saltus non cursit, sed sensim cingtmfitr. quidam 'trepidant' ab eguis, gui hodieque irepidare dieuntur, appellari putant. Cato sedere non potest in equo trepidante. 122. DESVPER INFVNDAM quia aer est luno, bene crffo hic ae faciuram dicit quod habet iu poteatate. omne ciebo pro 'totum': 10 'omne' enim numeri est, 'totum' quantitatia. 123. NOCTE OVACA uubium caligine. 125. TVA 81 MiHi CKRTA VOLTNTAS hoe sst, si etiam tQum Bubsequatur officium: quia Ivno cunvugii, Venus causa coniunctionis sU. iffitur luno nil se poase adnuntiat, nisi volmtas Veneris adfuerit. l^ ^certa' OMtem firma, quia promiserat. 126. coNVBio hoc Veneri contr^a^ium est: ei btc cst dohis, quem intellecttira est et risura. 'im' naturaliter longa est ab eO; quod eat 'nubere', ut <213> couubia noatra reppulit; sed modo metri causa corripuit. 20 127. ff/c BTUENAEvs ERiT id sst, hoc erwit nuptiae. sane de Hy- menaeo licet superius iam dict^m sit, tatnen stmt etiam aliae opiniones: nam alii hune Veneris et Liben fUium dimnt primum miptiis prospere usum, ob quod in nvptiis vocaftw: unde nuptiale carmen Hymenaeus. alii nuptiartim invmtorem iradunt et ideo carmin^nts decorari; quod ^^ exetnplum ab eo prodifum uhique servatwr. Comeli\ts Balbws Hyme- naeum ait, Magnetis filium, musicae artis peritum, puldmtudine mw- ite&ri, dum nupfias lAberi patris ct Altliaeae religiom cantdms celebrat, exspirasse: propt^ quod ei talis honor in nuptiis adtributus est, ut 7 Cato"| orat. rel. p. 48, 13 lord. || 11 omne , . . quantitatiB] of. Isid. diflt. Torb. 402 H 23 alii hanc . . . HymenaenB] of, Don. ad Ter, adelph. V 7, 7 1 anqnUitione N incluaione Barthitts ad Stat Ach. I 459 H 3 Testigtitaretn ipsum Daaiel primun ^ a1tts F: alioa T nliaa Sanid ef' Commelinus || 5 fortatse ^gtinaiitor H 7 odieqne F {j 9 hoc X Q 10 ichoUwtn ad amaa ciebo pnfl siiholwm ad nocCa opaca praebmt N LHM B cabt.vu okhk F pro totnm omitteta Q 12 mocte . , . cabgine om. J"!! 13 id est F\i\ om F\\ 14 coningii Masvicius: eomagiani F P 16 sit JJanieh Bcit F|| adnuntiat Daniel: admintJaB F \\ nenerit adfner F, eorr. Daniel. qaia Inno ooniuginni, Venna causa ooniunctionia dicitai, Jnno e. g. s, F. ScfuvfiiuH, fortasse quia Inno coniugii, Veons cauaa coniDnctionia. acit igitur Inno nihil ae poase ad nnptiae, nisi voluntas Veueria adfiierit || 16 oi^ certa gvpr. verg. finna id eat si tnae aolnntatis consenaus adfuerit T \\ autem Daniel: ant i^ J 21 HVMENKOB F H sanfi de hymfiueo . , . perpetunm nomen easet in marg. inf. T l 24 hjmeneoa FT || 26 Cornplins Balbne . . . noman esset hab. Ambroa. II comilins F \\ 37 palchritudiuem F [| 28 et] ex Ambr. || Alceae Ambr. || 29 ei talia FAmbr.: talia T vitalis ZJanirf ]| onor F||in nuptiia T: nuptiis FAmbr. 486 SERVII celebratio nominis eius nuptiamm iungendarum perpetuum omefi esset NON ADVERSATA legitur et ^aversata'. 128. REPERTis vel compertis, vel deprehensis. cur autem dolis re- pertis risit? qui altius intellegunt, sic tradunt: hoc est quos iamprir 5 dem compererat, cum Ilium oppugnaretur. 130. IVBARE EXORTO nato lucifero: nam proprie ^iubar' lu- cifer dicitur, quod iubas lucis effundit: unde iam quicquid splendet iubar dicitur, ut argenti, gemmarum. est autem lucifer interdum lovis: nam et antiqui ^iuVdr^ quasi Huvar^ dicebant: plerumque Ve- 10 neris stella: unde Veneris dicta estj ut hinc mihi Massylae gentis mon- strata sacerdos. et odora canvm vis plus enim est, quam 6 nam proprie . . . gemmanim] exscr. Isid. or. III 70, 18. cf. Varro d. 1. 1. VII 76 II 18 proprie plagas . . . partem] exscr. Isid. or. XIX 6, 1 || 21 venabnla autem . . . excipiabula] cf. Isid. or. XVIII 7, 4 1 omen Masvicim: nomen FTAmbr. numen Lion || 2 a/Z/uersata L (d lit- tera erasa) || 3 ad atque dolis risit C. r supr, vers. illos dolos risit quos ante re- pererat cum ilium expugnaretur T \\ conpertis i^ || 4 quia l^ || 6 illum obpugna- retur F || 7 iubas] iubar F || effundat F || iam] etiam F || quicquidl quid inquid F y 9 iubar] iuuar F || dicebat F |j 11 diliget iSTH diciget L (diligit l) || ad iubare supr. vers. alii intellegunt splendorem solis alii siderum T \\ splendorem] splen F II 12 est in sensu F || est om. H \\ 13 nam si e. q. s.] voluisse videtur scholiastes nam si lucifer iubar est praecedit auroram || procedit Z || 15 sit om. L {supr. vers. add. l) sint M, ut videtur, sinit m \\ retia hab. Stephanus || 16 mi- nora] munera H \\ definitionem F: diffinitionem Nl difinitionem L diffinitio- nes H definitiones M \\ 17 intellegant F \\ sint l \\ 19 sane F: ergo Daniel pri- mus II 21 quod sunt LH: quia sunt F quod sint NMl \\ 22 excipiabula F quasi expiabula edidit Stephanus. fortasse excipula. cf. Loewius prodr. p, 402 '! 23 MA88YLIQVE F MA88ILI NLHM \\ massylorum NMl: masxylorum F masy- lorum L massiliorum H \\ non] aut l^ || a mauritania F: abritania NL M abi- trania H \\ 24 massily F masili L massili l \\ i FM: .1. NLH y 26 si ^ sic H y hinc H: hic reliqui \\ 26 sacerdos] civitatis autem nomen in proyincia Gal- COHM. IN VERO, AEN. IV. 128-13G, 487 Bi diCeret 'multitudo': imde Sallustius qua tempestate ex poiito Tis piscium erupit. ergo vim aut ad imtltitttdinem, aut ad natu- ram retulit. 'odora' autem non ohns, sed odorem inveniens: erga in- proprie disit; nam 'odomm' est quod ex se odorem emittit, non quod odorem aequitur, ut Statiua et odoro vninere pious. sic ^ est et "(VI 658> inter odoratum lauri nemus pro 'odorum': nam odoratum est quod aliunde odorem accipit, ut 'odoratum templum'. tria ergo sunt: 'odorum' quod per se olet, 'odoratum' quod aliuude odorem accipit, 'odorisecum' quod odorem sequiturr sicut modo de canibus debuit dicere. IC 133, CVNCTANTBM morantem: atqui amatrix ati mim qwm ama- bat, debuit festinare; sed patboa uatura fiui>eravit, ttt mvlierem et reginam ostendat, ut Terentius dum moliuntur, dum conantur, annus est deinde haec morabatur iam studio placendi. hic evim indtiatur veste, armis, auro, vel parpura comptior, cfim supra natura- i6 lis pulchrilwdinis gloria contenta sit, ut rcgina ad templum forma pulcherrima Dido. An uhina ante, vel apud. pRiur principes, ttt ^IH 106> una omnes iuvenum primi. et fcene re- gitiae offlcio primi adsnnt, quia de pl^ dixerat 'il porHs iubare escorto dele-cfa iuventtis' et ' Massjflitpte ruv/nt equites'. 20 135. STAT SONiPES adeat, praesdns est: sam si 'stat' simpli- citer acceperis, vituperatio est: nam legimus stare loco uescit. denique sequentia dictum boc esplanant, ut "ac frena ferox spu- mantia mandit'. spvmantia spumas moventia, ut 'naufragum mare', quod naufragos facit. 2i> 136, TANDF.u hoc ad illud redditum 'reginam thalamo ainctantmn'. 1 SallaBtiuB] bist. hagtn. lU 53 Er. lU 41 D. | 4 iiam odorDm eat e. q. b.I exBor. laid. diff, verb. 411, cuiuB verba e Servio emendaDda aunt. || 5 StatiusJ Theb. VI 104 (| 13 Terentius] heaoton tim. II 2, U || 22 atare] georg. III 84 lica corripitnr (covKpit si cod.) nt LncanuB (III 3li0) 'MasBitiam deleie vacat' add. ZJ II 1 nndej ut F || ex ponto] esponit f y 2 ernpit FMKriteiiis erumpit N erumpit L H IHeUchiuK H 3 ad odora sapr. vers. non olent; aed odorem inueniene er^o inproprje diiit 7' || odore F, fortasse recle || 4 odorem N odoram JI ] quod] qm F I 5 odoro ea' odoru FJ piug i'' |t 6 lanri neraos otn. N inter odoratuni pro odornm lauri nemua LHM {transposvit t) |{ 7 odorem om. LH occipit odorem F \ 9 Beoum F odoriaaecum i || 11 atqui" N (u superscr. tad. wmm.) anqnin /i || ad eum quem amabat edidit Steplianut || 12 n&tnra] naturale F \\ anperanit M; snperat F auperarat N Bupera/////' L (rat aupersor. l) aeperanit Hy IS comantur ex conantnr A^ y 14 cannus H \\ haec] hoc LH ant M }/ hic inducitur , . . polcherriraa Dido. et bene reginae officio . . . equitea m marg. T\\ 17 sdioliiim ad ad Umina otn. F y t'J asaunt T ^ it] ut F \\ 20 maBx;liqae r J^ 'i Sl nam] quia F \\ 2S ac] aiit i'' y £4 uomentia L, »ed uome in ras. l y naufra- gia ,F y 36 ad taudem progreditur snpr. vers. hoc loco procesBus eius et cnltns dearribitur. ct ad illud rcBpicit reginam tbalaroi T 488 SERVII 137. siDONiAM picTo ct veliqua, vetere ceremoniarum iure praeceptum estf ut flaminica venenato operta sit. operta autem cum didtur pal- lium significaturj venenatum autem infectum: quod ipse ait in hacoli' ds alha nec Assyrio fucatur lana veneno. hic vero cum didt 6 ^Sidoniam^ ostendit Tyriam et purpmeam: purpuream declarat infectam. ^chlamydem* autem pallium esse quis dubitet? praeterea flaminicam habere praedpitur a/rculumy ricam^ venenatum, fibulam. de venena/to dictum est arculum vero est virga ex malo Punica incurvata, quae fit quasi corona et ima summaque inter se alligatur vinculo laneo albo, 10 quam in sacrifidis certis regina in capite habebat, fiami/nica autem Dialis omni sa>crificatione uti debebat. Vergilius ergo propter nominum et intellectus difficultatem aliter omnia conprehendit: nam pro pallio chlamydem, pro venenato, id est infecto, Sidoniam. arculum vero et fibulam ex auro facta commemorat dicendo ^cui pharetra ex auro, cri- 15 nes nodantur in au/rum% quod in arculum potest referri: nam de fibula manifestum est cum ait ^OMrea purpuream subnectit fibula vestem'. ^subnectit^ autem quid aliud est, quam sursum nectit ac per hoc suc- dnctam fadt? ^vestem' vero possumus ricam acdpere, quia rica genus est vestis. sdendum sane, sicut supra dictum, ubique Didonem flamini- 20 cam ostendi. limbo limbus est, sicut supra victori chlamydem auratam, quam plurima cir- cum purpura. 138. cvi PHARETRA Ex AVRo dccst ^ CTat^ . ct amat poeta itera/re . 26 voces, vel pretiosas, vel necessarias, vel optabiles: pretiosas, ut 1 vetere . . . operta sitl cf. Gell. X 15, 27 || 3 bucolicis] immo georg. II 465 20 limbus e. q. s.J exscr. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 367 et ad Ach. I 330 1 ueteri ceremoniarum iure praeceptum est . . . ubique Didonem flamini- cam ostendi in marg. sup. T, habet Amhros. || 2 flaminica 1\' flamini ex flamina F flamen Ambros. || 5 purpuream declarat infectam T: perpuream dederat in- fecta F purpureum deciarat infectum Ambros. dederat infectam Daniel et Com- melinus quae erat infecta Masvicius |{ 6 clamidem F || pallium autem T chla- mjdem omittens. pallium autem. chlamydem Ambros. || praeterea om. Ambros, propterea G || flaminica T || 7 arculumj cf. Festus Fauli s. v. arculum || rigam FT II uenenatam T || de] ad F \\ uenenata JPT || 8 punico libri, corr. Mar- quardtiu^s Boem. Staatsverw. Ul p. 318 adnot. 16 || 9 M T: sit F et Ambros. || alligantur T || albo laneo Ambros. || 10 quam] quod Ambros. \\ habebat] uti ha- beat F || flaminica . . . debebat om. 2^' || 11 nominis Ambros. || 13 clamydera F clamidem T et Ambros. j| id est infecto om. F || 14 facta F: factam T et Ambros. \\ 17 seorsum Ambros. || ac T: hac F et Ambros. || succinctum Ambros. || 18 veroj autem Ambros \\ rigam FT\\ riga F2' || 19 dictum est 2' || ad chlamydem supr. vers. clamis pallii genus uiris aptum et feminis 2' \\ 20 sicut] ut F \\ et supra M ^ 22 clamidem FNLH clamydem ilf || 24 ad pharetra supr. vers. scilicet erat, in marg. amat uirgilius iterare . . . humilem quam (sic) uidemus T \\ 25 praeciosas F praetiosas T \\ obtabiles F \\ praeciosas F praetiosas T COMM. IN VERG. AEN. IV. 137-144. 489 aerea cui gradihus surgeiant limina et aurea pe- ctoribus demissa monilia pendent: necessarias ita ah love principium generis, love Dardana puhes: optabUes ita humilemque videmus Italiam, cbines nodantvr IN AVRVM veluti retiolum didt, quod colligit comas: quae Graece 6 XQioPvkrj didtur, 141. IPSE ANTE ALios quia amatur, et ideo ei dat pulchritu- dinem, licet Ascanio magis congruat. pvlcherrimvs ex animo Di- donis: hoc enim ei videhatur, alihi epitheta Aeneae dat: cum religio- Sf(m ostendit, dicit ^pium^; cum fortem, ^ magnanimum^ , lo 143. vBi hoc est ^cum\ hibernam lyciam non asperam, sed aptam biemare cupientibus: sic enim se babet natura regionis. et bene aliud agens aliud ostendit: nam constat Apollinem sex mensi- bus hiemalibus apud Pataram, Lyciae civitatem, dare responsa: unde Patareus Apollo dicitur: et sex mensibus aestivis apud Delum. ergo 15 ^hibemam^ utrum quod ihi hiemare soleat; an frigidam; a/n hieme temperatcm; an quam hiberno tempore deserere soleat? xanthiqve FLVENTA ^qm^ pro ^veV posuit: hoc enim dicit ^vel cum Xanthum^ vel cwm Lyciam relinquit% ut est <^I1 36^ suspectaque dona praecipi- tare iuhet suhiectisque urere flammis, 20 144. DESERiT relinquit, ut <1I 28> desertosque videre locos litusque relictum, delvm maternam quae Latonam fugientem, dror cone Pythone i/nsequente, suscepit, et hoc ideo, quia, sicut dictum est sex mensibus aestivis apud Delum- responsa dat. invisit repetit: per quod ostendit relicta Delo ad Lyciam transire, invisit apollo 25 Apollini Aeneam vel propter sagittas, quibus in venatu utebatur comparat; vel certe propter futurum infelix matrimonium: ut enim et silpra <^58j> diximus, nuptiis est hoc numen infensum. vel Apollini 6 veluti retiolum . . . comas] cf. Isid. or. XIX 31, 7 1 aeria F || auria F || peccatoribus l^ || 2 munilia F || ita] om, T item Ba- * niel primm || 3 obtabiles F \\ ita om. T || 4 yidimus -F || 6 x^oo^v^i; Daniel : Kpa- BTdN F. ytQoa^vlT^ edidit Stephantis || ad snbnectit {v. 139) supr. vers. sursum nectit ac per hoc succinctam facit 2' \\ 7 amabatur F \\ ad ipse a. a. p. o. supr, vers. ex animo didonis accipiendum pulcherrimus oninis id est sicut ei uideba- tur T II 9 fortasse alibi alia || 10 piam JPH 11 ad ubi supr. vers, cum T|| non] nunc JV II 12 aptam] apertam HM \\ et] sed J'' || 14 hiemalibus MNl in ras. (alibuB in ras. N): hiemis F hiemens H \\ patharam F patram NH pataram L (sed aram in ras. l) || lycyae L licidam H \\ IQ ad hibemam supr. vers. hi- bernam liciam possumus accipere frigidam siue temperatam in hieme siue quam hibemo tempore deserat apollo et que in hoc loco pro uel accipitur J || 17 in- temperatam F, corr. Daniel || deferore F || 21 ad deserit supr. vers. relinquit . . . relictum T \\ 23 fjatone F Pitonc JDaniel || suscipit F, corr. Baniel \\ 24 sex Baniel: ex F\ad invisit supr. vers. uisitat repetit . . . transire T \\ 26 delo T: deo J^ II 28 vel ApoUini . . . possunt edidit Stephanus 490 SERVII Aeneamy ut in primo <498> Didonem Dianae: qtiomodo germanorum nwptiae esse non possunt. 145. CB0R08 sacra. cretes ab eo, quod est ^Cres'. 146. DRYOPESQVE populi iuxta Pamasum^ ut Dryopumque 5 trahens Erasinus aristas. Erasinus vero fluvius est, hi populi, ab Hercule vidi, Apollini donati esse dicuntur. pictiqve agathyesi populi sunt Scythiae^ colentes Apolliuem hyperboreum^ cuius logia^ id est responsa, feruntur. ^picti' autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri^ hoc est cyanea coma placentes. hos 10 Melissus ab Homero f Achdbas appellari ait: qui propter scientiam sagittarum Apollini sunt gregales, sicut Cretes. 147. CYNTHi montis Deli. flventem unguentatum et odo- ribus abundantem: aut prolixum et effusum, ut xov dxsQ^sxoiir^v significet. 15 148. FRONDE PREMiT id cst comprchendendo crinem efficit, ne fluat FiNGENS conponens, ut <(Vin 634> corpora fingere. inplicat AVRo non frontem, sed crinem, qui est illi retrorsum in nodum coHectus. 149. tela sonant vmeris ut in nono <657> pharetramque fuga sensere sonantem. himeris^ vero aut Hn umeris\ aut ^ex 20 um€ris\ havd illo segnior id est, non illo deformior: nam plerumque virtus et pulchritudo pro se invicem ponuntur. hinc est satus Hercule pulchro pulcher Aventinus: nam Herculi safcis est incongrua pulchritudo. sic Plautus in Pyrgopo- linice de muliere interrogat quidnam, fortis est? id est pulchra. 4 Dryopumque] Stat. Theb. IV 122 || 23 Plautus] mil. glor. 1106 R. 'ecqui fortis uisast' 1 ut om. F, add, Daniel \\3 ad choros supr. vers. sacra T || cres] cretes F 4 DRioPESQVE FL DisioPESQYE JV DYRA0PE8QVE H \\ ut dryopumquc F: ut urso- rumque NM ni usorumque L (ut driopumque l) Xitursorumque H \\ ad Dryo- pesque supr. vers. hi populi uicti ab hercule donati sunt apollini T \\6 hii F \\ 7 loDgia F elegia N elogia LHM || 9 britania F || cyanea] flaua uel alba superscr. l || placentes] logia autem dicuntur responsa add. F licet de illis lectum sit: Agathyrsi ora artusque pingunt ut quique maioribus praestant ita magis vel minus; ceterum iisdem omnes notis et sic ut ablui nequeant add. D, cf, Fdmponim Mela 11 1 || 10 Achabas] 'A§iovg Heynius exc. II ad Aen. IV • p. 718 ed. IV. fortasse Melissus de II. XIII 5 ayavmv ^lnnrj^oXycov cogitavit, ubi schol. AB 'Ayavol ovofia l^vovq || ad Agathyrsi supr. vers. hi propter peri- tiam sagittarum dicuntur esse gregales apollini T \ 12 ad iugis supr. vers. ab- lativus pro accusatiuo. per iuga T \\ Deli] cynthos add. F ^ ad fluentem supr. vers. prolixum siue effusum T || 13 tonacer siconem F, corr. Daniel \\ 15 ad pre- mit supr. vers. id est crinem efficit comprehendendo ne fluat T \\ comprehendo crinem F comprehenso crine Daniel primus || 16 ut . . . fingere om. F \\ ad inplicat supr. vers. illigat id est crinem qui erat retrorsum collectus in nodum T II 19 ad umeris supr. vers. aut in umeris aut ex umeris T ^ 20 ad segnior supr. vers. dissimillior {sic) siue deformior T || havd illo et non illo om. F 21 componuntur JP jj 23 incongrua est F || in pyrgo polinices fabula F in pir- gopolinite JV in pyrgo (go l cu L) polinite L in pyrgopolinite H inipirgo po- lynite M || 24 quitnam N COMM. m VERG. AEN. IV. 145-158. 491 150. EBREOio praeclaro: et sic dicimns, quasi extra gregem. 151. LVSTRA latihtla ferarum vel luporum: unde et lupanaria me- re^icum lustra dimntur. 152. ECCE adverbiim demomtraHonis est, ui ostmderet velodter factum. et hene hac particula utitur: facit enim nos ita intentos, ut 5 quae dicuntur putemtts videre. ita enim capreae f suspensionis stipet* saxa currunt, ut putes caderc illas cum exiliunt febae capeae hoc est capreae. et bene aptat deBcriptionem ad apeciea, ut cervia campoB, capreia saxa permittat. sasi pro 'montis', ut accipiens sonitum saxi de vertice pastor. cafrae guas Qraed lo aiyayQovg vocant. 153. DECVEEEBE bene praeterito usus est tempore ad expri- mendam uimiam celeritatem: ostendit enim 'iam factum. sane 'decur- fere' iiixla analogiam dlxit, non, ut imperiti putant, decurrerunt. 154. TRANSMITTVNT celeritcr transeimt: praecipue 'trammittere' I5 est de loco ad hcum transitio. 155. pyirERrLEXTA num 'cervorum pulverulenia agmina', gvae pulverem faciunt, ut pulverulenta coquat maturis solibus aestas? GLouERANT pTO 'involvunt'. alias pro 'in unum contrahunt', ut <|IX 438> quem circum glomerati hostes: vel glomerati eunt. ao 157. oAVDEr Eiin gaudel, quod acrem equum liabeat et velocem. UMQVE uoa CVE8V id eat 'modo', ut ia.m.gue eadem digitis, iam pectine pulsat eburno. et bene puerilem osten- dit animum, qui per mobilitatem et inconstantiam frequenter optat timenda. 25 158. pEcoRA iKTER iNERTiA voTis te«c p&- cOTifcjMpfti»! 'pecoTa' , cum 2 'lufitia' latibnla . . . dicimtuT] cf. leid. or. XIV 8, 29 || 15 tranamittunt . tranBeont] cf. M&crob. 8at. VI 4, |{ IS pulverulentaj gtiorg. I 06 1 ad egregio supr. vers. praeclaro r || 2 ad lustia supr. vers. hoc loiio lati- bula ferarum . . . dicuntur i' (uel lupornm . . . dicuntnr non ab eodem ijuo praecedenUa scripta esse videtitur) || 4 aej ecce tn iaa.Tg, aduerbium demonatran- tia ut oatenderet uoliciter (sic) factum, sapr. vers. ab alia manu, hac particula facit nOB int«ntos ut ea quao dicuntur uidera putentur (ntui in ras.) Bicat in hoc loco, quia putautur cadere capreae cum eiiliunt 7 || 6 ac perticnla utinLur F, eorr. Daniel j{ G Euapeusae Masvidus HUSpetLdiogae eoni. Burmannits, euspen- sioreB F. Sehoetlius. fort. suapeuao niau || 6 capreaej capraehe N capiae i^ || 9 uapreiaj campis ii'!! 11 egagroa i^|| 13 decurrore F\ 14 decucurrere Schoeilifts. expectatur non debuit, u. i. p., dioere decucurrere. c/'. PHsc. S, 8, 43 I p. 533 H. || 15 uelociter NH || ad tranamittunt s«pr. oers, proprie transmittere de ioco ad locum transire 2' g 17 ad pnlverulenta supr. vers. qoae pulnerem faciebant T \\ 19 ad glomcraut supr. vers. inuoluunt uel contrahtuit m unum ut . . . hostos T II 20 glomeratim eunt Haniel priiuua || 2i ad gaudet equo stipr. vers. qnoii acer sit et uelox T [ 24 nobilitatem F \\ 25 timenta F temenda Jf \\ 25 ad pe- coia SKpr. vers. per coutemptum dicit peoora T Q temptum F 32 492 SERVn ea sint pecora, quae non sUvestriy sed humano tisui aluntur. ^inertia^ autem pro ignavis et innocuis posuit; et hoc ad capreas et cervos retu- lit, (ut) in georgicis <1II 265)> inhelles {dant proelia cervi:) nam ^iners^ proprie quid sit LucUius declarat ut perhibetur inerSy ars 5 in quo non erit ulla. 159. HONTE LEONEM per transitum tangit historiam: nam Ascanius praeter lulum et Ilum^ quae habuit nomina, etiam Dar- danus et Leontodamas dictus est^ ad extinctorum fratrum solacium: ideo nunc eum dicit optare adventum leonis^ paulo post <163> *Dar- 10 daniusque nepos Yeneris'. constat etiam Aeneam Dardanum di- ctum, ut ostendit in quarto hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus^ item Ilioneus hinc Dar- dstnus ortus, huc repetit: nam latenter etiam illud nomen ostendit. 161. COMMIXTA GRANDINE NiMBVS secundum lunoncm <120> 15 ^his ego nigrantem commixta grandine nimbum'. et bene etiam grando adicitur^ quia poterat nimbus contemni facilius. murmur autem caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia. 163. NEP08 vENERis quidam indecenter dictum volunty ut Venus ama sit. 20 164. DE MONTIBVS AMNES ne, vel investigare Tyrii possent reginam. 166. DEVENivNT bcne subprimit rem pudendam: sic Terentius ^quid tum' fatue? fateor. pbima et tellvs satis perite lo- quitur: nam secundum Etruscam disdplinam nihil tam incongruum 25 nubentibus^ quam terrae motus vel caeli dicitur. quidam sane etiam Tellurem praeesse nuptiis tradunt; nam et in auspiciis nuptiarum in- vocatur: cui etiam virgines, vel cum ire ad domum mariti coeperint, 4 Luciliua] XIII 16 M. || 22 Terentius] eun. m 3, 56 1 umana F, corr. Daniel || ad inertia supr. vers. innocua ignaua et hoc ad capreas et ceruos rettulit, in tnarg. ab alia tnanu Iners. ut lucilius declarat ars in quo non erit ulla T || 3 ut (Mdd. Daniel || inbellas aut jP || 4 perhibentur F^ 1 propter JV y llum] illum F il^um L (i videtur erasa esse) \\ dardanus F: dardanius NLHM || 8 Leontodamas F: leondamas NM leondamos L leon- damus H || ^o\skimmNLHM || 10 cum stet iam L (constat etiam J) || dardanium NL II 11 in .mi. M: in V F VirgiUus N et vulgo V NLH. infra F. Schoellius. fort. Dido || 13 huc] hunc L hunc i^ |j ^^ lunonem] iunonis promissa F\ilQ dici- tur F II contempni FM contempne H || ad murmure supr. vers. murmur caeli . . . auspicia T || 18 ducenter F indecenter Daniel primus \\ 20 possint JF^ ) 24 nam et L\\2b ad pronuba luno in marg. pronubam dicit uarro uel quae ante nupsit uel quae uni tantum nupta est et quidam tellurem praeesse nuptiis dicunt et ideo in nuptiarum auspiciis inuocatur cui diuerso ritu sacrificant uirgiues uel cum ire ad domum mariti coeperint uel ibi iam positae T || quidam . . . sacri- ficant hah. Ambros. || 26 uocatur FAmbros. COMM. m VERG. AEN. IV. 159—170. 493 vd iam ibi positaey diversis nominibus vd ritu sacrificant et pro- NVBA IVNO quae nubentibus praeest. lunonem autem dedisse signa per tempestatem eonstat et pluvias, quae de aere fiunt. Varro pro- 'nuham dicit quae ante nvpsit et quae uni tantum nupta est: ideoque OMSpices ddiguntur ad nuptias. 6 167. DANT signvm] ut dei nuptiales. fvlsere ignes Varro dicit aqua et igni mariti uxores accipiebant: unde hodieque et faces praelucent et aqua petita de puro fonte per fdidssimum pne- rum dliquem aut puellam, interest niiptiis^ de qua nubentibus sold)ant pedes lamri, alii ^fulsere^ pro mah omine positum voltmt cum enim lo ait fulsisse ignes, infai4stum conubium videtur ostendere, quia adio peri- mitur, cum de caelo servatum est. et hene hoc totum ad lunormn re- fertur, qttia aier esse didtur; unde a^quas cum ignibus dedit 168. VLVLABVNT bene medium elegit sermonem: nam ait Lu- canus <^VI 261)> non tu laetis ululare triumphis. in luctu 15 autem ululari, non dubium est. d ideo medium elegit sermonem, quia post nuptias mors consecuta est, non nuUi ita accipiunt, quod ululare veteres diam in sacris dicdmht ex Graeca consuetudine. ergo ^ulula- rufU nympha^ quasi nuptiart^m sacra cddyrarunt Graed autem oko- Xvy(i6v appeUant: nam et primam congressionem prodii okoXvyriv di- 20 cunt: quod Vergilius ostendit magnoque ululante tumultu. 170. Specie famave movetvr species rerum Didonis praesen- tium est, quod quasi aspicitur^ fama autem rerum absentium. hoc ergo dicit: non eam movet nec praesens deformitas^ quod non in thalamo, sed in specu concubuerat: sed nec futura mox fama. {alit) 25 a^xipiunt faeti qucUitate aut respedu Iwnestatis, rp TCQixovtt,. adeo 1 ^pronuba luno' . . . praeest] exscr. Isid. or. IX 7, 8 U 6 Varro] cf. de 1. 1. V 61 3 per plunias L | Pronuba Inno Varro . . . ad nuptias hab, Avibros. Pro- nubam dicit . . . nupta est inter 'fragmenta veterum ex Servii schedis^ idem, quaeue pro vel quae exhibens || 4 nupsit T nupserit F || uel quae T et marg. Ambr. ueque F neque Daniel et Ambr. ^t quae Scaliger cast. in Fest. p. 136 atque Burmanno teste Vcmius quaeque vel Verrius quae F. Schoellius. cf. Fest. 8. V. 'pronuba^ | nupta est] nupserit Scaliger Z. Z. [ 6 fvlsere ignes ut de nuptiales uarro dicit e. q. s. F }ji dei JDaniel || 7 aqi N cum aqua Jf Z || et uxores 3f accipiebant] dicebant i' || 8 de puro fonte om. F || per felicissimum puerum vel aliquam puellam et de qua . . . lavari edidit Stephanus Q 10 o^ v. 167 quidam fulsere pro malo omine accipiunt in&ustum . . . seruatum fuerit in marg. T jj omne l^ || 11 perimetur F ^ 15 nam tum M non tum l || non ululare L 16 et ideo . . . consecuta est edidit Stephanus || 17 acZ ulularunt in marg. nonnulli ululare accipiunt . . . celebrabant T Q non nulli . . . tumultu hab. Ambros. ' 18 in sacris etiam Ambros. || 19 graeca F || 20 proelii Hagenus: praebi F, omi- sit Daniel || oAOATrKs J' y 25 spelunco F spelunca Daniel || 26 accipiunt] alii fama accipiunt Daniel primus. sed facti qualitate ad specie, ad famave per- tinet respectu honestatis || facti Masvieius: facta F 32* 494 SEBVn Ulam nec Tyriorum ptidebat, videntium tcUiay nec aliarum genlmm, quae audiebant. ergo ^famu' deest mala. 171. MEDITATVR exercet: sic Horatius et horridam cultis diluviem meditatur agris. nec incongrue dictum: actus euim 5 est in ipsa meditatione: nam exercitium est meditatio. sciendum tamen est hodie hoc in usu non esse. 172. pRAETExiT praetegit. cvlpam ut supra <19> succum- bere culpae. 174. FAMA MALVM definitio est, ut *quo' ex praecedenti pen- 10 deat nomine: quamquam alii ^qua' legant. sane ^quo' nisi definitio sity legi non potest; nec enim procedit^ ut ordo sit ^Fama^ quo non aliud malum est velocius'. 175. MOBILITATE viGET dat ei 6(0(iarojcoLtav. et laudat a con- trario: cum enim omnia labore minuantur^ haec crescit. sane ^viget^ 16 quidam pro vigesdt acdpiunt. 176. METV- PRiMo non ^primo metu\ sed ^primum', quod initio cautius loquatur, id est in principio: cum enim quis veretur, ne au^or sit, quod audit continet; at ubi sit vulgatumy passim loquitur. et modo ^primo^ adverb;ium est, non nomen. attollit in avras sumpta 20 licentia^ quae minuebatur timore. 177. INGREDITVRQVE SOLO ET CAPVT INTER NVBILA CONDIT hoc Yult ostenderC; nec humili eam fortunae parcere^ nec superiori. vel quia famae incertus auctor. 178. TERRA PARENS generale est: parens rerum omnium. ira 25 INRITATA DEORVM amphibolou' cst, utrum sua ira propter ex- tinctos gigantas^ an ^ira deorum inritata', quae extinxerat gigan- tas. vd ideo ^ira deorum\ quod in eam fuimina et grandines de caelo cadunt 179. EXTREMAM aut post omucs gigantaS; quippe ad deorum 3 Horatius] carm. lY 14, 27 ^horrendamque cultis diluyiem meditatur agris' 2 ad famave supr. vers. scilicet mala ut intellegatur infamia T || 3 hori- dam JV II 4 dilubiem H\\b nam . . . meditatio om. F || exercitium ex exercitum L exertidom iT || 7 a<2 praete^t supr. vers. obpalliauit T || 9 malvm qvo vtdgo \\ pendeat om. itf || 11 enimj alibi supr. vers. add. 2 1| 13 dat] dicit if || ei atoyi^azo- noitav F: ei onomato peian NLM eis onomatopeia Hm ||a] eX||14a^ viget supr. vers. uigescit T || 16 supr. vers. 176 quia in pnncipio cautius loquitur cum agit de potioribus et mox id est sumpta licentia et cum enim quis uere- tur ne auctor sit quod audit continet at ubi sit uulgatum passim loquitur T. a diversis manibus, ut videtury haec scholia scripta sunt. in margine hic primo aduerbium || 17 ne auctoris sit 2^ || 19 sumpta] supra jP || 21 o^ caput i. n. c. Bupi\ vers. uidelicet quia incertus est auctor 2' y 24 rerum onmium parens F || 26 qua LHM (quae l) quia vulgo || 27 od ira inritata d. supr. vers. propter ful- mina missa T ij 29 quippe ad deorum] q ideo ad deorum F y deorum FH: eorom NLM COMM. IN VERG. AEN. IV. 171—182. 495 ultionem nata: nam per ipsam eorum crimina vulgata sunt: aut certe ^extrema' pessima: omnes enim, qui de medicina tractant, dicunt naturale esse, ut inutiliores sint qui nascuntur ultimi. Famam ergo indiicit ultam esse fratres, quia ipsa deorum delicta vulgavit vt PERHIBENT quotienscumque fabulosum aliquid dicit, solet inferre 6 ^fama est*. mire ergo modo, cum de ipsa fama loqueretur, ait *ut perhibent^ coeo encfladoqve isti gigantes fuerunt inter alioSy qui lovem superpositis montibus regno cadesti detrudere conatiy fulminihus sunt deleti, et hene elegit ex fratribns maximos, ex quibus aestimaretur. 180. PEDiBVS CELEREM ET PERNiciBVS ALis couvertit rerum 10 epitheta: nam ^pernix' pedum est, ut pernicibus ignea • plantis, celeritas pennarum est, ut (JU. 243> celerique fuga sub sidera lapsae. aut certe intentio descrihentis est: swpervacua enim est alas habenti pedum pernicitas: aut sic intellege ^pedibus cele- rem et alis velocihus? 15 181. M0N8TRVM hcm vituperavit Famam ex accidentihus personae per parentes malos et fratres: et quod eam descrihit, non est narratio, sed argumentatio. quidni monstrum, quae huius naturae sit, ut quot plurmSy tot oculos, tot linguas, tot aures et cetera? qvot svnt cor- PORE PLVMAE non ipsius, sed in onmium corporibus: nam exag- 20 geratio est, ac si diceret ^quot sunt arenae^ 182. OCVLI SVBTER adverbium est, ac si diceret: non sub plu- mis, sed sub ipsa. et mire ^suhter\ qu^ quae non videatur, et omnia videat [reliqua] mirabile dictv sic exclamavit poetay qua^i minus admirationis haberet ipsa descriptio. 25 11 nam pemiz . . . lapsae] exscr. Isid. or. X 211 1 nata est F natam N || nam . . . sunt edidit Stepha/nus || ipsa 2^ || 2 extre- mam pessimam vtdgo || 3 qui] quia F \\ ad extremam supr. vers. ideo ultima quia ipsa deo {sic) delicta uulgauit T || 4 dilecta i^ || 7 encelatoqye i^ || 8 regna ^ II 9 et bene elegit Commelinus: et beelegit F et beel legit Daniel || maximus F II aestimaretur scripsi: extimaretur F existimaretur Gommelinus primus. cnm Daniel post exstimaretur lactmam indicasset, tota turba interddisse vel existi- marentur omnes scribendum esse coniedt Burmannus: sed Famam ex fratribus aestimari voluisse poetam scholiastes dicit. |j 11 pernix] pernicitas l et Isidorus |; 12 pinnarum FNHM \\ 13 ad pemicibus alis in marg. intentio describentis est hoc loco quia superuacua est alas . . . uelocibus T y 14 intellege T: intellegi F intel ligit Daniel primus || 16 od monstrum in marg. bene uituperat famam ex acci dentibus personae per parentes malo (sic) per &atres . . . argumentatio T 17 p parentes malos F: praeparantis alas Daniel per parentes alas Commeli- mts primus || describsit l^ || 19 lingua F, corr. Daniel || et cetera] exerceat F. SchoeUius, et cetera habeat ego \\ qvod FH \\ 20 in ipsius L || omnibus corpori- bus L (t omnium corporum superscr. ?) || 21 quod FH || harenae Ml, nam quot sunt . . . ac si diceret (lin. 22) in marg. l \\ 22 non] nam H || 23 sub ipsa FM: sub ipsas NH subter ipsas L || 24 videat scripsi: uide et F videt et Daniel videt Masvicivs || reliqua del. F. Schoellius || ad mirabile dictu supr. vers. excla- mat poeta quasi minus admirationis habeat ipsa descriptio T 496 SERVIl 183. TOT LINGVAE infiiiitus est numerus: nam re vera quot sunt homineS; in quibus fama est^ tot ora habet^ quae sunt homi- num. TOTiDEM ORA 80NANT alM visii, hoc est ^ora^; alitjid anditu, hoc est ^sonant\ 6 184. NOCTE VOLAT bene naturalem rem dixit: nam quanto celatum est aliquid; tanto magis requiritur. et sine dubio incipiens fama semper obscura est: quae divulgata conquiescit: unde ait Uuce sedet custos\ caeli medio absolute: quia inter caelum terramque me- dium est, tebbaeqve peb vmbbam noctem umbram terrae esse 10 numquam apertius significayit. 185. 8TRIDENS potest ct od oris sonum, et ad alarum referri. DVLCi DECLiNAT LVMiNA 80MN0 Qui cst omnHms animmttibus dulcis. et ^somno^ utrum ablativo, an dativo? {dativo) mdius interpreteris, quusi non su^ccumbat illi. 15 186. LvcE SEDET id cst per diem: aut ut lux coepit et hene mctuma illi et diuma officia dat, ne dulci somno capiatur. cvstos speculatrix^ ne quid eam praetereat; non, qum custodiat aut servet. SVMMi CVLMINE TECTi per domos nobilium, propter res privatas. 187. TVBBIBVS AVT ALTis per domos regum^ propter res publi' 20 ms. MAGNAS TEBBITAT VBBES magnos populos. ct dicit plebe- ios. et ostendere vult Fama^ linguis neminem exceptum qui non ex- agitari possit. 188. TENAX in omnibus perseverans: tam in emntiandis fcdsis rebus, quam in veris. 25 189. BAEc TVM vel Fam>a talis et ta/nta: vel haec facta. poPvlos utmm generaliter^ an Tyrios et Troianos tantum? 23 'tenax' . . . perseverans] cf. Isid. or. X 268 1 nam om. H || quod FLH \\ 2 est fama F || hora L || habens F || quae] quod F quot Daniel || sunt et hominum Dcmiel || 3 o^ totidem o. s. supr. vers. aliud . . . sonant T \\ 6 yaleat F || nam] denique J^ || 6 caelatum 'NM \\ quae- ritur F requitur if J 8 «w? caeli medio supr. vers. absolute ... est T || 10 nus- quam FMl: numquam NLH || significauit apertius i^ || 11 (id stridens supr. vers. ad alarum et ad oris sonitum potest referri T || olarum F volatum Da- niel primus || 12 dvlce declinant F jji ad v. 185 in marg. qui est omnibus ani- mantibus dulcis, ad dulci somno stipr. vers. aut per accusatiuum est intelle- gendum id est non declinat in dulcem sonmum lumina aut per datiuum id est non declinat dulci somno. hoc est non sucumbit (sic) somno T \\ animalibus Daniel primus || 13 dativo inseruit F. Schoellius || 14 cumbit F, correxi || 15 od luce sedet supr. vers. aut per diem aut cum lux ceperit et bene noctuma dat ei officia ne capiatur sonmo T || 16 noctumo F \\ diutuma F, corr. Daniel \\ nec F\ad V. 186 in marg. speculatrix . . . servet T || 18 privatas Masvicius: prauas F privas coni. Burmannus \\ 19 domos] aulas Stephanus || 20 magnas . . . plebeios] vrbes populos id est plebeios JP' || 21 ad v. 187 in marg. ostendere uult . . . possit T II 23 ad tenax supr. vers. in omnibus perseuerans et ah alia manu tam in enuntiandis falsis rebus quam in ueris T || in om. F \\ enuncian- dis F II 25 ad haec tum su^r. vers. talis siue haec canebat T |j et tanta om. COMM. IN raBG. AEN. IV, 183-194. 497 190. GAVDEN8 propter inTeutam materiam. et quidavi non tetaporale Famae cpitheton 'gaudms' esse volunt, sed generalc, tit tttul- Hplici sermone gaudeat, qm twnc populos implebat. facta atqve IMFECTA sicut sequentia indicant. ct est quasi fvoverbiale: mm hoc est 'tam flcH pravique tenax, guolfc nuntia wri'. 6 191. vEKissE AEXKAu haec facta sunt. 192. viHo marito, tif vir gregis ipse caper. dignetvr li- bravit sermonem, quasi personae Buperioris. 193. niEMEU IHTKA SE L.VXV, QVAM LONGA, FOVKRE id BSt nUllC hiemem inter se luxu fovere, in quautum longa est ipsa liiempa. lu facit talsm etiam alibi figuram, ut Thybris ea fluvium, quam longa est nocte tumentem leniit j)ro 'guam longa est ipsa twx'. FovERE veteres 'fovere' pro diu incolere et ii^iabitare dixenmt, ui ipse alibi fovit humum. 194. REONORVM INHEMORES hoc fiugit: uam et illi curae est 15 Carthago et Aeneae Italia, an guia quod una patitur duohus assignaff cvFirjLSK (mipidinem) veteres inmoderatum amorem dicebani: Afra- nius ■\neraria alius est amor, alius cupido * amant sapientes, cupient ceteri. Plauttts cum distinctione posuit cupidon te f cum sicut anne amor? quod intdlegitur v^iementer illam amare vel in- 20 paimi^. ipse aUfn quem Venus Cupidoque imperat, suadet amor dicmdo 'itnperat' violeniiam ostendit, 'suadet' addendo mode- rationem significat. 7 vir gregia] buc. VII 7 || 14 fovitl georg. IIT 420 i 17 copidinem e. q. B.l cf. NoniuB p. 421 M. II AfraniuB] of. Ribb. com. Lat. rel. p. 168 et 192 ed. II ' 19 PlautuB] Baoch. 31 R. || 21 ipBe] Plaat. Cure. I 1, 3 Baniet || ad populos gitpr. vers. au ^sic) generaliter omnes aut tnioa et troia- noB T \\1 ad gaudena supr. rers. ecilicet propter iuuentam materiam et ah alia ntanu gaudeua nt qnidam dicnut uon tempocale eed generale epithetou T || 3 popurna F, corr. Daniel || 5 iicti ex ficta F || aenas Fl nnncia F\T ad viro iMpr. vers. marito ?' || B qnaBil qaiaai H |] 10 hjema N hieniB L yompa H \\ 11 fucit ... TliybriB] aic in Vlll briB F|| 13 nd fovere in marg. fouere ueterea pro incolore et habitare dixenint T K 14 fouet .F || 16 hoo] haec H j curae FL: cnra NHM U est im. H H IS Italia] tvhpiqve uvpintNK captos turpi oupidine dixit inboneato amore add. D\\adv. 194 in tnarg. poteat plniaiis numerna pro ■iQgQlari accipi ut quod una patiebatur duobuB asBignet T || 17 cupidinem in- gerwt Ma»eiciits l&imaxaa Ciiterario aliua eat amor aliaa cupido. amant sapiea cupiunt caeteri hab. ATnbroe. Cinerario probaverunl G. Hertmmnus opvsc. V p. 278 etSibbeckius || 18 post cupido lacwiam esse vidit MibbediivB, qui idem iQ omiue intercidisse coniecit. ef. Nonius. Bitschelins iqiusc. phU. II p. 328 adn. locum sic cottstituit Cupidinem veterea iamoderatiun amoiem dicebant, nam aliua eat amor, alios cupido. Afranius enim contraria posuit 'amaut aapientea, isnpiunt ceteri'. et Flaatna e. q. a. || ambit aapiens Nonii libri ainabit aapiena BUibeckius II 19 cnpient F tt NoniMS; cnpiunt Daniel privnts H com F || cum ei- cut F tecum Baenia Nonii libri conficit Daniel configit Bothius confecit Rit- sehetius \\ 20 quod] quo Masvicius || 21 quem] qua Plavtus ) suadetque Plautus , 32 fortasse ut dicendo . . . OBtendat . . . significet || osteudit ea ostendat F oatendit Daniel primus || muderacionem i' | 23 eignificet F, corr. Daniel 498 SERVII 195. DEA FOEDA crudelis, impia: quod alibi <298)> interpretatur. eadem impia fama detulit. in ora palam, ut antequam audiant loquantur. et proprie ^ora\ Terentius in ore esse omni populo. 196. lARBAM filium loyis Ammoiiis. Liber cum Indos peteret 5 et per Xerolibyam exercitum ducellt, fatigatus siti lovis sui patris imploravit auxilium, et statim viso ariete fons secutus est. unde factum est lovi Ammoni ab arenis dicto simulacrum cum capite arietino: qupd ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta lesponsa. lARBAM filium lovis Ammonis. Liber, vel ut alii dicunt, Hercuks, cum 10 Indos peteret, et per deserta Libyae, hoc est per Xerolibyam, exerdtum duceret, fatigatus siti lovis patris imploravit auanlium: cui Ule arie- tem ostendit, quem secutus ille pervenit ad locum quendam, in quo aries terram pede suo scalpsit, e quo loco fons manavit unde factum' est, ut lovi Ammoni, ah arenis dicto, templum cum simulacro cum 15 comibus arietinis constitueretur : quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa, aut quia Libyes Ammonem arietem appellant. alii hunc Ammonem in luco naium, ubi sola ovis fuerat, a finitimis inventum dicunt, creditumque ex love et ove natum appellatumque Am- monem ab arena, quia ibi tale solum est, alii inter Cyrenas atque 20 Carthaginem locum tradunt fuisse, in quo pastores puerum arietinis comibus insignem, in arena sedentem ac vaticinantem deprehenderunt, hic sublatus tacebat, repositus loquebatur : mox cum e conspectu homi- num subito recessisset, creditus est deus: unde lovem ideo ibi colere coeperunt, nomine Ammonem, quod in arena fuerat visus, 26 197. AGQERAT IRA8 supcr cos , quas habebat ex contemptu. 198. RAPTA stuprata, ut et rapti Ganymedis ho- 1 'dea foeda' crudelis] cf. Don. ad Ter. eun. V 4, 21 || 3 Terentius] adelph. I 2, 13 P 4 Liber cum . . . responsa] exscr. mythogr. I 121. cf. mythogr. 11 80; III 3, 9 et Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 476 1 FEDA LH \\ ad foeda supr. vers. impia ut alibi impia fama detulit T 2 eadem] aedem l^ || 3 esse] est Ubri Terentii \\ 4 iarbam . . . responsa om. F amonis i || 5 exerolibiam 2f xerolibiam LHM || 7 amoni L || harenis NHM 8 arietinol cififiog enim graece arena dicitur (idd. D. cf. mythogr. TI et III 9 lARBAN F II hammonis JF' || 13 arietes F, corr. Daniel || 14 hammoni F \\ harenis F II dicto] fingua Libyca add. Daniel || IQ ad. v. 196 in marg. huic hammoni ab arenis dicto constitutum est simulacrum cum capite arietino quia libii am- monem arietem appellant alii . . . quod ibi fiierat uisus T || Libyes Ammonem G. VossiiLS: lybyae isammone F Libyci Ammonem Masvicius \\ 17 hammonem F, om T II natum . . . dicunt] natum uolunt ubi sola ouis a finitimis est in- uenta T || ouis] iouis F || 18 appellatumque T: appellatum F || hammonem F || 19 harena F || alii tradunt T || cirenas et T || 20 locum tradunt fuisse] locum esse talem T || 21 harena F || 22 hic sublatus] qui sublatus inde T || repositis F II 23 subito om. T || creditus est deus] deus factus T || ideo om. T || 24 nomina F 11 hammonem F ammone T || harena F ^ 2h ad aggerat supr. vers. cumulat auget illas iras quas ex contemptu inuenerat apud iarbam non illas quas ipsa fama attulerat T COMM. IN VERG. AEN. IV. 196—201. 490 nores. ct rapta raptoris mortem vel nuptias optet. gaka- MANTIDE NYMriiA et propriniu potest esae et gentile: nam Gara- mantes sunt iuxta Libyara: a Garamante, filio Apollinis. 200. CENTVM finitus numerus pro inflnito. sane in primo Aeneidis <^446)) gui mos sit templorum constitiiendorum relattim est: B qiiae aut tanUim saa-a sunt, aut ibi etiam res publica administrari mtspieato jMtest. hic ergo templa tantum sacra dedarat cum suhiungit 'centum aras posuit vigil&nque saeraverat ignem, exmibias divum aeter- nas peciidumgwe cruore', quibus scilicet et eacratio ageretur; et nihil de publids re&us aetum aliqua narrai^ne subiungit. alii templum di- 10 cunt non solum guod potest claudi, venim etiam guod palis aut hastis aut aligua tali re, et lineis aut loris aut simili re saeptum est: guod ejfatam esi. amplim uno exitu in co esse non oportet, eum ihi sit cubitunis attspiccms. centvm aras fosvit per jffaetcritim perfectim inttdit, SAcaAVEKAT per j»-aetiTibum plusgiiamperfectttm. at e contrario IB multa vastahat caede et ardentesgue avertit. alibi si- mUe sckema per tempora: ipse oratores ad me et religua cum sceptro misit, mandat et reliqm, et mactat hinas de more bidentes vinague fundebat pateris. yiaiLEu ionfm utrum ad quem vigSiae agebantur, an perpetuum? viori,Em^E sacraferat 'iO laNEM ExcvBiAS Divviii] * {guod] significat sijie intermissione fieri saari- ficia , ail guetn excubare per diem et nodem necesse sit, ut dicimus co- tidie in offtcio esse: non ergo apttd qttas dii exct^nt, sed gttae diis exaibanl^r. * 20). EXCVBUS DJVVM AETEBNA8 definitio est aeterni ignis. 26 quid est ignis pervigil? excubiae deorum. et sciendum non vacare ) g. Garama&te fllio Apolli- 2 garamante L (garatiiB,nt;ee l) gammant^ (a littsra erasa) H}j 3 add. Ml II a Vaniel: g i^' || 4 sane iu primo . . . aliqaa ratione («i , . . ^.__ et ab alia mana quidam etiam teraplum dicunt . . . auBpioana iit marg. stip. T\\ 11 aut hastig . . . auapicane] aut hastia iiaateotatum ant lineie ant loriE aut ximili re aeptum est ncc oportet habere exitniu araplina quam unum cnm ibi sit cnbaturna auBpicanB T || 12 tale F || aeptum F \\ 1.1 efiatum est I. ScaligeT castig. ad F(st. p. S8. cf. Langius Boein. Alteiih. V p. 33S adnot. 3 Q sis cnpi- turna F, eorr. Scaliger l t. ] 16 aacranerit F \\ 16 mnltaa F |{ aimili scema F \\ 18 uinaB F \\ 19 binaque F \\ pateris] cratereB F \\ 20 ad nigilem supr. vcrs. aine qui aemper nntrimentia neceBaariia lotiia eitingui non poseet ac proptetea per- petuTiB Bine apnd qnem agebantnr uigiliae T. siue . . . poBset Tiberii Donati Stinl \\ 21 ExcTBiAB DiTVH AETEBKAs difinicio . . . cxcnbine deorum quod uigiiiflcat . . . excnbantur et aciendnm e. q. s. F. wutatum setitentiar-um ordinem non probat F. Sc?toelUits, qno pro quod et «d qnae pro ad qnera scribendum esse cen- sens. i Bupr. vers. SOI qnid e hoc dicendo manifestat Bine intenniaeione fieri sacrificia et ad qnem excnbare necease sit per diem et noctem non erfto apnt quaa dii eicnbaiit aed diis eicubantnr T || 22 ad qoem (scil. 'ignem') F: atqne Daniel primus ad quao coni. Hagenits |) neceBBe sit ow. F, Tecepi ex Turonensi \\ 26 peruigilie F 500 SERVU • ratione, ut in aliquibus templis sit ignis pervigil: nam potestates aut terrenae sunt, aut aeriae^ aut aetheriae; sed quia aether ignis est; ideo in aetheriarum potestatum templis ignis est, ut reddatur eis imago sui elementi. est autem in templo loyis, qui aether est, et 5 Minervae, quae supra aetherem est: unde de patris capite procreata esse dicitur. 202. vARiis FLORENTiA SERTI8 alHs tttqm aliiSy ac sic perpetm tempore, 203. ISQVE AMENS ANiMi et amator, et barbaru^. sane nomen 10 esse ostendit ponendo genetivum. amens animi ut <^300]> saevit inops animi. sane ^amens animi^ nominativum pro genetivo posuit. num ergo ^amentis animi^? amaro quod audierat sibi praelatum Aeneam. amabo aspero, ut hostis amare, jquid in- crepitas? 15 204. MEDIA INTER NVMINA DIVVM ac si diceret et *diis testi- bus', ut Sallustius quam mediusfidius veram licet mecum recognoscas: id est sis dictis medius: fidiu^, id est ^ibg vtogj lovis filius, id est Hercules. medium dixit testem. sane multi ^^nunera^ legunt^ hoc est in media precatione deorum: et est invidiosius, si inter 20 munera, quae ipse sacraverat. 205. MANiBvs svFiNis iuxttt Tationem: nam inferos demissis ad terram manibus invocamus: ut Homerus inducit Althaeam, matrem Meleagri, manihus in longum porrectis, ut ipse alihi pas- sis de litore palmis: ca>elestes levatis ad caelum, ut modo, et alibi 25 <^ 93^ duplices tendens ad sidera palmas. svpplex orasse SVPINIS partim precatur, unde ait ^supplex': partim conqueritur, unde ait ^orasse', id est dixisse: hinc et oratores dicimus: nam ^rogare^ non procedit, quia conqueritur magis. 16 Sallustms] Cat. 35, 2 || 17 fidius . . . Hercules] cf. Varro d. 1. 1. V 66 [ 22 Homerus] II. IX 568 , 1 rationem ^02 aut aeriae om. N || aut aetheriae om. F || scd in ras. l \\ aether] aeternus -F || 3 aetheriarum] et hertarum H || potestatem L (potesta- tum T) potestatem -HT || 4 ei Hl || in templo edidit Stephanus || qui] qui ex que L quia -ff II 5 super L (supra l) || aethera H ^l ad uariis supr. vers. aliis atque aliis Tll 9 et barbaras et amens animi . . . amentis animi Fj sane nomen . . . genetivum omittens || 10 ut Daniel: et JF' || 11 gevm F, genetivo Daniel || 12 num Daniel: nam i^ || 15 nvmina] coenva M \\ et Daniel: ex F \\ dis NH || 16 quam] quae Daniel || uera F et Daniel || mecum om. F \^ 17 id est sis dictis medius, id est 8ibq viog, id est louis filius edidit Stephanm \\ id est sis dictis J^; testis dictus Masvicius primus || yoc F \\ lovis filius] filius iouis add, 2^ |j 18 herculis JP II 21 ad supinis in marg. ideo dicit manibus supinis quia dimissis ad terram manibus solebant ueteres inuocare inferos supinis autem celestes deos T || in- fero F II dimissis F, corr. Daniel || 22 altea et maleagri F || 23 ut] fortasse et ' 24 leuatis Gommelinus: laeua F \\ 26 partim precatur . . . dicimus] haec adlo- cutio conquestionem habet orasse autem dixisse unde oratores dicti F CUMM. IN VEIIG. AEN. IV. 20a- 200. 501 206. iviTtTER otixiPOTEss cpitftela, qme a^HtitenwralionLtn pjteii- tiae Juibint, interdmi exprobrationis vim obtinent, ut lioc loco. MAVRYSiA Maura: nam protentio est minc. Coelitts Mauntsii, qut iuxta oceanwm colunt. 207. MVNC EPVLATA dum in epulis eat: nam eum deseruit par- & ticipium. et bene 'uunc' dixit: quasi celebrantibus cins sacra taiita iniuria acdderii. officia enim in deos, licet aeternam habeant gra- tiam, et spectcnt iam praeteritum g^iam futarum, tamen in praeseiiti plus valent. aemper autem lovi propter boapitalitatem libatur, et bene conqueritur, quia humanaa res ne tum quidem curat, cum ei 1 tribuitur honos sacrificii. ct 'gms epulata' bene ilixit, ac si diceret me iuvante, mc praebente st^mptum. lenaevm Baccbicum: nam Liber Lenaeua dicitur, quia torculia praee^t, qui et Graeee li}voi dicuntur: nam cum ait Graecum, a mentis deleuimento non potest aceipi. LKHAEVB ex calcatorio aito t^s AjjvoiJ, hoc est (a) lacu. i 208. Aspicis BAEc id est talia. et hoc settlit: ilane talia aspicis, nec vmdicas? fvlmi.sa. torhves vcl inlorques, vel gubemas. 209. MEQVIQVAM HOKREMVS quia non iudieio boc facis: quia non punis malos et stipervacua horremus: aut qitia cxistimamus ea non cmitH manu tua. an 'neguiquam' pro wo«, ut sit 'tu fulmina mn 2 torques'? CAEciqve ignes non quia non videntur, sed quorum 3 Coeliue] fragm. 64 ap. Peternin p. 163 || 12 iiam Liber e, ri. 8.] cf. Serv. ad georg. U 4 1 ad V. 206 in ma/rg. epitlieta . . . mterdum uiiu habeut exprDbrtLntiB iit hoc loco quasi qui onmia, poeeet non potuerit aniuium mulieriH flectere T |{ •2 habeuti F || exprobationis F, corr. naniel\^ 3 protencio F ,\ mB.urusiuB F, corr. Daniel || 4 colaDt Commetinus primus i b ad epnlata sttpr. vers. pro epu- laus participium pro participio id eat dnm in epulis est. qnaei celebrantibo» eius nacra tanta iniuria accidit T y svnc EPvi.iTA dum . . . disit] Epulata pro ebulaa participinm et bene dixit dum in epulis eat F |j partioipinm] participim p. JI. praeteritum epulata, pro praesenti epulans posuit add. Steptuinus || 7 ac- ccderit F jS et apectcnt . . . faturum edidit Sti^hanus Q futnra F^O libabatur {sic) pTopter hospitalitatem F || libatur] quem ^eviay dicimus add. D \\ 10 nec h II currat LJl (corat l) U cum ei] cui ^\' \\ It tribuitur bonoB sacrificii] Bacrili- catur F || et gens , . . Bumptum om. Banid {| 13 iuvante scrijisi: iuuentum F •] ad V. 207 in marg. leueus dicitur non a lenieudo Bicut donatus dicit aed apotia lenu {hg. aT& t^c Iqvov) id eat a lacn in quo premitup T. cf. Serv. ad geftrg. II 4 H LENE\-M M II baccicum NH \ 13 leneuB LHM {| torculia acripsi: lacubuB F loculie NLHM || qni et . . . accipi] id est ankoic (id eat ano xov l<)vov Ste- phanu* id e«t dno xoi Ttfiounavat lijvoig DanieT) nec potest dici leneos a men- tia delinimeuto cum ail a graeco traetum F, Stephanus, Daniel \\ qui et Graece X>jvof\ qui eet eregereanai N qui et grece \asv L (grece aumi i» ras. l) qui eat eiecge reaiuki H qui et giece lene M \\i delentmeutum NH (delenimento n) dtliuimon L (delinimento l deiiniamento man. rec.) delinrmeuto Jlf || 15 lae- naeiu F || ano tcc an.suv F\a. add. Masvicius || IG o^ aapicii haec svpr. vers. id oBt . . . uindicaa T || 18 ad nequiquam horremua in viarg. id eet non tudioio faciB quia nou punis maloe el ab alia manu et eapeniacno (sic) horremue . . . toiqueB T II haec F 502 SERVII origo non apparet. an quorum rationem ignorantes timemus: alii enim de ventis dicunt fieri^ alii de nubibus, alii de aere fulmen, IN NVBIBVS ac si diceret, non ex te fiunt; si enim errant, tuo non reguntur imperio, luvenalis non quasi fortuitus nec 5 ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis. 210. TERRiFicANT ANiMos ct reliqua. latenter secundum Epicureos lociitus est 211. FEMINA invidia a sexu, contemptu inferioris. et iam in- cipit specialis conquestio. est autem ordo ^femina errans^ quae 10 in nostris finibus urbem posuit^ et est exaggeratio: primum quod pretiOj deinde exigmm, dein certis legibus. 212. PRETIO ut ostendat eam nec meruisse per gratiam, nec invasisse virtute. et si vendidit, quid conqueritur? scilicet vel de- fraudatus per corium, vel de nuptiarum promissione: aut ^exiguam 16 pretio^ pro exigui pretii litvs non ait agros, sed Hitus%xii et supra <^I 2^ diximuS; terram mari vicinam. modo etiam infertilem si6i et angustam vult ostendere, hoc est talem illi dedimus terram^ quae nulli esset necessaria, qua tamen contenta fuit. arandvm videtur illud at- tingere moris antiqui, quod cum conderetur nova civitas, tauro et vacca, 20 ita ut vacca esset interior, a magistratu muri designarentur, nam ideo ad exaugurandas vel diruendas civitates aratrum adhibitumy ut eodem ritu, quo conditae, subvertantur. Horatius inprimetque muris hostile aratrum. 213. LOCi LEGES DEDDiVS aut quam tributariam fecimus: aut 25 cui ideo concessimus civitatem, ut in nostrum veniret matrimonium: ut iusta ira sit convbia hic ^nu^ produxit^ cum alibi corripuerit, ut <126> conubio iungam stabili. nostra pro ^mea': est autem nobilius: sic Numanus en qui nostra sibi bello conu- 22 Horatins] carm. I 16^ 20 1 ratione l^ || 2 fieri hab. Stephanm || fnlmen] omisso poetae nomine luve nalis verba non . . . ignis add. F, quae reliqui libri post ex te hahent. || 3 te] teq H II fiunt . . . imperio edidit StephoMUS || tuo non Stephanus et Daniel: in tuoru l^ II 4 fortuitus F: fortuitu Daniel primus || 5 rabiae JV rabie M \\ in ter- ras et iudicet ignis F: in terras eti •/• JV in terras et ii X in terras et i. i. If in terra seti M in terras et nindicet ignis vulgo || 6 (wi terrificant animos supr. vers. scilicet a superioribus nequiquam quasi diceret quia non fiunt ex te ideo frustra timemus T \\ 8 incepit H || 12 non meruisse F \\ 13 vel defraudatus] aut de fraude facta F || 14 vel de] aut en Flji ad exiguam pretio supr. vers. exigui pretii 7' || 15 et om. FL \\ 16 terram mari uicina ut supra diximus F \\ 17 hoc est . . . necessaria edidit Stephanus || 18 videtur illud . . . subvertantur hah. Amhros. || 20 magistratum F^ 21 ad om. F || abhibitum est Amhros. || 22 con- dita subvertatur F, quod correxi || oratius F || inprimeretque Horatius || hostilia JF" y 25 quitatem H || 27 est autem nobilius] est autem nobilium hic sermo F. nobilium est autem hic sermo . . . poscunt edidit Stephanus COMM. IN VERG. AEN. IV. 210--216. 503 bia poseunt. Sallustius qob in tanta doctissimorum hofni- num copia. 214. DOMiNVM ut superius <103> liceat Phrygio aervire marito. est autem de iure, qoasi per coemptionem. vd 'domimm' inarittim, Jtt alibi 'dominam' uxoretn (y\ 397)> hi dominam Ditis: b et est guasi veliemens accusatio: me maritum respuit et Aeneam nm inrum, sed dominum recepit pakis aimilis Paridi: iniuria a per- aona. * slc lurenalis <1V 38> et ealvo serviret Roma Neroui:* probrosis enim nominibus veteres convida dicebant, tif Salhitithts fy- rannumque et Cinnam maxima voce appellans. et liene Ta- i ris' quasi qui sustulit pactam. 315. 9EMIVIE0 COMiTATV ut vere Phrygiae! neque enim Phrjgea: id est effeminati. et bene non solum regt, sed et sodis conviciwm facit, sane quidam tradmt iure hoe in Phry- gas dictum: ab yists enim ferwnt coepisse stnpra pueronim. i 216. MAEONiA MiTRA Lydia: nam utebautur et Phryges et Lydi mitra, hoc eat incurvo pilleo, de quo pendebat etiam bucca- rum tegimeii. saTie guibus effeminatio crimini dabattir, etiam mitra ^ adscribebatur .■ multa enim lectio mifras proprie mereiricum esse docet. ergo ex Jtabitus qualitate mutwatur invidiam: nam etm non iam effe- 2 a Kr. li 31, 4 3 superius om. F || 4 per coemptionem] coemptio ucro certiB solennitatibuB apud priBCOB perH.gebatiir in contralieDilo matrircoiiio , et seBc coemcndo invi- cem uir et uifor iDterrogiLbaut: uir ita, ao mulier eibi mater famiLias eBse vellet: iUa tespondebat, yelle. item mulier interrogabat, Dtrum vir aibi pater fumiliaa esso vellct: ilLe respondebat, veLle. itaquu muLicr io viri manum cod- veDiebat et vocabantur hae nuptiae per coemptionem et erat mulier mater familias viro Loco filiae add. D. ef. Boetius ad Cic. top. 3 p. 299. || 6 hii F \\ 1 ad V. 215 1» niar^.non reuera aed similia paridi et iniuria a pereona. pro- brogifl enim non lenibuB neterea couuicia dicebaitt ut SalLnatius tirannumque et cinnam maiima uoce appelLauH T || paridi ex paride If paride H || iniura If (iniuria n) || 8 sic Luvenalis . . . Neroni Auc Iransposui, post pactam habent l^ri I aic oni. F || caluo] aelue U ) nerone F. cni bimiLia per miuriam DoroitianBa etat add. ZJ || 9 cominibua Commelinxis: non linibna F non lenibua T et Daniel uon lenibuB verbis Masriciits || 10 et Cinnam T: etcinitam F excinitam Daniet. cf. ad Aen. 1 G || 11 pactam N: pactam ex pactum L pactum HM aJii matri- monium pactum i^ | 12 ad Bemiuiro supr. «ers. id est molli et efieminato. Iioc dioeudo non Bolum regi aed etiam tyrus maledictorum fit iniaria quidam tra- dunt inre hoo in frigas dictura quia ab ipsia ferunt stnprum cepiaae pnerornm T i 14 frigaa F | 16 lydiana (Udiana I) qna utebantnr Ml \\ 17 lidi F Ijdii N UM lidii L || incuruam pilleum M, in quo «itba pn lamiate \ baGcarum F \'. ad r. 21ij in marg. inf. mitra erat pilleum fiyginm capnt tegens matroQarum quale eat operimentum capitis domiuo deuotarnm. Bane quibua effeminatio orimini dubatur . . . o uere frimae non frigea T {de verbis qaae sunl quale eat . . , deuotarum cf. Isid. or. XlX 31, 4,) | 18 exfemiDatio F \\ eis Daniel: ei FTi 19 proprio 2*'|| 20 abituB F\\ eum] enim Dawel, inde eum enim mlgo \\ efGnatum F 504 SERVn minatum, sed velut meretricem appellaty quod est inimicius non mulierem tantum, sed etiam meretricem vocare, cumy sicut supra dictum est, et alius insectator dicat o vere Fhrygiae! neque enim Phryges. CRi- NEMQVE MADENTEM SVBNIXVS crinem unguentatum subnixum et 5 suUigatum habens. aut ^subnixus^ fidttcia elatus. 217. RAPTO POTITVR stupro fruitur: nam proprie raptus est in- licitus coitus; nec enim hic rapuerat. 218. TEMPLis QVIPPE TVIS FERIMVS ac si diceret, non mirum si haec patimur te colentes. sic supra <204> ad inrisionem dictum 10 ^luppiter omnipot€ns\ ac si diceret: tu es, qui potest omnia? fove- MVS INANEM aut quia finstra te credimus mundi esse rectorem: aut quia me tuum filium esse confido. ^fovemus' autem quasi in se infirmam. 219. ORANTEM perorantem, non precantem, ut supra <205)> dictum 15 est: talihus orabat luno. arasqve tenentem veteres aras ^asas^ dicehant; postea inmutata littera ^s^ in V ^aras^ dixenmt, sicut Valesios Valerios, Fusios Furios: quod Varro rerum divinarum in libro quinto plenius narrat: necesse ejtim erat aras a sacrifimntibus teneri: quod nisi fieret, diis sacrificatio grata non esset. quod plenius 20 intdlegi voluit, gratum hoc esse numintbuSy subiungendo ^arasque te- nentem audiit omnipotens\ 220. OCVLOSQVE AD MOENIA TORSIT REGIA ut inde pellat Aeneam; nec videatur esse contrarium quod turbantur omnia love Africam respiciente: nam utrumque a turpi liberat fama. 25 221. et oblitos famae melioris AMANTI8 obUtos ct cos dicimus qui aliquid neglegunt, vel qutbus aliquid excidit, ut hoc loco; et id quod de memoria eocdditj sed figurate, ut nunc ohlita mihi tot carmina. ^fa- mae^ autem ^melioris^ hoc est <170> ^nequ^e enim specie famave movetur\ 4 sabnixus fiducia elatus] cf. Gell. XVII 2, 4 || 6 nam proprie . . . coitus] cf. Don. ad Ter. adelph. III 3, 2 || 15 veteres aras asas e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 2, 7 sqq. || 27 nunc] bac. IX 53 1 sed etiam T. sed om. Daniel || est om. T || inimici F inimice T, correxi mulierem T: mulier . . F (duae litterae evanuerunt) mulieris Daniel primus 2 tantum T tam F || uocare FT: uocat Masvidus \\ sicut . . . est om. T alios insectatur F et alius insectator T || 4 crinem . . . habens hab. T \\ 5 ic est subligatum T \\ 7 conuitus l^ !| 9 sic ... omnia edidit Stephanus \\ 10 potest F: potes Stephanus primus || 12 fovemus . . . infirmam] fovemus autem auxi- liamur quasi rem per se infirmam Daniel \\ in se infirmam] rem per se infirmam Stephanus et Fabricius || 14 ad orantem supr. vers. perorant^m finientem T 16 ad vers. 219 in marg. ueteres' . . . omnipotens T, eadem hab. Ambros. \\ aras om. Daniel || 16 mutata T || s Ambros., om. JPT || 18 quinto om. Ambros. \\ 19 aras a sacrificantibus Ambros.: ansiscasa sacrificantibus F reas sacrificantibus T j' tenere T|| 21 aras F^ 23 quod] quia F\ 24 fama] unde et (et om. l) sequitur et oblitos famae melioris amantis add. Ml \\ 25 ad oblitos supr. vers. oblitos solemus dicere neglegentes uel quibus aliquid excidit 2^ || 27 nunc] non F COMM. IN VEHG. AEN. IV. 217-22S. 505 223. VADE. AGE si^iiis verbis ct iubentis, «( 'vade'; ct hortanHs, ut 'oge'; et blandientts, ut 'nate' expressit aOfedum. VOCA zephy- KOS aut quibus Aeneas naviget: unde est <;562> nec zephyroB audis spirare secundos: aut qui vehant Mercurium, ut "(257) ventoaque secabat, item <241> rapido pariter cum flamine 5 I portant. 224. BARDANiTMiiyE DvcEM ordo est ' Dardaniumque ducem adlo- guere'. TrEiA gabthaqime quasi honiini, iia civitati ^itheton jw- trium dedit, 'Cartlmffine' autem pro 'Carthagini': et pro adverbio in loco, de loco posuit, aic Horatius Boma Tibur amem, ventosua i Tibure Komam pro 'Tiburi' 225. EXPECTAT moratur, deterit tempus. xox nKsvifiT rssfis non cogilatf cum iUum necesse sit ad Italiam navigare. 226. cELEREs pro 'cder' vel 'celcriter'. 227. HON ILLVM NOBis xara 10 iSi0na(i,tvov intellegimus. l FVLOHEBBIHA epithetou perpetuum, nee ad praesena negotium ppr- tinens. 228. GRAivMijvE IDEO Bis viNDiCAT ARMIS alii dicunt 'bis' aemel a Oiomedis siagulari certaminej in quo a Diomede perciissus est saxo: luvenalis hoc erat alma parens. alii dicunt propter Diomedis et Achillis certamina singularia. sed quando cum Achille dimicavit, a Neptuno Hberatus est; potest ta- men hoc pro Venere factum videri: sic enim luno imputat Veneri 2 quod pro ea factum est dicens vel qualis equos Threissa fatigat et Coeumque lapetumque creat, ut e contrario praeteritum tempus 5 ad exprimendam celeritatem, ut <(XI 488> suras incluserat auro et exiit ad caelum ramis felicihus arhos, et ^vindicat^ eripit, ut ^qui in libertatem vindicat\ id est eripit servituti, 229. GRAVIDAM iMPERiis qtmsi parituram imperia: vel unde multi imperatores possent creari, ut hinc populum late 10 regem. ideo autem ^gravida' ablativo iungitur, quia etiam ^gra- vis illa re' dicimus, unde est huius origo sermonis. sic Plautus in Amphitruone uxor tua non puero, sed peste gra- vida est. alii hunc ordinem volunt: sed fore, qui Italiam gravidam rerum aJbundantia et bello frementetn imperiis regeret belloqve 15 FREMENTEM exceptis temporibus, quibus a Latino regebatur, ut louga populos in pace regebat: nam alias bellicosa fuit Italia. 230. ALTo inlustri, nohilL 231. PRODERET modo ^protenderet', id est propagaret. ^pro- 20 pago' autem si genus significet, ^pro' brevis est, ut sit Romana potens Itala virtute propago: si de arbore dicas, producitur ^pro', ut flexos propaginis arcus exspectant. ^pro- dere' sane significat et occulta detegere, unde proditores dicti, et deci- pere vel perdere, ut <1 253> unius ob iram prodimur: et est in 25 infinitum haec lexis poljsemos. Flautus nam illud quod dat per- dit, et illi prodit vitam ad miseriam, cum de paupere loqueretur, • 4 Coeumque] georg. I 279 || 6 exiit] georg. 11 81 || 19 ^proderet' modo protenderet] cf. I^on. p. 363 M. || 22 flexos] georg. II 26 || 25 Plautus] trin. II 2, 59 1 ad Graiumque ideo b. y. a. supr. vers, et in marg. ad maiorem signifi' cantiam posuit praesens pro praeterito quasi nunc etiam uindicat. et uindicat significat trahit liberat in libertatem uindicat uindicat id est eripit seruituti. et est plena laus quasi diceret non ideo bis euasit incommoda patriae suae ut carthaginem foueat T (et est . . . foueat Tiherii Donati swnt.) in marg. sup. alia manus Vindicat pro uindicauit . . . felicibus arbos scripsit. \\ 2 moiorem F \\ 3 quales aequos F \\ 4 quoeumque iapidumque F \\ 8 ad grauidam imperiis supr. vers. parituram imperia F\\9 multum ^^^|| posaunt j^|| 11 plaustus F placa- tus H II 12 amphitriene F amamfarione N (amfitrione superscr. ead. man.) am- phitrione L amamfarioffi H amfitrione M jj grauida NLHM: grauis F || 13 ad V. 229 in marg. quidam ita ordinant grauidam italiam rerum habundantia et bello frementem regeret imperiis T|| 14 rerum abundantia et om. F^ 16 popu- los] placidas Vergilius || 19 ad proderet supr. vers. ostenderet et manifestaret T|| hoc est M || propurgaret i^ || 21 italia i''^ || 22 producitur pro] pro longa est F II pro om. M || flexos] pressos Vergilius || exspectant . . . significat et] alias M || exspectant F: nexae spectant NL (del. l) nexespectant H \\ 24 et estj sane M et in ras. Z jj in cw/i. F \\ 25 haecj haec est M || lexis] glossula F clau- sula in ras. l (t lexis superscr. alia man.) lesis H clausula uel lexis M y poli- semos NHl populi semos L COMM. IN VEEG. AEN. TV. 229-242. 507 233. SVPER SVA LAVDE id cst pro sua laude, et Graecum est schema: sic enim Demosthenea vni^ tou etnpavov, id est pro co- rona. molitvr praeparat, exereet. 234. ASCANIONE propter illud quod frequenter diximus, ipsi imperium deberi. ideo autem hoc aaserit poeta, ut laudando lulum Ci Caesarem laudet, quia ab eo originem ducit, ut ■(! 288> lulius a magiio demiaaum uouien lulo romanas invidet arces ho- neatior eloeutio est si addamus quam rem invidemus, ut Liher pampineas invidit collibus umhras. 235. TNiHiCA IN GBNTE praeoccupat quasi praeseius: nani non- 10 dmi inimim est. 236. PROLEM AVSONiAM ut in sexto <|756> nunc age Dar- daniam proiem quae deinde sequatur gloria: vel quia de La- vinia Silvium habuit, 237. HAEC SVMMA E8T id est mei praecepti coUectio: hoc est 15 toUtm propler quod mitteris, ut luvenalia iu summa, non Mautus erat neque Sarmata. mc nostri Krt/nrs pro 'talls', ut manibusque meis Mezentius kic est et <^IX 479) hunc ego te, Euryale, aspicio pro 'talem'. 238. PARERE PAEABAT noH respondet quaai numeu inferius, 20 sed dictis obtemperat, ttt ^ 689> paret Amor dictis carae ge- netricis. 239. TALABIA NECTIT MercuriuB ideo dicitur hahere pennaa quia citiua ab omnibus planetia in ortum suum recurrit: unde et velox et errans inducitur, ut quos ignia caeli Cylleniua erret 25 in orbea. 242. TVM viRGAM CAPiT id est caduceum, quod primo Apollo habuit et donavit Mercurio, accepta «& codein lyra aibi tradita. aic 8 Liber] buc. VU 58 || 23 MeicuxiiiB . . . oibea] exacr. m;tliogr. U 4a || 26 qooa] georg. I 337 |J 27 id eat caduueuni e. q. b.] cf. hid. VHI 11, 45 aqq. mythogr. 1 IIB, 11 42, 111 9, 3 2 Bcema F2fLM\\ DemoBthene pro illo 3/ I enim] dicnnt v demaHteDeB FH demoBtenuB JV demeBtenea ). (fi^NOY N nepto ycT£i|)M(OY L KerTo oYCTEijidsoi (■ TaiiTEifdN F n€Pi T :i aut esercet M \\ l fra- ] Buiira i II 5 adaerit F y inlium .M |1 6 quia] qnod F qui LM \\ 7 di- MM I 8 eloqutio H|| 9 iuuidet f || 13 Bequa,tur F: aequeretur N s" E^ sequetur li Bequetur HM \\ tuuinia, F j IC in] ad supr. vers. l _. FM I 20 respondit FM \\ 21 oUtKmpetat] sane hio locue Homeri e {Od. V 43) ms itpat', ov3' ani^frijoj . . . ntixiva xrcga Sevtiai ttAfin '"*'■ ^ II caia. i^ll 23 pinnaB FN^ 24 titina L sitinB /f || 2& cilleoiaB FNili ad tolaria uectit supr. va-s. quia mercuriuB dens sennonia dicitur talaria fingitur habere in pedibns qnia Bermo citiua currit mercuriug enira dicitut quaai mediuB cur- rena T || 2a sicj ut M oomm. Vol. I. y«o. IL ■ 3S 508 SERVn Horatius fraternaque umerum lyra. huius autem virgae haec ratio est. Mercurius et orationis deus dicitur et interpres deorum: unde virga serpentes dividit, id est venena: nam serpentes ideo in- trorsum spedantia capita hdbent, ut significent inter se legatos colloqui 5 tt convenire dehere, quia bellantes interpretum oratione sedantur: unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur: sicut enim per fetiales, a foedere, bella indicebantur, ita pax per cadu- ceatores fiebat. quibus caduceis duo mala addunturj unum Solis, aliud Lunae, sane de ipsis serpentibus haec opinio est f Mercurius haec 10 tam fera animalia concordent, nos qu^qtie concordare debere, ^EQ^rjg ' autem Graece dicitur aito rijg iQ^rjvevag^ Latine interpres. sane caduceum postea inventum dicitur, virga vero insigne potestatis est, nam ideo ea et magistratus utuntur, dicta, quod vi regat. hac et vates plerumque utuntur: unde et Circe videtur homines mutasse, ut 15 aurea percussum virga, et hodiequs tam athletarum quam gladiatorum certamina virga dirimuntur, et praefecti gentium Maurarum cum fiunt, virgam accipiunt et gestant, animas pro ^umbras' secundum poeticum morem. animae enim in caelo sunt, ut <^V 122} visa dehinc caelo facies delapsa parentis. huius 20 autem rei ratio altioris est scientiae. 244. LVMINA MORTE RESIGNAT claudit, pcrturbat. est et aliud quod physici dicunt, pupillas, quas in oculis videmus, morituros ante triduum non habere: quibus non visis est summa desperatio. hoc ergo dicit ^resignat', hoc est aufert signa luminibus: id est 1 Horatius] carm. I 21, 12 || 6 secundum Livium] fragm. 59 Hertz. || 8 qui- bus caduceis . . . Lunae] cf. Macrob. Sat. I 19, 17 || 12 virga vero . . . vi regat] cf. Isid. or. XVII 6, 18 || 15 et hodieque . . . dirimuntur] cf. Hygin. poet. astr. II 7 II 21 est et aliud . . . desperatio] exscr. Isid. or. XI 1, 37 1 fratemaque] faretraque M |j humero F || 3 serpentes] bellantes M |j uenena F: uenenum NH uenena L, {sed a in duar. litter. ras. l) bellum M \\ Q libium F Niuium H y sicut enim . . . Latine interpres] unde et grece hermes dicitur apotes ermenias sicut contra per fetiales bella sumebantur M \\ 1 fetiales L: fectiales F festiales NH \\ a foedere dictos coni. Btmnannus \\ 9 de] in Baniel primiis II Mercurius] cf. ad lin. 11 || 10 ferra F, corr. Baniel || concordat Baniel primus || debere] certum est add. Daniel primus. Mercurius eas secemit et cum haec tam e. q. s. F. SchoellivLS. Mercurius h. t. f. a. concordans monet n. q. c. d. coni. Hagenus. fort. in arcJietypo fuit haec opinio est Servii, cum haec tam e. q. s. II €PM€c F ErMNc Z/ II 11 autem] aut FH \\ apo tes erminias F auo thc €PifHNiac NLHJIi SQfirivsiag'] esse certum est cum haec tam fera enim alia concordent add. F II Latine interpres om. F || 12 adhuceum F^ corr. Daniel || o^ v. 242 in marg. uirga insigne potestatis est . . . dirimuntur T. uirga insigne . . . gestant hab. Ambros. || 13 ui regat T et Amhros.: diu rigat F. cf. Isid. || hac] ac Amhros, ij 14 videtur] fort. videtur virga || 15 hodiequi F || tam . . . gladiatomm] atleta- ram et gladiatorum T || 17 Mauroram Amhros. || 18 umbris ex umbras j^" || 19 dehinc] dein F || 20 autem] enim F || altioris F. Schoellius: alterius lihri 21 claudit] Diuidit H || et est aliud F et est illud Masvicius \\ 22 populas j^* V populas M II videmus] habcmus N || moriturus .^ || 24 luminis N COMM. IN VERG. AEN. IV. 244-246. 509 signorum, qmbus guaegue mscutttur, mteUectmi toUit. Oicero resiffnari pro auferri ait in pro Arcfiia <5, 9^ aliquandiu incolomis post damnationis calamitatcm omnem tabularum fidem resignas- set, hoc est abstulisset. alii tradunt resignare vetuste ita dictum, ut nos adsignarc didmus pro damno, ut est apiid Caion&n i« Lucium 6 Furium de aqaa quod attinet ad salinatores aerarios cui cu- ■ram vectigalium resignantur ei idem in oratione 'ne ^lia figan- tur nisi de hoste capta' sed tum ubi f ludi misi sunt rcvertan- iur resignatis vectigalibus. 245. AGiT vEKTon non vomt ant transit, nam sequttur 'et itirbida lo tranat'. an ergo ducit atqtie moderatur, vt mulcentem tigris et •agentem: unde et paedagogos didmus? an excludit ac pellit, t^t ac membris agit atra venena? an insequitur, ut ^ 265) palantes Troas agehat? an ante se agit, ne refleetant, ut equos agit, quia ilHs defertur? tiam dixit 'rapido pariter cum fiamine portant'. an 16 'agit' in actu est? Sallustius inter certamina dominattonis aut- libertatis agit. tbanat tranavoliit, ut nare per aestatem liquidam suspesetis agmen. 246. APiCEM ET LATEEA bene ei quae aunt hominis dat: nam rex fuit. qui cum audisset oraculo, cavendum ease a lovia filio, et 2U timore aullum ausciperet, a Peraeo iii montem couveraua eat viao Gorgonis capite, eo quod illum noluit suscipere. ut autem in primo <^741) diximus, peritua astrologiae fuit: nam et Herculem docuit. sane Latine Telamo dicitur, ut Nilua Melo. hme ei guac stmt Iw- b apud CntoiiiMuJ p. 49 et 70 ap. .Toid. cf. Feiitua s, v. iCfligDare | 1 1 mul- centomj georg. !V 510 [| 12 aii excladit . . . veaeiia] ef. Non. p. 243 M. || aii membna] georg. II 130 || 13 an inaequitnr] cf. Don. ad Tec, adelph. 111 2, 21 || IC Salluatiun] bist. fragm. I 8 Kr. | 17 nare] georg. IV 69 1 Tesignare et aufcrre Daniel primus \\ 2 Qabinii , qnam diu incolumis fuit, levitas, poat damitatioDem -calamitas o. t. f. r. Cicero | 4 ad resignat in niari/. claudit perturbat. alii accipinnt uetuste dictum hoc loco reBignat qnemad- modum dicimus aasignat pro damno accipii^ntiJi et ah alia nianit nt est apiid catonem ^ . . reiiignatur T \\ 5 Cato io L. Fnrium . . reBignat hah. AtiibTOS. G erarioa FT || curam F cura T Avibros., Dtiniel, Scaliger castig. in Fest. p. 166 II 7 resiguantur F reaignatnr T reaignat Ambros., liaitiel, Scaliger l. l. Cato in oratiouc , . . nectigaUbns hab. Ambros. | orationem F \\ uigantnr F, correxi: figerent AinbroK. figerentur Fesli liber, Daniel. Scaliyer || 8 ludi misi F iudiuisi AmibroB. et Scaliger ii (maiini hi) dimiaai Dauiel. ludoB dimiani F. Hchoelliug ' revertentnr coni. Jordanug [ 10 ad v. 246 in marg. aoit vsnios . , . et agentem et ab aiia manu unde paedagogi , . . libertatis agit T \\ nam aeqnitur T: inse- quitnr F || 11 an om. TU 12 paedagogoa dicimns anj paedagogi dicuntnr quod pneroa agant biub T [| 13 et membria agit atra et reliqua, F \\ anj aine T H 14 anj siue ry qiiia . . . portant om. T || lij siue agit in actu ipso esi T^ inter cer- tamina T inter certaniine F in certamine Piiscianus V 25, I [), 1S8, 3 H, || 19 bene . , . Melo om. F || homines L animalis M || dat om. H || -M audianet , . . a Ferseo] perseum non ausciperet hoHpitio propter oraculum qno reapouaum fuerat ut a filio loiiis caueret Jtf || 21 timore/// tiu lHteru eraea) i, || 23 et wii. Jlf ; 24 telamo M: telamon reZiijut 510 SERVn minis dat: nnm et umeros, barbam, mentum * senem dicit hic autem Atlas rex fnit, qui habuit, sicut quidam volunt, iuocta Aethiopas po- marium, in quo mala aurea nascehantur, quae Hesperides et insomnis draco custodiehant hic cum audisset a Themide, antiquissima dearum 5 mte, cavendum esse a lovis fiUo, qtii ea poma quandoque sublaturus e^sset, et timore nullum suscipcret, audito quod Perseus lovis esset filius, suscipere eum Ihospitio noluit: a quo in montem conversus est viso (Horffimis capite, ut aut^n in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et siiiemm curstim depreJumdisse dicitur et Herculem docuisse. 10 247. ATiANrrs AetJ^eris et Diei filius, aii poenae gratia cadum inpositum didtur, quai, ut quidam volunt, cam Titanibus steterit. DVRi.lahimosi: et merito, qui caelum stistinet: unde ait fvlcit, hoc est susiiuot^ proptei' altitudinen^: nam altus est nimis. 248. ATiANTis cjycrvM retH^titio cum etp^endatione et auctu. 15 250. Nix ^nivis* facit; sed verbum ^ninguit* non hinc venit, * sed ab eo quod est ^haec ninguis' et ^hae ningues': Lucretius al- bas effundore ningues. ^ninguit' autem prima persona caret et socunda, quia non est in nostro arbitrio. falmla autem talis est: Nilus CalUrrhoef^, Ikeani filiam, amavit: ex his nata puella nomine ^o Chiime, qHim cum nn^ vitam Oifentem * lujypiter a Jlercurio toUi et Huhihus miseeri p^^^ei^tpit: umie factum est, ut nires quae cadHnt Irnu^ X^ovf^ ai>pi'lleHtHr: ntibHs mai^is inhaerent. iiieo autem caiientes mii;es sati$ euHii^HHt, ut ostemiaHty pueUam iniuriam^ iputm pertulit a rustico, 25 t^iHiiicare. 251. PRAECIPITAXT ut \1I 8> nox umida caelo praecipi- tat: pro praecipitaHtHr. $£>(i$ aut propter aetatem: aut adlusit ai) nives^ ut gelidus canis cum montibus umor liquitur. 1 hic iiut^iu AUas e. q. s.] cfs Lutft. IMac. in Stat. Tkeb. I ^ xnTthogr. U lU I 16 Lucn>tiu«] VI 736 i :iS ^lidosj geor^. I 43 1 memortt( ct mU. >*. ^VAiHnViMdi J hic atlas . . . capite tw uufrg. im/'. Tit athUiis «tu« ortttttk F I qui habuit inm. F | (vmarium /' || 3 iQ;»omiii:$ K peruigil T i \ bdc K ^xd T fiHitMSSti vleorum 1 6 timorem /' tt Ihmiel prae timore MiMSCtK-iifiS i| T m<^fttem K ^ docui*»' sJAue Ulitte . . . mclo mUL F i 12 ad duri sui^r, i>>fnk labociod; l 14 auctu ButitMHtms: actu F || 16 cc hae uin^e» :> ti diiit et in cae- Q paribua se sustulit alis, NiTEm guidam pro 'volans' ac- ■■o^iMHf: et est participium a verbo 'nit^or'. cyllenivs aot ab avia: 5 imde paulo post 'Cyllenia proles': aut a Cylleue, Arcadiae monte, ubi dieitur esse nutritus, 253. TOTO COEPOEE uuo iiupetu excusauB. sie Lucanus nec ae tellure cadaver paulatim per membra levat terraque repulaum est erectumque semel. 10 254. Avi siMiLis incongruum heroo credidit carmini, si mer- gum diceret, vel, ut quidam volunt, fulkam: ut alibi ciconiam per periphrasin posuit candida venit avis lougis invisa colubria, sic est et testa cum ardente videreut scintillare oleum. sane fabula de mergo talis est. AesaCas qaidam puer, nympfui Alexi- t5 rhoc editus, aliam eiusdem fmtis nympham atnabat. guae cum inse- qumfem amalorem fugeret, ad guoddam specu delata calcato serpente mterempta est: quod postguam amator vidii, in mare se praecipitamt: euius cum )neinbra ferrentur fUtct^ms, miseratione deorum in avem mergum mntattis est, quia semper mergi fluct&us gaudent. 20 255. piscosoa pisculentos: causa cur volet. hvmilib kumiliter: et tractum est ab fmmo, ut qua me quoque possim tollere humo. 257. LiTva AEENOSVM LlBYAE beue 'arenosum' addidit: nam in Libya erat, sed non in arenosa: Mauretania enim aspera et sil- veatria est. yENTosQ.vE seoabat quia omnis avis in ventum volat, ut 26 illa notos atgue atra volans in nubila fugit. 258. MATEKNO AB Avo pcr Maiam, Atlantis fiUam. 2 -veBteBque] geotg. Ill 363 | 13 candida] georg. II 320 || 14 teBtal georg. I 3D1 g 15 aB.iie fabula. e. fulvaque caput nectentur oliva. dicit etiam Plinius in naturali historia, multa esse iaspidum genera; in quibus etiam fulvum commemorat: Jioc et Didymus et Nicander adfirmant. alii tradunt iaspidem in 10 zmara/gdum saepe transire, 262. ENSis ERAT ensem pro vagina posuit. et multi iaspidem volunt ad gratiam pertinere, alii ad salutis custodiam plurimum posse: ergo necessaria Aeneae in rdms trepidis, qui inter ignotas et hilingues dcvenerat gentes. traditur etiamj hanc gemmam contionanti- 15 hus necessariam: nam Gracchus ea dicitur in contione saepe usus, et hic Aeneas, quasi regni particeps, in puUico velut in contione a Mer- emio corripitur. hene ergo hic ei hahitus datur, ne eum Tyrii aut ut profugum aspernarentur , aut ohoedire ut advenae nollent sane hene descrihit luxuriantis ensem: aliter fatiferumque enseni 20 et ensem quem Dauno ignipotens: hic capulum aut vaginam, ut in illis ferrum. sed peritus poeta cum amatoris luxurian- tis vaginam descrihit, alias etiam inseruit rationes, cur iaspidem dioce- rit LAENA genus est vestis. est autem proprie toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum: alii togam duplicem, in 25 qua flamines sacrificant infihulati. quidam tradunt hene fUio Veneris hahikim laenae datum, quia hunc sibi amictum genus Veneris vindi- 3 et raris] georg. Ill 340 || 11 et multi . . . plurimum posse] cf. Isid. or. XVI 7, 8 1 sine verbo] verbo carens Daniel primus || 2 sed ow. NLH (add. l) \\ 3 vero ma F II 5 calcioli F || stillati l^ || 6 fuluaque L fauaque F flaueque N (flaua- que ead. man.) fraueque H flauaque M et Vergiliani lihri \\ 9 didimus F \\ 10 zmaragdam 2^^ || 11 ad v. 202 multi uolunt ad gratiam pertinere quidam ad corporis cuBtodiam plurimum poRse. ergo . . . corripitur et ab alia manu bene ergo . . . nollent in marg, T|| 13 qui in rebus trepidis T|| 14 gentes deuenerat T II hanc gemmam om. T || geminam F || 15 necessariam contionantibus T 'i cantionantibus F || nam . . . usus] quam et grachus contionando semper habuissc dicitur T || Gracchus Masvicitts: grecus F \\ 16 quasi . . . in publico Ofn. T w a] e F II 17 eum T: enim F \\ 18 obedire FT || 19 luxoriantis F^ fatisferum- que F II 20 ignepotens .F || 21 ut scripsi: aut F at Daniel primus || luxoriantis F II 23 lena genus est uestis . . . discedere uideretur in marg. inf. T || autem] anter F || proprie om, 3f || 24 amitus F || auguralis] aut uiralis H. Cicero {Brut. 14, 56) 'sacrificium publicum cum laena faceret'. Graece jjiarva add. Fabridus i alii amictum rotundum . . . agens contingere hab. Ambros. || rutundum F || 25 sacrificabant TAmbros. || infibulati Daniel. cf. Paul. Fest. s. v. HnfibvlatV : infabulati F inftilati T || quidam . . . aptam volunt om. Ambros, y 26 laene F COMM. IN VERG. A£N. IV. 2liy-263. 513 cavif: tmde PopilH 'Laenates' propter hunc kabilum, qui se dc Vmeris gmere ortos fhrcbant. aiii inventorem huius vestis ab hac ipsa vesle Laenatem appellatum Iradunt. quidam mulidtrem vestem quasi ama- tori aptam volunt. quidam pmtifcalem ritum hoc Joco es^ositum pu- tanl. veteri enim religiom pontifiam praecipidiatar inaugwraiQ ftamini 5 vestem, quae taena dicebalw, a fknninica texi cporta-e: qvam ve^em cum ciultro, quac secespita appellabatur, f uti dcbere. secespita autem est culter c^longus ferreus, manubrio ebumeo, rotundo, solido, vincto ad ctqmlum argento auroque, fixo clavis aeneis, qtw (Jlamines), flaminicac virgines pontificesgue ad saerifieia uttintur, eaque iam saera est. ap- li) pellatur autem .'iecespita a secando. hic ergo Vergilius in Aetiea, qucm sacratum inteUegere vuit, omnia aupra dieta latenter amplexus est: nam inaugurationis meminit, cum dicit <252> 'paribus niteas Cyllenius eli^ el <254> 'avi similis' et <256> 'volat aequora iuxla': ostendit enim Aeneam auspicato et iussum a Carthagine abire. togam autem dupli- I5 cem, quam purpurcam debere csse non dubium est, hoc versu tkclarai ' Tyrioque ardebat murice laena'. secespitac autem, quoniam gratum non erat ipsius nominis facere mentionem, ita meminit 'stellatus iaspide ensis erat'. ensem ergo pro cuUro longiore debemus acdpere; stellor tum autem pro 'clavis aeneis vinctum'. ia^idem autem idea intidit, 20 ne totvs a rege discedere vid^etur: cui propositum ed vetenm caere- moniarum rttum aliud agens contingere. 263. DKUjssA Ex vifERrs ex qualitate amictus omatum amatoris expressit. hives qvAs uvNERA DiDo noH addidii cuius rei dives, ut alibi dives opum variarum et (IX 26> dives equum, dives pi- ae at| cf. Festas secespita {{ 35 alibi] georg. l Popilii Mnsvicius: populi FT | 2 generi hortoa F \\ ferebant snripsi: uerebant F credebant T vokbant Daniel 9 uentia F | 3 quasi . . . aptam] qnae sit amatori aptum T \\ i putant] iiolunt Ambros. | fi relegione F J flamini jn- nn^uiato Aml/rcs. {{ S a om.F^i 7 qnae] qni T({ secepita F ^ appellatur AmbTOH. ' geri oporlere Maxnicius qua neete . . . uti deberent coni. Hagenw \ aateoi . . . appellatnr autem secespita hoc loco omiesa poet contingere (lin. 22) add. F y 8 nmctu F {{ 9 flamines insemtt MasiHcixts. ef. Festas y 10 pootificeB 7' {{ U se- cando] laena antem proprie toga dnplex amictas augnralis add. F et Ambros. 11 ergol igitur Ambros. \\ 13 syllenias F {j 14 ostenditque omiaso enim Amhros. !| 15 ei a cartbagine iussnm FT et insau a carthagiue AmbTot. y habiref y 16 e«Be debere Atabros. {[ non . . . eat] manifestum eet T dubium non est Amhros. y rerau] uerbum Ambros. y 17 secespita Kbti, coTrexi {{ IS tntentionpm facere Ambros. 30 clauis oeneis AmbTos.: acutis aneis F aciitig aeneis r| uictnm J*' y 21 totns] in totnm Ambros. y 22 ritus Ambros. | agenaj agere F Q 23 ad demissa supr. vtTS. laiiua emis«a et a qualitate amictns bsbitnro amatoris eipressit T \\ 34 ad dives supr. vers. interdnm posuit nirgilius dinitem et non dicit cuiue rei dinitem nt hoc Iol'o, 1« miirg. hic ostenditur a flaroinica flamini uestem fieri oportere cuius lanam et ipsa debet per se neere et texere quod mamfestat uirgilius di- cendo et tenui telas discreuerat anro T y non Daniel: nam i^ H 36 pectae F 514 SERVII ctai vestis et aiiri, sane Jwc loco docnit, flamini a flaminica fieri vestem oix>rtere, cuius lamm ipsa per se et nere deheat et texere: non enim dixit ^fieri iusserat^ aut ^miserat\ [quod ad expositionem nomi- nis pertinet.] 5 264. ET TEyri telas discreverat avro ostendit ipsius manibus textam, 265. INVADIT habitum futurae orationis ostendii et notan- dum non eum tantum nuntii, sed etiam caduceatoris^ id est orato- ris, officio fungi: nam et persuadet et nuntiat. tv nvng ^tu^ inr 10 vectio est, et ^nunc^ id est lioc tempore, quo tibi navigandum vel pro tua spe Jahorandum est, altae quam altam vis fieri, 266. LocAs pro collocas vel iacis, vxORivs nimium uxori de- ditus vel servienS; ut Horatius uxorius amnis. 267. ExsTRvis a struice: Flautus in menaechmis tan- 15 tas struices concinnat patinarias, Naevius mminativo singulari struix malorum, hev regni sic increpat, ut misereatur, 268. IPSE dat dictis auctoritatem^ ut quae Phoebo pater omnipotens, et imperio lovis huc venio. CLARO DEMITTIT OLYMPO Oljmpos quasi oAoAccfiar^g dictus est: sive 20 mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive caelum: unde addidit ^claro', ut Plemyrium undosum. accentus sane Graecus tunc potest esse, si sit Graeca decHnatio, ut Olympos Olympon. [nam Latine ^olympi'.] 269. REONATOR CAELVM ET TERRAS OmnCtn mundum, TORQVET 25 utrum quia mundus volubilis est? an Uorquef regit, sustinet? ut cuncta tuo qui bella pater sub numine torques. NVMIKE autem est aut nutu, aut potestate. 13 Horatiua] carm. I 2, 19 | 15 Naevius] trag. Rom. reL rec. Ribb. p. 14 ed. II I 19 Olympos quasi oZoZafixijs] cf. Isid. or. XIV 8, 9 1 fiamini a] flamiua F^ S fibri !•" | 9 tu] tui F | ad nunc supr. rers. quo scilicet tempore tibi est nauigandum et de galute tua laborandum T | 11 (td altae supr. rers. id est quam tu latum uis oonstrufre quam debueras oppri- mere J Q 12 ad locas supr. rcrs. collocas uel iacis T || nimiuni Danieh nyum J" I 14 ad exstruis supr. rers. a struice T. cf. ad r. 271 f plaustus F ] tantant astruicis concinat 2*^ | 15 Neuius struix malos dixit hab. Ambros. | 16 hic Da- niel primus p 19 ninnTir XLM y oloXauKr,g Fabricius: fol olampus F ololam- pus XLHSI ? oXoi: XauwQog add. Fabrici%iS || 20 diuorsorium FH diuorsorum N I 23 olympos olvmpa F olimpos olimpon JN' olimpos olympon L olimpos' -^ olimpon H olvmpos olympon M || nam . . . olympi om. M || latini F latina L Fabricius y olympi] facit add. Fabricius | 24 ad caelum et terras supr. vers. omnem mundum intellege T^^ad torquet in marrf. sustinet regit siue ideo tor- quet quia mundus uolubilis est T || 25 sustinet om M y 26 sub noiuine N [' xYMixE autem . . . potestate om. F COMM. IN VERG. AEN. IV. 264-282. 515 270. HAEC quae dicturus est: nam supra dicta ex se dixerat. QviD sTRvis utrum aedificas? an moliris? an incipis mmhinari? 271. q,vA spE LiBTcis TERis oTiA TERRis'} ^ tcrra^ totum orhem signi- ficat, ^terrae^ autem partes sunt. teris per neglegentiam tempora consumis: et est verbum ad ignaviam positum: Sallustius ibi trien- 6 nio frustra trito. et cum luppiter dixerit <235> inimica in gente moraris, f ctdhic non diocit quae non esset intellecturus Aeneas, 274. SVRGENTEM crescentem, ut surgentem in cor-^ nua cervum et <(I 366> surgentemque novae Carthaginis arcem. 10 276. DEBENTVR honestius plurali numero respondit. cyl- LENivs antonomasivum est pro proprio. ORE oratione. 277. MORTALES visvs aut oculis se Aeneae sustulit: aut hu- manam reliquit effigiem, quam sumpserat, ut ab Aenea posset vi- deri: quod melius est. medio sermone atqui exsecutus est omnia 16 quae luppiter dixerat; sed sermo est consertio orationis et confa- bulatio duorum vel plurium: medius ergo est sermo, cum persona, cum qua quis loquitur, non respondet, ut nunc fecit Aeneas. 279. ASPECTv numinis scilicet, ut <358> ipse deum manifesto lumine et reliqua. 20 280. arrectaeqve horrore comae subaudis ^sunt'. 281. DVLCESQVE RELINQVERE TERRAS minus est ^quamquam'. per quod intellegi vult Aeneae animum, unde est invitus regina tuo de litore cessi. et ne videatur ingratus, deorum ex- cusatur imperio: sic ipse in sexto <(461> sedmeiussadeum. 26 282. ATTOMTvs TANTo MONiTv pTopric, iuxttt qucm deus missus a love stetit, a quo et fulmina iaciuntur, quae attonitos faciunt: attoni- tus enim est proprie iuxta queni fulmen cadit. 3 terra . . . sunt] cf. Isid. or. XIV 5, 20 || 5 Sallustius] hist. fragm. III 66 Kr. II 16 sermo ... plurium] cf. Isid. or. VI 8, 3 et 4. diff. verb. 578 1 quae] quoque F \\ dixerit i^ || 2 ad' struis supr. vers. edificas siue moliris uel trahis seu dispouis ct in marg. ah alia manu struis a struice. plautus in menecmis tantas struices concinat patinarias neuius nomento (sic) singt posuit struix malorum T. cf. ad v. 267 || macinari jP || 3 otia] hodik F || terra] terris terra F ^ b ad teris supr. vers. ubicumque toris uerbum ponitur semper ad ignauiam refertur T \\ triennium -ff || 7 moratur Vergilius \\ adhuc Daniel. fort. hic II 8 scholium ad aurgentem post scholium ad debentur coUocatum habent NLHM II 9 et] item FM et in ras. 1 1| 13 mortalis F \\ 14 possit F || 15 autqui FH II 16 est] eius F || consensio F\\ 17 melius F \\ sermo est FM \\ 18 respondit F tunc M et in ras. l \\ 19 ad aspectu supr. vers. scilicet nurainis T || manifesta F II 22 minus est] deest F || 23 Aeneae animum F. Schoellius: aenean amo F Aeneam amare Burmannus Aenean amatorem coni. Hagenus || inuidus F |j 24 et ne] ut non F || 27 flamina F, corr Daniel \\ attonitus J^ corr. Daniel \\ 28 c^uen; Daniel: c JF^ || cadit CommsUnu^: cadet F 516 SERVII 283. HEv qviD AGAT ut soUt, personis de quibus loquitur adfectum commodavit, ut quos ego aud-io ambire fatigare vos singulos. dicebatur et -^ambio illum^ pro ^rogo illum% Sallustius in primo idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi cuiusquam expectationCy ne- 10 que sane ambiti publice, hoc est neque valde rogati. ambitores etiam dicuntur qui ut honores consequantur discurrendo et rogando suffragia adquirunt, 284. EXORDIA orationem: vel hic pro initiis. sed exordium in duo dividitur, in principium et orationem, sicut in rhetoricis legimus. 15 287. ALTERNANTi varia mente tractanti. et per hoc ostendi- tur, cogitasse eum etiam amorem, sed praetulisse voluntatem deo- rum. visA EST ideo ^visa est\ pro rerum necessitate, 289. CLASSEM APTENT dccst ^praecipit\ et ^aptent^ modo pa- reiit: alibi adnectere <(VII 731) sed haec lento mos est aptare 20 flagello, taciti pro taeite, sine strepitu celantes consilia. 80CI0S AD LTTORA coGANT dd totum subaudicndum ^tadti^, 290. ARMA PARENT contra impetum iratae forte reginae. QVAE REBvs siT CAVSA NovANDis Sdllustius quac causa fuerit novan- dis rebus, nos ^quae causa novandantm rerum^ dicimus. 25 291. QVANDO non est temporis, sed significat ^siquidem' et est coniunctio ratiocinantis. sane ^quando' ^do* brevis est uatura- liter: sic Serenus quando flagella ligas ita liga. Vergilius 3 'ambire' blanditiis e. q. s.] cf. Non. p. 242 M. || 5 Sallustiusl Cat. 10, 5 8 Sallustius in primo] fragm. 89 Kr. 53 Dietsch. || 23 SallustiusJ hist. fragm. inc. 58 Kr. || Serenus] cf. Lijc. Muellerus de re metr. p. 98 1 ad V. 283 in marg. ut solet affectum personis commodat T\\2 heu quid agat] quid faciat libri Vcrgiliani || 3 blanditus N blantiis ^ || 5 latinam NH |! ad ambire supr. vers. circumuenire interpellare interdum uero ambigo (sic) significat rogo unde et illi ambitores dicuntur qui ut honores . . . adquirunt T !| multis F II 9 Gn. Octavius Dietschius || coepio F || exspectatione neque Daniel: exspectat ionique F \\ 10 publice Gommelinus: publici F || rogat F, corr. Da- niel II 11 homores F \\ 12 adquirant i^' || 13 in om. M || 14 eicut . . . legimus om. 3f II 16 protulisse jff |1 17 ad visa est in marg. pro rerum necessitate intel- lege T II pro rerum necessitate] pro necessitate deorum Daniel primus || 18 od aptent supr. vers. parent, in marg. ab alia manu alibi nectere (sic) ut lento mos est a. f. T|| 20 tacitate F || 21 ad votum F, torrexit F. Schoellius \\ 22 ad v. 290 in marg. sallustius . . . dicimus T \\ 23 fuerit T fuei: F \\ 24 nos Burmannus: non FT \\ 25 hic non M || et om. M || 26 rationalis F || do om, NHM || 27 quando] quando de N quando de ^ y ita om. F || ligus F lica L, iugas ita iuga Mv^llerus COMM. IN YF.RG. AEN. IV. 283—901. Thybr: 517 Thybridis asurpat si < nrTa. OPTIUA DiDO pro 'adlnic oplima'. 293. rjcMPTATvitvif ADiTvs ut illam adeat, ut <^423> sola virt molles aditus et tempora noras. itvAE molubsima fandi Cato qua mollisslmum est adoriantur. et ubique 'lemplaturum' stdxiudis. 6 294. QViB EEBVS DEXTER MODVS qiiis sit optimus rebua even- tus, ut et tua dexter adi pede sacra secundo, id est bonus ac per hoc propititis, ut 'laemim' pro malo et laevo contristat htmine caelum. mavs autem terminus. ocivs vdocius. et nota, guod habeat adverbium, el nomen Ulius non 10 faeile reperiatur. 295. LAETi alacres, festini. facessvnt modo frequentativum est, ut in georgicis matris praecepta facessit. alias Miscedit' signiticat, ut et Terentius haec hinc facessat, tu mo- leatus ne sies. '" 296. Qvis FALLERE possiT AHAHTK/d quamvis de Dtdone loquntnr, getieralem scntetitiam posuit. 297. praesensit ac si diceret, ante quam ille moliretur. et nimia in hoc vis amantis exprimitur. 298. OMNIA TVTA TIMEN8 deest 'etiam': nedum illa, qme U- 20 m^t. fi est esaggeratio. eadem fama quae et larbae nuntia- verat. et ideo 'impia', quia sttpra "(IT^^ Ftima malum. fvrenti aut amanfi; aui delulit, ut faceret furenfem. 299. CVRSVMQVE PARARi modo navigationem, ut alibi <717 686> ni teneant cursus. 25 300. INOPS ANIMI sine animo, sine consilio. 301. BACCHATVR fiirit more Bacehantum. et bene uno ser- mone praeoecupavit fnturam comparationem. cohuotis exgita sacris verbo antiqtio usum fradunt; moveri enim sacra dicebantur, aim sol- i Catn] jno. libr. rel. II Jord. || 13 'facpssunt' niodo e. q. s.l cf. Non. p. 306 M. II 14 Tercntiiia] Phorm. IV 3, 30 [ 29 verbo antiquo e. q. s,] cf. Lnot. Plftc. ad Stat. Thcb. lli 461 3 ad temptatunim aditus in marg. ut . . . noras 1' | sula F [ 4 moras F || 6 qua CommtUnus; quam F \\ udoriuntnr J)aniel primus \\ G qui ait LHM II T adi pedo] R.d pedea F Q aii dexter eupr. vers. bonus atqne ideo propitiu» T || 8 honos /'■ [| 9 ad loodnB eupr. vers. mensnra terminuB T \\ 10 adiierbinra et Damel: et adnerbium F || 11 facili repperiatur F || 14 miiieatuia H |[ 16 siea Ttre>Uii Hbri: sias FNHM flas L\^\6 ad qnis f. p. a, ffupr, vers. quBmqnam de didone loqnatur )^nera1is eat sententia T |[ de om. F || 20 deeat rtiam] id est etiam tuta /'' |[ timebat] fitrt. timori erant t| 21 iarbae M: ianiae F hiarbe tr hierbe N hiarbae LH || 22 nd impia nttpr. bws. qnia nnpra f. inalnm T\\ 26 ni teneant] ni tineant F niteant NLHi corenm jlf || 28 occupauit F\ ad V. 301 in marg, \ac dicendo uerbonim antiqnornro nsuro oatendit moueri enim . . . saoriiicii cauxa et ab alia manu buius re! plautus . . . appellant T || 29 verba antiqua F, corr. Masvitnus [ eacra] aacra sacra F U BOllemnibus diebua ont. T 518 SERVII letnnibus diehus aperiebantur templa instaurandi sacrificii causa: cuius rei Plautus in Pseudolo meminit scis tu profecto, mea si commovissem sacra, quo pacto et quantas soleam turbas dare? hoc vuJgo apertiones appellant, 6 302. THYIAS Baccha: nam sicut a Baccho Bacchae, sic et a Thyoneo, Thyiades dicuntur. ^commotis' autem ^sacris' ideo dixit, quia in sacrorum renovatione commovebantur simulacra: unde Horatius non ego te candide Bassareu inyitum quatiam. quidam ccTtb roi; ^siv^ quod est insane currere, dictas volunt 10 TRIETERICA triennalia: Liberi enim sacra tertio quoque anno inno- vabantur. sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Latinos caeremoniae dicuntur. sed iam abusive sacra Liberi ^orgia' vocantur, vel aTCo rijg dQyrjg^ id est a furore; vel dno rmv oQicov^ ex silvis, 15 303. NOCTVRNVSQVE nocte celebratus: unde ipsa sacra nycte- lia dicebantur: quae populus Romanus exclusit causa turpitudinis. cithaeron autem mons est circa Thehas Boeotias, ex quo clamor veluti numinis Bacchas vocabat. 305. DissiMVLARE ETiAM liic qnosi reus Aeneas a Didone accusa- 20 tur: \ingrati ergo dissimulare] et quasi ab dctu criminis coepit: nam qui dissinmlat, aliqnotiois cogitat: et, quasi non sit dubium, cum pro- 8 HoratiuB] carm. I 18, 11 || 10 Trieterica . . . innovabaDtur] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. II 661 et VII 93 || 11 sane sciendnm . . . Tocantur] ezBCr. my- thogr. III 11, 12 2 profecto] quidem hercle Plauttts 3 commouisse F commoui Plautus !| turbellas Plautus || 4 appellant] quidam dicunt commotis aut sacris ideo dixit . . . inuitum quatiam add. F. cf. ad v. .S02 || 5 thias NL thyas H | bacchas M y bacho FL || bacches NH baches L bacche il/ | 6 a thioneo thyiades F a tioneo tiades N a tyoneo tyades L tyone thyades H || commotis . . . qua- tiam hoc loco om. F || 8 Horatius dixit L |J ego] ergo H || ad Thyias supr. vers, quidam thias appellatas dicunt apo tu thin id est insane currere T || 9 iito rov 9^siv Bwrmanniis: opo tu tyin F dno zov d^stv Daniel || 11 sane . . . omiiia] Orgia licet quid grecos dici sacra argie omnia F\\ 12 ceremoniae FN cerimo- niae LHM\\ 13 vocantur] dicuntur M \\ dno x^s oQyrig L: apo tes orges extra (ex ira Hagenus) F ano thc opihc N anothcopin-c H apotes origes ilf || 14 apon oreon F ano Titx oneux N Ano tun opz€oxuntnon L aho tu'xu' n€u;n H a)!oton oreon 31 || dno tcov ogtcav] a montibus add. Stephaniis et Fabricius ex siluis F: a montibus vel silvis Masvicius j)rimus || 15 celebratur F celebra- tas N II nictelia NH nictralia M \\ 16 exclusit om. F \\ 17 cithkron citheron mons est F |j boetias F \\ quo] co H || 18 veluti] uii F \\ bachas L\\ld adv. 306 ifi marg. hic quasi reus accusatur a didone et ab actu criminis cepit sunt enim hic duo crimina e. q. s. apnd Tiherium Donatiim T |j 20 ingrati ergo dissimu- lare seclusi. videtur ad dissimulare adsciiptum fuisse ingrati est dissimulare, qmd inepte huic scholio insertum est. \\ et r.i- Turofiensi recepi. quae secuntur in hanc sentcntiam emendanda esse coyiicio quasi ab auctu criminis incipit: nam qni dissimulat scelus aliquod tegere cogitat. et quasi non sit dubium, quin proficiscendo Didonem laedat Aeneas, ita incipit 'dissimulare etiam', id est non tantum proficisci, quod est per se malum, sed etiam me fallere. || 21 aliquotiens cogitat] aliquid sciens committit F, Schoellius, auctu et quin probans COMM. IN VERG. AEN. IV. 302-310. 519 ftdscendo I}idonem laedat Aeneas, ita incipit: dissimulare, id est, non tantum proficisci, quod est per se malum; sed ut me fdUeres. dis- SIMVLARE ETIAM satis artificiosa adlocutio est: nam interdum subti- liter et sibi consulit sub facie utilitatis Aeneae, et nunc iratd, mmc supplex agit. ^dissimulare' autem ideo, ac si diceret: ita rem pu- 5 dendam cogitas, ut eam fateri nolis; supra enim dixerat <290> quae rebus sit causa novandis dissimuleni *post illud indu- cit, quod dictum est, primum accepisti leneficium <307> ^nec te data dextera quondam\' reliqua per singula loca aperientur. perfide mu- liebre verbum: hoc enim frequenter utitur <(421^ solam nam perfi- lO dus ille te colere et alibi has olim exuvias mihi perfidus ille reliquit. 306. NEFAs bene amans eius qu&tn amabat consilium profectionis ^nefas^ dixit. mea decedere terra dicendo ^mea^ stultum ostendit, gui putavit qu^od amanU se possit subripere. 15 307. DAyA DEXTERA foedus amicitiarum. 308. NEc MORiTVRA TENET ct reHqua. secundus locus accusationis est: magis enim augere iniuriam non potuit, quam si se (morittiram) ostenderet. 309. qviN ETiAM Hmmo etiam% ^sed insuper\' sed forte difficile 20 est quod peto, immo quod tu facis ^quin etiam^ tisque Hre per altum\ HIBERNO SIDERE non hieme sed hiemali sidere: aut propter quod ait supra <^52^ dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion. ergo aut Hempore', ut quo sidere terram vertere Maecenas: aut re vera 'sidere' propter Orionem. et bene tempesta- 25 tis eum admonet, qui naufragus venerat; et hic agit quasi non sua causa etm remanere velit, sed etiam utilitatis Aeneae. moliris aut moves, aut paras. 310. MEDiis AQviLONiBvs media hieme, ut per aquilones hiemeni 11 has olim] buc. VIII 91 | 22 quo sidere] georg. I 1 2 falleres satis ergo artificiosa adlocutio est F || 4 facie] fpecie L (pecie in ras, l) facile i/ || 9 ad perfide supr. vers. muliebre . . . utitur T \\ 13 ad nefas 8U^r. vers. coDsilium profectionis nefas dixit'T|| 14 ad mea supr. vers. dicendo meam stultum ostendit qui putauit quod amantem possit subripere 2^ || 15 amandi JF^ II se possit subnpere Burmannuf^ secutu^ scripsi: possit abrepere F possit abripere Daniel primus || 18 morituram hiseruit Burmannus \\ 21 u][uin etiam hibemo Daniel. qui etiam hiberno vis ire per altum pro quin etiam . . . altum coni. Burmanuus || 24 ergo ^sidere' aut pro tempore vulgo jj 25 eu2 v. 309 in marg. et bene . . . Aeneae T || tempestates F || 26 admouet F || naufragos F \\ hic] hoc Danid primus y 29 orf v. 310 in marg. aut quia uenti initio et fine amplius {an leuius?) flant aut mediis aquilonibus media hieme aut quia aqui- lones ex africa nauigantibus aduersi sunt ut mediis accipiamus pro uohementibus et per altum dicendo exaggerauit sententiam quamuis notum esset a(mean per altum nauigaturum T 520 SERVn significet: aut qtiod aquilones ex Africa navigantibtis adversi sunt PER ALTVM exacerbavit sententiam ^per altum^ dicendo: quamvis notum esset Aeneam per altum navigaturum. 311. CRVDELis etiam in te odio mei. sic Lucanus de Gaesare 5 saevitia est voluisse mori. arva al/ena blande, quasi: haec iam tua sunt. domosqve ignotas ac si diceret: Garthago iam tibi nota ^t, licet et hic aliena sint arva. et, ne forte hoc re- sponderet Aeneas: aliena sint arva, ideo adiedt ^domosque ignotas peteres\ sed aequum est te hic esse, et non in tu/O regno. [quid sit non 10 arva aliena domosque ignotas peteres], 312. TROiA ANTiQVA MANERET vcl nobUis; vcl Ula tua patria, quam doles amissam, et deest ^si': et quasi per interrogationem intellegendum est: etiamsi Troia staret, per hiemem Troia peteretur? 314. MENE FVQis adhuc aperte non vult imputare beneficia; 15 sicut paulo post facit irata. et est intellectus: fax^ non esse utir dosum aequor, aequum est ut me fugias? et paulatim descendit ad preces: nam sequitur ^per ego has tacrimas dextramque tuam te\' vet per amicitiamj vel per virtutem, et bene virum fortem per dextrani adiurat. per ego has lacrimas haec et vicem epilogi possunt obtinere. 20 contra illud vero ^dii me expellunV modo nihil potuit dicere: non enim audierat hoc. sed postea respondit <379> scilicet is superis labor est, ea cura quietos sollicitat. sed hic rursus redit ad exprobra- tionetn benefidi ^te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni odere: infensi Tyrii te propter eundem\ hic aut inconstantiam amantis ex- 25 pressit: aut quia in causa nihil potentius erat, unde coepit ibi desiit. 315. NifiiL IPSA RELiQVi hoc cst nou pudorem, non regnum. et est sensus: si enim aliquid sperares, retinere te possem; sed con- temnis me, quia tibi ab initio cuncta concessi. 316. INCEPTOS HYMENAEOS qui novitate sunt dulces. et bis 30 ide^n dixit. 318. DVLCE MEVM tegit rem inhonestam. sic Terentius seu 31 Terentius] Andr. I 5, 59 2 exaceruauit F || 3 eaenean F ^ 1 tibi om. M || licet . . . arva om. F |, responderit F, corr, Baniel || 8 sint] sunt Masvicius \\ 9 quid sit (quid si Da- niel) .. . peteres seclmit Masoicitts\\ il ad antiqua supr. vers. nobilis Tyswpr. vers. 313 talis cht sensus et si troia antiqua maueret peteretur per hiemem T \\ 14 impetrare iV" || 17 dextramquam tua F ^ ad dextramque tuam te supr. vers. recte uirum fortem per dexteram adiurat T || 19 ad v. S14: in marg. haec et uicem . . . infensi tyrii etc. T \\ epilegi ^ || 20 di me T me dii Baniel primus enim om. T|| 21 is] his F dis T|| 22 exprobationem J|| 23 edere F || 27 con tempnis F \\ 28 concessit F \\ 29 qui ipsa nouitate M et supr. vers. 1 1| bis Da niel: his i'^ || 31 tegit FJ^H: tetigit LM COMM. IN VEEG, AEN. IV. 311-333. fi2l tibi morigera fnit in rabus omnibus. alii jjon acdpiunt de re veneria 'dulce meum', sed ita: s-i ea quae in te eontuli, grata faerunt et dulcia. alii pro 'si ego tibi qmeqmm dulcis fui'. vel gv,ia aman- tes atnores suos dulda sua dicunt, id est, si ialis in fe fui, ut mererer quam A( diceres tuum dulce. f, 319. ExvE MESTEM veice a te propositim mei relinq»endi. 320. T£ moPTER hoc est 'propter te'. urycak gehtes redit ad envninationcm beneficionm, et lianc cum aticfu explicat dicendo inimi- cits yrnle-f factas, dum illis praeponititr. tvranni nihil intererat apud maiores inter regeiu et tyranrmm, ut para mihi lo pacis erit dextram tetigisae tyranni. 321. TE PROPTER EvsDEu bene servavit rem causae necessariam. et sunt qui hic distinguunt, ut s^uatur 'extinctus pudor'. 322. EXTINCTV8 PVDOR magna indignatio: meminit enim ae dixisae <[27) 'ante pudor quam te violo', ir, 323. FAMA PRIOB quae melior fuit aine dubio; nam posterior turpis. cri ME MOJUsyxDAM hoc est, quod supra -(308^ nec mori- tura tenct crudelis funere I)ido; sed zJi invidiose, hic per mise- rationem, DESERrB subdistinguendum: dtibitat mim gtJp mm nomine potissimum appellet. hospes non dimt mante, id est, quia non vis 20 did maritiis. Aeneas enim et hoapes fuerat et maritus; sed modo maritum se negat, hospitem confitfetur; unde nunc Dido boe dixit 'cui me deaeria hoapea, quo.niam boe sohim nomen reatat de con- iuge', hoc est 'aupereat'. alii 'restaf-intellegunt 'resistit', id eat 'contrarium tibi est'. non nuUi dicunt: hoc solum nomen quoniam 26 auperest, ut te coniugem dicam. dicitur autem ingenti adfectu bos veraua pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus recitaret Auguato : nam recitavit voce optima primum libros tertium et quartum. 1 supr V. 3IS ei ea quae !□ te coDtuIi grata fueruct uel u ego quicquatu dulcia fiii et ab alia tnanii uel quia amaDteB . . . tuum dulce T || 2 sed] led F || 4 nied°rer F \\ 6 ail esue ment ui SMpr. ven. ruice a te propoaitum me relin- queado (sic) T || reieci f J 7 supr. v. 320 ex (sic) eiprobrationem aiue enurae- rattonetQ redit beneficiorum T t^addwnlmT ex Tiberii Donali sehoHo excerpta) \\ 8 emuneratioaeru F^i^ iotereBt F intereai n\/i 12 ad ie propter eundem supr. vers. et in marg. bene aeruauit . . . eitinctuB pudor meminit enim Bupra dixiGfie ante pndor T\\ 13 distingunt F \\ exBtinctus F^ad extiactua pudor supr. vem. inconstontiam amantiB exprimit et bene bic rem reseraauit canaae neceaBariae T (tn necesBariae 'ae' litterae ab ea mana qjui echoliuia ail v. 319 scriplum est additae sunl. ef. ad v. 314| 14 magni F^ 16 nata Mascicius: non F\\ 19 ad deaeris supr. oers. di»tinguendum eet deeeris quasi nesciat quo nomine eum ^ apellet T \\ 2u maritae F \\ Tis] bis F U 21 maritws Ma^iciws: maiite F \\ 25 a K H I 27 pronnnciasBe N pronintiassi! M || priuatum JV' || pacia F !; " ""■ ! optima edidit Stepkanus [ primum . . . quartum] ." recitoBaet F || I. VI. F Ki Bem. 167 (pi-o '. iV.) pi-i, qoartuni L primum UbroB m et IIJI H primum libro pers. mlil. m). cf. Hibheckius prol. p. &8 /) librum tertium et 111 et Illl M (V supr. 522 SERVII 325. QviD MOROR utrum ^quid in hac terra fnoror\ an ^quid in vita moror^? 327. SALTEM Wel hoc'. est autem sermo tractus a captivis, qui cum tenerentur ab hostibus dicebant ^sublatis omnibus, salutem 6 concede'. inde per synaeresin hic natus est sermo, ut in contemptu rerum multarum petituri aliquid ^saltem' dicamus: quasi quod ne- gari minime debeat, cum extremum aliquid petitur, inde necessitate additur ^saltem\ veluti salutem postremo poscentes. vel ^saltetn^ ^si aliter non potest\ et hic ostendere vult Didonem^ ui est mos incon- 10 stantibus animiSj prae amme id agere invidiose, qtuisi a legitim^ ma- rito deseratur: quis enim ignorat matrimonia liberorum sfuscipiendorum gratia iniri? ait enim ^saltem si qm mihi de te suscepta fuisset ante fugam suboles^ : dixerat enim <(318> ^miserere domus labentis% id est futuri generis. alii hoc a sororS natum volunt, quae diocit <(33> nec 16 dulces natos Veneris nec praemia noris? si qva mihi de te et si Qvis MiHi PARvvLvs ^ qtui' ct ^ si quis^ addita putantur : nam integrum est ^si suscepta fuisset ante fu^am suboles, et mihi parmlics aula lu- deret Aeneas. 328. ANTE FVGAM SVBOLES et amatorie et amare: nam haec 20 fugam dicit^ quam ille nominat profectionem. amor autem ex filii desiderio conprobatur. si QVis mihi bene iterat ^mihi'. et se- curidum ius loquitur: nam ubi non est iustum matrimonium, liberi matrem sequuntur. . 329. QVi TE tamen oftE REFERRET aut sic dixit quasi amatrix, 25 ut supra de Ascanio <85> infandum si fallere possit amorem: aut illud dicit: optarem filium similem vultui, non moribus tuis. 331. lovis MONiTis bene praescribit, ne ei det impietatem. sane et ^haec monita' dicimus, ut <^VIII 336> Carmentis nym- phae monita et deus auctor Apollo, et *hos monitus', ut Per- 3 est autem sermo . . . saltem dicamus] cf. Gell. XII 14. Don. ad Ter. Andr. II 1, 13. adelph. II 2, 41 1 ad quid moror su^or. vers. in hac uita uel in hac terra T || 3 autem om. L \\ acceptiuis N H (a captiuis n) || 4 cum . . . hostibus] cum frequentius ab hosti- bus capterentur F (captarentur JJaniel) || 6 syrenesin F sineresin NH sinhere- sin L syneresin ifeT || 6 petituri F: perituri NLH perdituri M\ salutem H || quasi e. q. s. haud scio an lemmate saltem interposito a praecedentibus seiu/ngenda sint. II negare F, corr. Daniel \\ 7 inde] in belli F. Schoellius || 8 additus F, corr. Laniel. fort. addunt |j saltem scripsi: sahitem F \\ 9 ostendere uult . . . noris in marg. T || hostendere l'' || 11 matrimonio F || 12 saltim F || 18 suboles om,. F \\ 14 hoc om. jf'|| 16 ad v. 327 in marg. signo supr. si qua posito qua et si quis addita putantur . . . paruulus aula {ab alia manu haec scripta sunt atque osten- dere . . . noris) | 17 soboles 2<^ || et si mihi 7'|| hiderit i'' || 20 dicunt NH (dicit h) II 21 beue] be F || 23 secuntur L || 24 qvi te tamen M, om. FNLH || 25 pos- sit fallere F || 26 optaram H optare M || uultu L COMM. m VERG. AEN. TV. 325—337. 523 sius <^I 79)> hos pueris monitus patres infundere lippos. INMOTA TENEBAT LVMINA physicum enim est ut qualitatem animi ex oeulorum aut corporis stabilitate aut mobilitate noscamus. ergo modo vult ostendere Aeneam a proposito non esse deviaturum. 332. cvRAM vel simplidter acdpe, vel amorem. 5 333. EGO TE; QVAE PLVRIMA FANDO controversia est plena, in qua et purgat obiecta, removens a se crimen ingrati, et veniali utitur statu, profectionem suam retorquens in voluntatem deorum. babet etiam finem: nam purgat obiectam fugam nomine profectionis. 335. PROMERITAM praestitisse et bene gessisse: et est sermo'io de his, qui per contrarium magis lucent: Terentius ita me velim ames promerentem pater, id est bene agentem. et congruit, ut praestet qui bene agit: contra ^commeritus' qui aliquid delinquit, ut alibi ipse Terentius quid commerui aut peccavi, pater, id est quid male egi? et est sensus: quuntacumqu^ enumerare potueris in 15 me ttio beneficio contata, eorum tihi debere gratiam non repugno. MEMINISSE PIGEBIT ELISSAE ^memini' et ^illius rei' dicimus, ut hoc loco: et ^memini illam rem', ut numeros memini, si verba te- nerem. ^JElissae^ autem Didonis, quae appellata est luigu^ Punica virago, cum se in pyram sponte misisset, fingens placare manes p'ioris 20 ' mariti, cum nubere se velle larbae mentiretur, 336. DVM MEMOR IPSE MEI LVM SPIRITVS H08 REGET ARTVS Jlic VCT- sus superioribus iungendus, ut sit sensus, tamdiu benefidis tuis obliga- tus ero, quamdiu vixero. et bene hoc de futuro dixit, et congrue: nam ^piget' ad futurum spectat, ^pudet' ad praeteritum: et licet -25 paene sit una significatio, tamen dicimus ^piget me illud facere', *pudet fecisse': unde interdum, praecipue a Sallustio, simul ponuntur. _ 337. PRO RE PAVCA LOQVAR remoto ingrati crimine descendit ^ ad causam. et proprie, id est si rei magnitudinem cogites, ^pauca\ 10 praestitisse e. q. s.] cf. Don. ad Ter. adelpli. 11 1, 47 || 11 TerentiasJ adelph. IV 5, 47 'ita velim me promerentem ames, dum vivas, mi pater' ,, 14 Terentius] Andr. I 1, 112 || 18 numeros] buc. IX 45 || 25 nam piget e. q. s.j cf. Don. ad Ter. adelph. III 3, 38 || 27 a Sallustio] lug. 95, 4. hist. fragm. 1 51, 14 Kr. 1 monitis pueris X |) 3 corpores F || stabilitate aut] stabilitate ex nieis Ubris tmus N supr. vers. exhibet, aut om.FLM. ediderunt stabilitate aut Stephanus et Daniel, omisit Fabriciu^s \\ mobilitatem A \\ noscamus] ostendamus 31 1| 4 de- uiatum F || 5 ad curam supr. vers. uel . . . amorem T \\ accipi F \\7 etiam pur- gat M II 10 gessisse] se gessisse h)tephanus egisrfe Lion || 11 ita] ta H || 12 pat(;r FL {sed ater in ras. l): parte NHM \\ 13 commeritos l'' || 14 aut quid peccaui NLH\\ 16 tua beneficia Gonmelinus primus \\ 18 retenerem l^ || 19 elibsae dido- nis . . . mentiretur in marg. T || elyssae F || 20 piram F T ^ 21 se nubere uelle T II 22 supr. rers. 33G hic uersus . . . uixero T || 25 nam] non NH \\ futuram M 27 pudetj et F \\ ponitur F \\ 29 causamj occusam H \\ ad pro re supr. vers. Servii conim. Vol. I. Fu»c. TI. 34 524 SERVII NEQVE EGO HANC ^profectionem' [scilicef] subaudis: nam posteriori non potest iungi, ne sit eonfessio. et hoc est qmd reddidit <305> ^dissimulare etiam sperasti^. 339. PRAETENDi TAEDAS probat non esse matrimonium: quia iUa 5 dixerat <316> ^per conubia nostra\ et est quasi status finis latens: quid sint legitimae nuptiae. et hic Aeneam inducit agentem nullo se matrimonii iure posse constringi, qui neque confarreatione Didoni Con- iunctus fuerat, ut flamini ac fl^minicae convenit: ait enim ^nec con- iugis umquam praetendi taedaSj aut haec in foedera veni\ et ^imdm^ 10 quidem quantum ad ignem pertinet, per qaem mos confarreationis fir- mdbatur, dixit: sdlicet ne aut legitime iugatam contra fas reliquisse videretury aut foedus, id est fidem rupisse perpetum castimoniae, quia cum fuissent iuncti, scirent tonuisse: quae res dirimit confarreationes: dixerat enim luno <122> ^et tonitru caelum omne ciebo^ et paulo post 16 <161> Hnsequitur commixta grandine nimbtis\ avt haec in foe- DERA VENi aut matrimonii, et iungendum est superiori: aut certe ad posteriora pertinet, et hoc dicit: non ad hoc veni, ut hic mo- rarer: sicut et nunc probat dicens *me si fata meis paterentur du- cere vitam' et dixit in primo <(610> quae me cumque vocant 20 terrae. ergo Weni' consensi, hoc est non ad haec consensi foe- dera, ut cum vellem discedere, non liceret. 340. MEis AVSPiciis argumentum a necessitate. et ^auspiciis' ideO; quia maiores omnia auspicatb gerebant. ergo ^auspiciis' dispo- sitionibus. potest et ^auspiciis* dixisse ominibus, qtiia in iure augur 25 rali auspicium didtur quod non petentibus nobis ad ea, quae in animo habemuSj vice ominis offertur: vtdt enim ostendere Aeneam semper pro rei ueritate atque iustitia. et proprie dixit pauca id est si rei magnitu- dinem cogites pauca I' || 1 hanc] abscondere f. s. add. L || superiori L (t poste- riori stiperscr, l) \\ 2 ad ne finge fugam supr. vers. respondet ad illud dissi- mulare etiam sperasti T\\3 desimulare F \\ speranti J^ || 4 probat . . . commixta grandine nimbus hahent T in marg. inf. et Ambros. || esse matrimonium om. H ] 5 est om. Ambros. || finis latens T fines latens F fuerit latens Ambros. fini- tionis Masvicius. nihil mutavi; nam 'statum finis* haud scio an scholiastes pro 'statu finitivo^ dixerit {cf. Isid. or. II 6, 2) quo poeta latenter usus sit || 6 sint TAmbros.: si fit F \\ legitime i^|| 7 matrimonio Ambros. || neque] fort. nequa- quam || didone F lunoni Ambros. || 8 flamine F \\ ac] et Ambros. || 10 conferrea- a tionis F conferreationis T \\ 12 rupisse] nipisse JP || 13 iunctae Ambros. || tenuisse Ambros. || conferreationis F confarreationem T || 16 avt . . . matrimonii om, H \\ 16 aut] id est i^ II 17 posteriora] esse matrimonium. Aut haec in foedera ueni. aut matrimonii et iungendum est superiori aut certe ad posteriora add. H \\ ad haec NH \\ 20 terrae] ubi significavit nolle apud Carthaginem perpctuo manere, sed velle quaerere sedes fatis concessas add. D || 22 argumentatur Fabricius et Lion \\ 23 omnes H \\ 24 potest . . . consulturi essent habent T in marg. sup. et Ambros. || et mn. Ambros. \\ hominibus Ambros.: omnibus FT 26 uice F: uitae T iure Ambros. et Daniel || hominis FT hominis Ambros, COMM. IN VERG. AEN. IV. 339—345. 525 animo volutasse [omnibus^, ut quae mente agitaret, ojferrentur auspicio et augurio firmarentur: unde si bene advertaSy singula hic illi loco in tertio ad singula redduntur, nam quod ibi in precationej ubi augurio petit ea quae rogaverat firmari, hic in reputatione conprehendit: ibi enim dixit <86> ^serva altera Troiae Pergama\ hic ^urbem Troianam 6 primum^; ibi Weliquias Danaum atque inmitis AchillV, hic ^dulcesque meorum reliquias colerem^; ibi ^mansuram urbem% hic ^tecta alta ma- nerenf ; ibi ^ubi ponere sedes% hic Weddiva manu posuissem Pergama victis^; ibi ^quove ire iubes% hic ^ltaliam niagnam Gryneus Apollo^; ibi ^da pater augurium\ hic ^me si fata meis paterentur ducere vitam lo au8piciis\ alii ^auspieiis^ potestate, ut <^102> paribusque regamus auspiciis: vel^ quae animo meo volueram et fnente cqgitaram: non enim priu>s auguria poscebantur quam animo a>c mente agitaretur, de quibus consulturi essent 341. SPONTE MEA luodo nomen est: nam et genus et easum 15 habet. sic et *mane', cum ei genus et casus additur, nomen est, ut dum mane novum, dum gramina canent. sic est et <^I 377)> forte sua Libycis tempestas adpulit oris. alias adverbia sunt. verum autem dicit, non sua sponte: nam supra legimus hos cape fatorum comites item <1II 4)> diversas quaerere 2o terras auguriis agimur divum. 342. pRiMVM id est, Jioc vellem praecipue. 344. RECIDIVA post casum restituta. alii recidivum proprie di- cunt quod excisum denuo nascitur. 345. GRYNEVS APOLLO Clazomenae civitas est Asiae: unde 2.5 Horatius dives agebat Cla«omenis. iuxta hanc nemus est Gry- neum, ubi ApoUo colitur: qui traditur ibi Grynem Amazonem stu- prasse [Thymbreae domum], inde ergo nunc epitheton dedit, licet 15 modo nomen est e. q. s.] cf. [Sergii] explan. in Don. p. 489, 36 sqq. K. et Servii comm. in Don. p. 416, 19 K. || 17 dnm mane] georg. III 325 || 23 're- cidiva' „ . . nascitur] cf. Isid. or. XVII 6, 10 || 26 Horatius] sat. I 7, 4 1 omnibus F, evanuit in T. I^ominibus Amhros. ominibus vulgo. seclusi \ utque F nequae Ambros. sed corr. ead. man. || 2 et] atque Ambros. \\ sin- gulam i^ H in tertio] Aeneidos add. Ambros. \\ 3 nam quod F: namque TAmbros. y in precatione Ambros.: imprecatione F inprecatione T || 4 roga- uerat TAmbros.: regauerat F negaverat Daniel primus^li reputatione FT: re- petitione Ambros. refutatione Masvicius || 5 troia ^ || 6 accbilli F achillei Ambros. || 9 quove] quoque T quonam Ambros. || 11 aliis F \\ id est potostate Ambros. || rogamus F rogamur Ambros. || 12 meo . . . animo omisit Daniel '] uolueraem i^ || 13 agitarentur Masvicius primus || 17 ca////nent L {duae Utternc erasae) candent ilf || 19 non sua sponte] scilicet ^ltaliam se petere* || 22 ad pri- mum supr. vers. praecipue T \\ 2S ad v. 344 in ma/rg. recidiuum quidani proprie dicunt . . . nascitur T || 26 agebat] habebat Horatius || 27 amazonam F || 28 Thymbreae domum seclusit Masvicius. fortasse alibi Thymbraeus dicitur Apollo, ut (IIT 85) ^da propriam Thymbraee domum' || inde . . . dedit am. F 34* • 526 SERVII in Delo acceperit oraculum. hic tanien singula commemorat, quihus se ostendat coactum voluisse abscedere. 346. iTAiiAM necessaria repetitio Italias^ quia tbi ei dicebatur im- periumy et ipsa est causa navigandi, lyciae sortes nec hinc ac- 5 cepit responsum, sed sic dixit ^Lyciae', ac si diceret ApoUineae. IV8SERE benCj quae contemni non possunt. capessere occupare, et ideo frequentativo ve^'bo ustts est, quia multas se dicit super hoc sortes accepisse, quidam ^capessere^ pro ^ire^ accipiuntj ut Titinius Lucius domum se capessit, 10 , 347. Hic AMOR, HAEC PATRIA EST eo inquit desiderio [Italiae] per voluntatem deorum iterum circa Italiam teneor, quo possem circa Troiam. et ad illud spectat quod dixit <313> Troia per un- dosum peteretur classibus aequor. an quia Dido dixerat etiam illud <307> nec te noster amor? et potest hoc verbum interdum per 15 confusionem verbi et nominis poni, ut ^amor amaris^ et ^hic amor hu- ius amoris\ si te carthaginis arces phoenissam et tu externo regno delectaris: sensus enim est: si tu ex Phoenice veniens Carthaginem in Africa hahere potuisti, quae invidia est ut propriam sedem possint Jia- bere Troiani? et multum ponderis habet sensus cum epitheta ista ^Phoe- •20 nissam* et ^Teucros' ponit 348. ASPECTvs DETiNET vRBis potcst pro ^ delcctat* a^ccipi, ut capiturque locis, sane quidam in novis et emendatis libris pro ^detinef ^demeret^ inventum adsertmt: nam et Ciceronem in prima Philippicarum ita aiunt dixisse putasne eum inmorta- 25 litatem mereri voluisse? alii ab eo, quod est ^mereor ^nereris meref, 349. QVAE TANDEM AvsoNiA hoc od* Hlud pcrtinct <311> ^quid si non arva aliena domosque ignotas peteres\ 350. ET NOS FAS ^nobis fas' dicimus, sed hoc loco non est iungenda elocutio, ne sit vitium: nam legimus <^II 157> fas mihi 30 Graiorum sacrata resolvere iura. sed hoc dicit: fas est etiam nos extera regna requirere. 8 Titinius] com. Lat. rel. rec. Ribb. p. 158 ed. II 1 delon ilf Z II ^ ad Italiam supr, vers. necessarie repetit quia ibi consti- tuebatur illius imperium jT || 5 ApoUineae] et similiter hoc dixit ut gryneus add. M et in marg. l ut Gryneus ApoUo add. Masvicim \\ 6 contempni F ; ad capessere supr, vers. occupare . . . accepisso T \\ capescere JP || 8 titenius F ^i 10 inquid FNH \\ Italiae seclusit Masvicii^ || 11 per eam uoluntatem M \\ iterum om. F, seclusit Masvicius |j possim F posse £r|| 14 per Daniel: pro i^|| 16 ad V. 347 in marg. quasi dicat et tu hesterno refjno delectaris . . . ponit T || phoe- NissA F II 17 phoenicae i^ || 18 ut . . . possint] si propriam sedem possunt T 19 ephiteta F \\ 21 ad aspectus d. u. supr. vers. potest pro delectet accipi ut capitur locis T \\ 21 accipi ut] acciperat F \\ 22 nobis F || 24 dixisse Daniel: exisse F || potasne J?" || 26 ad quae tandem in marg. hoc . . . peteres 2' \\ quid si non] quiid son ^ || 29 locutio ilf || 31 quaerere NH COMM. IN VERG. AEN. IV. 346-357. 527 351. ME PATRis ANCHisAE qucm odJiuc responsis non crederetj ad- didit patris admonitionem. 352. NOX OPERIT TERRAS a verisimili: ideo tempus posuit. QVOTIENS autem, hoc est per unamquamque noctem. astra ignea svRGVNT unam rem his dixit ^astra^ autem ^ignea^ a sapientibus di- 5 amtur. 353. IN SOMNIS more suo pro *in somniis'. tvrbida (terret) id est prius me admonuitj post neglegentiam etiam terruit tvrbida terribilis: quod et umbrae convenit et parentis auctoritati. aut Hurhida^ pro turhata et soUidta, ut ipse ait <(VI 694> quam metui, lo neg[uid Lihyae tihi regna nocerent: nam et Aeneas sic respondit <^ 695^ tua me genitor tua tristis imago, 354. ME PVER ASCANivs amor Ascanii scilicet admonet. et hene et patrem et filium posuit, ut ille increpando, hic dum videtur urgeret. sed Jiaee ad necessitatem profectionis adiecit 15 355. QVEM longe repetiit: et ^quem^ non ad ^caput\ sed ad Ascanium retulit: et licet excusetur, tamen eolovxotpavsg est. 356. INTERPRES DivvM ^EQfiijg: expressit verbum' de verbo. sed hic Hnterpres^ pro nuntio posuit: et ne forte fingere putaretur, ad- didit ^testor utrumque caput\ deinde multa cum adfirmatione hoc 20 agit, dicendo ^ipse deum manifesto in lumine vidi\ non ab alio dictum; et ^lumine\ non in tenehris, non per quietem: omnia tamen haec per translationem aguntur. ab ipso id est magno, ut supra <268> ipse deum tibi me claro demittit Olympo. 357. VTRVMQVE CAPVT aut meum et tuum: aut lovis et Mer- 26 curii: aut meum et Ascanii. alii volunt Aeneae et Ascanii. * imaginis numinis esse deceptum. celeres mandata per avras sicnt supra <226)> celeres defer mea dicta per auras. 1 ad V. 351 in marg. quasi . . . admoDitionem T || 3 a uerisimilis deo F i, 5 ad astra i. s. supr. vers. unam rem bis dixit jT |) 7 schoUum ad in somnis om. F ^ ^ ad admonet snpr. vers. primo admonet et post neprlegentiam terret T II TORKKNDA X (tvrbtda w) Orreuda H \\ 9 parentis] patris F \\ 10 ad turbida supr. vers. turbata et sollicita T|| ait scripsi: aut F \\ 13 amor . . . admonet] non ipse sed eius amor M. inde non ipse sed amor Ascanii admonet Masvi- cius II 15 ad me puer A. supr. vers. scilicet admonet et omnia ista ad nec^ssi- tatem pertinent T|| 16 sed et ad JF^H 17 solyco fanes F soloecophanes NLH solicofanes M || 18 hermes FN ermes LHM \\ 19 ad interpres supr. vers. in hoc loco nuntius, ad testor u. c. supr. vers. ut robustiorem faciat fidem dicit testor et proprie dicit testor id est iuramento confirmo T. cf. Tib. Donatus pro nuntio] pronuntiatio F \\ 24 dimittit FNLH\\ 25 (;apvd iv^|| aut mercu- rii N II 26 meum] anchisae F \\ aut ascanii 3f \\ alii volunt Aeneae et Ascanii Oiddita stmt, ne ea explicatio, quavi tertio loco Servius protulit, quae in F mii- tata est, omitteretur. \\ imaginis . . . deceptum Masvicius scclusit. ego ante ima- ginis lacunam indicavi. videtur autem. scholiastes ha£C fere scripsisse atque ^testor utrumque caput' dixit, ne putaretur eum imagino numinis esse deceptum. cf. Turonense scholium ad hausi v. 359 et Tib. Donatus || 27 celkris L || supra om. NLH (add. T) || 28 et celeres F 528 SERVU 358. MANIFESTO IN LVMINE aut claro: aut in nimbo, cuius maius est lumen. sic Lucanus <1X 11> postquam se lumine vero im- plevit. et singula legenda stmt Jmec, ut habeant admirationis vene- roMlem fidem. 5 359. His AVRIBVS HAVSi accepi: et est pleonasmus. ^hauriV enim pro ^percipit' ponehant veteres: et ideo qua potissimum parte senr s^ perdpiant adiungunt, simul hoc animo hauri et <661)> hauriat hunc oculis ignem et reliqua. Frdbus cnim ait nemo haurit vocem. 10 360. iNGENDERE cxagitarc. qverellis ^V litteram metri causa addidit: nam ^querela' dicitur, quia ^queruliis^ fadt: hoc modo et ^h- quela% ^suadela\ 361. SEQVOR ut <^ 629]> Italiam sequimur fugientem. et oratorie ibi finivit, uhi vis argtimenti constitit. 15 362. TALiA DicENTEM hcne ^dicentem% non postquam dixit lAMDVDVM ab initio orationis. aversa id est irata: ^aversa^ ergo ad animum referendum est; nam indpit esse contrarium ^aversa tue- tur\' ut est taci- 20 tumque obsedit limen Amatae pro Mpsa tacita'. sequitur autem invectio, quae semper statu caret. sane ^tacitis^ participium passivum pro activo. quidam ^tacitis^ epitheton oculorum volunt. alii ^tadtis^ sicds pro iracundia. 365. NEC TiBi DiVA PARENS non est sola in Aeneam vitupe- 25 ratio, sed etiam in se obiurgatio, quia dixerat <^12> credo equi- dem, nec vana fides, genus esse deorum: unde nunc dicit ^ge- neris nec Dardanus auctor'. et studet illud destruere tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae et reliqua. et nominando Venetem et Bardanum et maternam et patemam generositat&im destruit. 5 haurit . . . veteres] cf. Non. p. 319 M. 2 sic] ut M II implevit] miBCuit i^ || 5 accepi . . . pleonasmos] pleonasmos. hausi autem accepi M \\ ad hausi supr. vers. porcepi. hoc dicit ne putaretur eum uanis imaginibus esse deceptum I' || aurit JP || 7 percipient F || 8 hauriat] aurit F \\ enim] autem Masvicius H 9 vocem] nisi auribus add. Eihheckius prol. p. 144 adn. 1 || 10 ad incendere supr. vers. exagitare T|| littera i^|| 11 loquella i^ II 14 ad sequor supr. vers. oratorie . . . constitit T || oratoriae F oratione Commelinus |1 15 ad talia dicentem in marg. bene dicentem non postquam dixit, supr. vers. id est dum ille diceret T \\ potestquam i^ || 16 ad aversa tuetur supr. vers. irata et est ad animum referendum non ad oculos nam incipit esse con- trarium auersa tuetur T \\ 20 pro] hoc est JP || 21 curet F \\ caret] carere autem statu dicitur, quia res quibus utitur veritatc carent add. D \\ ad luminibus tacitis in marg. pro ipsa tacita aut est epitheton oculorum quod scilicet semper tacent aut siccis pro nimia iracundia T || 23 pro] prae Baniel primus \\ 24 uitu- peratio NLH (decem fere litterae post uitupcratio erasae in N): obiecta uitu- peratio F obiectio M || 25 diiurgatio F || 27 tunc F |j 28 quam F COMM. IN VERG. AEN, IV. 358—371. 529 366. PERFIDE amantum verbo eum increpat, aic supra <305> disaimulare etiam sperasti, perfide, 367. CAVCASvs mons Scythiae inhoapitalis. sane quiiMm dh- surde puiant Caucamm et tigris a Didone metnoraias, quia nec I}i- doni jierturbalae vettire in mtnttem Caucasus potuit, nec tigres iujola 5 •fdutn cognitae, et hoc Ryrcaatae: nam quod ait 'genuitCaucasus', ela- boravit dicendo 'genuit' incredibUius facere de monte mascuHni generis. scd hic imitatur Graecos, qui magis proprk ylavxti Si ae xixta d«- kaaaa: quod hic ad propria nomina transtulit. hyrcanaeqve ti- GKEN Arabicae: nam Hyrcauia silva eat Arabiae. et uotantlum re- 10 lictia mediia conparatiouibua eum augmenta fecisse; nam post lieoa non bomiues, sed aaxa iutulit. 368. NAM qvia dissimvlo? tacitae quaestioui occurrit, ue quia eius uimiam iracundiam reprehenderet, dicens Aeneam poase miti- gari forsitan preeibus. QK-ii- ms ad maiora rkservu tml ad tmiorcs 16 sdlicet iniiirias : aut ad superiora pertinent, guia ei tmle dixit. 369. NVM FLETv iNGEuviT Ma»rt Jwc cst 'generis nec Dardanus auctor'. sru lvmisa flexit hoc est 'genuit Caucasus': vel ad illud perUnet <^331^ 'ille lovis monitis intnota ten^t Utmina'. 370. MI8ERATVS AMANTEM hoc est 'Myrcanaequc admorunt uhera 2o tigres': et 'miseratua' accuaativum regit, ut hoc loco: 'misereor' ge- netivum, ut dicttm est, uhicumqne infestos vult ostendeic vel lunoncm vel lovetn, Saturnios appcllat, ut <(I 23]> veterisque memor Saturnia helli ct Saturnique al- 10 fera proles irarum tantos et reliqua, et lovetn ideo Saturnium modo appellat, quia Aeneam a Carthagine praecipit dbscedere, 373. NVSQVAM TVTA FiDES hoc est, nec apud rem, nec apud hominem: Terentius quid credas, aut cui credas? et declamavit per contrarium: nam omnis fides tuta est: [cuius ha£C proprie virtus 15 est, ut tuta sit]; ^haec' ait ^nusquam tuta'. eiectvm naufragum: legimus enim <(I 538)> huc pauci vestris adnavimus oris. et est separandum ^eiectum\ litore egentem id est ^egentem li- toris', ut <1 540> hospitio prohibemur harenae. vel si iungas ^eiectum litm'e\ pro Un litus\ ut <1 6)> inferretque deos Latio 20 pro Un Latium\ et in tribus modis haec elocutio profertur: ^egeo Juznc rem% Plautus menaechmis linum, lanam praebeo, neque quicquam eges: ^egecf huius rei\ <(IX 87)> has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret: et ^egeo hac re% ut Hitore egentem^, 374. ExcEPi ad illud respondet ^eiectum litore egentem\ regni 25 demens in parte locavi ut <214> ac dominum Aenean in regna recepit: quod larbas queritur. et est invidiosum: q^iando optantem vel litoris egentem in regni partem recepi. mire autem recor- dntione bencficiorum iramndia accenditur. sane etiani hic mentio cae' remoniarum inducitur: mos enim apud veteres fuit flamini ac flami- 30 nicac, dum per confarreationem in nuptia^s convenirent, sellas duas 13 Terentius] ad. III 2, 32 'quid iam credas? aut cui credas'? || 21 me- naechmia] l 2, 12 ''ego quando tibi ancillas penum lanam aurum vestcm pur- puram bene praebeo nec quicquam eges' 2 satumum LH (satumium l) || 5 ad maxima luno supr. vers. ideo maxima rflpa praeerat Carthagini uel quia nuptias dederat quas optauerat T || 7 orf nec SaOTrnius in marg. ut . . . appellat 7' || 12 rem] deum in ras. / 1| 14 haec Da- niel: hanc F \\ 15 haec] hic JP || naufragium N naufragium II \\ 21 menechmis F in Menech. Daniel || 22 egeo] regoo F || 23 ego F || 24 rt^spondit F || 26 ac] et NIjIIM II -26 iaruas F hiarbas NLIf || conquirite F \\ hoc inuidiose est dictum quando scilicet optantem uel litus (sic) egentem . . . dum confarreatur in marfj. T. sane etiam . . . dum confarreatur hab. Ambros. || 27 egentem om. F II in recordatione T || 28 cerimoniamm inducitur mentio T || HO dum T: ut re FAmbros. \\ ferreationem F conferrationem T (re superscr. alia man.) farrea- tionem Atnbros. COMM. IN VERG. AEN. IV. 372-377. 531 iugatas ovilla pelle superiniecta poni eius ovis, quae hostia fuisset, ut iM nuhentes velatis capitihus in confarreatione flamen ac flaminica re- siderent: quod hic Dido .meminit, cum queritur se ab Aenea contra ius neoctis maritalis deseri, his verhis Wegni demens in parte locavi\' ^lo- cata^ enim uxor dicitur, qaod simul cum eo sedeat, dum confarreatur. 5 375. AMISSAM CLASSEM subaudis ^renovavi'. ad illud respicit 'si quid pia nu- mina possunt*. 16 377. NVNC LYCiAE SORTES inrisio est honesta satis, cum his verbis fit, quibus laus praemissa est, ut et nobis idem Alcime- don duo pocula fecit, necdum illis labra admovi, sed con- dita servo. scimus autem Aeneam superius liaec verba dixisse <345)> sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam 20 Lyciae iussere capessere sortes, ^lyciae^ autem ^sortes^ Apol- linem Lyceum appellari dictmt sive de Lyco, quem vidt, et in victoriae suae testimonium hoc nomen induit: sive quod est Xsvxog a candore; idem enim et sol creditur: sive quod transfiguratus in lupum cum Oyrene concuhuit: sive quod in lupi hahitu Telchinas occiderit: sive 25 11 Terentins] ad. II 1, 43 ^minime miror qui insanire occipiunt ex iniuria' || 17 et nobis] buc. III 44 et 47 } 1 ouilla F: ouina T ouili Amhros. |{ j^uperiecta T || poni om. Amhros. || qui ostia fuiesent F \\ ut scripsi: et lihri\\ 2 ibi . . . flaminica om. Amhros. \\ quon- re farreatione F conferratione T || 3 siderent Amhros. \\ hic om. F\\ 4: nexus Am- hros.: nixus F, om. T || maritale T || 6 quod . . . sedeat] quae simul cum ma- rito sederit T \\ confarreat Amhros. |{ confarreatur] confarreationes autem tonitru dirimit add. Masvicius || 6 subaudi NH || ad amissam claBsem supr. vers. ad illud respicit . . . classera T \\ respicit om. F respondit Danitl \\ 7 ad socios a m. r. supr. vers. scilicet . . . reparaui T\\S ospitio ^|{ excipi ^|| U ut] aut F II accipiunt l^ || 12 in deos] undaes F \\ locutura N: locuta LHM loquuta F II 14 sperare] auxilium supr. vers. add. n. idem edidit Stephanus || 16 est om. LH II 17 fit om. M (supr. vers. add. m) \\ 21 Apollinem liceum appellari dicunt siue a lico quem uicit . . . unde etiam patareus est dictus in marg. T \\ 22 li- ceum F Lyceum 'Daniel Licium CommeJinus Lycium Masviciu^s \\ appellare F appellat Daniel primiis || dicunt om. F et Daniel \\ siue a lico quem T siue de- liquoq; l^ || in om. F \\ 23 Xsvnog Commelinus: AeYNOc F AeiNoc T Xsovog Da- niel II 24 transfiorurftus] est add. Daniel || 25 Cyrene Masvicius: cirene FT ci- nere Bern. 167 || concubuit] et inde eadem provincia Lycia vocata add. Daniel |' sive quod . . . attulit om. F \\ Telchinas Masvicius: thelcanos T 532 SEEVII quod lupuH ei primus post interemptum Fythonefn ex eo locoj qui ap- pellatiir 1'empe, laurum attulit: sive quod pastoralis deus lupos intere- merit. et est alia fabula, cur Lycia vocata sit regio: Diana harum regionum gaudebat venatu; sed quodam tempore tanta vis luporum se ft ibi infuditf ut omnes feras eorum incursus absumeret: cum ergo omnis ohlectatio deae, quae de venatione veniebat, extinctis ceteris animalibus defecissetf Apollo ob Jianc rem f consecratum esL est et alia de hoc fa- bula: Danaus trahens db Aegypto originem,^ cum videret ira Neptuni vindictam sumentiSj quod adversum se de condendis Athenis Inachus 10 fluvius pro Minerva iudicasset, uri sicdtatibus solum^ filiam Amymonen ad aquam inquirendam proficisci iubet. qu^ cum vidisset repertum fontetn hiatu terrae receptum exaruisse, ad patrem detulit: guo ille prodigio conmotus oramlum Apollinis adiit, cui Apollo respondity ut profectus ubi invenissct taurum et lupum inter se pugnantes, spectaret ift exitnm jmgnde, ct si faurus vicisset, Neptuno templa construeret; si vero lup^tSy Apollini deluhrum sacraret. sed cum Danaus lupum vide- ret vicisse^ Ajwllini Lycio templum dedit, in huius autem Lydae re- gione Patara sacer olim lucus Apollini fuit, ubi Apollo responsa dedit: unde etiam Patareus appellatus est nvnc et iove mjssvs ab ipso yo sicut s^iipra <356> ^ab ipso^ magno: et bene ^nunc* saepius posuit ad inrisionem, quasi: nunc de te curant qui ante periclitanti non curaverunt subvenire. 378. noRRiiiA ivssA ct hoc per inrisionem, qtuxsi plena venerationis, vel quae tti timeas. 26 379. QVIET08 SOLLICITAT Cicero in libris de deorum natura triplicem de diis dicit esse opinionem: deos non esse, cuius rei auctor apud Athenas exiistus est; esse et nihil curare, ut Epicurei; esse et curare, ut Stoici: secundum quos paulo post ^si quid pia numina possunt': nam modo secundum Epicureos ait ^ea cura »0 quietos*. quidam superos deos Mercurium ApoUinefn et lovem ac- 25 Cicero] cf. d. nat. d. I 23, 63 || Cicero . . . quietos] exscr. myth. III 9, 9 2 lauriim scnim: aurum T || pastorales deos T lupos omittens. fort. ut pasto- ralis d. l. i. 1 G obletactio T j 7 consultus T. Lyeius A. o. h. r. consultus eique tompluni cousecratum est y. SchoeUim. Apollini ob hanc rem consecrata est MasviciHn 1 et om. F y 9 sumentes T H Inachus Barthius: isachus T hisagus F. Minercae tt Stptuni tie Attiva litem scholiasteii pro lanonis et Xeptani de ArgcHide Utc poiiuit. I U> siccitate 7'|| amymone T aymouen l*'! 13 adit l^ || 15 constitueret IkiHiel primus || 17 lueio F || Lyciae] lucae F 1 19 est dictus T | 20 magno I>aniel: magne F. fort. id ost magno ) 21 curauerauerunt F | 23 ad horrida iu8{ia sapr. cers. uidelicft quae tu times nam plerumque horrdr pro admiratione |K>nitur 7'| 2t> de diis F: de his \ LH. om. M || ducit // | deos om. XL {supr. rers. add. T H rtM! s»n F rt^iji A" ] :i7 ut . . . curaiv om. 1., in marg. suppl. l Kpiourei . . . ut om. S // | 28 ut om. M || 29 quura i. 1 30 oJ i^ superis 1. e. e. c. q. supr. cers. superos deos quidam intellegunt iouem mercmium et reHquos qme- tos uero inferos 'f COMM. IN VERG. AEN. IV. 378-384. 533 cyyiunt, ^quietos^ vero inferos, quia Aeneas dixerat <35])> ^me patris Anchisae*. ^sollicitat^ vero sollicitos hahet: Terentius ego quia non redit filius, quae cogito et quihus nunc sollicitor rehus, 380. REFELLO redarguo: vel retardo: vel falsa esse convinco; ^refelW enim db eo quod est ^falW venit. 6 381. I SEQVERE ITALIAM VENTis satis artificiosa prohibitio, quae fit per concessionem: quae tamen ne non intellecta sit per- suasio, permiscenda sunt aliqua, quae vetent latenter, ut Wentis' ^per undas', nomina terribilia, sic Terentius profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet. ergo hic cum eum videtur dimittere, 10 admonendo periculi retinet sane multi ^ltaliam^ distinguunt, ut sequa- tur ^ventis pete regna per undas\ * et ^sequere^ quasi fugientem,* 382. spERo EQviDEM vidctur eadem quodammodo repetere, et de tempestate et de heneficiis suis vehementius. mediis scopvlis aut manifestis, ut <(VI 111)> medioque ex hoste recepi: aut illa saxa 16 dixit, quae sunt inter Africam et Sai:diniam Siciliamque. 383. HAVSVRVM luiturum, daturum. dido potest et vocati- vus esse, et accusativus, ut et ^o Dido^ et ^hanc Dido\ 384. SEQVAR ATRis IGNIBVS ABSENS alii ^furiarum facibus' dicunt, hoc est ^invocatas tibi inmittam diras'; alii *sociorum' fa- 20 cibus diamt, ut paulo post <^594)> ferte citi flammas. melius tamen est, ut secundum Vrbanum accipiamus ^atris ignibus' roga-^ libus, qui visi tempestatem significant, ut Aeneae, sicut in quinto <(7> legimus, contigit. hoc ergo nunc, quod factura est, dicit, id est occidam me et rpgalibus te persequar flammis ^absens', quasi 25 mortua, ut centum errant annos. hoc ergo nunc dicit Dido: occisura me ante diem sum; vaganti mihi dabis poenas; nara te persequar et adero quamdiu erro semper: si autem fuero receptain originem, poenas tuas audiam, quas videre non potero. hic ergo sensus est: si tempestatem evaseris flamma- 15 rum rogalium, umbra mea te persequetur: si et hanc evaseris, vel recepta audiam famam suppliciorum tuorum. inprobe sceleste, sic in iure inprohus intestahilisque esto, 388. MEDiVT^i SERMONEM propter hoc quod sequitur ^multa metu cunctantem et multa parantem dicere', ut supra <^277> mor- 20 talis visus medio sermone reliquit sane multi dwtis participium, non appellationem volunt, hoc est, cum haec dicta essent 390. LiNQVENs multi pro ^relinquens Aeneam\ alii pro ^defhiens^ accipi volunt more antiquo, sicut ^delinquere^ pro ^deficere\' Coelius historiarum delinquere frumentum, Sardiniam hostes tenere, 1 in Horatio] carm. IV 12, 26 || 23 Coelius] p. 163 Pet. qnanquam absens Daniel. ex his vel de suis . . . impellite remos Masvicius, Burniannus, Lion non dehuerunt recipere; nam eadem sunt quae Serviana {Un. 21) alii . . . flammas || 2 dum] ut M |{ ad absens supr, veis. scilicet quamquam TJI 4 ypallage enim F\\ 5 Beduxerit Ml: sedixerit F eduxerit NLH\\ 6 animi F, corr. Daniel \\ 8 biotanatorum NH. id est illorum quia ante tempus morti praedestinatum sponte sibi consciscunt mortem add. L\\9 iugantes H\\ 11 occi- sura see ante diem suum F occisuram se ante diem suam Tj (t occisura me ante diem sum superscr. T) \\ 12 errauero J)aniel || 14 poterit H \\ hic ... est| hic est ergo totus sensus 3f || si . . . rogalium si uisis rogalibua flammis euaseris tonipestatem M (si . . . rogalium deleta sunt) \\ 16 audiam famam M: audiet 1. m. famam F audiam famam audiet fa.ma (audiam . . . audiet in ras.) X audiet f- ama (l erasa, a in ras. 1) l^ audiet flamma H || subpliciorum X || ad dabis supr. vers. sustinobiH i^ersolues, ad inprobe sitpr. vers. sceleste sic in iure in- probuH intestabilisquo esto 7"!! 17 in ojn. i'' || inprobas JP || 19 parantem K: uo- lentom 7*^ p. L p H, omittit M \\ 20 ad dictis supr. vers. sane dictis multi . . . cum multa {sic) dicta ossont T || multi er multe /^ || 21 adpellationem F^ ad auras supr. vers. scilicet uitalow in quibus loquobatnr T\\ 22 ad linquens supr. rers. siue relinquons siuo deficiens unde deliquium solis et in warff. sup. ah alia manu mnlti ])ro linquons aenean . . . conlapsaquo membra T \\ derelinquens Daniel primns || 2.*J Caelius F || Caelius histor. delinquere frumentum etc. Am- hro8. II 24 sardinam F jj hostes tenere] hostis tenet T COMM. IN VERG. AEN. IV. 385-402. 535 Tuhero nam delinquat, aut superet aliquid tibi, id est deficiat, aut superet; Gellius annalium deliquium solis et deliquionem dir cit quod Vergilius defectus solis varios: nam in Iwc ipso loco se- quitur ^suscipiunt famulae conlapsaqu^ membra\ 391. SVSCIPIVNT FAMVLAE subaudis eam. thalamo dati- o vus casus, 393. AT pivs AENEAS ordo est: at pius Aeneas iussa divum ex- sequitur. bene autem excusat Aeneam ^pium^ dicendo, ciim ei et ge- mitus datj et ostendit solada dolmti velle praestare, et prohai religio- sum, cum deorum praeceptis paret lo 395. ANiMVM LABEFACTvs pvo ^ animum hhefactum 1iabens\ amore num Didonis, quo illa flagraret? 397. TVM VERO TEVCRi INCVMBVNT regis sdlicet praesentia: sic in nono <72^ tum vero incumbunt, urguet praesentia Turni. litore de litore, vngta pice delibuta. ir> 399. FRONDENTESQVE FERVNT REMOS non qui crant, sed qui esse poterant, ut <^536^ quos ego sim totiens iam dedignata maritos. 400. FVGAE STVDio celeris profectionis, ut ille volans si- mul arva fuga simul aequora verrit. infabricata inpolita, 2o bene expressa est festinatio navigare cupientum, 401. CERNAS honesta figura si rem tertiae personae in secun- dam referas, hoc est *si quis cernat'. 402. FORMICAE ad studium respicit conparatio hoc loco, non ad personas. et notandum cautelam exprimi per hanc conparationem. 2r> Horatius parvula, nam exemplo est, magni formica laboris, luvenalis <^I 361^ formica tandem quidam expavere magi- 1 TuberoJ p. 315 Pet. || 2 Gellius] p. 175 Pet. || 3. Vergilius] georg. U 478 | 19 ille] georg. III 201 || 22 honesta figura . . . cemal] cf. Dod. ad Ter. Andr. III 1, 2 et Macr. Sat. V 14, 10 || 25 Horatius] sat. I 1, 33 1 Tubero om. T || Tubero non delinquit aut superet aliquid id est deficit aut Buperest Ambros. |{ delinquat Masvicius: delinquid F deliuquit r|| 2 Gellius deliquium solis et deliquiorem dixit Ambros. || deliquioneni G. Vossius: delin- . qnionem FT \\ 5 ad marmoreo supr. vers. marmorum crustis adornato non re- uera mai'moreo T\\ ad thalamo supr. vei's. datiuus refero tibi T\\ 7 ad at pius Aeneas in marg. ordo est . . . paret T \\ 9 solatia T \\ dolent F \\ 11 ad labe- factus 8upr. vers. labefactatum habens 1 || habes F || ad amore supr. vers. dido- nis scilicet qui eum fatigauerat T || 12 quo illa fiagraret Daniel: quod ilhi fragraret F j| 13 tvnc JSIIM \\ 14 tunc KLHM \\ urget LHM \\ 15 ad unctii supr. vers. pice delibuta I' || 10 quia errant F || qui] quia 2*' || 17 potuerant F ,, 19 volat Vergilias || 20 uerrat F verrens Vergilius \\ ad infabricata supr. vers. inpolita . . . cupientum T || infabrk a F \\ inpolita om. F \\ 22 figuraj est ut add. M II 24 cul ingentem f. f. a. su^yr. vers. et ad studium respicit hoc loco comparatio non ad persouas T || conparatio] haec conjiaratio F j| non ad per- sonas edidit Stcj/hdnus || 27 formicam F || quidem NH 536 SERVII stra. sane ^formica' dicta est ab eo^ quod ore micas ferat. de qua fahula talis est: in Attica regione qwiedam pmlla Myrmix nomine fuity Minervae ob castimoniam et sollertiam dilecta, quae postea hoc modo Minervae in se odium concitavit. namque cum vidisset Minerva 5 Cererem segetes invenissCj volens ipsa ostendere Atticis quo expeditius segetes parerent, aratrum dioitur invenisse, quod cum manu ageret, et Myrmix ei adhaereret, ausa est ocadte aratri stivam subriperej et apud homines se iactare, infructtMSum esse Cereris munus, nisi suo uteren- tur inventOf quo terra aratro resoluta expeditius ederet fructus. quod 10 ciim proditum aegre tulisset Minerva, Myrmicem Ulam virginem in formicam convertit eamque, ut proditricem, adversam frumentis, quae semper insequitur et subripity esse praecepiL quae res cum lovi mise- rationem movisset, excogitavit quemadmodum formicae honorem daret ncm cum Aeacum, filium suum ex Aegina susceptum, Thessalis im- 16 poneret regem et agros ipsos videret hominibus indigere, formicas colligi in unum iussit easque in homines commutavit: unde Myrmidones ap- pelluti su/nt. farris solum nomen est, quod *r' geminet in ge- netivo: monadicon est ergo, sicut 'soF. item ^cor cordis' solum in ^dis' mittit genetivum. item *s' geminat ^as assis'. et haec ca- 20 rent exemplis. 403. CVM POPVLANT antique dixit: nam hoc verbum apud ve- teres activum fuit, nunc tantum deponens est. et hene rei parva>e per metaphoram sublimitatem dedit, ut non videatur de formicis, sed de exercitu loqui. hiemis memores hoc est caute, in adventum 25 hiemis: Horatius quae, simul inversum contristat Aquarius annum, non usquam prorepit. tecto suo tecto, id est cavernis, 404. IT NiGRVM CAMPis AGMEN ut <130> it portis iubarc 1 sane . . . feratj exscr. Isid. or. XII, 3, 9 || 17 solum . . . exemplis] cf. Prob. cath. p. 14, 5 K. || 25 Horatius] sat. I 1, 36 1 ferat] vel aliquo modo a graecis derivatum est quam vocant fivQfiri%a culd. D. II formica dicta est ab eo quod ore micas ferat de qua fabula talis est . . . appellati sunt in marg. T || 2 mirmix FT || 3 solertiam F soUertia T \, 4 modoj loco Lion || 6 segete F || 7 mirmix F || arari JP || 8 se iactare T: si iacere F || 9 aederet F || 10 tulisset et F || mirmicem F || illam om. T || 12 cepit . . . quemadmodum om. i'' || 14 eacum F lacum Baniel\ reegina T|| tesalis F \\ 15 agros Daniel: egros F aegros T || uidisset 2' || indigere hominibus T\ coj- legi F II 16 mirmidones FT\\ 17 germinet F \\ 19 mittit] exit M \\ geminata FM'^ as om. FN {supr. vers. add. n) || 22 actuum i/ || ad populant supr. vers. et bene . . . loqui 2' II 23 formica T \\ 25 quae] qui F \\ 26 proripit F || ad tectoque supr. vers. cauernis 2' || huo F: vtco Daniel primus. fort. sub || 28 id NH iuuare exhorto F COMM. IN VERG. AEN. IV. 4113-409. 537 W exorto. et est hemiatichium Ennii de elephantis dictum, quod ante I Accius eat usus de ludia. I 405. CALLE ANGVSTO 'caUis' est semita tenuior, callo pecorum ■ praedurata: ««rfe et caUiim et callidos dicimus: 'aemita' est semis I via, unde et aemita dicta est: 'via' id est actus dimidiua, qua po- g I test ire vehieulum: nam 'actus' diio carpcnta capit, propter euntium I et venientium vehiculorum occuraum. orandia TBVDVNT quae I portare uon poasunt. r 407. H0RA8 tardas, morantes: iptia solmt resistere. seuita FERVET aptnm verbim festinaRont, »t e contrario 'friyidum' tardum. lo 408. qvis TiBi Tvsc bido ckrsesti totvm hoc magna pi-os^tonesi dicium est; ^m enim est in re, quam in verbis: qimnvis enim totum dictum non sit, tamm et cogitatur et capitur dh auditore: haec est enim magna empkasis, guae perpetuam personim eonpteeHtur. Teren- tius quid illi tandem credis fore animi misero, qui cum illa 15 consuevit prior? 409. FERVERE LATE infinitus hic a tertia est conitfgatione, id est a 'fervo fervis': nam secundae coniugationis verba perdito 'e', quod habent ante 'o', in tertiam migrant, ut 'ferveo fervo', 'fulgeo fulgo': hinc est fervere Leucaten auroque efful- 20 gere fluctus. sic etiEyn Horatiu» vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas: nam 'cave' 've' longa est, nec vocalis se- quitur, ut in bucolico <^3, 79> 'vale, vale' inquit, 'lolla': sed 1 EnniiJ ann. 466 p. 69 Vahl. 1 3 calliB . . . occuranm] cf. laid. or. XV 16, 8 Bqq. eiBCr. diff. verb. 539 \ 14 Terentiua] ad. IV 5, 31. cf. Don. ad h. t. ;| 17 infiDitivuB bic e. q. s.] cf. [Sergii] explan, in Don. p. 505, 31 eqq. K || 21 Uo- ratiuB] ep. I 13, 19 1 emisticium F emiatiliium £ henuBticmn H emyatichium M || elefantis libn II quod] quo F || antea NH ante dictutn M. ceterum aute inhcet Vergi- Hum II 2 acciua NLM: aciliuB F actiui H Caecilius BycMus \\ de IndiB] deinde Doa F I 3 tenaioi' F lonaior Daniet || 1 catlam] fartasee callere. niH forte unde . . . . diciiDUB ad ipm Vergilii verba adscripta fuerwU, w{ 'callnm' et 'callidaf' a 'calliB' ilerivanda f«se sclmtiattes pulaverit. || Beinita] seminata F bkkita ae- mita L i C> dicta est oni. NM (supr. vers. add. n) \\ via est om. NLH. cf, Isi- donts II 6 iactuB U || carpeuta edidit Stephantis. vehicuta Lion || propter euntiam] praetereuntiuni Jtf K 7 uenientam H lad pars mpr. vers. pats licet in litteratura «ingulare sit in sensu tamen plurale est ideo sic iuQgitur pars trudunt et ud obniiae gnpr. iiers. snbniiae bumileB T ^ 10 ad ferTfit in marg. congruuni uer- bum poauit qoia feruere dicitnr quicquid inBtantBr perficitnr et ab aJia naMtt ut e contrario frigidmn tardum T || aptum Danid: actnm i*' U 1 1 adv. 408 hoe cnm magna eiclamatione eat hoc dictum et est enfaBia in boc quia oolligit totam peraouiim et hoc ex peraona poetae dicturo Bciarona T || proBpboaeHi Commelinu»: jJiosfosi F iiroatoniei Datiiel | 13 capitur Daniel: rapitur F I 17 infinitiiiUB L \\ e tertia i || 18 a ante fervo om. F H nam om. F \\ perdito e] perdita e N perdite H || 19 ferro oim. NHM (supr. rers. ndd. m) || Sl vade F: ualde NH ua^de L (ualde fuit) uale M || 22 ve] uel N U 23 bucolico] uirgilio FM II inquid NI- II B jolla F iotlo H 538 SERVII dicimus a tertia coniugatione esse imperativum, ut ^cavo cavis^ hinc etiam Catullus ^cavere' dixit. 410. ARCE EX SVMMA regum enim fuit habitare in arcibus proter tutelam. denique Romae Valerius cum in Esquiliis domum 5 haberet altissimam, invidiae causa eam conplanavit. item Augustus post Actiacum bellum Palatium ex suo praecepto aedificatum, cum esset domus privata, donavit reipublicae. 411. TANTis CLAMORIBVS nautarum scilicet vocibus, misceri pro ^repleri^ atit ^commoveri\ 10 412. IMPROBE AMOR exclamatio a poeta contra amorem. et hoc est quod Horatius dicit hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor. tale est et illud in tertio <^57)> auri sacra fames, id est cupiditas: nam et illic amoris est increpatio, qui secundum pbilosophos omnium generalis est rerum. hinc est quod jL5 apud inferos Eriphyla inter amantes commemoratur, quae monile concupierat. 413. "IRE ITERVM IN LACRIMAS hinc est amoris inprobitas, quae cogit lacrimis rogare dudum superbam. est autem speciosa elocutio ^pergit in lacrimas'. precando ^precando' cantando. 20 in hoc modo ^do' naturaliter brevis est: sic Terentianus ut vitae dubius varios renovando dolores: plerjimque tamen a Vergilio producitur, ut cantando tu illum? item cantando rumpitur anguis. 414. svmmittere amori ^animos^ quidam pro Hras^ accipiunt, 25 ut ^animosus^ dicitur pro Hracundus^ : et ^supplex animos summittere amorV id est supplices preces adhibere, quae erat amore victa, ^sum- mittere^ autem ^amori\ ac si diceret, non Aeneae: aut certe Aeneam amorem vocavit. ubique tamen suhaudiendum ^cogitur\ 2 CatuUus 20 Terentianus fragm. 10 ap. Lachm. p. 84 ed. II || 11 Horatins] a. p. 46 V. 1296 K. ^sic varios tam longa dies renovando dolores.' 22 cantando] buc. III 25 || cantandoj buc. Vlll 71 1 a om. F II tertiae F \\ cavo] caue N || 2 catulilT F catulus iZ^ || 4 aesqui- liis NH esciliis ^ || 5 causam N || eam om. F \\ conplanauit] at eum diruit etim plane aedificauit conplanauit (at . . . aedificauit deletis) N diruit et in plano aedificauit LM {t complanauit superscr. Z) || 6 aedificata jP || 8 ad misceri supr. vers. pro repleri aut commoueri T || 9 repleti F \\ 10 ad quid non mortalia pectora cogis supr. vers. ad quod scelus et est exclamatio iu amorem qui ideo improbus dicebatur quod cogeret superbum acnean praecari T || 13 illic ex illud X II increpitatio FNII (increpatio n) || 15 eriphule F eryfila Nl eryfilia LII euriala M euriphila m || munile jP || 17 hinc] hic F || est om. M || 18 lacrimis cogit M II superbam F M: superbum NLH \\ 20 in hoc om. F \\ do om. L, suppl. l II sicut H II terrentianus NL terrentius II terentius M || 21 uarias M 24 ad summittere a. in marg. animos quidam . . . cogitur T \\ 26 adhiberej scil. ^cogitur'* ^p COMM. IN VKRG. AEN. IV. 410-419. 539 415. NEQviD LNEXPERTVM FRV8TKA rogabat, 'inqnit, nou spe iopetrandi; sed ne esset, quod aibi poaset inputare, si non rogasset, quamquam frustra rogaret: id est, ne derelinqueret mediuni aliquod intempiatum: et hoc 'fntstra', qiiia morilura erat. Terentitis omnia experiri cerium est, priusqwam pfreo. et "frustra' ex indicio 6 poetae est. sic Sallustius falao queritur de natura aua genua bumanum, ut supra lioc amet, boc spernat promisai carmi- nis auctor. 416. ANSA projae invidiose, quia ipsa «uptias suaserqt. yides quasi diceret: ipsa tibi crede, et est maior vis adfirmantis , cum didt 10 'vides'. peiitio aulem ftaec etiam deliberationis modum a quibusdam putatur tenere. proferari litore oircvu utrum circv.mspicis, an cir- aim tolum litus? et est ordo 'Anna, i soror, atque hostem supplex ad- fare superbum\ 'dreum' non est pra^sitio, sed adverhium loci. PHOPERAEi LITOHE ciECVM circum litus: nam postpoaita praepositio 16 et aceentum mutavit, et euas perdidit vires. 'properari' autem in- persoiiale eat 417. vxDi^vE cosvENERK hene non addidit, qui: intelleffitur. 418. ET LAETi NAVTAE id est mt minime timentea: aut adeo no» necessitate, »ec iussu abetmt, sed volentes. et hoc aut ad spein re- 20 iinendi, aut ad indignaUonem commovendam didum cst et sicut supra <416]>, prope ad invidiam A^inae logmtur, ut et alibi <548> tu prima furentem his germana malis. Probws sane sic adno- tavit si hunc versum omitteret, melius fecisset. corosas multi funium eoronas accipi volunt, qui sotent, guoiiens nav^atur, in nmhim 25 coronarum conponi: nam fugietites queniadmodum naves coronabant? 419. SPERARE DOLOBEM pro timere: et est acyrologia, super- /hia dictio: nam speramus bona, timemus adversa. lioc autem dicit: 4 Terentius] Andr. II 1, 11. cf. Don. ad. h. t. |I G SallustioB] log, I 1 [ 7 hoc amet] Hor. a. p. 46 {{ 23 Probns] cf. Stcup de Probig p. 105 «q. || 87 -^xo timere e. q. 8.] cf. iBid. AiS. verb. 513 2 poaait F \ A ad neqoid inexpertmn f, m, r, sufir. vers. ue relinqaerft medium intemptatum et hoc frustra qnia moritura erat T \ i terentnr F \ 6 experite t' \ % ad vers. 416 in marg. inoidione uidetnr hoc diotum qnia illft Boaserat nuptias et C!;t qnasi oiarior nis afOrmaatis cum dicit nidea qnasi diceret tn ipsa uides ^'y propej proprie lAon || nnptiaa] anaa add. Daniel ( IS fkofe- RARE F i li ad circum supr. vera. adnerbinm loci T || 15 frofbbaiu . . . litua om. i*' n 18 ad undiqne c, svpr. vers. licet tion dieat qni tamen inteljegitnr T \\ intellegitur seeludit V. Schoenius. aed ioteUegitnr Maevieius || 19 (u^ pnppibns supr. vers. qnidam diatingant puppibue et. quaai dioeret et puppibua 3" j id est om. M U 20 ingau lianiel: iniaa F, fortasse inaai | abeunt scripsi: abeant F | ant post hoc om. Daniel \ 23 et alibi] eat alibi Daniel primas \ 24 Tersum Oomme- linttt: uerbnm F et Eern. 167 || ad coronaa supr. vers. qnidasi nolubilitates fu- nium intellegnat qaia iiigientititia non est cougrunm coronaa darc T || 25 fininni i^ II 27 agirologia F aciroloia M 540 SERVII si scirem abiturum Aeneam, non tantum diligerem: si non dilexis- sem, minus dolerem. Si rOTVi autem pro ^si potuissem'. et sic est dictum, ut <^VI 105^ omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi: ac si diceret, nihil mihi novum contigit. * 6 420. noc TAMEN VNVM vcl lioc solum, 421. MiHi pro me exsequere, id est pro mea catisa. 422. COLERE pro colebat, vel colit: infinitus pro indicativo. CREDERE eredit vcl credebafj id est committebat, 423. MOLLES ADITVS faciles, ut <293> et quae mollissima 10 fandi tempora. 424. ATQVE conixmctio conplexiva: est et disinnctiva, cum dicimus ^alite^' atque debuit fecif: est et expletiva atque illum in praeceps prono rapit alveus amni, hostem svperbvm postquam ex aperto denegavit se Carthagini esse mansurum. et reddit causas, 15 ob quas suppliciter eum adloquatur, quod et hostis et superbus; quasi dicat, aequo animo patiamtir nos supplices esse, quoniam incidimus in hostein superbum. non nulli autem iuxta veteres ^hostem^ pro hospite dictum accipiunt. Plautus in Curculione ^hospes, hoc solum no- tnen quoniam de coniuge restat\ Herodotus Persas, qui erant Grae- corum hostes, ^ivovg a Lacedaemoniis appellatos refert. inde nostri ^hostes^ pro hospitibus dixerunt: nam inimici perduelles dicebantur. 26 425. NON EGo cvM DANAis scnsus HU contrarius scio me Danais e classibus unum. 12 atque] georg. I 203 || 19 in cistellaria] imino in asinaria I 3, 20 ^par pari datom liostimentumst, opera pro pecunia' 1 habiturum FNH \\ si non] sed non H\\2 dolerem 3/7: dolorem FNLH |j duo sclwlia ad vers. 419 in sinistro margine Floriacensis scripta sunt: aUerum dexter quoque margo post coronabant ita habet, ut lemma sit si potvit taktvm, omittatur animo, pro contigit scriptum sit contigisset. ea re effectum est, ut scholium ad si potvi a Daniele, quem ceteri secuti simt, ante scholium ad spk- BARE DOLOBEM coUocatum sit. II 3 percepi 3f || 4 contingint 31 \\ Q ad mihi supr, vers. mei causa jf' || 7 ad colere et credere supr. vers. colebat et credebat T j CALORE N (COLERE W) 80LAM TK COLORE L COLORE H TE COLERE M || infinitiuUS M II 9 AEDiTvs H AVD1TV8 3/ || 11 ttd V. 424 171 marg. atque coniunctio expletiua est . . . amni T \\ ducimus F \\ 12 atque] aliter add. FT || 13 rapit] trahit Daniel primus || ad hostem superbum supr. vers. superbus ex affectu didonis est dictum cum a poeta semper aeneas pius inducatur, in marg. et reddit causas . . . accipiunt et ah alia manu plautus . . . dicebantur T ^ 15 eum om. F i alloquitur T || quod . . . superbus] nam et hostis est et superbus T y hostes F 17 iusta F II uetaeres i''|| 18 plaustu F|| 19 cestellaria jP|| 20 ostimentnm T uere om. J* || 22 ero dotes F erodotus T || 23 exenos F xenos T y lacedaemo- nis F lacedaemones T y 24 hostes] hospes F y perduellas F COMM. m VEitG. AEN. IV. 420-432. 541 426. AVLlDE ivBAVi Auiis iusula eat in Aegeo niari, in qua coniuranmt Graeci ae non ante reverauroa ad palrianij quam Troia caperetur, et eat sensus illud epectans scio me Danais e classi- bus unum. 'Aulide' autem aut 'in Aulide', aut pro 'Aulidi'. AD PBRGAMA iu 1'ergama, id est contra Pergama. B 427. ANCHISAE CINERES MANE8VE fiEVELLI quod dicitur es oraculo feciase Diomedes, et secum eius ossa portaase, quae postea reddidit Aeueae, cum multa adversa perferret: hinc est <^ 80^ sal- vete reeepti nequiquam cineres. sciendum sane Varrouem di- cere, Diomedcm eruta Anchisae osea filio reddidiase, Catonem autem 10 adfirmare, quod Ancliisea ad Italiam veuit. tanta eat inter ipsos varietaa et historiarum confusio. revelli non 'revulsi': nam 'velli' et 'revelli' dicimus; 'vulsus' vero et 'revulBus' usurpatum est tantum in participiia contra naturam. 428. cvR iiEA DicTA SEOAT «ott mierrogat, sed qiteriiur. gitidam 16 ^reveUi' imgtmt, ita vt sequatttr 'cur mea dicta tieget.' 429. Qvo RViT properat sine respectu salutis; nam hoc dicit, quod peto etiam ipsi prodest: amoris scilicet inpatientia. EXTREiiyu jToc iiisERAE DET ufiivs AiiANTi a qualitoic beneficii dictum. 430. FAciLEu hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta. 10 ex eo statu, in quo est, fortunam dixit. ^doceat' autem ^dolere' illud est; quia non habet in adversis patientiam nisi qui dolere consuevit. hoc ergo petit, ut ei praestetur tempus, per quod dis- cat adversa perferre. 435. ORO VENiAM beneficium: iu^ morem antiquum, ut 15 orantes veniam. Terentius in liecyra (TV 2, 29> mi gnate, da veniam hanc mihi^ reduc illanu miserebe sobobis genetivum tantum regit. 436. QVAM MIHI CVM DEDERIS CVMVLATAM MOBTE BEMITTAM sensus est: quod beneficium cum mihi cumulatum dederis, sola 20 morte derelinquam. et hic intellectus est melior, quia sorori lo- quitur, ^quam mihi cum dederis cumulatam': quam lectionem Tucca et Yarius probani nam male quidam legunt ^quam mihi cum de- derit', id est Aeneas, ^cumulata morte relinquam' et volunt intel- legi, acceptum ab illo beneficium mea morte cumulabo et sic relin- tSo quam, ut amantes dicere consuerunt, ut praeceps aerii specula de montis in undas deferar; extremum hoc munus morien- 1 o tantum] buc. II 28 y 25 praeceps] buc. VIII 69 1 sic . . . illud] et sic est etiam illud M || etiam om. JP | 2 quae] enim add. L II ad relinquat supr. rers. neglegat 2' ^ S ad inane supr. vers, sine con- iugio T 1 gine] si aine tti ras. / H 4 non om. JP [ 5 uacuos et odiosos F, corr. Daniel y G ad requiem spatiumque furori supr. rers. ut habeam scilicet spatium quo tincm imponam furori uel amori Ty 10 fortuna X | 15 terent JP| ecyra F \ me 1*' y 17 tantum om. KH y 18 qtaii iiihi cvm dederit et reliqua F qvam mHi V rvM D. c. M. K. M I coMv-LATA L ^ 19 ad vers. 436 sensus est . . . cumulatam et id est antequam moriar illud beneficium sed semper seruabo iUud quonsqne accumulatum id est perfectum uel finitum in mea morte T | sens L | cumuJa- tum I culinulatum i/ y dederis . . . cumulatam om. i/ y 20 / /irelinqua L (duac Utterae erasae sunt, \ in ras. J) y hinc F y quia] quod DanieJ | 21 quam mihi . . . probant om. Daniel et Cotnmelinus. quam . . . dederis, quod sorori loquitor Masvicius primus y cum dederis otn. F, dederis in marg. suppl. ead, ffian. || oumulatum M y leccionem i y 22 uarus FL M uarro yH y quam . . . cnmn- latii om. JI y sederit X (dederit n) y 23 remittam F relinquam L, sed am tn e ras. Z y 24 accepto M, corr. ead. man. | cunmlabo etj cumulabori F | relinqQam] am tn ras. 1 COMM. IN VERG. AEN. IV. *33-442. 543 tis habeto: id est faeiam quod iUi sdo placiiurum, occidam me: nam si ea,m odio habet Aeneas, lestat ut eius morte laetetur. hoc sorori qmque potest dicere, guae credit eam cx amore concitatam id loqui, nec tamen facerc: sed elocufio non procedit:" nemo euim dicit 'Teniam cumulata', sed ' cumulatam '. alii ila intellegunt: reddam 5 ilK gratiam, occidam illum: nam alUn ait <(600> 'non potui abreptum divellere corpus'? sed hoc totum sorori didt. an perpkxe locuta est, nt solmt loqui mali aliguid molientes? 'cumulatam' autem 'veniam' numguid solidam et plenam, et aui nihil desit, debemus acdpere? 437. TALiBvs oniSAT aut simpliciter aempiendim 'h^ptebatw^': aut 10 'orabat' ideo, quoniam preces inmixtae erant: aliter <205> multa lovem manihus {supplex orasse stipinis.) alibi peroravit talibus orabat luno. fletvs pro verhis, id esl v&^ba flebilia. 438. FEETQVE KEPEHTQVB non ab Aeuea, qui nihil dicit, sed a Didone fert et refert, id eat iterum portat: nam sidminxit 'sed is nullis ille movetur fktibus': mirc autem 'fietibtis' r^Ht. 439. vocES VLLAS TRACTABlLis AVDiT cur mitis, ct placi^us, et tractabilis uon audit? qnasi minim est, excusat dicendo 'fata ob- atant placidaaque viri deus obatruit aures'. aut certc voces iracta- hilis accipe, aut alias traciabilw. 20 440. FATA OBBTAST excusat Aeneam, eum eum, ne ingratus mdcatur, non duritia nimtis faeit imm(Ailem, sed voluntate divina. dbvs luppiter seilicet: unde et supra <^372^ Dido ait 'Saturnius': vcl certe Mercurius. obstrvit obcludit, ifiqiazixws. 442. ALriNi BOBEAE flautcs de Alpibus, quae Ciallorum lingua 25 alti moiites vocautur. et speciem pro gcnere posuit: nam Alpinum Boream pro quocumque vcnto dixit: vel quia potentiorcs mantatii sunt venti. NVNC hinc nvnc illinc sicut Aeneas ab Anna et Didone. Luc. II 495 II 25 qiiae . . . vocaatur] 1 id cBt . . . occidam me om. Daniel B faciam scripsi: facie -F || 3 laetatar F, re superscr. ead. man. \\ 4 eloqautio F || ducit H \\ 1 dicit] dedit Masvicius \\ perplei F || loqauta f || 8 cumalataoi id cst solidam et pleDa,m cui nibil deait r|| 10 ad orabat supr. vers. uel simplioiter loquebatur uel etiam orabat preces admiBcendo T \\ 12 peroravit F: pro oravit Bani^l pritHus || 13 ad fletua siyw. vers. debilia uerba ^' U 15 a ovi. NLH {add. l) \\ subiuncsit F \\ Gut F |[ 17 pU- cidne Daniel: placitnr F i IS excuBat] excaeat et recusat F recuaat NLS sed omiaso diuendo M eed curat Ste^ihaniis \\ 19 ad tractabilis supr. vers. aut uocob tractabilea accipe aut aliae tractabilis T | 21 ad fata obstaut sapr. vers. ae ait tractabiliB. excueat antem aeaean . . . diuina T \\ excueant F || 24 oi^ obBtrnit Bupr. iws. obcludit T U entaticoa J*' || ad annoeo robore swjjc. vers. id est annosa uirtate T \\ 26 qnae] quia i« | 26 ad boreae in marg. apeciea pro genere. al- Siai boreae id est flantea ex i^pibuB uel reuera alpini boreae quia uehementios ant montaui uenti T 544 SERVII 443. IT STRiDOR ad dolorem Aeneae pertinet, de quo ait ^magno persentit pectore curas'. alte aut iugiter, diu; aut cx alto cadentcs, 444. consternvnt implent, ctmulant, ut strata iaceiit pas- sim sua quaeque sub arbore poma. frondes sicut lacrimae 5 Aeneae. stipes autem media pars est arboriSj quae ramos sustinet. 445. HAERET SCOPVLIS sicut ille in consilio perseverat. 446. TANTVM RADICE IN TARTARA TENDIT SCCundum physicos, qui dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. 448. TVNDiTVR saepe pulsatur. Terentitis tundendo atque odio 10 denique effecit senex, et ipse alihi Rhipaeo tunditur JEuro. MAQNo PERSENTiT PECTORE quamvis magno, sentit curas; sed eas forti pectore j^titur. ^curas^ potest Didonis, potest et suas. 449. MENS iNMOTA MANET od Hlud rcfcrtur ^illa haeret scopulis\ LACRIMAE INANES quia ^mens inmota manet': et utrum ^inanes\ 15 quae Didoni nihil prosint? quidam tamen ^lacrimccs inanes^ vel Aeneae, vel Didonis, vel Annae, vel omnium accipiunt. 450. TVM VERO post desperationem. {fatis) exterrita dido atqui in fine ait <^696> nam quia nec fato, merita nec morte perihat ^fatis^ ergo aut malis suis: aut a verbo ^for, faris^ fatis, 20 id est responsis Aenea^e. exterrita autem praecipitata, turbata. 451. MORTEM ORAT pro desiderat, ut <^II 655> mortemque miserrimus opto: aut certe ideo ^orat', quia consecrata fuit, nec mori poterat, nisi soluta consecratione. caeli convexa in- curva caeli. 25 452. Qvo MAGis iNCEPTVM PERAGAT id cst mortcm sibi inferat LvcEMQVE RELiNQVAT od Hlud ^ tacdet coeli convexa tueri\ 3 strata] buc. VII 54 || 7 secundum . . . arborum] exscr. Isid. or. XVII 6, 14 II 9 Terentius] hec. I 2, 48. cf. Don. ad h. v. || 10 alibi] georg. III 382 1 it] om. F BT H iiT M II magno . . . curas om. L, in marg. suppl. l \\ 2 persentit Ml: persensit FNH^ diu] et diu N et diu H\\ ad alte supr. vers. iugiter et diu uel ex alto cadentes T \\3 ad constemunt supr. vers. implent et cumulant T || consternant NL (constebnvnt n) constehnat JS^ || 5 o^ stipite supr. vers. proprie stipes dicitur media pars arboris quae frondes sustinet T || 6 sicutl ut -flf II 7 badicem NL M\\9 ad tunditur supr. vers. saepe pulsatur T || hodio F \\ 10 denique om.Baniel || eficit F || rhypio i^ || 11 magna persensit i^ || 12 ad curas supr. vers. et suas et didonis et annae T \\ IS ad inmota supr. vers. fixa ad illud autem refertur illa (sic) haeret scopulis T \\ illud] illa F \\ referitur F 14: ad inanes supr. vers. nihil profuturae T || 15 didone JP || 16 didones F omnium Masvicius: hominum i'^ || 17 ad fatis supr. vers. malis suis uel respon- sis aeneae ut ueniat ab eo uerbo quod est for faris T || 19 perhibat F \\ for] far i^ II 20 ad exterrita supr. vers. id est praecipitata turbata T \\ 26 ad in- ceptum supr. vers. quod mente concepit id est ut mortem sibi inferat T || 26 ad lucemque relinquat supr. vers. moriatur hoc ad illud respicit tedet caeli conuexa tueri T COMM. IN VERG. AEN. IV. 443-456. 545 453. TVRiCREMis id est cremantibus tura: nomen mire conposi- tum. ct Iwc genus ominis, Didoni factum^ de augurali ^isciplina trans- latum est, qum diris observatur, dira enim deorum ira est, qum du- plici modo coltigitur, aut ex signis, aut quocumque modo et qtuxcumqu^ ex parte: -^quodque in illo factum rem mare traditur, ex signis hic 5 ostenditur: dicens enim ^vidit turicremis^ et reliqua iisque ^nigrescere sacros^ non solum adversa petitionibus inveniri^ verum etiam mortem denuntiari: nam praemisit ^quo magis inceptum peragat lucemque re- linquat\ item tumulis Sychaei ^exaudiri voces et verha vocantis\' quod asperius fuit, ut mariti defuncti vox audiretur e tumulo, quod erat lO dirum, ad se vocantis. sunt et de avibus dira auspida, quod hicsub- iunxit dicendo ^solaque culminibus ferali carmine bubo saepe queri^ et reliqua: in quo satis non fuit, diram avem bubonem nominatam, nisi adiecisset ^ferali earmine^ et ^saepe queri\ ut non utique canendi usus significaretur , sed fletus vice querellarum. 16 454. noRRENDVM DicTv qtianto magis visu? quod Didoni contigit. 455. iN OBSCENVM SE VERTERE hoc cst ^ laticcs nigrcscerc sa^cros^. et quidam ^nigrescere^ et ^vertere^ ideo incertum tempus positum vo- lunt, ut ostendant non vere vertisse se, quod contra naturam est, sed verti a Didone visa, ut (YI 257> visaeque canes ululare per um- 20 bram: non ululasse ergo, sed fieri visum. ^obscenum^ autem mali ominis, ut obscenas pelagi et reliqua. 456. HOC VISVM hoc quod viderat nuUi dixit. quid est ^nuUi'? ne sorori quidem, cui faerat de amore confessa. et forte ideo so- rorem celavit, ne et ipsa se perimeret. post queritur <^679]> idem am- 26 bas ferro dolor atque eadem hora tulisset 1 Thuricremis nomen mire . . . querelarum hah, Ambrosianns. nomen mire . . . querellarum in sinistro marg. T; in dextro idem ab alia manu haec prae- het Ex augurali disciplina hoc tractum est qua diris colligitur id est deorum ira quae duobus modis conicitur hoc est uel ex signis uel ex auibus. || impo- situm Ambr. \\ quae d.] fort qua e d. || 4 aut ex] ut ex F \\ signis] situs vel sitiis F I quaecumque T || medo J^ || et . . . traditur om, T \\ et om, Daniel || quecumque F. aut (ex avibus aut) ex signis quocumque m. e. q. e. p. F. Schoellius || 5 quod- que . . . traditur om. Ambr. \\ rem mare] tempore Commelinus. quod a Vergilio sacrarum rerum naro traditur. ex signis e. q. s. F. Schoellius. fort. quodque in illa {scil. Didone) factum re vera traditur vel quodque ab illa factum esse Maro tra- diturus est || ex] et Daniel || ignis F || hic ex hoc i^ || 6 et reliqua om. Ambr. \\ 7 mortem denuntiare FT, corr. Daniel. martem deum nunciari in contextu, mor- tem denunciari in marg. Ambr. fort. mortem denuntiari ostendit || 9 e tumulo sychaei 2' \\ sichaei F \\ exaudiri ex exaudire JP || 11 uocanti Ambr. \\ subiuncxit J?" subinxit T subiungit Ambr. || 12 dicendo om. Ambr. \\ salaque F \\ 13 in om. Ambr. || fuit diram] fu liram F \\ 14 et] ut T \\ ut] et ut Lion \\ 16 significare- tur usus T II uoce T \\ querelarum Ambr. ^IQ ad horrendum d. in marg. quanto . . . contigit T \\ didone F \\ 17 ad nigrescere supr. vers. quidam hoc ad ad- spectum didonis referunt uel reuera nigra T || 21 ad obscenum supr. vers. mali ominis sanguinem T || male hominis F || 24 cui om. H^ad non ipsi e. s. supr. vers. ne scilicet et ipsa se perimeret T || sorore caelauit F \\ 26 dolor] decor F \\ ad vers. 457 hinc Ovidius {heroid. VII 99—102) 'est mihi . . . Elissa veni Fdbricius 546 SERVII 458. CONIVGIS ANTiQVi aut prioris, aut cari. Lucilms concilio antiquo sapiens vir solus fuisti: antiqims ergo est quipraecedit eum, qui praesens est, miro qvod honore colebat e, q, 5.] ^ritum veri et venerabilis templi mariti templum obtinere cupiebat: templa enim vela- 5 mentis religiosa monstrantur,* miro qvod honore colebat ex- hibendo ea mortuo, quae circa vivos solent fieri. moris enim fuerat^ ut nubentes puellae^ simul venissent ad limen mariti^ postes ante- quam ingrederentur, propter auspicium castitatisj ornarent laneis vit- tis: unde ait Welleribus niveis': et oleo ungerent, unde uxores 10 dictae sunt, quasi unxores. bene ergo Dido cum templum marito ea?- strueret, veluti devota viro, quippe post quem nuptura non esset, ad consulmdum amorem officia ritus maritalis adfixerat y ut morem in- stauraret uxorum: nam ait post, cum in poeniteiitia inducitur a poeta, <552> ^non servata fides cineri promissa Sychaeo\ ii tamen, qui de 15 nuptiis scripsisse dicimturj tradunt, cim nova nupta in domum mariti ducitur, solere postes unguine lupino oblini, quod huius ferae et unguen et fnembra nmltis rebtis remedio sunL alii hoc Itomuli dicunt tempO' ribus institutumy quod Bomtdus et Benius lupino lacte nutriti sunt dicitur etiam lupam in concilio multorum eiusdem generis sodari ma- 20 rito, eamque amisso eo nulli alteri post iungi, quod ipse subiecit <550> non licuit thalami expertem sine crimine vitam degere more ferae, id est lupae. hmc ergo ideo a nove nuptis fiebant, ut sciret se puella domum rdigiosam ingrcdi: simul lanam fercns lanificium prmnittebat 1 Lucilius] inc. 150 MucU. y 6 moris enim . . . unxores] exscr. Isid. or. IX 7, 12. cf. Don. ad Ter. hec. I 2, 60 1 Lucilius . . . fuisti lidb, Ambros. || 2 odf antiqui supr. vers. aut prioris aut cari et ab dlia manu antiquus ergo cst qui i^raecedit eum qui sequens (mc) est 2' II 3 MiKo . . . coLEBAT exibendo . . . iieri. rituni . . . monstrantur et moris fuerat . . . lanificium pomittebat i\ T in marg, stip. et Amhros. Servianum sdioUum ^ oxhibendo . . . unxores ' ipsi versui adscriptum est in T \ uiri F 11 4 obtine F\ b miuo . . . solent om. H || exibendo FNL mire exhibendo M || et 7 puellae] in unum conucnirent add. L (et superscr. 1, ut videtur) 1 simnl] si- mul ut M simul cum 1' \\ venirent Isidorus || lumen L \ mariti] (et) add. lAon || n 8 omarent] (se) ornarent Lion y 9 unde et ait L || unxores] uxores N unx^ores L (fuit unxiorea) unxiores Isidorus || 11 post quem] postea quam Amhros. nuptara i^ || 12 consulendum FT: conciliandum Ambros. et Baniel || affixerat F morem] amorem J^ || 13 uxorem F || post cum] pbstquam T y adducitur I^ | 14 aycheeo F sicheio T y hi T Hii Baniel y de] de F || 16 obliniri Daniel primus || fere F\\ et unguen Ambros.: exunguen FT y 17 sint Amhros. y romoli F^ ro- muli temporibus dicunt T y 18 remulus F \\ sint Ambros. y 19 lupa Ambros. 20 eamque T et Amhros.: esse quae F atque CommeUnus y eo ofii. Ambros, post F: pos T posse Amhros. y 22 haec] hoc 2' y 23 puella se Cofnmdinus pri- mus y religiosam domum 2' y simul] et simul T et Amhros. cetenm ad uelleribat niTeis supr. vers. ostendebat se laneficii operam dare in domo mariti T COMM. IN VERG. AEN. IV. 458-402. 547 459. FESTA PRONDE divina, tamt[uam numen coleret. saue hoc loco lateuter quam supra disimus tangit bistoriam: nam si amabat Aeneam, utique non eoleret estiiictum maritum. 4G1. viSA viRi iri <^I 257> visaeqne canes ululare per umbram, Terentitis audire vocem visa sum modo militis: non 5 enim erant vera, ut supra. nox cvm tebras obscvra teneret iii augeret terrorein, tenipus adiecit, a verisimili. 462. 80LA BVBO ' sola* quaerendum quod dixerit, utrmi ijiq^a- rixag, an pro 'solis', id est desertis? ubi enim sederit et ceeinerit so- Utudinem significat. seatndum auguralem disdplimm volunt greges lo avium minus signifieare, et iuxta hanc avem si alia sederit, malum, quod imminere ereditur, etanescere, ut et sola in sicca. sane bubo si cuius aedes insederit et vacem mis&it, mortem significare dicitur: si autem de iusto sudem ad tectum detulerit, incmdium aedibus por- tendere. ergo hic 'sola' utrum quia alia avis non sedebat in mlmine, 16 an 'sola', guia nihil deferebat, ut mortis sigtmm esseti' in hanc aufem avem comiersus cst Asmlapfius Adierontis, vd ut qiKdam volmt Stygis filius, ira C^eris, cum Troserpinam prodidisset malum granatmi de pomario Ditis gustavisse: quod phnius in primo georgicorum dictum est, uln est <39> nee repetita sequi. sane 'aola' contra geuus posuit. 20 Lucanus <(V 396) et laetae iurantur aves bubone sinistro, item Ovidiua infandus bubo. et hoe est in nsu; sed Vergilius mutavit, referens ad avem: plerumque enim genus relicta speciali- 6 Terentiua] eun. III 8, 1 || 9 nbi . . . significat] cf. Isid. or. XII 7, 39 11 12 et sola] georg. I 389 } 16 in hanc . . . gnstavigae] cf. Ov. met. V 533 a(iq. || 23 Ovidiusl V 550 'ignavua bubo', X 453 'funereua bubo' || 23 plcrumriue . . . generia] cf. [Sergii] eiplan. in Don. ii. 494, 20 aqq. 1 ad feata fronde supr. vers. festa fronde hac eat quae quibuadam orna- mentia credebantur {hff. credebatur] esse religiosa uel etiom lauro ael oleo T \\ 3 maritum] nam quod de Didone et Aeuea dicitur falBum. est. constat enim Aeneam tvecentia quadragintfl. annia a,nte aedificationem Bomae venisse ad Ita- Uam, cum Carthago non niai quadraginta annis ante aedi£cationem Bomae conatrncta ait. eed altiua conaiderandum est, enr Virgilius Aeneae Didonera coniunctam diserit add. D H 7 a nerisimili Fl: uerisimilitudo NUM ucriai- miii///i// {quattuor litteris erasis) 2/ 1{ 9 qnaerendum cnr diierit sola ulrum enfa- ticoB . . . nec repetita sequi in marg. T. sola quaerendum . . . ut mortia aignam esaet hah. ATnbros. cetemm ad solaque mpr. vers. ideo sola qnia sola significat solitndiuem T || quod F: cnr T Ambros. U enfatieoB FT || 9 defertis F | aederet et uecineret F\\ 10 aecnndum] autem add. rU 11 malum . . . evaaeacere] cre- ditur raalnm quod imminet enanescere Ambros. malum quod imniinet creditur evoneacere Baniel |I12 Biccia F |^13 inaediret J" [ 14 ad tecto F \\ 16 utmm qaia scripsi: ntmmque F sine quia T utramque quia Ambros. utrum quod Banitl 11 Bededebat P || IG an aola] siue sola T |{ signom Tel Ambros,: tantnm sinum F^ antem om. T | 17 convereuB . . . Acherontiaj conueraua dicitnt- fuiaae ascalaphiu acherontia T || acirontis JP | 13 ira Cereris om. T |{ 19 in primo . . . dictum eat] in libro georgicorum dictnm eat prinio T H primo] initio add. Tianid \ 21 laetae] lacte F lete N || furantur M || 22 infandua X, seri audns iw raa. l ] uiau M 548 SERVII tate a generali sumimus, ut si dicas ^bona turdus' referendo ad avem: item si dicas ^prima est a', id est littera, cum ^a' sit neutri generis. ferali cabmine bene hoc addidit: non enim omni modo malum est bubonis omen; cantus autem eius aut fletum imitatur/ 5 aut gemitum: tacens autem ostendit felicitatem. omnes enim aves oscines malae, praepetes bonae sunt: vel e contra malae praepetes, oscines bonae sunt. 463. SAEPE QVERi qiiidam propterea ^queri^ positum volunt; quod doleat, de Ascalapho se in avem mutatum, ut et veterem in limo 10 ranae cecinere querellam, 464. PRIORVM legitur et ^piorum'; sed ^priorum^ illuc spectat <^65^ heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem, quod superius expositum, si ^piorum% religiosorum, castorum. 465. HORRIFICANT horrorem incutiunt. 15 466. iN soMNis FERvs AENEAs non cst cpitheton ^ferus\ sed fan- tasia: talem enim illum imaginahatur , qualon timebat. et in somnis pro ^insomniis', id est vigiliis. semperqve relinqvi per omnes noctes navigare videbatur Aeneas, quasi eam semper desereret. 467. LONGAM viAM non nulli inferorum accipiunt, incomitata 20 quod ferale, id est mortiferum omen est, et praecipue regibus, qui numquam soli sunt. 468. iRE viAM veteri more iuxta ius, ut ite viam, redite viam, et alibi primus et ire viam. ttrios deserta qvaerere terra ionus adfectus: soUnt enim qui deficiunt suos desiderare, ut Alcestis moriens. 9 veterem] georg. I 378 || 22 ite viam] Cic. pro Mmr. Xll 26 || 23 alibi] georg. III 77 2 a id est litteral litera a, M \\ S generis] nam o. u. generis smit neutri add, M II hoc] autem F, om. L (add. Z) II ^ homeri N (omen n) || omen] sed cum canit add. M sed cum cantet supr. vers. add. l || cantus autem eius] set cum canit omni modo malum est quia i^ || cantus] uox in ras. l; cantus fuisse vide- tur II aut ante fletum om. X || 5 aut ante geniitum in ras. l \\ tances F taces H \\ 6 oscines FM: oscinae ex osonae N oscine L oscinae H || praepetes] oscines add. F II vel . . . sunt om. i^ || e om. M \\7 oscines M: oscinae NH oscine L Ij 8 ad saepe queri in marg. quidam . . . se fuisse in aue commutata {sic) T \\ 9 ascalafu J^ || in avem] iamuem jP || 11 ad priorum in marg. ad illud respicit quod dixerat heu uatum ignarae mentes quid uota furentes (sic) si uero pio«im ut quidam uolunt tunc reEgiosorum et castorum intellegendum T \\ illuc N: illud FM illuc {sed c ex d ut videtur) L illic H || expectat M || 12 furentum L II 13 si] sed Daniel primus || regiosorum castrarum F \\ 15 ad in somnis f. A. in marg. non est . . . qualem timebat et in somnis pro insomniis T || 16 ima- ginabantur 2*^ || 17 vigiliis] uirgilius F uigilis L (uel cum caperent somnum superscr. T) \\ 18 uidebant H || semper desereret in ras. l \\ desereret] relinqueret F desideretis H\\ 19 ad longam supr. vers. longam uiam quidam intellegunt infe- rorum et ah alia manu uel etiam uidebat se uiuituram {sic) longo tempore sine aenea T || 20 omen est NL: omnibus F omenem H omen M || regi M \ 22 reddite F || 23 bonus scripsi: bona F || 24 affectus F affectio Daniel primus \ Alcestis moriens F. Schoellius. cf. Eurip. Alc. 187 sqc^. : dulces moriens F dul- cius moriantur Daniel primus dulces morienti ego conieceram COMM. IN VERG. AEN. IV. 463-471. 549 469. AGMiNA PENTHEVS aut impetus: aut secundum Vrbanum agmina serpentium. Pentheus autem secundum tragoediam Pacuvii furuit etiam ipse. aomina penthevs aut impettcs axit secundum quos- dam, quoniam habitus earum et sihila serpentium fadem agminis pras- hent: vel quia plures furiae putantur: vel quia furiosis pro tribus plu- 5 res videntur. et bene ^videt agmina^ expressit furentem^ cum ait ^vi- det\ non ^existimat^, sed ^putat se videre\ Pentlieum autem furuisse traditur secundum tragoediam Pacuvii. de quo fahula talis est: Pen- theus, Echionis et Agaves filius, Thebanorum reXj cum indignaretur ex matertera stta Semele genitum Liberum patrem coli tamqmm deum, lO ut primum comperit eum in Cifhaerone monte esse, misit satelliteSy qui eum vinctum ad se perducerent: qui cum ipsum non invenissent, unum ex comitibus eitis Acoeten captum ad Pentheum perduxerunt, is cum de eo graviorem poenam constitueret, iussit eum interim claudi vinctum: cumque sponte sua et carceris fores apertae essent, et vincula Acoeti 15 excidissent, miratus Pentheus, spectaturus sacra Liberi patris Cithae- rona petit: quem visum Bacchae discerpserunt. prima autem Agave mater eius amputasse caput dicitur, feram esse eocistimans, 470. soLEM oEMiNVM tragicc dixit, imitatus Euripidem. dvplices THEBAS civitas in Boeotia, a Cadmo et Zetho et Amphione constituta, 20 in qua Oedip^is, Lai filius, fuit, qui cum matre concubuity ex qua Eteocles et Polynices fuerunt, qui sepropter regnum invicem peremerunt 471. AOAMEMNONivs scAENis AGiTATvs ORESTES hufic Orcsten Elcctra, soror eius, post occisum db Aegistho dolo Clytemestrae matris Aga- memnonem subtraxit, quem Strophio alendum dedit, {qui) eum cum 25 2 Pentheus autem e. q. s.] cf. Ribb. trag. rel. p. 111 ed. II || 8 de quo fa- bula talis est e. q. s.] cf. Ov. met. III 511 sqq. || 19 Euripidem] Bacch. 916 1 AOMiNA . . . furuit etiam ipse om, F \\2 serpentium] quibus crinitae sunt Eumenides add. Fahricim || 3 aomina . . . existimaris secundum tragoediam pacuuii furuit etiam ipse in marg. sup. T || 4 quoniam] qui Daniel quia Com' melinits primm || sibilia F || serpentura T || 6 uidit F || ait] dicit T || 7 feruisse F foisse T y 10 matertera] matre T \\ 11 comuerit F || chiterone F \\ 13 acoete jP|| is T: his F Hic Daniel primus \\ cuinjdum coni. Burmannm || 14 poena F constitueret omittens \\ uinctum claudi T || 15 carceres F || 16 excedissent F || spectaturus T: expectaturos F expectaturus Daniel || 17 baccae F \\ 18 caput] capud F caput eius T || existimans] secundum tragoediam pacuuii furuit etiam ipse add. T secundum urbanum agmina serpentum phentheus furuit etiam ipse secundum pacuui tragoediam. scenis agitatus famosus celebratus traguoediis et agitatus qua et faruit et multe de eo sunt traguoediae quam si frequenter actus add. F. e Serviano igitur lihro nescio quis adiecit quae videbantur omissa esse. in scholio ad scaenis agitatus memorahile est hoc loco deesse quae infra e Floriacensi Daniel addidit || 19 imitatus Euripidem Daniel: imitantibus euripe F \ ad duplices Thebas in marg. ciuitas . . . peremerunt T || 20 boetia T || zeto FT II constructa T |j 21 qua] quo F\\ edippus FT \\ fuit om. F fuit qui om. Daniel \\ 22 eteodes et polimius T || fuerunt om. F || perimerunt F |j 23 ad vers. 471 in marg. hunc . . . phalanges T || nunc F \\ oreste l^jj 25 quem . . . perduxit om. F 650 SERVII filio Pylade edticattwi in adultam perduxit aetatefn. qui ut primum de scelere matris ac morte patris agnovit, venit Mycenas et adiuvanH- bus amico Pylade et sorore Electra^ Clytonestram matrem cum adulr tero Aegistho occidit: ob quam rem aliquamdiu furiis agentibus in- 5 saniit. sane ^ Agamemnonim' non est patronymicon: nam ^Agame- mnonides' facere debuit, ergo sicut Agamemnoniaeque phalanges. scaenis agitatvs famosus, celebratus tragoediis, qucditer a Graecis in scaena inducitur. et ^agitatus', quia et furuit, et multae sunt de eo tragoediae: quasi frequenter actus. 10 472. ARMATAM MATREM causam ipsam furoris. cvm fvgit ad deum: credidit veritatem. 473. SEDENT IN LiMiNE DiRAE a Pacuvio Orestes inducitur Pyladis admonitu propter vitandas furias ingressus ApoUinis tem- plum: unde cum vellet exire, invadebatur a furiis. hinc ergo est 15 ^sedent in limine dirae\ alii dicunt, quia, cum absoluius in templo Minervae, de iudicio exiret, a furiis conreptus cst. 474. coNCEPiT FVRiAs fuTorc completa est. et quidam ^furorem^ pro bono et innocenti motu accipiunty ^furias^ scmper pro ^ndlo. con- cepit ergo furore^n, postquam aniori dolor inmixtus est. 20 475. TEMPvs SECVM iPSA MODVMiiVE Hempus% id est quando, ^mo- dum\ id est quo modo et qua morte. 476. ExiGiT ad certum redigity ut sole^it pondera f iurcs et ad exactum redigi: ergo definit. 477. coNsiLivM vvLTv TEGiT ut sp^m vultu simulat. 25 VI AM rationem, remedium: ita enim antiqui dicebantj ut ipse alibi aut tu, siqua via est. 12 a Pacuvio] cf. Ribb. trag. rel. p. 134 ed. 11 1 produxit Daniel \\ 2 cognovit conu Hagenus \\ micenas F mecenas T \\ 3 pilade FT^ clytemastram F || 4 insanit F insaniuit T\\ 6 saue . . . phalan- V ges post frequenter actus hah. F || patronomico T j/i 6 sicut] sic dictum est quemadmodum T\\7 falanges F T \\ ad scaenis agitatus supr. vcrs. famosus . . . inducitur T || scenis autem agitatvs F || tragoediis et agitatus om. -flT || 8 et agitatus] agitatus autem F || et furuit et multae] furuit et furiis agitatus aut quia multae F || furuit] etiam ipse add. X || 9 multa L || 10 causa ipsius furo- ris 7/ II ad deum scripsi: ad eum ^'''ll 11 credidit veritatem] credidte ueritatem legit Hagentis cvm fvgitJ ut svfisvida, temeratam F.SchoeUius \\ 13 philadisXiZ^|| uisitandas F \\ 14 undecim M, corr. m || 15 quia scripsi: qui F quod Comme- linus II absolutos P || 16 iuditio P || 17 ad concepit furias supr. vers. postquam furore completa est et amori fuit dolor admixtus propter aenean T || 20 ad tempus supr. vers. id est quando, ad modumque supr. vers. hoc est quo modo et qua morte et db alia manu in marg. qualitatem mortis T \\ 22 ad exigit supr. vers. definit constituit et ah alia manu deliberat T || uires et Daniel^ et vires Masvidus. numeri modi F. Schoellius. fortasse librari et || 23 redigi Mas- vicius: redige P || 24 ad spem fronte serenat supr. vers. hilaritate occultat T \\ 25 ad viam in marg. uiam id est rationem remedium . . . uia est T COMM. m VERG. AEN. iV. 472-483. 551 478. GRATARE gratulare, suscipe gaudium pro aorore. sic enim dicimua 'grator tibi Lonorem'. et bcne a gratulatione ittcipit quae vult smim dissimulare cotisiUitm. 479. REDDAx reconcHiet. bvm Aeneam, quem at notum noluit dicere. eo me solvat amantem mm-i disponens dm mentitur, vel ut se solvat, vel vt alliget Aeneam. 480. OCEANi FiNEM ivxTA finem Oceani nullus novit, sed initium: quod et ipsum poteat finis videri aliunde aumpto princi- pio. et loiiginqiiitate argumcntatur, Termtius ex Aethiopia esi us- que haec. lO 481. AETHIOPVM Aethiopiae duae sunt: una circa ortum solis, altera circa oecasum in Mauretania, quam nunc dieit. et dicta Aetiuopia a coTore popuiorura, quos solis vicinitas torret: Graece enim at&siv dicitur mlor, oncefv torrere. atlas nullum nomen Graeeum 'ns' terminatur. 15 482. AXEat nunc pro caelo: non cnim in axe simt siellae. TORQVET sustinet, porfat. btellis aptvm satis perite loquitur: nam 'aptum' coniunctum dicit «reo roij ajtrEa&ai, non insignitum Btellis: axis enim non habet stellas, qui est medius inter septem- triones, unde et Graece avaatQog dicitur. septemtriones autem non 20 oecidere asis vicinitas facit, non quia in axe sunt. e>-go bcne 'aptim' conligatim. Cicero in Timaeo <5^ tjua ex coniunctione caelnm ita apium est, id est constrictum ei conplcxum. item in oratore <71, 235> facilius esi cnim apta dissolvere, guam dissipatn conectere. 26 483. niNC MIHI MASSYLAE QENTI8 M0N8TRATA SACEUDOS 'mon- . 2 grator libi] r tibi in ras. l y honorem] honorem menm F honore 3f |[ a] ad P || quae uult] qug uul i*' || 4 oiJ eum supr. ce)'s. iftm non tinlt enm nomirarp proprio nomine Heii per pronomen 7" || 5 ditere] quasi eiua taetidio nomen abhorreat add. D i ad v. 479 in marg. luori . . . aeuean T |{ mote F ee om. T Q G aliget J" [ 8 et oi«. Mi 9 et ex longinquitate coni. JiuT- mannus \\ longa iniqnitate i"', corr. Daniel j| es\ st F\\ 12 occaaum] hoocasum JV oceannm Stephaiiua, Baniel, Lion || maantaiua FL mauritania ex mauretania N\ dicnnt NH | 13 aetiophja Fy oalore M y torret] qoia al&a ardeo est et m^ adspectua dicitnr add. I> \ ad Aethiopum supr. vers. ethiopeB dicnntur a calore quia etbtn dicitur calor opin torrere T y 14 etin F y Smeiv om. F || 16 nBl N. r. F N. H. If iii na Jlf 5 16 ad axem supi: vers. axia eat polns aepten- trionalis siue anatcalia aed hic pro caelo ponitur T y 17 od torqnet sttpi: vcra. uertit nel anstinet 1' y IS conninctnm H \\ apoatu abtiiite F apotu opteste N apoto apeste L apotu apteete H apotu apeste M | non . . . enim 20 nec umquam solvitur in somnos. 487. soLVERE cura liherare. dvras cvras hene duras affectu, quo ipsa passa est, dixit 489. SISTERE AQVAM FLVVIIS ET VERTERE SIDERA RETRO quanto magis poterit Aeneam ab incepto retorquere: vel in amorem 26 inmittere: aut mihi auferre? vertere sidera retro utrum ut videa- tur etiam in caelo potestatem hahere, an etiam fata posse mutare, quae 11 et salices] buc. I 78 || 12 item cicutae . . . capellas] cf. Isid. or. XVII 9, 71 II LucretiumJ V 899 sq. || 18 Cicero] in Cat. II 10, 23 des T II Aeglen . . . Arethusam scripsi ex Apollod. II 5, 11, 2: egle eriteren hesperitusam F egle eritheren haesperithusa T Eglem, Aretusam et Hesperu- sam Daniel || 2 has] as F || 4 drac i^ || 5 quia] que F \\ firjXa] male F\\ 7 ad sacros supr. vers. ueneri uel iunoni dicatos jT || 9 det F \\ 10 victum] uictuum diuersa F \\ diversis] a diuersis F \\ 14 licet] cum F \\ adimit] adlinit F \\ et est excusatio dubito num Servii sint || 16 si om. H || 16 plenum M \\ distinctio F^ om. NLHM sententia vulgo || 18 ut . . . didicerunt] ut supra dictum est F \\ 20 haec . . . somnos om. Baniel || 21 in om. F^ad spargens supr. vers. distil- lans et guttatim fundens T || 22 ad solvere supr. vers. cura liberare T \\ ad duras supr. vers. ex affectu suo dicit quae passa est duras curas T \\ 23 dixit om. Baniel || 26 poterat L poteri H || retorquere] reuocare F || amore jF || 26 ad et vertere sidera retro in marg. uel uidetur in caelo potestatem habere uel fata mutare quae siderum ratione gubernantur multi autem in hoc loco planetas accipiunt T. alia manu^ pro quae . . . gubernantur posuit quae secundum ma- thematicos sideribus gubernantur et post accipiunt addidit quia reliqua caelo adfixa sunt. 554 . SERVII secundim mathematicos sideribus gubernantur? et multi sidera hic planetas acdpiiintj quia reliqua caelo adfixa sunt, 490. NocTVRNosQVE utrum quia in nocte sunt, an quia per noctem evocantur, an noctu? ut Cicero nocturnis canibus dilaniandum,^ 5 et MANEs quod ad inferos manent, id est abeant. 491. svB SEDIBV8 TBRRAM rcliqua. haec non sic adfirmat, qtmsi ad amorem extinguendum opus sint, sed difficiliora adsignat, ut faci- lius de opprimendo amore credat, mvgire videbis id est videbit quis; ut <^401^ migrantes cernas. 10 493. MAGicAs iNviTAM pro ^ ad magicas': aut ^ma^icas adgredi in- vitam\' quia cum multa sacra Romani susciperent, semper magica damnarunt: probrosa enim ars habita est: ideo excusat. accingier praeparari. ^accingier' autem, ut ad infinitum modum *er' addatur, ratio efficit metri: nam cum in eo ultima sit longa, addita ^er' 15 syllaba brevis fit; ut ^audiri audirier'. 494. TV SECRETA sine arbitris: et est bona elocutio rem loci vel temporis ad personam transferre, ut ^nocturnus venit', ^secretus fecit'. PYRAM sub specie sacrificii praeparat morti exequias. 495. ET ARMA gladium dicit abusive; nam ait paulo post 20 <507> ensemque relictum: proprie enim arma sunt quae armos tegunt, Iwc est scutum, quod Oraecis [solum] ojckov dicitur, cum cetera sua nomina habeant: unde ipse ait <(X 841)> at Lausum socii exani- mem super arma ferebant sed hic ideo generaJiter ^arma' nomi- navity ne mentione solius gladii consilium proderetur, 25 496. iMPivs qui gladium reliquit furenti. hoc autem tractum est de Homero, qui dicit gladium Aiaci datum ab Hectore et He- 4 Cicero] pro Mil. 13, 33 || 5 maneB . . . abeant] cf. Festus s. v. manias. comm. Luc. III 13 || 20 proprie . . . tegunt] exscr. Isid. or. XVIII 5, 2 || 26 de Homero] II. VII 303 sqq. 3 ad noctumosque supr. vers, siue quia in nocte sunt id eat ubi est per- petua nox uel quia . . . abeant T || 4 an ante noctu Daniel: m F 2k T et Bern. 167 II 5 habeant l^ |j 6 supr, vers. 491 haec non sic . . . credat 2' |j 7 dificiliora atsignat ut faciliu de oprimendo i^ || 8 videbit quis] uidemus quid H\\9 nigran- tes ilf II 10 ad magicas i. supr. vers. pro ad magicas . . . excusat T \\ aut] ut F 11 ante quia lemma testor cara deos hah. NLHM \\ magica semper M \ maica N magicam L magia ^ || 12 dampnarunt N damnauerunt L || ideo excusat om. M II ideo] et ideo N || 13 accingier . . . addaturj nam cum .r. ad infinitiuum addatur L (prius pu/nctum in ras. t ut ad infinitmum addatur .r. superscr,. l) | er om. FNHM \\ 14 nam] quia L || er] e in ras. l \\ 16 locutio L || 17 ut] nam ut F || 18 sacrifiti F \\ mortis FM || 19 ait F: et N est HMl supr. vers. \\ 21 ad V. 495 in marg. proprie arma sunt quae armos tegunt hoc est scutum guod grece dicitur solum oplos cum . . . proderetur T 1 olom oplos F oXov onXov Daniel primus. aolum sedusit F, Schoellius || 22 ad lausum F, om. T " 24 mentione F T: inuentione Baniel primus || claudii F || 25 reliquid NH COMM, IN VKRG. AEN. IV. 490-MC. 5ri5 ctori ab Aiace balteum, quae eis exitio fueruut: nara alter tractua est balteo, alter se donato telo intererait. exvvias vestes Aeneae, quem hostem dixerat supra <(424) i soror, atque hostem sup- plex adfare superbum, item <^651) dulces exuviae. lectvu- qvE tvoALEM eleganter etiam in morte perseverat in amore, et qmtenus 5 potest Aeneqe se conmngit, sl uno igne mm eius concremetiir exuvlis. 497. Qvo FEBii propter extinctum pudorem. svper impokab quidam ' impmant^ legunt, scilieet famulae. abolere nefandi a menio- ria tollert; ut <\ 720). paulatim aholere Sychaeum. 498. ivvAT xoxsTKATQrE sagehdos et 'iumt^ aviifpigei, hoc est et lo vohntas mikl est, et sacerd/os hoc praedpit. 'gue' autein pro 'enim' posuit. 499. HAEc EFFATA siLET stibitum sSentiim imperfeclam oratimem ex perturbatione metitis ostendit pallor siuvl occvpat ora sdlicet ex conscientia cogitatae mortis. Ifi 500. sovis pro inusitatis et vialis et per hoc magicis. peae- TEXEKE autem praevelare, abscondere. et est antistropJie, funei-ibvs ■ nova sacra praetexere: ergo hoc dicU, Anna non arUtratur sub obtentu sacrifidortm pompam funeri praepar(m. 501. TANTOS FVRORES quantos cogitabat Dido. 20 502. GKAVIORA TIMET QVAM MORTE SYCHAEI aut 'quam' de- trahimus, et atat elocutio: aut subaudimus 'graviora timet posse contingere', hoc est quae vel fecit, vel passa est Dido. 504, AT KEGiNA PYRA Dotatua est hic versus: vitioaa est enim elocutio qoae habet exitus similes, lieet sit casuura dlBsimilitudo. 26 506. INTENDITQE LOCVM 8ERTI8 'intendit' mligat, ut procum- bunt piceae sonat icta securibus ilex. 10 508. EFFIGIEMQVE TORO LOCAT imoginem scUicet Aeneae, qiiia solent magi effigies eorum facere, propter quos carmen instittiuntf ut in bucolicis <(VIII 80> limus ut hic duresit et haec ut cera lique- scit et <74> terque haec altaria circum effigiem duco, Ho- ratius lanea effigies erat, altera cerea, et bene exprimitur amo- 15 ris adfectuS; quod etiam in morte amati imagini volebat esse con- iuncta, ut paulo post <(605> natumque patremque cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem. havd ignara pv- TVRi id est memor suae dispositionis. 509. STANT ARAE ciRcvM aut sunt^ aut circumstant, crines ef- 20 FvsA crines effusos habens, ut picti scuta Labici, 8ACERD0S qu^aeritur a quibusdamy quae sit haec sacerdos, quia illam ac- cipi volunt, quae supra dicta est tamquam ficta a Didone: ergo hanc adhibitam ad tempus huius officii sacerdotem volunt. 510. TER CENTVM TONAT ORE DEOS non Herccntum deos', sed 25 tonat ter ceutum numina Hecates: unde et Hecate dicta est ixarov, id est centum, potestates habens. ^tonat' autem perite dixit; in aliquibus enim sacris imitabantur tonitrua^ sed praecipue in Hecatae, 3 Bomani moris e. q. s.] cf. Serv. ad Aen. III 64 || 13 Horatins] sat. I 8, 30 |l 25 Hecate . . . habens] exscr. mythogr. II 15. cf. III 7, 1 3 PVNEREA8 F Ij cupresso om. F | Romani moris . . . ilex in marg. T || cere- monias F cerimonias T || 4 populusj ^) l^ || astrictus T || cupressos jpT || 5 ex- cusa F|| solent FT^ ponerentur FT\\ 7 attanatus F^ hinc] bene J || funeria ex funerea F funeria T || 8 et] ati F, om. T. etiam Daniel y 10 efpigibmqve . . . altera cerea in marg. T || 11 efigies F^l^ efigiem F || oratius FT || 14 la- nia efigies F || amantis M \ \h amici M \ 11 extinxm H extinxsem M pro extinxissem superscr. Z || 19 o^ stant supr. vers. sunt aut re uera stant T \i ad crines efiiisos supr. vers. crines . . . Labici T || 20 crinen efusos F || pecti F \\ 21 (td sacerdos in marg. quaeritur . . . uolunt T || illam] illam ipsam Daniel primus || 22 ficta Daniel: fictam i^J y 23 adabitam F y 24 terceritum F i 25 Tcio- centum F tertiocentum Daniel y nomine F y ecates F haecates NH y aecates F haecate H y eccaton F ecaton NL ecaton H hecaton Jlf y 26 id est cen- tum om. M y tonuit IT y 27 aliquibus] talibus NH y enim om. H COMM, IN VERG. AEN. [V, 507-513, 557 atd 'tmut' clam voce- et cmt fiducia im^ocai. erebvh inferorum profunditatem. 511. TERiiEiiiNAiiQFE HF.i^ATEti guidam Heealen dictam esse Iradunt. quod eadem et Diana sit et Proserpina, aito zmv ixazdgiDv: vd qtiod Apollmis soror sit, qui est txaTrj^oXos- sed secundum Hesiodum 3e- 5 cate Persi Titanis et Asteriae filia est, Diana lovis et Latonae, Per- sepbone Jovis et Cereris, quam geneaiogiam posteriores confuderunt. TBiA viRQiNis ORA DiANAE iteratio est: Lunae, Dianae, FroBerpinae. et cum super terras est, creditur esse Luna; ciim in terris, Diana; cum sub terris, Proserpina. quibusdam ideo triplicem placet, quia Luna m tres figuras habet, prima tamquam d, seguens tamguam C, quinta decima tamquam Q. non mtUi ecmdem Lueinam, Bianam, Hecaten ap- pdiant ideo, quia imi deae tres adsignant potestates nascendi valendi moriendi: et qttidem nascendi Lueinam deam esse dicunt, vdlendi Bia- nam, moriaidi Hecaten: ob quam triplicem potestatem triformetn eam ig Mplicemque finxerunt, cuius in triviis templa ideo siruxmatt. 512. siMVLATOS FONTIS AVERNi in sacris, «t supra diximuB, quae exhiberi non poteraut aimulabantur, et erant pro ve- ris. bene autem de Averno, per quem deacensus ad iuteros dicitur. 513. FALCIBVS ET MESSAE AD LVNAM QVAERVMTVR AENIS her- 20 bae enim aut pro lunae ratione tollantur; aut in quas de^imaverit liina, sicitt Lucanus donec suhpositas propius despu- mct in herbas: nec omnes eodem modo: unde perite et 'aeuis fal- cibus' dixit, quia aliae veliuntur, aliae inciduntur: et 'ad lunam' non ad noctem, eed ad lunae obaeryationem. 'pubentes' autem 25 ideo, quia aliae siccae, aliae viridiores leguntur. et sciendum inter homines et berbas esse reciprocam translationem: sic enim 'puben- tem herbam' dicimus, quemadmodum 'florein aetatis'. 1 'Erebnm' . . . profanditatem] exscr. laid. or, XFV 9, 6 || 5 BecuQdnm He- siodum] tiieog, 409 Schoem, |i 10 quibusdam . . . tamquam O] cf. lud. d. rer. nat le et or. III 63, 1 1 ad tODB,t supr.vers. clarauoceet cum fiducio; inuocatT || BeitKBvu NLHM\\ 3 qoidam Hecaten , , . ideo Btruxerunt in marg. inf. T |[ bcaten F \\ eoatem F \ 4 apo ton hecatoron F apo ton hecateron T \\ 5 qui eBt om. T || eccate bolos F hecatebuloB r|J sedSchoelliw:et FT^ eaiodumJ''!! 6 etperaii'', Peraiow.2)(»Mie?l| asteria F \\ et lOuis F \\ 7 bena ologiam F || poBteriore F \\ confuderunt, et qood dicit tria uirginia e. q. s. T \\ S eet] eiuadem rei add. Daniil H 9 Bnpra T | lunam F [| 10 sup Fn 11 teres F || aeqnens] fort. Beptima U o] J Baniel , p ilfoswrias || quinta decima] xv FT, lacufuan indicavit Daniel, t«rtia Masviciw Q IS O] i Masvieius \\ Lncinam] Innam T || ecaten apellant F | 13 addgnat F aBBignaat T g 14 quidam F | 16 ecaten F y 16 fincienuit F \ trifiis F y 17 fonte9 i || ut] iam H | 18 potuerunt F \\ emnt Z. | 20 herbae enimj quia erbae F \\ quia herbae aut . , , obsemationem in marg. T \\ 21 Beeuudum Innae rationem FT |l 23 eneis N aeneis H |j 25 obaeraationiB F \\ pubentes autem] pvntNTKH hebhah F et pu- bentea M \\ 2tj aiocae aliae L || 27 leciprocaa traiiBlationea M || relationem F 3li* 558 SERVII 514. NiGRi CVM LACTE VENENI ^nigri' aut noxii; quia nigri fiunt homines post venenum: aut certe illud est, quia sunt herbae ^nigri lactis', id est suci. dicunt autem per periphrasin agreste papaver significari. 6 516. ET MATRi PRAEREPTVS AMOR secundum Plinium qui dicit in naturali historia <(VIII 42, 66>, pullos equinos habere in fronte quandam camem, quam eis statim natis adimit mater: quam si quis forte praeripuerit, odit pullum et lac ei denegat. luvenalis tic^oiiavig virgulH ge- nm dicit 517. iPSA MOLA id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant ordo autem est: ipsa Dido mola et piis mani- 15 bus, id est puris, deos testatur. et bene Hpsa\ quia supra de sacer- dote erat locuta, 518. VNVM EXVTA PEDEM quia id agitur, ut et ista solvatur et inplicetur Aeneas. vnvm e. p.] solent etiim et resolutoria sacrificia ab aruspicibus fieri, et (ad) lunonis Lucinas sacra non licet accedere, nisi 20 solutis nodis. in veste recincta quia, ut supra diximus, in sacris nihil solet esse religatum, praecipue eius, quae amore vult solvi. sane flaminica^ non licehat neque calceos, neque soleas morti- dnas habere: morticinas autem dicuntur quae de pecudtbus sua sponte mortuis fiebant: neque Sfupra genu succinctam esse, quod hic vult tan- 25 gere ^unum exuta pedem vinclis in veste recincta' non sublata, sed summissa: nam sic est dictum Wecincta\ ut resoluta, ut remissa, 519. TE8TATVR MORiTVRA DEos quidttm hic ^testatur^ pro ^obtestatur' a^ipiunt conscia fati sidera id est planetas, in quibus fato- 2 fiunt] sunt ilf || 3 succi LH (suci l) \\ dicuntur L \\ dicunt autem om. M, 7 mater] sine qua sine qua adempta fronti Masvicim 1 dicunt in marg. suppL m || autem] aut N || per om. FNH \ dempta non«praebet lac in marg. add. l \\ quam . . . denegat' non praebet lac si quis eam forte praeripuerit Jf || 8 forte' praeterripuerit H || odit Fl: hodit L, om. NH, abicit post puUum supr. vers. add. n pullum odit abiicit Stephanus \\ 9 frontem] et add. F || caesorinia N caesoria M || instudit F infundit HM \\ 10 Buspicati sunt 3f || 11 cretum H \\ ippiomanes F \\ 13 mola] molah F mola add. LH \\ 14 apeliant F || ad ipsa supr. vers. bene ipsa . . . locuta T Jji IS ad unum e. p. supr. vers. unum pedem habens exutum, in marg. solent resolutoria . . . nodis T || 19 auspicibus F \\ 20 modis i^ || 21 nil jP || praeligatum M \\ quae] qui H \\ 22 ad recincta in marg. discincta resoluta reuincta sane flamini uel flaminicae non licebat . . . tangere T. sane flaminicae . . . ut resoluta et (sic) remissa hab. Amhros. || 23 autem om. F jl peculibus F || 24 morti F || genua Amhros. \\ tangere] intelligere Ambros. \\ 25 vinclis . . . recincta] et reliqua F \\ non sublata . . . recincta om. Ambros. \\ 21 ad testatur supr. vers. iurat quidam hoc loco testatur pro obtestatur acci- piunt T\\ ad v. 519 in marg. coDscia fati . . . ergo fati mortis accipiamus T COMM. IN ViCHG. AEN. IV. 515 5f)fl rum ratio continetur, an 'cansda fati sui lestatur sid&a', ut eon- stantia eiiis appareat niori volewtis: ergo 'faH sui', id est iiiortis. 520. 81 QVOD NON AEQVO FOEDERE AMANT18 CVHAE NVMEN HABET ordo eat: tune numen preeatur, ei quod curae liabet anian- tea non aequo foedere: 'ai quod' autem bene dubitat, utrum ctiam 6 res malae habeant praepositas potestates. sensiia autem hic est: [aut] 'AvtigiaTa invocat, contrarium Cupidini, qui amores resolvit, aut certe cui curae eat iniquus amor, seilicet ut inplicet non amantem. si QvoD N. A. F. A. c. K. a} * [nam ct\ amatoribus praeesse dicimtur "Egaig 'j^vrEQOig Ava^^cag. nm nulli Nsmesin significari putant*. ut haec etiam AGienis coli dicitur. 521. ivsTVMQVE MEUORQVE 'itfsitim' od iudieandmi, ut ex- pugnetur qui eat causa diacordiae: 'niattor' ad vindicandum. et 'vk- mor' idco neiitro genere, qttia 'numen' dixerat. 522. NOX ERAT protenditur ista deacriptio ad eKaggerationeni ift vigiliarum Didonia. 523. siLVAEQVE secundum e»s qui dicunt omnia quae crescunt animalia ease. 534, AEQVORA elementa etiam animalia esso voliierunt: unde est in eeptimo <^34^ aettera mulcebant cantu. hkdio volvvh- 30 TVR siDEKA LAPsv noclem descrSnt per sidera, hoc est cum mednim cur- sum tenmt sidera, quae orta smt. 525. TACET AGER ea quae in agris aunt. picTAEtvE volvcres uno verbo multos et varios colores avium demonstravit: pictura enim ex mtdtis ooloribus coiistat. 26 529. AT xoN TNFELix jNTMi anHthesis, ut at non qiia Scythiae 26 at Dop ] georg. Ul 349 2 uolentee F y curaB F aura, H \ b etitX F et Danitl snper Stepkamu ffiozfe F. SchoeUius | 6 malae les F \\ pra,epo8itaB habeant M \\ potestateg nam et amatoribus . . . aignificari pntant nonnDlli anterota inuocabat . . . inplicet non anantein bic etiam athenia coli dicitnr F, bic etiaai . . . dicitnr hoc loco aervari vuU F. SEftoelUus cotU. Paus. 1 30. idem aut ante 'Avtifiiata seclusit. || ail o. 530 {n marg. nonnnlli praeter quod Beniina dicit nemesBim Higiuficari boc nnmen pntont hoc etiam athenie coli dicitnr T || 7 ant atcrota NJI =aut an^terota L aat aote rota M Q inuocftt M: innocabat FNLH (t in ras. l) || quia L (qui l) \\ s t\ reeolnta H \\ 8 Pignorius symb, qaaest. V B I' p. 418 II 12 ad iustnmque anteroa lyseroa F \\ Jvaefaq e 11 haec seripsi: hic F. ef. Preller grieeh, Miftliol. aupr. vers. iuatum ad iudicandum ut expugnetnr qui eut cansa discordtae et memor ad iudicandum memor ideo . . . diserat T i\ ivBTTU KT uEuoH NLRM || 13 qul eBt del, 1 1 causa ea: canse ilf || memor simul Daniel primm || uidicandnm f || 14 diierit Daniel primits D '6 suc M \\ diBcriptio F Q eiageratione N eiagenerationem L egerationem H l ad placidum supr. cers. Euauem quod placeat omnibua animalibna T || ad carpebant supr. vers, sensim trahebant T | 20 aetheta FNHM: afiqnora /, et exempiaria impretsa || 21 ad- volvuutur s. 1. in marg. noctcm . . . snnt T \\ heiha F | 23 ad taoet supr, t-ers. silet metonimicoa T \\ 26 ad at n. i. a. swpr. ners. antithesiH . . . inQB- nia T U anthetheBia F || Bcjthjae F 560 SERVII genteSr et figuratius est ^animi\ quam si ^anim^o^ diceret, ut naviget, haec summa est. alii xe- Xev^a: unde iubere tcbXbvblv dicitur Graece. 16 Terentius] eun. I 1, 1. cf. Don. ad h. v. et Macrob. Sat IV 6, 11 6 hsentia et est F, transpos. Baniel s. ethica F. SchoelUus || generalis] sicut in secundo (316) de Aenea 'furor iraque mentem praecipitant' add. D ^ 1 ad fluctuat 8upr. vers. uacillat titubat T \\ ad aestu supr. vers. incendio et est meta- fora araoris T || scholium ad fluctuat aestu om. Daniel \\ amori i^ || 8 furit M ppositio N prepositio H ^ 9 ad sic a. i. in marg. aut insistit . . . institi T 12 AGAM L AGA H || cu eccc m ras. Z B 16 eum NHM eum ex eam L: eam F\ \1 significat] id est add. F || frequenter iterum] frequenter et iterum L || vicissim] uisim F || id est mutuo F: id est denuo N id est mutuo id est de- nuo LHM (id est denuo del. Z) || ut om. H\ 18 ad rursus supr. vers. quidam hoc loco . . . rogauerunt T \\ 20 nomadvmqve N nvmadvmqve L || mulieri F et om. F II 21 regna M \\ nomadas M: numidas FNLH. cf. Isid. or. XIV 5, 9 |! 22 eloquutio FH || 24 iliacas . . . sequatur (sic) in marg. T || 26 ad ultima supr. vers. deterrima superba T \\ 27 non quae . . . summa est post graece hah. F II a om. F jj 28 haec] hoc H jj caeleuma F \\ 29 unde iubere •KelBvBtv Daniel: unde uiuere caeleugis F COMM. !N VEUG. AEN. IV. 53(1-647. 538. QVXAME ^re vera: et est una pars orationia. 539. BESB pro g^udiiatis adverbio intellegcndum esi. 540. (ivis ME. AVTEii FAc VELLE siKET? ordo est: fac me mt&n «eifc, quis sinet? ratibvsve sfperbis vel magnis et alHs; vel in qtii- 6 bus si^>erhi navigaturi sunt, hoc est qui me tanto cmtcmptM deserunt. 541. iNvisAM qme sic contenmi et reUn^i mereor. 542. LAoiiEDONTEAE nunc frmKMentac, 543. NAVTAS non Troiaiios: nani iniurioae disit 'nautaa', id est adauetos labonbus. ovaijtes laetantes. abusive: nam pro- to prie ovatio est minor triumphus. qui enim ovationem meretur, et uno equo utitur et a plebeis, vel ab equitibus Romanis deducitiir ad CapitoHum et de ovibus sacrificat, unde et ovatio dicfa: qui autem triumpbat, albis equis utitur quattuor et senatu praeeunte in Capitolio de tauris sacrificat. et bene duo diversa posuit 'fuga' 15 et 'ovantes', ut gravius esset cum his qui ovarcnt ire fugientem. 545. iNFERAR ut <^ 439^ infert se saeptus nebula. vix VKBE KEVELLi aut mox, id est paulo ante, ut <^I 34> vix e coii- spectu: ant re vera 'vix', ut diximus supra ^ 361>: nam nulla ratione dimitterent patriam, nisi eoa aut odium Pjgmalionis coegis- so aet, aut timor, ut (} 361) conveniunt quibus aut odium cru- dele tyranni, aut metus acer erat. 547. QVIN MOHERE 'quin' immo. et bene oninis eius intentio tendit ad mortera: nam si proeos rogare turpe est, solam sequi in- poasibile et inhonestum, Tyrios trahere diffieile, sola mors auperest. 25 FEERoqvE AVERTE DOLOREU }ioc secundum eos dixit, qui cum aliquid inpulsic animi constituerint, vohmtatis suae rationem adhibere conantur, ergo et liaec quasi rationem adprobat quod furore paulo ante decrevcrat. 1 re vera] jroma est Sartkius ad Stat. Theb. X 686. cf. g^itae in Tvrtmenai ah eo qai Tironianis notis usm fst ad iavat adwtata sitnl pliLDet scilicet nt cam illia nanigem et est yronia. vel 'qb' tioQiov vel 'ue qae ve' liofirt F, Schodlius \\ 2 ad bene mpr. vers. bene in lioc loco pro (laalitatis aduerbium intellegendum est T II aduerbium i^ || 4 ordo eat . . . sinet supr. vers. !r || 5 uellet F \\ uel mftgnia . . . deBenmt supr. vers. T |{ 6 qui] quae T || 7 invisam F. ibrih*ii Da- Hiel, nlii iNTisAU addens Q ad inuiaaiu supr. vers. odioaaro qnae . . . mereor T \\ contempni Fi^B ad Laotnedonteae in marg. nunc frandnlentae qnaai dicat nnm- qnid o perdita sentia troianae gentis fallacia T || 9 uiriose F || nautas id eat otn. M II 12 roducitQT L ^ \b ad v. 043 in marg. bene duo . . . fugientem T \\ 17 iHFEUR F iHaEiivAB Vantel, alii ioferat (eic) addens || nd inferar supr. vera. immittar nt infert ee Beptus nebula T || IS vix om. F. aut re vera 'vix' ae^re cont. BnrviannM || 23 imo F [ 24 proquos F [ aola Jf y 26 ad ferroqne a. d. tn imrg. hoc Bocnndum . . . deoreuerat T U 37 adibere F addore Daniel primua \\ 88 haec] hic Danid primtts || ratione coni. Bnrmannus || approbat T 562 SERVII 548. TV LACRiMis EViCTA MEis bene totum ei inputat, sed cum excusatione: quae Aeneae nuptias suasit^ sed Wicta lacrimis', ut sinum lacrimis inplevit obortis. Anna refert. TV PRIMA PVRENTEM Vrbanus hoc dividit, licet alii iungant, et 5 vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis meis, tu etiam nunc me his oneras malis: nam me olim occidissem, nisi te deserere formidarem. 549. OBiciS HOSTi ^ob' naturaliter brevis est, sicut et ^re' et *ad'; sed plerumque producuntur bac ratione: obicio, reicio, adicio 10 M' habent vocalem sequentem, quae per declinationem potest in consonantis formam transire, ut obieci, reieci. ergo etiam ante quam transeat, interdum fungitur officio consonantis et praeceden- tem longam facit. hosti ad eventnm referendum. 550. NON LicviT quia aliud volebat et aliud factum est, sicut so- 15 lent dicere quibus aliter conata sticcedunt. thalami expertem non omnino, sed post Sychaeum, sine crimine ut supra <19> potui succumbere culpae, 551. MORE FERAE Plinius in naturali historia dicit, lyncas post amissos coniuges aliis non iungi. multi ^fere' adverbium vo- 20 lunt, ut sit sensus: more scilicet, quo iam viduitatem ferre con- sueverat. crimeij autem bene, ut supra <19> potui succumbere culpae. 552. SYCHAEO pro Sychaeio: vel ^promissa Syckaeo, non ser- vata cineri\ 26 553. PECTORE qvESTvs id est pectus questibus, 554. CERTVS BVNDi indubitabiliter profecturus. 555. CARPEBAT SOMNOS hoc cst quod et paulo post culpat Mercurius, dicens <(560> ^nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos^? sed excusatur his rebus: nam et certus eundi fuerat, et rite cuncta 8 ob Daturaliter e. q. s.J cf. Gell. IV 17. Serv. de final. p. 454, 27 sqq. K. 18 Plinius . . . iungi] cf. Isid. or. XII 2, 20 2 quia F. Schoellius quae . . . suasiati ego || et uicta F seducta M (corr. m) , 4 Urbanus . . . sensuml alii hoc diuidunt licet alii iungant et uolunt hunc esse sensum nrbanus hoc diuidit F H alii] ad M (alii m) || 6 is honeras ^ || 8 hostem M II 10 i] quia i F, om. Jif || 11 obhieci cuieci F obiecit reiecit M || etiam om. i'^ II 12 consonantis] e add. P |j 14 non licvit . . . succedunt in marg. T |j quia] qui F || 15 ad thalami e. et sine crimine supr. vers. non . . . sychaeum et ut . . . culpae T || talami i^ || 17 subcumbere P || 18 plenius F || linces -L || 19 iungi] roniunj?i L \\ ferae M \\ uolunt supr. vers. add. 1 1| 20 quo] quoniam M || ferrej forae F fere LM^ consuerat LH^ 21 crimen] cbimine Masvicius \\ subcumbere NH II 23 sichaeio FN sicheo LH sicheio M \\ 24 cinere F, corr. Daniel || 25 ad pectore questus in marg. pro tantis rumpebat questibus pectus questus autem lacrimas et gemitus accipe T ^ 27 ad carpebat supr. vers. sensim sumebat T COMM. IN VRRP.. AEN. IV. 548- 5B2. 563 praeparaTerat: aut certe prooeconomia est, ut possit videre Mer- carian]. rite recle et ex ordine composiUs. et diligmter vinim . stremtum non ante faeit reqnieseere, qmm rite omnia paramsset. 556. FORMA DEi bene non 'deus', sed 'forma': raro enim nu- I mina sicut sunt poRsunt videri, unde et sequitur Wultu redeuntis 5 Bodem': nam licet 'redeuntis' dicat, id est eius qui possit agnosci, tamen non 'faciem' dicit, sed 'vultum', qui poteat saepe mutari. EODKM 'o' semper longum eat, quia 'eodem' ablativuB est aem- [-per; 'eadeni' auteni et producit et corripit: nam et nominativus J eat, ut 'eadem mulier fecit', et ablativua, ut 'eadem faciente muliere', 10 557. VI8A MONEBE E8T et bene 'viaa': nou enim re vera eat. 558. OHNIA HERCVRio SIMILIS aliud enim est idem esse, aliud simile esse: ergo non est certus Aeneas. et a loto transit ad partes, ut omnia magna, pes etiam. vocbmqve duo oiioiOTslivta: et I est versus hyperwetrus. 'vocem' aufem ideo, qnia orationis eat deus. '" Horatiua Mereuri facunde. colokemqve et crines flavos ideo et perustua et flavus Mercurius introducitur, quia aatia vicinus est soli praeter ceteras stellas. 559. ET MEMBBA DECOEA ivvENTAE quia palaeatrae deus est. Horatiua catus et decorae more palaeatrae. 'iuventae' autem '-O 'aetatis', a iuventa. sane figura est 'similis membra, vocem, colorem'. 560. KATE DKA modo generis commemaratio non ad laudem perti- net, sed obiurgaiio eessantis est. 561. ctRcvMSTEST pTO circumstatura sint. 562. DEHEns iTtprobat eius sensum, qui nec videat, nec audiat. 25 ZEPHYBOS veiitos: de Afriea enim zephyro navigare non poterat. ift] georg. m 65 || 16 Horatius] c } Horatius] c 1 uideri L\\i recte . . . parauiBBet in marg. T || 5 sicat . , , videri] neniant aic ut pOBsint nideri M |{ 6 id est] idem H \\ poscit F\\7 dixit H | qni]' qao F || • 8 Bemper om. F ) fort. aatem ''a.' || 10 facit Jlf || muliere facicute X3f || 12 enim om. L \\ 13 simile eese M: eimilem FNtH || non FNL: nunc HM [I ad omnia M. s. mpr. vers. id eat omaia hsbens Bimilia mercurio a toto tranBit ad partea T \\ maRno F || ad u. 658 tn marn doo ometeuton , . . hjper- metrna T | omotelenta F \\ 16 HoratiuB] oratio A'H \\ mercurii H || facunde] nepoa arid. l \ ideo ow. F || 17 et p,] et detri p. i*" U 18 pre ceteris atelliB L || 20 mole LHM Q 21 nocemqae coloremque J^ || 22 ail nate dea sjipr. vers. modo ... eat r II scholiam ad nate (Jea om. Daniel || commemoratio non T: comme- raorationem F | 23 ceaantJB FJ Si ad circnmBtent supr. vers, pro . . . Bint T [j 35 ad V. 5GS in marg. hene improbat eius aenanm qoi nec uideat nec audiat. zephiros pro quocumque neuto poauit curthagioe euim non zephiro Eed austro nauigari Bolet T || Boneum 7': eum F vitum Tianiel primue || 26 ventoa . , . po- terat] pro quocumque uento cartliagine enim non zephjro Bed anstro nauigare flolet F I zetihyro] per aejihyroB M 564 8ERVII 563. NEFAS IN PECTORE VERSAT ne non timeret amatricem, bene addidit ^certa mori'. item <569> Warium et mutabile semper femina'. et est dnbitatio quos dolos vel quod nefas: an sibi nefas, quia sm manu peritura erat, a/n sorori dohSy quibus eam fallebat: 6 utrumque in Aeneam, y>t postea ait <600> tion potui abreptum di- vellere corpus et cetera: nam omnia, sicut dictum est, sequens versus confirmat ^certa mori% ut sibi mortem excogitet, in Aeneam iras mo- liatur, et ^certa mori^ figurate, certo ut moriatur. 564. vARioqvE irarvm flvctvat aestv hoc fidem facit posse fieri- 10 quod metuendum praedicahat, 565. PRAECEPS festinus. praecipitare pro ^praecipitandi^ 566. TRABIBV8 vel nav^ms vel remis, ut <1II 191> vastumque cava trabe currimus aequor. 567. CONLVCERE PACES propter <594> 'ferte citi flammas': 16 vel propter funus. fervere a verbo ^fervo, fervis, fervit*. 569. HETA AQE hoc loco pcr avi,ri0iv figuram adhortationem im- plevit: nam eandem rem secundo dixit ^heia age^, cnm ^heia' saepe ^age^ signifi^t. varivm et mvtabile semper ho/CCy sicut supra dictum estj ohiectio est: sed amat. 20 570. NocTi SE iNMiscviT ATRAE hoc dd visum somniantis referen- dum estj id est in noctem se miscuit. et ^noctem^ pro tenebris posuit, per quod apparet eum in claro lumine fuisse, cum loqueretur, 571. VMBRis ut supra <556> forma dei: vel ^umbris' terroribus. 572. CORRIPIT E SOMNO CORPVS omen est futurae tempestatis. 1 ne non . . . mori] hoc ideo posnit ne aeneas non timeret amatricem nam ideo addidit certa mori l^ || 2 item] iterum L [ 3 cu? dolos swpr. vers. qnia fal- lebat sororem, ad nefas supr. vers, quia propria mann peritura erat T. alia mamts dnbitatio est qnos dolos . . . nt moriatnr in marg. scripsit || dnbitio F \\ an sibi nefasas l^ || 4 sna manu om. T || fort. et sorori pro an s. || 5 ntmmque] fort. an utmmqne y potui] tni F || deuellere JF" || 6 et reliqua T \\ seqnor l^ || 8 mori om. F 1 figurate] dixit add. T || certo] fort certa ^ 9 ad certa mori supr. vers. id est certum est quod moriatur, ad irarum fluctuat aestu mpr. vers. hic fidem facit . . . praedicabat T || varioqve . . . aestv] certa mori F || fecit JP' || 10 pra- dicabat JP || 11 ad praecipitare stipr. vers. pro praecipitandi id est festinandi T I praecipitandi ex praecipitande F \\ 12 ad trabibns supr. vers. uel nanibus . . . aeqnor T \\ fastumque caue l^ || 14 ad. v. 567 in marg. propter funus dice- bat nel de illis de quibus dicturus est ite f. c. f. i. r. feruere a uerbo feruo femit T || 16 propter om. F et Daniel \\ funns] funes Daniel. vel funes edidit Stephanus || 16 ad v. 569 in marg. hoc loco . . . significet T || axesin F auxe- sin T [ figuram om. F || adhortationem impleuit] orationem impleuit F imple- nit ad hortationem T|| 17 heia age om. Daniel || heia om. F^ IS varivm immv- TABiLE F \\ ad varium e. m. s. f. supr. vers. argumentum a genere et est obiectio sicut supra dictum est T ^ 20 ad v. 570 in marg. hoc . . . loqueretur T \\ 23 sicnt M II dei L: dii F dt NHM H ad umbris supr. vers. id est terroribns T |! 24 nomen F || est om. M || tempestatis] cum mmpit somnum deomm donum add. D, cum his conferenda quae in Turonensi is qui Tironianis notis u>sus est adnotavit piaculnm commisit dnm donnm dei inconsulte niolanit. somnus enim donum est dei. COMM. IN VERG. AEN. IV, 563-577, 565 573. I'RAKCIP1TE8 nt supra Mercurius <(_b6by 'uon fugiB hinc praecepa'? sane non mtlli ita distingimt 'sociosque fatigat praec^ites% ut adlocuUo hinc videatur incipere 'mrHate viri et considite transfris'. et est iisitata figura 'fatigat et pratxipites facit', vatwat CM»t da- more iacrqiat, ut undique collecti eoeunt Martemque 6 fatigant. vmi habet haec commemoratio multum adhortationia , ut alibi <1I 373) festinate viri. THAxarjtis pro 'in trans^'. ciTi cel&vs. 575. FESTiNARE FVGAM antique, vi 'omnia Mercurio eimilis', sed aciendum est secuudum Tullium in libris de deorum Batura <1II 22, 56> tres esse Mercurios: superum, terrenum, in- 20 ferum. ergo 'quisquis ^s' aut quicumque de tribus: quamvis alii nec uniuspotesiatis, tiec unius nominis, necunimvultusvoluntesse Mercuritm: o» quia deorum vera nomina nemo novit: aut certe ad lovem apeetat, id eat 'quiaqnia es' qui praecipis: ut in nono ('^^) quisquis in arma vocaB, cum Irin vidisset, id est quicumque Irin miaisti. 2& plane illud occurrit, quod ait '(574) 'deus aethere missua ab alto', 'fatigiLt' cnm clamore incTepat] cf. Non. p. 304 M. amL 66 p. 12 Vahl. 16 BeoaDduni Eu' 1 hio F \ ad V. 573 t« stnislro mari). quidam hnnc locom ita diBtingunt . . . facit, in dexlro fatigare excitivre uel increpaie cum clamore uel hortari et ab alia manu ut undique , . . fatigant. ad viri siipr. vere. multum habet adhortatioDie hoo loco uiri T || G adhortatiouiB T: adortae F \\ 1 ad soluite et citi BUpr. vers. laxate ei celerea T } 9 ad featinaie f. supr. vert. antique dixit . . . festinant r|| antiqui i^|| ctim r] sybillae F|| 10 aut Ff^ad incidere ftmes »upr. ver.t. hoc ad feBtinationem pertinet nimiatn quod diiit inoidere non boI- nere T || sipiiflcandam scripsi: BigniflcaDtia F, om. Daniel || 11 incydere F Ij 13 ad ecce itemm atimulat tn marg. et lupr. vers. phantaBia eat . . . Batuniia BMicta dearum T H II nnnD] muroa T \\ 9asctb DGaBvn] qnod dicit Hancte deo- mm T II 15 enfasia F enfasis eet T Q aduc F \\ nrguat F [{ 17 satunia F | deo- mm M II 18 atquj] atid qui F \\ eupra] nam add. F } 20 inferoum F J 21 alii nec minuB (sie) poteBtatie aec minua cominis nec minue nultuB nolunt eaae Mer- CQrium: aut quia deoraiu nera nomina nemo nouit; uel quiaquiB ea aecundnm poDtiflcnm morem qui aic precantui: lupiter omnipotena uel quo alio nomine appellari nolueria hab. Ambro». Q 83 an F: ant Danid primtis f Qei^ta F | S5 uocat M I irim F \\ irim F 566 . SERVII ubi et lovem conplectitiir et supernum Mercurium. sed potest et hoc loco ut diximus quasi phantasiam facere propter socios, et ^quisquis es' ideo dicere, quia, licet viderit, non tamen re vera no- vit esse Mercurium: unde ait supra <(556> et ^formam' et Wultum' 6 et Wisa monere est'. vel ^quisquis es^ secundum pontificum morem qui sic precantur luppiter omnipotens, vel quo alio te nomine appellari volueris, non nulli tainen quMuor Mercurios tradunt, unum Caeli et Diei filium, amatorem FroserpinaSy alterum Liberi por tris et Proserpinae filiumy tertium lovis et Maiae, quartum Cyllenii 10 fiUum, cuius mater non proditur, a quo Argus dam occisus est, qui hoc metu in Aegyptum profugit et ibi inveimse primum disciplinam litterarum et numerorum dicitur: qui lingua Aegyptiorum &ETS appeU latur, de cuius nomine etiam mensis dictus est. itervm paremvs quia iam semel paruerat praeparatione navigiorum. 16 578. et sidera caelo dextra feras ^dextra^ prospera. et ^sidera^ hoc est ventos, qui ex ortu siderum aut mites et prosperi, aut turbulenti et adversi sunt. sic in georgicis <(I 204^ praeterea tam sunt arcturi sidera nobis: nec enim ^sidera' dicit re vera, cum arcturus una sit stella: ergo ^dextra sidera' ventos vel tempora. 20 580. FVLMiNEVM quidam fulgentem acdpiunt strictoqve vide- tu/r abundare ^stricto% cum dixerit ^vaginaque eripit ensem\ 581. iDEM pro eo quod est unuSj ut <^X 112> rex luppiter omnihus idem. rapivntqve num ancoras? rvvntqve ipsi ruunt, id est cum impetti festinant, 26 582. LiTORA deservere mira descriptio festinationis. 583. TORQVENT 8PVMA8 ita cnim remus agitur, ut fluctus torqueatur. 584. PRIMA AVRORA designatio temporis est, non diei descriptio: unde infert ^ut primum albescere lucem vidit'. sic in duodecimo 7 non nulli tamen . . . dictus est] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 482 et mythogr. II 41 6 quidam hoc quod dicit quisquis est (sic) secundum pontificum morem dictum esse accipiunt qui sic precantur . . . etiam mensis dictus est in marg. T \ 6 iupiter omnipotes J?" || te om. F^l apellare F || quatuor F || mercurcurios F \ 9 teritium F || cylelini P cillenii T y 10 argus T: argu F arcu Daniel \\ clam] h quidam T || occisus FT: occisa Daniel || 11 hoc metu Daniel: oc metum F hoc metum T ob metum coni. Hagenus || 12 numerum FT, correxi || aiYe FT, om, Daniel, Thoth Masvicius primus || apellatur F \\ 13 cnomine F \\ 14 parauerant JP II 15 ad dextra supr. vers. propitia T \\ prosperum F \\ 17 auersi FH \\ 19 si- dera om. H ^ 20 ad fulmineum «wpr. vers. quidam fulgentem. accipiunt T \\ ad strictoque supr, vers. stricto ferro uidetur . . . ensem T || 21 abundaro Masvi- cius: ab una re l^T || 22 ad idem supr. vers. idem posuit pro eo . . . idem T \\ 23 ad rapiuntque et ruuntque supr. vers. anchoras scilicet et cum impetu festi- nant T|| bvvntqve] rapivntqve JP|| 26 scholia ad v. 682 et 583 supr. vers. hab. T II 27 discriptio H COMM. IN VERG. AEN, IV. r.78-693. riBT ^76^ cutD primum craatina caelo puniceia invecta rotis Aurora rubebit. et beue hanc primum inducit vidiBse crepuacu- lum, c[uae quasi amatrix tota vigilaverat nocte. sic iu bucolicis <^V1II 17^ de amatore nascere praeque diem veniens age Lu- cifer almum. Novo LvMlNK aut remtU, aut aecuudQm Epicureo», 5 qui atulte solem de atomis dicunt constare et cum die uasci, cum die perire. • 585. TiTHONi CVBILE Tithonus frater Laomedontis fuit: hunc Aurora (U^amatum ui caelum levavit, quem longinquitas vitae in cicadam convertit: Horatius longa Tithonum minuit senectus. io 58G. spEcvLis gms utigue in sua regia habuit. alhescere LVGBM hjpallage esi: luce enim albescunt omnia, non lux albescit. 587. AEQVATis VBLis feliciter plenis, sine motu aliquo, ttt <^Y 844> aequatae spirant aurae. et hoc ad dolorem perHmt reginae. 588. VAcroa sehbit sine remise portvs potest hystcroprdtcron esse, 15 ut prwis sentire debumt. 689. ffxrvs pkhcvssa pecttts perottssttm Jidbens. 590. PRO ivppiTBK aut irascentis exclamatio est, ut in Terentio pro supreme luppiter: aut certe teatatur lovem, quem in Aeneae invocavit adventu, ut certantqne inludere capto. 592. NON AEMA ESPEDIENT? furentis haec verba sunt, ut ipsa paulo post <^595> 'quae mentem insania mutat'? nam haec a sana 2& non procedunt, ut imperct absentibua, ut 'ite ferte tela', cum aola sit. TOTAiiVE Ex vRbF. itiagna empiiasis qvod ait 'tola'. 593. NAVALiBva de uavalibus, ubi stant naves. 8 TithonM . . . convertit] cf. raylhOKr. I 189, II 194 || 10 Horatiiw] carm. n 16, 30 ] 18 aut iraBceutiB exclamatio eHtJ cf, Maerob. Sat. IV 2, 2 et VI 6, 18 || in Terentio] ad. H 1, i2 1 prima L | puneaceis F pnnicaeiB N | 3 uigilanerit L\h ad novo et spar- gebat mpr. vers. recenti et implebat T' || ^ atthomis f athomis L atoDiB S Ij 8 cvbilk] cBt verBns Momeri m Iliade (XI 1) 'Hag 9' Ix Isximv nttg' ayavov Ti&oivoto iSfivvTo . . . ^Qotolm add. Z> || 9 levavit] rapnit F || 10 BenectuB] quod ideo iJDgitnr qnia ut est apnd Ciceronera {de sened^. 16) Eola iioi lemanet et est natiira loquacior add. ,D || 11 od specnliB mpr. verg. qiiaB , . , habuit T l| quas] qiiasi /'' ) regit F || 13 ad aequatiB veliB supr. vers. hoc ita dictnm est nt aeqnatoe . . , ref^nae T || ut] aut F \\ 15 scholia ad v. 5SS et ftS9 Ml. T \\ hiBteroproteron T || 18 Terentio] ,111. (i. e. tertio) M || 19 qnem] qne F || in OBi. FH p 20 aduentum L || hospitiboa] anapicibus -H H 21 locnntur NL loqun- tur H II 22 inludet] inluserit M || 24 haecj bic /f g 26 a mn. K LH || aane l (eana L) || 26 procedent F || ut nnie imperet otii. // 1| ut ite om. F, ite om. M l| 27 nit totaque ex nrbL' supr. vers. magria eui'a«i3 qiiod Jicit tflti T \ cnfaBiH F 568 SERVII 595. AVT VBi SVM numquid in coetu sum? qvae mentem in- sANiA MVTAT pervertit et lene ei ex parte furentis daiur orcUiOf ut ^date tela\ ex parte retinentis ^nentem, ut ^quae mentem insania mutaf? 596. CVM SCEPTRA DABAS ut vultis et his mecum h pariter considere regnis et alibi, <(214> ac dominum Aenean in regna recepit. 597. FiDESQVEf subaudi *en' etiam in sequentibus: aut certe, hic est quem dicunt portare deos. sane ^en' nominativo melius iimgitur; ut <(I 461]> en Priamus. 10 598. QVEM SECVM PATRios ct reliqtia. quidam in utroque versu pro ^quem* legunt Cqui'), ut sit vetus figura per ellipsin: ubi sunt qui aiunt patrios penates portasse et parentem umeris svibisse? sane hic ^Siibisse* iuxta praesentem usum accusativo iunxit, cum alibi antique dativo usus sit, ut <(VIII 125> subeunt luco et <(IX 369> muroque 15 subibant 599. coNFECTVM ut c contraHo <(II 638> integer aevi, 600. NON poTvi ABREPTVM ct rcliqua, hoc est non mihi subvenit: nam cur non poterat in regno? 602. IPSVM ASCANIVM aut qui est causa navigationis, ut <(355> 20 quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis; aut ad pa- tris dolorem, ut <^ 538> qui nati coram me cernere letum fecisti. EPVLANDVM PONERE quod fecit Procne occiso Ity filio propter stuprum sororis. 604. IN CASTRA TVLissEM classes dixit castra, ut nos 26 castra movemus: nam sequitur ^ inplessemq;ue foros flammis\ 12 sane hic . . . Bubibant] cf. ad Aen. VIII 125 1 comquid M || caetn N coetus LH (coetn Q || ck2 quae mentem i. m. in marg. pernertit . . . terrent T \ pemertit et ow. l^ || 2 et parte F [ ut om. F \\ 3 retinentes JP || ut ... mutat om. F || insania mutat posui: insonmia terrent T. cf. IV 9 y 4 ut vultis . . . regnis hab. T y 7 subaudiendum F subaudis M |j en om. H, in ras. 2 y 10 quidam in utroque uersu . . . subibant uel ita ecce llle aeneas quem aiunt quidam aut ipsi socii portare patrios penates in marg. T\ll pro Masmcius: per FT^ qui inseruit Masvicius, om. FT et Bem. 167. videntur ^quidam^ illi putasse, en dextra fidesque per exclamationem, qui secum . . . parentem per interrogationem dicta esse. quidam in utroque versu per 'qui' legunt ut sit c. q. 8. coniecit F. SchoeUius y eclipsin JP y 13 usum FT: ver- sum Daniel primua y acsto F y iunxit om. ^ U 14 subeant F y musoque F \\ 16 ad confectum supr. vers. fractum ut e contrario integer aeui T ^ 17 ad non potui a. d. c. 8upr. vers. hoc est . . . regno T y subvenit: nam scripsi (mihi subvenit i. e, ^in mentefin mihi veniV): subueni nam T subueniam F. non mihi subvenire poteram in meo regno Ma8vicius primus ^ 22 ad epulandum p. m. in marg. sicut fecit atreus fratri suo thiestae T y progne libri y yti FN tiy H \\ 2 A ad in castra t. supr. vers. pro classes nam sequitur inplessemque foros flam- mis T y 25 foras F ■ COMM. IN VERG. AEN. IV. 595—608. 569 605. F0R08 tabulata navium, ab eo quod incessuB ferant: et est generia masculiui, numeri tantum pluralis. 606. cvM GENEEE EXTiNXEM utrum omm genus, an morte Aeneae et Aseanii, qumiam ilHs exiinctis iitteritura gens omnis esset. et est syneope 'extinxem' pro 'extinxissem^. ueukt 3VPEE ipsa 6 DEDI8SEM satis amatorie. sane 'sese' cwm didmus uliima syllaba pro- ducitur, ut Vergilius seseque in hella remittant; at v^o cum proferimits 'memet' et 'tute', tdHmae breves sunt: Lucrdius (J 102> utrtimque simul tutemet a nohis iam quovis tempore vatum. quas paHiculas volunt non nulU significare guiddam, ut sit lO 'tnemet' me ipsum, 'tute' tu ipse. alii autem, guod magis sequendum est, excrementa comici (cpons existimant: nam Terentius dicit tuiemet mirahere, id est tu. 607. SOL iam utitur inprecationibus , hoc est devotionibus: unde et 'devotor' et 'devotrix' dicitur qui inprecatur. non autem 16 'terrarum flammis', sed 'opera terrarum'. et bene iuTocat Solem, cui supra ^SS)- per numen Liberi sacrificavit. 608. iNTEttPRES CVRABVM aut quas patior, id est mearum at- ranim: aut generaliter curarum coniugalium interpres, hoc est me- dia et conciliatris: Cicero quique interpretes corrumpendi 20 iudicii solent esae, id est medii, alii 'intetpres' testis, itidex, ar- bitra accipiunt. sarw 'interpres' guid sU setmmium veteres ipse expo- SMii dicendo 'consda': veteres enim interpretem conscium et auetorem dic^ant: Plautus m milite <1V 1, 6) quae mihi eondicio nova et luculenta offertur per te interpretem. idem in Curculione quod te praesente hic egit teque interprete, conscia IVNO siluit rem turpem: sic supra <166> et pronuba luno. aut invocat lunonem, cum nuptiae sint quae violatae sunt. 609. NOCTVBNis non triviis noctumis, sed per noctumum tem- 6 pus. sacra enim Hecatae in triviis frequentantur per noctem. ideo auiem Hecaten invocat, quasi quae tanti matrimonium fecerit, ut sper- neret matrem. vlvlata per vebes Proserpinam raptam a Dite patre Ceres cum incensis faculis per orbem terrarum requireret, per trivia eam vel quadrivia vocabat clamoribus. unde permansit in 10 eius sacris, ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ulu- latuSy sicut in Isidis sacris^ ubi est imitatio inventi Osiridis, quem dilaniatum a Typhone eius fratre uxor Isis per totum orbem re- quisisse narratur: luvenalis plangentis populi currit derisor Anubis. Hecaten autem causa invocat ultionis. imde 15 etiam furias vocat^ sed usurpative modo diras dixit: nam Mirae' in caelo sunt, ut dicuntur geminae pestes cognomine dirae: ^furiae' in terris, ^eumenides' apud inferos: unde et tres esse dicuntur. sed haec nomina confundunt poetae. ^ultrix' vero, hoc est Tisiphone: nam Graece i:^esita\ et est participium sine uerhOy ut ^regnata\* 610. Di MOBIENTIS ELISSAE aut manes dicit: unde est <^II 646^ vos o mihi manes este boni: quoniam superis adversa voluntas: aut certe avaLQBxiKovQ dicit, id est Martem et Satur- num^ qui intercidunt vitae rationem, si radiis suis ortum geniturae 25 pulsaverint: Horatius te lovis impio tutela Saturno refulgens 7 Froserpinam raptam . . . ululatas] exscr. mythogr. II 94. cf. Luct. Flac. ad Stat. Theb. I 265 || 20 ulala& . . . regnata] cf. Luct. Flac. ad Stat. Theb. I 327 H 23 aut certe . . . per annos] exscr. mjthogr. III 11, 5 | 25 Horatius] carm. II 17, 22 1 interpraete F\ad conscia luno in marg, siluit rem turpem . . . uiolatae Bunt T II 2 sic] ut JPT || aut inuocat . . . sunt non edidit Baniel || 3 inuoca T \\ cum scripsi: nt FT ^ uolatae i^ || 4 Nocturnis non triuiis nocturnis sed per nocturnum tempus sacra enim hecate . . . sperneret matrem. Ululata autem pro . . . ut regnata. Quidam hoc quod dicit di morientis elisBae . . . ueniente sui in marg. inf. T |j 5 ecatae JP y 6 ecaten l^ jj 8 Ceres cum F cum ceres cum NLH cum ceres Ml || 9 quadruuia LM quadrouia H || 10 conpita FM \\ exceatur ^T || 11 inventi om. F siridis F || 12 tyfone FNL tifone H tysifone M II orbem terrarum M || 13 popilli i^ || 14 ecaten F haecaten N haeccaten L haecautem ^ || 15 vocat] ducat ^ || 17 eumenide F eumedines M || et om. L || 18 poetae ululata autem . . . regnata ultrix uero e. q. s. F ^ 19 hoc est om. F |i tesinefone F tisifone NM tysifone L cisifone -flTy tisia FL {sed. t et s in ras. T) sitia NH (at tysis in marg. n) tisis M || ultioj uel tysis add. L y dicitur] q>6vog funus et mors add. D y ululatu ex ululata F ululata T \\ 20 sine uerbo F: sine uerbi origine T J 21 elisse FH elibae NLM \\ 22 adaersa F: auersa NLHM y 23 anereticos F anacresticos NLH anareticos Ml id est nociuos superscr. m \\ dicitj amatoria add. 2^ y 25 impio] imperio J^ COMM. IN VERG. AEN. IV. 609-616. 571 eripuit volucresque fati tardavit alas. et bene Hardavit', quia necessitas fati impediri potest, non penitus eludi: sic Vergilius ^VIII 398)> nec fata vetabant stare decemque alios Pria- mum superesse per annos. quidam hoc quod dicit ^di morientis Elisscie^ secundum eos tradunt^ qui dicunt habere nos singulos deos 6 nostros, ut ^XII 539> nec di texere Cupencum, Aenea veni- ente, sui. 611. AccipiTE audite. meritvmqve malis advertite nvmen quod mali merentur. 612. AVDITE PRECES iuprecationes dicit: nam non sunt preces, lO ut paulo post <629> Mnprecor arma armis'. 613. iNFANDVM cAPVT ctiam in inprecatione nomen eius detestatur, ADNARE v&^bum familiare naufragio, ut in primo <538> huc pauci vestris adnavimus oris, id est per tempestatem venimus. et bono colore futura praedicit; quemadmodum HomeruSy qui mori- 16 ttiros divinantes frequenter indudt 614. FATA lovis POSCVNT ^ fata^ dicta, id est lovis voluntas: hic ergo participium est, non nomen. terminvs haeret si hoc est inmutabile. 615. AVDACis POPVLi id est Rutulorum, sicut semper inducun- 20 tur: alibi <(VII 409^ audacis Rutuli ad muros. et quidam vo- lunt ^audacem^ apud Vergilium dici fortem queni fortutw, non sequitur, ut audax quos rumpere Pallas*et alibi at non audaci Turno, vexatvs hoc loco ^graviter vastatus\ 616. FINIBVS EXTORRis extra suas terras remotus, sicut extra 25 solum ^exuV. et significat quando Euandri et Tarchonis petivit auxilium. complexv avvlsvs ivli quia scit quam sit carus patri 1 et bene tardavit . . . eludi] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 677 || 15 et bono colore . . . inducit] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VII 700 || 26 extra . . . remotns] cf. Isid. or. X 85 2 excludi in ras. Z || 3 uetabunt LM Ij^ stare . . . annos om. F || stare decem que] stat erexitque M \\ 4= quidani . . . tradunt om. F \\ b nos T: n J^ || 6 dii -FT II tetere F || aeneam uenientem .u. T || 8 ad accipite supr. vers. audite T D MERiTVMQVE MALis ct reliqua F II advertite] avertite L aversa H A. jM" II 10 inpredicationes L\\ 12 ad infandum caput supr. vers. etiam . . . detestatar T || IS ad adnare supr. vers. per tempestatem nauigare, in marg. adnare uerbum familiare est naufragio . . . inducit T || huc] hic -H || 14 deuenenimus 7" || 15 bono colore] sic ei l^T || quaeadmodum JP || 17 ad fata T. supr. vers. dicta id est uoluntas iouis T || 18 participium est] a fando vulgo additur || 20 indicuntur NH II 21 mmos] mores NH || quidam uolunt . . . at non audaci tumo in marg. T II 23 at] et ^|| 24 ad uexatus supr. vers. grauiter uastatus Tll auastatus F'\\ 25 EXTORREs F II remotos F || 26 tarthonis F terchontis N tarcunctis L thar- contiis H tarcontia M || 27 od complexu a. I. supr. vers. quia . . . ascanius. auulsus abstractus T Servii comm. Vol. L Faac. 11. 37 572 SERVII Ascanius. avxilivm imploret sicut dictum est, db Emndro et Tuscis. 617. INDIGNA SVORVM FVNERA aut indignoTum, aut crudelia et magna, sicut veteres dicebant: ^suorum^ auteni Pallantis dicit et ce- 6 terorum. 618. PACis INIQVAE ut supra diximus, propter perditam linguam, habitum, nomen, quae solet victor inponere, sicut in XII. <823> postulat luno. 620. SED CADAT ANTE DIEM Cato dicit iuxta Laurolavinium 10 cum Aeneae socii praedas agerent, proelium commissum, in quo Latinus occisus est, fugit Tumus: et Mezentii auxilio conparato renovavit proelium, quo victus quidem est ab Aenea; qui tamen [Aeneas] in ipso proelio non conparuit. Ascanius vero postea Mezen- tium interemit. alii dicunt quod victor Aeneas cum sacrificaret 15 super Numicum fluvium lapsus est, et eius nec cadaver inventum est: unde dicit ^mediaque inhumatus harena'. postea dictus est inter deos receptus. quidam eim cum adversum Aborigines pugnaret, -f extanguinem dicunt repertum. ^ante diem' autem, ante fati necessi- tatem: et bene quod passura est optat Aeneae, ut ipse <(697> sed 20 misera ante diem. media ignota. 621. ffAEc PREcoR id est sicut supra dictum est, inprecor. CVM SANGVINE FVNDO quasi inprecationes ipsas suo consecraret cruore. 622. TVM vos o TYRU non sunt mandata, sed inprecationes, ut dissentiant omnibus rebus, sicut et factum est. nam si man- 26 data sunt, quomodo ^genus futurum'? 623. EXERCETE id est fatigate. 9 Cato] or. I 11 lord., 10 Pet. 1 ad auziliain i. supr. vers. sicut fecit ab euandro et tuscis T. fort. sicut factum est, ab Euandro et Tuscis | 3 ac2 indigna supr. vers. aut indignorum . . . dicebant^ in marg. ab alia manu indigna uel crudelia et magna uel reuera indigna T || 4 ceterorum] sociorum additur vulgo || 7 nomen ex numen F ;i 8 REONO AVT oPTATA LvcE FBVATVR tribus tautum amiis regnauit in tertio anno submersus in fluvio Numico: luvenalis (11, 63) 'alter aquis alter flammis ad sidera mibsus', designans Aeneam submersum, Herculem combustum. Fahricius \\ 10 socii] socri F || praedes NH (praedas n) || 12 quo] qui Daniel primus || victus quidem est] ipse quidem uictus est F || qui tamen Aeneas] acneas autem F. Aeneas om. 3f || 13 mezencium X || 14 quod om. F ^ 15 et eius nec cadaver] nec eius cadauer in ras. l y eius] est F || inventum est] aparuit P || 16 inde F arena XIT || dictum i^ilf || 17 diuos M || receptus] quem lovem indigetem dixere add. D aborigine l^ || 18 exsanguinem Daniel extinctum d. nec r. F. SchoeTlius exsanguem ego J 20 ante diem] Epicurei dicebant omnia fieri casu, unde hic auctor dicit secundum Epicurum 'sed cadat ante diem'. Stoici vero dicebant omnia fieri dispositione fatorum, unde loquitur alibi (X 467) ^stat sua cuique dies'. add. Fahricius ^ 21 ad haec precor supr. vers. sicut . . . inprecor T|| 22 ipsa in ras. l, fortasse recte || 23 inpredicationes X || 26 Ck2 exercete supr. vers. insequimini fatigate T CUMM. IN VEKG. AKN. IV. 017- J73 624. -fpofVLi mit poptilorum aut popidis, ut Afrls quoqve. NEC 1'OEDEHA 8VNT0 [pro stifit tt Si»^] quia rupta sunt tertio. 'sunto' autem id est aint: et fit propter metrum addita 'o' tertiae personae numeri pluralis modi indica.tivi, ut 'amanto' amanl, 'do- cento' docent, 'legunto' legunt, 'nutriunto' nutriunt, Vrbanus dicit, o Yerbo eum iuris usum propter odia heroditaria. 625. EXORIARE exoriatur: et ostendit Hannibalem. EX 0S8I- Bvs secundum Anaxagoran, qui humoeomerian dicit, id eat oninium membrorum similitudinem, esse in rebua ereandis [id eat] ex oasi- bus, ex aanguine, ex medullia: nam omnia pro parte sui transeuut lO in procreationem. Lucretiua alia vianu in inarg. modo olim . . . nepoteaquo T\\ 18 sit] uc F nunc emiitieHsJi 19 dabunt se tem- pece Tireal dabunt et reliqna F, om. T Q cotienncumque F || 20 ualuerunt T: uaJuerint F voloerint llaniel priiniia \ poenine F || bella ceuouaueiimt T: bel- lare nouarun^ F renonar * Daniel y nam am. Daniel || 22 litiiha litohiuvh aut quia . . . et afroa geata in marg. T \\ 23 CarthaginieuBium . . . ad litora om. F / 574 SERVII [potest ef] propter illud quod in foederibus similiter cautum est, ut Corsiea esset media inter Romanos et Carthaginienses. 629. PVGNENT IPSIQVE NEPOTES potest et ad civile bellum referri. 5 632. BREVITEB festinatione mortis: simul nectit causam mo- rarum et ipsi et sorori. barcen hoc cognonmi familiae nanniha- lis fuit. 633. PATRiA ANTiQVA hoc Bst Ttfros, qtmc ante eius patria fuit, HVC SISTE huc adduc, ut et cum grege sistit ad 10 aram. hinc et ^sistatur' dicimus, id est adducatur: nam ^stare' aliud est. nec aliter possumus dicere, quam *sta hic', ^siste huc*. fallit autem plerumque verbi similitudo, quia dicimus ^sto' et ^sisto', cum diversa significent. 635. coRPvs PROPERET F. s. L. houa est industria hoc loco, quia cum 16 moram velit fieri, ea loquitur, ut festinare videatur, spargebe LYMPHA sacrificantes diis inferis aspergebantur aquUy ut <(VI 230> spargens rore levi et ramo felicis olivae; superis abluebantur, ut donec me flumine vivo abluero: modo autem in- feris sacrificat, ut ^sacra lovi Stygio'. 20 636. M0N8TRATA vcl qum ipsa monstravi, vel quae sacerdos. PIACVLA purgationes: alias sacrilegia. 637. sic VENIAT quemadmodum pra^ceptum est: ne praemitteret aut praecederet. tege corona, ut et ipsa tardaret. 638. SACRA ^sacrum^ est quod ad deos pertinet, ^profanum^ quod 25 ad homines, lovi stygio hoc est Plutoni. et sciendum Stoicos dicere unum esse deum, cui nomina variantur pro actibus et offi- ciis. unde etiam duplicis sexus numina esse dicuntur, ut cum in 16 sacrificantes . . . Stygio] cf. Macrob. Sat. Ill, 1, 7 || 24 sacrum . . . ad hoDiines] cf. Macrob. Sat. 111 3, 2 || 25 et sciendum . . . divisa facit] exscr. mythogr. II et III in prooemiis. 1 potest et omisit Daniel || similiter Daniel: similiterque F \\ cautum est NL: cautum erat F est cautum H sancitum est M scm est l \\ S nepotesqve ^ II 6 ad Barcen supr. vers. hoc cognomine familia hannibalis fuit T || anniba- lis F \\S ad patria antiqua supr. vers. tyrus ubi eius patria fuit antea T\\9 hic H II huc adduc] ad adhuc F || adduc] adhuc H || et cum] cum e NH cum L cum et M \\ sistet NIjH\\ 12 fallet F || plerosque F et Stephanus \\ et sisto om. NLH {supr. vers. add. V) || 14 corpvs . . . videatur non edidit Daniel || supr. vers. 635 bona est . . . uideatur T || est om. F \\ hoc loco quia om. F \\ 16 dis IjH II 17 sparges NLH\\ 20 ad monstrata supr. vers. uel quae . . . sacerdos T \\ 21 purgationis N \\ alias] et alia Ij et alias l || sacrilegia] sacrificia F sacri- legia aut sacrificia Daniel primu^s \\ 22 ad sic veniat supr. vers. id est quem- admodum . . . praecederet T \\ praemitteretur H praetermitteret Masvicius. ce- terum ne praemitteret aut praecederet scilicet ^pecudes et monstrata piacu1a\ id est, ne Anna ante veniret, quam Dido manus sibi intulisset.*\\ 24 ad sacra in marg. sacrum quod . . . homines T || 25 omines F || 27 duplici FL (duplicis l) COMM. IN VERG. AEN. IV. 639- 614. 575 actu aunt, mares sint; feminae, ciim patiernJi babeut naturam: uude est coniugis iu gremium laetae deacendit. ab actibus autem vocantur, ut 'luppiter' iuvana patarj 'Mercurius' quod mercibus praeest; 'Liber' a libertate. sie ergo et modo lovem Stygium dicit inferis sacriflcatura, ut alibi (yi 138^ lunoni iufernae dictus B saeer. hinc et lovis oratio caelicolae mea membra dei quoa nostra potestas officiia divisa facit. qvae rite incepta PAaAVi ordo est: saera quae paravi, animus est rite perficere. 639. PEHyicsHK EST ANiuys mire: quamdiu enim Aeneas praesens erat tum omnim desjierans traliebat exitinm. cvbis ulmm amoribus, 10 an rei susceptae? 640. DARDANliqvE ROSVM CAPiTis in quo eiua imago fuerat. et hene su,um rogtm ilUus dicit, nc su^idonem faciat. fermittehe FLAuuAE incendere. 641. 8TVDI0 ANiLi aut pro aetatis possibilitate : aut pro in- 15 dustria qiia iituutur aniculae: aut pro vohmtate obsequendi. alii 'ce~ Idirabaf Ugunt, qma mitiqui /wc verbum in velocitate poyiebant. Accius celebri gradu tjressum adcelerate. 642. AT THEPiDA hoc cst featina; nam moritura niliil timebat. trepwa} fesHna, id est occasionc Wa; data. coeptis inmanibvs 20 EFFEEA furiata saevia cogitationibus. 'effera^ autem nimis fera. 643. sAXGViyKAM acieu more suo ostendit eam furentem mltu gestu, voee. 644. uACfLisQVE TRE^ENTia iNTERFvsA oEHAs Jtoc cst tremcntcs genas interfusas hahens maculis. pallida morte fvtvra aut pallidior, 25 quam solent honunes ease post mortem: aut 'pallida' omine mortis futurae. aut 'pallida' consdentia mortis futurac. a coaiugiBi georg. 11 326 || 17 AccinB] v, 24 ap. Ribb. p. 139 ed. II i 1 pacieDdi L parieudi M || 2 diBcendit i^ || ^ uocabantnr M \\ iubans H 11 4 praeeBset M |{ R caeUcola !■' || mea] a m ras. l || menbra F ^ 7 ofitiiB F dioerBa L et mythogr. III || 8 sacra quae] t incepta superscr. l Q aacra oni. M \\ 5 ad perficere e. a. in marg. mire . . . exitiuni T || mire] nnire F || 10 ad curis tupr. vers. amoribua uel cei suBcentae T |] 12 naRDiKiavB NU || 13 beno . . . Eaciat in marg. T | niigpitionem i^ || lui pennittere II. sttpT. vers. incendere T \\ li AMAi.i F ANii.tB; // II pro] per F\ Ifi ad atudio anili m marg. pro uoiunta,t« obaeqnendi . . . accelerate (sic) ergo celebrabat xtrenuitate qnadam &eqnentabat et uelocilate T \\ pro ante voluntate (m. F \\ 17 aecinB T: aetiua F || Acoius celebri gradu gresaum accelerate hab. Ambros. \\ 18 oelebri T: celebrari F oe- leri Commelinm primua ] adcelerate F: aoeelerate T adceleraase decet Baniel primue e Nonio p. S9 M. H 19 nihil timebat ideo antem feetina . . . data F ;| 20 ad trepida supr. veTs. featina ex ocaBione uii data T \\ 21 effera] eHra F. fera niniia fera ante furiata inseruil Daniel \\ ad effera supr. cers. nimiB fera 7* 11 22 scholia ad w. 643 et ad maculisque t. i. g. supr. vers. hab. T || mori F 23 et uoce T 1| 26 homines] omnea F || bomine LH (omine /1 1| 27 fntuto M \\ ad pallida supr. vers. conaoientia mortia fiiturae T \\ pallide F || conatientiae F 576 SERVII 646. FVBIBVNDA furenti similis. sane quidam volunt, Vergilium ubigue Didonis tamquam flaminicae facere mentionem: apud veteres autem flaminicam scalas plus tribus gradibus nisi Graecas scandere non licebat, ne uUa pars pedum eius crurumve subter conspiceretur, 5 eoqu£ nec pluribus gradibus sed tribus, ut in ascensu duplices nistis non paterentur extolli vestem aut nudari crura. nam ideo et Graecae scalae eliguntur, quia ita fabricantur, ut omni ex parte compagine ta- bularum clausae sint, ne aspectum ad corporis aliquam partem ad- mittant et sdendum siquid caeremoniis non fuerit observatum, piacu- 10 lum admitti. hic autem piacxdum admittitur, quod ipsa Dido ait ^sacra lovi Stygio^ et reliqua: nam et supra ait <493> ^magicas in- vitam^ et reliqua. hoc vero loco plenius eam flaminicae ritum excessisse declarat, ubi de gradibus loquitur dicens ^interiora domus^ et reliqua: neque enim potest esse altum quod tribus iantum gradibus conscendi- 16 tur: unde apparet plures gradus a tribus fuisse, quod plenius de Anna subiunxit <(685> ^sic effata gradus evaserat altos\ 647. NON Hos QVAESiTVM MVNVS IN vsvs quem Aeneas non ad hunc usum reliquerat: et, ut supra <(496)> diximus, secundum Homerum vertitur munus in pemiciem. tale est in bucolicis <1X 20 6> hos illi, quod nec bene vertat, mittimus haedos. 648. cvBiLE cubamdi locum dixit. 649. ET MENTE consilio. 651. DEVSQVE SINEBANT aut luppiter qui Aeneam abscedere conpulit: aut amor, aut necessitas fati. 25 653. vixi excusat vitae abruptionem, quia dicit Plato magna poena adfici animas eorum qui vitam ante tempus relinquunt. ET QVEM DEDERAT CVBSVM FORTVNA PEREGi non natura, nec fatum. tribus enim humana vita continetur: natura, cui ultra centum et viginti solstitiales annos concessum non est; fato, cui nonaginta 1 sane qnidam volnnt e. q. s.] cf. Gell. X 15, 29 sq. || 17 quem Aeneas e. q. 8.] cf. Don. ad Ter. ad. II 1, 37 || 2i cubile cubandi locum dixit] cf. Isid. or. XV 3, 9 et XX 11, 2 || 28 tribus enim . . . ex casu] exscr. mjthogr. III 9, 10 1 FvBiBVNDA furcnti similis sane quidam . . . sic effata gradus euaserat altos in marg. sup. T || 2 apud veteres flaminicam . . . euaserat altos hab. Ambros. !i 3 autem] aut F || plus om. T || 4 subter om. Ambr. || h in om. F et Daniel \\ 1 duplicis Commelinus primus \\ nisur F uisus Ambr. || 6 graece scale F || 7 erigun- tur T (1 superscr. ead. man.): diguntur F dicuntur Ambr. et Daniel || omne F || ex omnl parte T || 8 aliquam corporis Ambr. || 9 in ceremoniis Masviciu^ primus 11 ait] aut i^ll inuita F inuicta T|| 12 ritu Ambr. \\ 13 domos F|| 14 conscen dit -F|| 16 a ante tribus om. Ambr. et Daniel || 16 subiungit Ambr. \\ efata jfra dos F \\ 21 ad cubile supr. vers. cubandi locum T || 26 relinquerunt F relin qunt ^ II 27 non natura nec fatum . . . id est gladium (sic) antonii in marg. T 29 fatum H COMM. IN VERG. AEN. IV. 616-656. 577 anni, hoc est tres Saturni cursus, exitium creant, nisi forte aliarum stellarum benignitas etiam tertium eius superet cursum: fortuna, id est casu, qui ad omnia pertinet quae extrinsecus sunt, ut ad ruinam, incendia, naufragia. bene ergo dixit ^Fortuna': sic Cicero in Philippicis ^pendent opera interrupta': [quia illud ex persona poetae dictum 25 est] nam licet paululum aliquid superesset, quantum ad ipsam per- tinet fecerat: ut <^75^ urbemque paratam, item paulo post <(683)> urbemque tuam. et re vera civitati quid superest factis muris, templo posito et theatro, foro, senatu? qfuHms adiunguntur etiam pri- vatae aedes, ut pars optare locum, tecta et concludere 30 8 valde enim quaeritnr . . . vel umbras dicere] exscr. mythogr. III 9, 10 11 Lucretius] IV 366—378. cf. Lachm. adn. ad 368 || 18 Homerus] Od. XI 601 sqq. 21 Horatius] carm. II 19, 29 1 exitum T || 4 naufragia] uenena add, ilf || 5 multa autem inpendere vi- dentur praeter naturam etiam praeterque fatum Cicero || 6 praeterque] praeter M II factum H\\ 7 ad magna supr. vers. cogitatione scilicet eorum . . . cogno- uerunt T \\ 8 bene FM. bene ergo NLH |j 11 terram M || deBniuit FL ^i 12 supra NLH, om. FM {sed sex fere Utterae erasae in M). supero spoliatus lumine F. Schoellius. cf. Lucr. VI 854 sqq. \\ lumines F|| 14 deprehendere L i| simulacrum om. M \\ 16 sicut nec ventus mythogr. || 19 simulacra om. ilf || 20 di- cendisse F \\ descendisse dicuntur] docendis secuntur fl^ || 22 cornu F: curru NLHM WdeoYum fl" || abuti] abipso H|| 25 persone FBdictum] supra dictum Daniel primus || 27 faceret B || 29 posito et] portu F 30 obtare F 578 SERVII sulco. MEA MOENIA viDi a me facta: et pertinet ad adfectum, ut quam vestrae fecere manus. 656. VLTA viRVM puniendo eius interfectorem: nam ideo ad- didit *poenas inimico a fratre recepi'. et re vera nuUa avari maior 5 est poena^ quam amittere pecuniam propter quam commiserat scelus. bene autem ^recepi', quasi debitas, vel quod partem maximam civium sollicitavi. ergo hoc dicit: feci illud et illud: felix nimirum fuissem, si tantum Aeneas Carthaginem non veniret. alii haec quasi per interrogationem volunt accipi, ut nihil dicat esse perfectum: ^num- 10 quid urbem statui? numquid ulta sum virum? numquid a fratre poenas recepi? felix tamen fuissem, si vel hoc tantum contingeret ut CarthaginQm non veniret Aeneas'. et hanc varietatem gignit hic sermo ^tantum': nam ad utrumque admittitur: tamen melior est sensus superior, quem non nulli sic exponunt propter <(88^ 15 'pendent opera interrupta', ut ordo sit 'urbem praeclaram et mea moenia statui vidi, hoc est vidi dum statuerentur'. 659. 08 INPRESSA TORO adplicito ore ad lectulum: vel ^os^ faciem: aut quasi amatrix, ut <^82^ stratisque relictis incubat: aut certe quasi peritura insensibili rei dat sensum, et sic ad lectu-. 20 lum loquitur, ut ad hastam Turnus te Turni nunc dextra gerit, Mezentius ad equum <^X 861> Rhoebe diu, res siqua diu mortalibus ulla est. 660. sic sic quasi interrogatio et responsio: et placet sic inultam perire, vel hoc gcnere mortis? placet. et hoc eam se loco 26 intellegimus percussisse: unde alii dicunt verba esse se ferientis. alii ita distinguunt ^sed nioriamur ait^ et sic post adiciunt ^sic iuvat ire sub umiras\ ut dubitaverit an inulta deberet mor% deinde ultionis difficultatem circumspieiens dixerit ^sic iuvat ire sub umhras\ 19 aut certe . . . ulla est] cf. Macrob. Sat. IV 6, 10 1 adfectum FN affectum LM defectum H effectum vulgo || 7 feci istnd et illud Guelferb. I et Fabricius \\ et illut F \\ nimium Daniel primus || 8 ve- nisset Fdbricius || 11 si vel hoc tantum contigisset ut Carthaginem non venisset Aeneas G. Vossius || 12 et] sed et F || 13 tantum] qnem alii tantummodo inter- pretantur add. Daniel \\ ad 07n. 31 \\ 16 hoc est vidi om. L^ supr. vers. add. l || vidi om, M || cum M {| etatuerentur] statui enim infinitivus a passivo statuor. FELix . . . cARiNAE a Catullo acccpit qui dicit (64, 171) ^Juppiter omnipotens, utinam ne tempore primo Gnosia Cecropiae tetigissent litora puppes*. add. D. cf. Macrob. Sat. VI 1, 42 || 17 os faciem Daniel: officiem F \\ 18 ut ... peri- tura om L, in marg. suppl. / 1| 19 certe om. M \\ 23 sic inultam perire] ab his verbis incipit Gassellani quaternio XVII. |{ sic inultum F sic me inultam L {sed in add. l) sic inulta M \\ 24 perire] mori 31 \\ placet omisit Daniel primus ] 25 se ferientis C: se om. reliqui libri \\ 26 quidam distinguunt sed moriamus (sic) . . . sic iuuat ire in marg. T || distingunt F |{ moriamus FT |{ sic et T || 27 8ub] per T {( umbra 2^ {{ an inulta Daniel: amulta F multa an T {{ 28 difi- cultatem F |{ arcumspiciens F COMM. IN VERG. AEN. IV. 666-674. 579 661. HAVRIAT HVNC OCVLIS IGNEM aut videat oinina tempesta- tis futurae, quia navigantibus malum omen est, si rogalis flamm^ vide- tur: aut certe satisfaciat suae crudelitati. ab alto a mari, 662. • DARDANvs pTO Dardauius: Plautus natus Argis ex Argo patre: vel quod ipse Aeneas ante Dardanus dictus est. et nostrae 5 SECVM FERAT oiiiNA MORTis ut Acneas quoquc per vim maturius dbeat. et bene infausta mnnia inprecatur ei, quia ad novi regni auspicia properat 663. INTER TALIA per talia, ut hunc inter fluvio Tiberinus amoeno. 10 664. coNLAPSAM ASPicivNT non induxit ocddentem se, sed ostendit occisam. et hoc tragico fecit exemplo, apud quos nan videtur quemad- modum fit ca^edes, sed facta narratur, 665. SPARSASQVE MANVS aut perfusas sanguine: aut morte re- solutas. 16 667. FEMINEO VLVLATV proprio feminarum. Horatius et illa non virilis eiulatio. 670. ANTIQVA TYROS vel nobilem dicit: vel illud ostendit, quia Carthago ante Byrsa, post Tyros dicta est, post Carthago a Cartha oppido, unde fuit Dido, inter Tyron et Beryton. 20 672. AVDiiT EXANiMis id cst territa: nam ut Sfu^a diximus <1 484> 'exanimatus' mortuus est. 673. ORA SOROR FOEDANS cruentans, sanguine foedans. 674. NOMINE CLAMAT aut Didonem vocat, ut supra <(35> dixi- mus, Poenorum lingua viraginem: nam Elissa dicta est; sed virago 25 est vocata, cum se in ignem praecipitavit. aut ^nomine clamat' nominat: sicut et Hbmerus dicit £x r ovofia^sv. [seocies nominahat] 4 Plautus] Amphitr. prol. 98 || 16 Horatius] ep. X 17 || 18 vel illud osten- dit e. q. s.] cf. Isid. or. XV 1, 30 || 22 exanimatns mortuus est] cf. Don. ad Ter. Andr. I 4, 7. hec. III 3, 4 1 omnia FH || 2 quia . . . videatur (sic) edidit Stephanm \\ 3 satis facit M 4 ad Dardanus supr. vers. pro •. . . dictus est T \\ plaustus F || Argis] argis id est T II 6 OMA -F II 7 omnia] oma F \\ quia] qui Daniel primus \\ 9 inter fluvio | interfluit Ml || 10 amoena FM \\ 11 scholium ad v. 664 in marg. hab. T l in N induxit F (in superscr. ead. man.) || induxit] illam add. T || 12 occisunj F hoc] oc F II 16 HVLVLATV F vvLTv G II proprie ex proprio L || illa] illi F || 17 non om. L, supr. vers. add. l \\ heiulatio FC\\ 19 antea C \\ carta FNLH cartha CM. cf. adnot. crit ad Aen I 343, ubi Floriacensis scripturam per errorem non recte enotavi \\ 20 tyrone NH tyrum L \[ beryton NH: biritlon F byri- ton C beriton L pyriton M \\ 21 id est hab. C \\ supra ha^. M \\ dixi M. ceterum quod ad Aen I 484 Servius praecepit huic contrarium est. || 23 fkdans F SEDANs H II sanguine foedans] ut sanguine foedantem FC cf. Aen. II 602 fedans NH || 26 elista F || 26 uocitata C || mat (c ^clamaf) . . . ut om. H 27 homeros C || dixit L || €KT00N0Maz€s FC €KT0Maz€N N ektonomazen LM sexies nominabat hab. C et edidit Stephanus || sexees F 580 SERVn aut certe vero nomine, ut solent dolentes: ut <[IX 479)> hunc ego te Euryale aspicio, item mater, Cyrene mater: hinc et ibi ait et te crudelem nomine dicit. et multi quaerunt, quomodo procedat hoc, cum eius nomen nusquam sequatur. sed tractum est 6 a iure, ubi dicitur nihil interesse, utrum quis unum filium habens dicat *fili, heres esto', an ^Titi, heres esto'. ergo dicendo ^hoc illud germana fuit' quasi nomen dixit. sane sciendum, bene eum pertur- batae integrum non dedisse sermonem. 675. Hoc iLLVD GERMANA FviT odlocutio peT conquestionem, 10 676. HOC ROGVS ISTE MiHi adludit ad historiam. 677. QVID PRIMVM DESERTA QVERAR? conquestio, cur relicta sit nec ad par exitium convocata. comitemne sororem deest ^illudne quod sprevisti comitem sororem'? et semiplene loquitur. 679. TVH8SET ahstulisset. is 680. sTRvxi MANiBvs quosi sceleris contaminata, et qmsi ipsa in- teritum sororis adiuverit strvxi manibvs subaudis ^rogos'. patrios deos Saturnum et lunonem. 681. POSITA exanimata: Statius positusque beata morte pater. grvdelis fillum crudelem dicit, quod sit duhium, tu an ego. 20 682. EXTiNXTi TE MEQVE soROR Varro ait non Didonem, sed An- nam amore Aeneae inpuham se supra rogum interemisse. popvlvm- QVE PATRESQVE VRBEMQVE TVAM ^ patres\ id cst scnatum; ^urbem tuam^ quam tu extruxisti. et quidam Jwc loco volunt tres partes politiae con- prehensaSj populi, optimatium, regiae potestatis: Cato enim ait de tri- 25 hus istis partibm ordinatam fuisse Carthaginem. 683. DATE LYMPHis datc lymphas ut vulnera abluam. date aut 2 mater] georg. IV 321 || 3 et te] georg. IV 356 || 18 Statius] Theb. VIII 652 1 24 Cato] orig. IV, 6 lord. 80 Pet. 2 et ibi] tibi NH\\ 6 filii L (fili T) \\ eres F hores ir|| hesto F|| an . . . esto om. C | tite ex titi L || beres F \\9 ad hoc i. g. f. supr. vers. allocutio per conquestionem T || 10 scTwUum ad v. 676 om. T || 11 conquestiol conqueritur FC^ 12 nec om. C || sobobeh] s. add. M || 13 loquitur] quod afflictis convenit add. D II 14: ad tulisset in marg. abstulisset T \\ 15 ad struxi manibus supr. vers. quasi . . . adiuuerit T || 16 adiuueret F \\ extbvxi NL et stbvxi -ff || 18 flatius F II 19 ad crudelis supr. vers. crudelem dicit ut sit dubium tu an ego T \\ illum] fort. utrum se an illam crudelem dicit? vel illam crudelem dicit quamvis sit dubium e. q. s. sententia schoUastae Jiaec esse videtur, ^crudelis^ et ad Dido- nem et ad Annam posse referri || sit] se F \\ 20 extincxisti me teqve F || Varro . . . Carthaginem supr. vers. et in marg. hab. T \\ Varro ait . . . interemisse hah. Amhros. || 21 super F || interimisse F || 22 sematum i^ || 23 tu om. F \\ tris F II politiae] id est administrationis rei publicae add T || 24 obtimatium F |! .h cato. enim i^ || Cato ait de populo optimatibus et regia potestate ordinatam fiiisse Carthaginem hab. Amhros. || 26 date lymphis date limphas ut uulnera abluam hoc est date aquam aut date e. q. 8, F COMM. IN VERd, AEN. IV. 675-fiSii, 581 aquam: aut 'date', id eat permittite. lavare autem cadayera satis proximia concedebatur: unde queritrir mater Euryali <1X 485> nec vulnera lavi veste tegens. sane in sacris pura vesfh appellatw qttae tieque funesta sit, negue maculam habeat ex homine niortuo. id hoc loco conprehensum acdpi potest, cttm Dido indticihtr habuisse cri- 6 nem sacratum, ^io videlicet aisciso posset sine ervciatu mori: prius tamen voluit ablui cruorem mm ait 'date vulnera bjmphis abluam'. plenius tamen infra ait ' semianimemque sitm germanam' usque 'veste cruorem', ut tamgtiam in veste jyura legitimo rifu morti data hahere- tu/r, quae quod sacratum crinem habuerit, vitae fuerit inmoraia: nam lo siAiedt apte ex persona Iridis ^702^ 'kunc ego Diti sacrum iussa fero teqvc isto corpore solvo'. 685. ORE LE6AM muUebriter, tamguam possit animam sororis eaxipere et in se transferre. aie Cicero in Verrinia <^II 5, 45, 118) ut extremuni filiorum spiritum ore excipere liceret. in OEADVS EVASERAT AI.T08 id €st ascenderat, rogi scilicet, qui pro qualitate fortunarum fiebant: unde in sexto <178> ait caeloque educere certaut. aut guia lecti antiguorum alti erant et gradifms ascendebanfur, qiiibus superatis Anna amplectitur sororem. 686. AMPLEXA FoFEBAT ienc non 'fovit', sed 'fovetuit'', ut id diu 20 factum ostenderei. 687. siccabat] exprimebat vd cibluebat, ut vulnera siccabaf lymphis. an suam vestem vulneri Didonis intersertam- CEUOKES uraurpavit: uam iiec 'sanguinea' dicimus numero plurali, nec 'cruores'. 'siccabat' autem exprimebat. 25 689. SVB PECTORE nunc per transitum dicit vulneris locum. 3 Eaae , . . mortuo] cf. Panl. Festi a. v. 'pura veetimenta' 1 aatis] Bolis G. Voariia BB.ta F. Schoellius cognatia et proximiB coni. Ha- genus J 2 concedebcuitur F || mater om. G ^ 3 m Hacrin pura ueatia appellatnr . . . tequB ieto corpore aoluo in marg. mp. T appelatnr F |[ 6 abaciao T: abacio F abscieeo Datiiel J posset T; posait F ^ "! limphiB F limphjB T \\ 8 Binum F Binum ex Bignnm T | 9 lefritimo ritn morte T legitiraornm tn- morte F legitimo aumptu morte Duniel legitimo eumptu morti Masvieius || 10 quae quod T: q quod ex q quad F qnod qnae Datiiel qnodque Masvicius ,| 11 Iridig Daniel: diia F iris T|j 1.1 i.eoau] id e^t excipiam add. Lion \ ad ore legam t« marg. mnliebriter dicit tamqnam possit sororis Hpiritum. eicipere et in 86 traneferre T || mnliebriter . . . tranaferre ftuc transposuit Daniel, post ei- tremum hab. J^Pli sic oi». F|| 15 nt filioram suocum pOBtremum apiritnm ore eicipere liceret Cieero |{ 16 aacendit M \ rogi scilicet] aut rogis qni.Iicet F \\ 17 flebat vulgo \ ait om. M || 18 emnt F, corr. Dattid || 20 ad fovebat supr. vers. hoo dicit ut oatendat din factnm T |{ fovit] fuit F, eorr. Daniel \\ diu F \\ 22 cav- 0BE8 exprimebat . , , infeetam naurpanit e. ^. s. F ({ ad aiccabat supr. verl. ei- pcimebat uel ablnebat uel eisiccabat limphis Btiani uetto (sic) nnlneri didoniB interaectam T \\ abluebat] aliaebat F alluebat Daniel q 23 sicabat limpia F \\ Tulnere Daniel || intcTKertam scripsi: interivctam F infectam Daniel | 24 neur- pavit] uBurpatum vst contra artem M nam . . . cruores omittena |{ diximuB H\\' 26 nnnc LMn: nam A'H, om. FCDdicit] dietnm FC 582 SERVII 691. TER REVOLVTA TORO EST aut ^saepius': aut promanteusis est, praesagium, propter bella Garthaginis. errantibvs vicinitate fnartis. 692. INGEMVITQVE REPERTA atqui dixit <631> invisam quae- 5 rens quam primum abrumpere lucem; sed ostendit morientes sua inprobare desideria, ut in sexto <436> quam vellent aethere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores. 693. TVNC IVNO OMNIPOTENS aut pronuba, aut infema. 694. DIFFICILESQVE OBITVS quia supererat vita ei, quae casu, 10 non aut fato aut natura moriebatur: ut <696> ^nam quia nec fato, merita nec morte peribat', id est naturali. irin demittit olympo ut et supra diximus, trahit hoc de Alcesti Euripidis, qui inducit Mercurium ei comam secantem, quia fato peribat mariti. alii diaint Eurijudcfn Orcitm in scefiam indmere, gladiwn ferentem 15 qtw crinem A}4xsti abscidaty et Euripidem Ikoc a Fhrynicho. antiquo tragicOy mutuatim. sane sciendum hoc ideo nunc lieri, quia certis consecrationibus solebant homines facere ut muuiti essent adversus fortunae impetus, nec poterant mori uisi exauctorati illa consecra- tione: unde circa Didonem ist* servantur. ^^ 696. Ajv QriA NKc FATo cum dicat Venfilius stat sua cuique dies, quomodo hic dicit ^nam quia nec fato mcrita nec morte peribat, sed misera ante dien^^? nam si fato vivimus, quid agunt me- rita? si pensamur nieritiSy quae vis fati? qtiomodo hic et fahm ad- 2 'errantibus' vicinitate mortis] cf. Luci Plac. ad Stat. Theb. Vlll 756 12 trahit hoc . . . mntnatum] cf. Macrob. Sat. V 19, 1 sqq. mythogr. m 9, 11 |' 16 sane sciendum . . . Bervantnr] exscr. mythogr. III 9, 12 1 ad ter r. t. e. stupr. rers. aut sepius aut est praesagium propter tria bella pnnica T\ promanteusis FC promantensns NLH j> mante usus M pro oeco- nomia usus Leid. Burm. | 2 est . . . mortis] est errantibus nicinitatem (sic) mortis propter tria bella punica praesaginm propter bellam chartaginm F | praesaginm luib. C I Cartha^is] nam tria cum Romanis fuere bella Punica rulgo (tddufii yicinitate Daniel | 4 adquid F aut qui JN' | dirit] supra ait 3f 1 8 £w/ r. 693 in mar- ffine Turonensis ea manus quae tironianis notis utitur haec scripsit lunoni con- secrata fuerat. ideoque non poterat mori nisi consecratio soluta fnisset. dicnnt enim scire pontifices quasdam consecrationes. quibus postquam aliquis conse- cratus fuerit, non posse iUum mori donec soluta consecratione. et ideo inno transmisit irim id est arcnm caelestem uel deam eius arcns ut solueret illam consecrationem. | 11 irim F yrix L | dkmittit NLU nniiTTiT CM demistt F ' 12 alcisti FC alcestide 3/1 13 Mercurium] niortem G. Vossius | 14 ad v. 694 in viarg. praeter quod seruius dicit quidam dicnnt euripidem . . . alcisti absci- dat et hoo euripidem a phenico antiquo tragico mutuatnm ex quo hoc snmpsit uirgilius r| eurypidem F[ oscum FJ ferententem F^ 15 alcisti Fl abscindat Daniel | et om. F. at Jahnius nor. mus. rhen. IX p. 6*25 | Phrynicho Jahnius: phenico T poenia F Pratina Bentleius, cuius ememlationes aliquot Serrianas edidit Edmundus Hedivke in proqrammate cfymnasii Quedlinburgensis anni 1879. Panvasi G. Vossius | 18 poterunt (7 | 20 scholium ad r. 696 in wutrg. hab. T ' 21 hic T: hiac F hoc Daniel | 22 peribat ow. T | 23 hic eur hoo F | &ta F COMM. IN VEBG. AKN, IV. G9I-G9G. f)83 mitHt et meritam? demde cum dixcnt 'stai mx cuignc dies', quomodo hic dicit 'ante diem'? Iiarum r&nm raHo sic reddiiur: mnt [et] fata quae dicuntur dentmiiativa, sunt alia fata quae condicionalia vocmiur. dmuntiatim sunt quae omni modo eveniura decemunt, ut verbi gratia 'Ponipeius ter triumphaiurus esf: hoc illi fata decemmt, id ubicumque b terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliier evenire: et ideo fatum quod hoc denimiiat demntiativum vocatar. condieionale vwo huius modi est 'Pompeius si post Pharsfilicum bclhm AegypH litus atMgerit, fp.rro peribii': hic non omni modo necesse erat ui videret Aetiyptmn, sed si casus illwm ad aliam regionem forte duxisset, evaserai. sie ei lO apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ui si bello Troiano se subtralierei et mfecfit» patriae daret, alta seneda viverei, serf inglwius; si vero apitd Troiam pugnando perseveraret, adtpius magnam gloriam primaevus ohcu.nAeret. vides iffitur condicionem faii suh duplm eventus expcctatime pendere: Achilli enim dies statitta erat, 16 qua domitm repctens senex perirei, sed quia beUum non reliqttit, obUi quidem ante diem faio siatutum, sed nec tum sine fato, qma de ge- mina fati auctoritaie venid)ai uirague condicio. sic et Didoni decretum fuerat ui urbem praeclaram statuerei, tdcisceretur virum, poenas de par- rieidio fratris exigerct, perveniret au^m ad seram morfem sitie nlla 20 fdidtatis offensa, si IVoiana elassis ad litiis Africae non veniret, 'gwo portum Cartliaginis ingresga nee coniinuaretur ulierius regiaae nota feU- cHas, nec expeetm-etur ad moriem dies iUa sera guae fuerat consHtuta. kaec sciens Maro inditdt ipsam Ditionem in extremis suis isia dicen- tem 'urbem praeclaram statui, mca maenia vidi ulia inrum, pocnas 26 inimico a fraire rccepi, feUx heu nimium felix, si liiora tanttm num- quam Barilaniae tetigisseni nostra cannae'. sie et Vulcanus re^ond^^ Fewm armari fdium postulanii condicionale futum adserit fuisse IVoia- nis, trf si Aeneas caelestibus armis fuissei armatus, tmnos deceni nltra 11 apnd Homernm] U, XVIIT 88 aqq. 1 dende T B 2 Uic dicit T: hicit F dicit Danie! | sic redditur ex aicere- ditnr T || facta J-'i 3 dennntifttiva] denuntiatia tua J^' || 4 decemunt 1': dete- runt F deferunt Daniel || 6 terl adnlter T || triumfaturQa F [ decernunt T: de- cerunt F dederunt Daniel || 6 fQerit] sit T || ter triumpbet om. T H triumflt F. corr. Daniel \\ nec T: non F || 7 denunciatiunm F 8 perflalicum F \ 9 ferra F I hic] ha F D 10 euaderet T \ 11 achilliB F \\ aibi deam F || 12 Hubtraei^e ** ]] alta] et longa !/' || viveret] uelleret F\ 13 aput F\ 14 primeuuB J^r)occnm- beret T || \t cxijpectiitione F || achylli T || statuterat FT , corr. Danie! || 16 qaa . . , jjeriret] qua ai domo repetisset non periret T \\ senec F [| relinqnid F \\ n facto F l aed uec tnm] aenectnm F || 18 condicio bio] coodiciora F [ didone F II 19 paenaB F \\ 20 pemenerat F \\ 21 neninset T U 23 fnera F \\ 24 Maro] uirgiliuB T || 2B praeelarum F | 26 iuimica F D numium F g tatuin F B 87 dar nie F U nostradi chariue F \\ 28 adferit F [ 39 armatoH F 584 SERVII quam stetit Troia duraret, nec Priamus ante idem tempus periret: quo praesidio praetermisso propagandae Troianae incolomitatis extincta con- dido est: et hoc est quod ait ^VIII 396> ^similis si cura fuisset^; et quod dicit ^fas nobis' et reliqtm, hoc est per fata licuisset^ si enim 5 nefas est obviare fatis, fas est omne quod permittente fatorum lege pra^- staiur. ergo sensus hic est: cura, quue tibi nunc est, si stante Troia fuisset, armari filium tuum mihi per fata licuisset, propter rationem sdlicet condicionalis fati, et vitam Priami et regna Troiae tam luppi- ter quam fata servassent, cum hoc decreti condicio contineret ergo 10 ^stat sua cuique dies^ aut denuntiativo fato et mutationetn omnino non redpity aut condidonali et, si eventum alterum castis adtulerit, non ex- pectaM die adceleratur interitus: quod ergo dixit ^nam quia nec fato merita nec morte peribat% nolo illum putes universa confundere: illi ' enim dicuntur non fato perire sed merito, qui maxima in deos et non 15 ignoscenda committunt, ut Salmoneus, ut contemptor divum Mezentius, ut Tityus, ut lodon: quos si fato dixeris oppetisse, purgaveris; nam * qui excedunt delinquendi modum ipsi sibi poenam sandunt, quam si fatis inputandam putaveris, excusas peremptorum reatum, hoc est ergo quod didt ^nam quia nec fato^* id est denuntiativo, ^merita nec morte\ 20 id est nullo inmani crimine commisso, sed ^misera ante diem\ hoc est uno de condidonalibus fatis statuto: si Troianae classis non contigisset adventus. 697. SED sliSEBA ANTE DIEM non est contrarium quod dicit in decimo <(467^ stat sua cuique dies: nam, ut saepe diximus, 25 secundum sectas loquitur; et hoc secundum alios, illud secundum alios dictum est. quamquam grammaticae responsioni possit suffi- cere omnia vincit amor. [et nos cedamus amori] fvrore quia pudica in amorem devenerat. 698. FLAVVM CBINEH matronis numquam flava coma dabatur, 27 ommaj bac. X 69 2 praesido F \\ propagandae T: praepaiandae F praeparandae Daniel condatio -F | 3 agit 2' || si] se ^ || 5 permitte -F || 7 fort. armare || tuum filium T|| 11 kasus F\\ attulerit T\\ expectata scripsi: spectata T specta F inspecta Daniel || 12 acceleratur T \\ 13 merito F \\ 15 salmonius FT || 16 titius FT purgabis I' pugnaveris CommeUnus primus || 17 delinquedi 2^ || 18 puticueris i^ excuras F || perimendorum T \\ 19 denunciato F denuntiato jT, corr. Daniel 21 huno F II concionalibus F \\ statuo F || 25 secundum lucretii sectas Ml et hoc . . . dictnm estj et hoc secundum alios dictum est, Epicureos scilicet, ut inferius in decimo dictum est Fabricius et hoc secundum alios, Epicureos scilicet, illud secundum alios, Stoicos nimirum, dictum est Masvidus \\ illud] illuc F id illud C \\ 26 gramaticae FCNH || responsionis F responsione N responsioni ex responsione L responsiones Commdinus || possum F possunt Commelinus || suficere JP || 27 et ... amori om. M || cedemus Hlad furore supr. vers. quia . . . deuenerat T COMM. IN VERG. AEN. IV. 697-704. 585 sed nigra: unde luvenalis <^I 120> et nigro flaYum crinem ab- scondente galero. huic ergo dat quasi turpi: vel qtiia in Caione legitur de fnatronarum crinibus flavo cinere unctitabant ut ru- tili essent 699. CAPVT DAMNAVERAT necdum eam morti destinaverat. 5 potest accipi ^Stygioque caput damnaverat Orco\ ut Didonem voto libe- raret, quod semper omnes optaiit, ut sine cruciatu moriantur: nam subiunxit ^hunc ego Biti sacrnm' et rdiqua, id est libero. vel illud ab Orco nondum liberaverat, cttm iHa devotum crinefn adhuc retinens ifUer reos esset. ergo cuiuscumque debiti, id est reatus damiuitio finem 10 facit. ^damnare^ autem est damno adficere, id estdebito liberare, ideo et cum vota suscipimus, rei voti dicimur, donec consequamur beneficium et donec condemnetnur , id est promissa solvamus, ut damnabis tu quoque votis. et bene poeta non ait ^Ulam damtMverat^ sed ^capuf ipsum, unde crinis fuerat auferendus. 15 700. mis ROSCIDA quia cum nubibus est, quae rore non ca- rent. adyerso SOLE bene naturalem rem expressii Iris enim nisi e regione solis non fit, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes inradiata varios cre- ant colores. 20 703. SACRVM IVS8A FERo Euripidcs Alcestin Diti saoratum habuisse crinem dicit, quod poeta transtulit ad Didonem. corpore solvo id est animam tuam, quia ait supra ^nexosque resolveret artus'. 704. OMNis ET VNA uno impetu efiFusa est vita, id est anima. DILAPSVS CALOR secundum eos qui dicunt animam calorem esse, 25 qua recedente corpus friget, ut corpusque lavant fri- gentis et ungunt. 2 in Catone] orig. VII 9 lord. 114 Pet. || 13 damnabis] buc. V 80 y 17 Iris . . . colores] exscr. Isid. or. XIII 10, 1 et mythogr. II 6. cf. mythogr. III 4, 2 || 25 secnndam eos e. q. s.] exscr. mythogr. III 9, 12 1 et] sed ^C7 II nigrum flauo luvenalis y 2 hunc U y datur FClji quasi quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas. et dicendo ^in ventos' aut eos sequitur, qui animam aerem dicunt, hoc est ^in materiam suam rediit': aut certe eos qui dicunt 6 animam perire cum corpore, ut intellegamus ^evanuit, in ventos recessit', ut in nono {SIO} sed aurae omnia discerpunt. 1 in quarto georgicoram in marg. n: in VI. libri, ut non possit dubitari, quin Servius memoria fcHsus versum illum sexto Aeneidis tribuerit g 4 redire FC rediit in ras. 2 1| 6 aurae] coire F | discerpnnt et reliqoa F || discerpunt] id est eyanescunt add. Z) y p. yirg. maron. comm. aend. lib. iiii. expl. inc. lib. v. C EXPLICIT LIBER .1111. INCIPIT LIBER .V. M LIBKR IIII EXPLICIT (^YINTVS mciPIT l SEKVn GRAMMATICI IN VERGILH AEKEIDOS LIBEVM QVINTVM COMMENTAEIVS. 1. INTEEEA tlum fletur aut sepelitur Dido: et hoc sermone librum, ut solet, superioribus iunxit. cuius para maior ex Homero sumpta est: nam omiiia quae hic commemoratj eshibentar circa tumulum Patrocli, nisi quod illic curule esercetur, Lie uavale cer- tamen. sane intellegendum non potuisse fieri, ut una, nec plena 5 die Aeneas ad Sieiliam perveniret: imde accipiendum est, sicut 3U- pra legimus, quod circa primum ortum iucis uayigavit, ut <1V 586^ I legina e speculis ut primum albescere lucem vidit et .equatis classem procedere velis. ei^o tota die dum se Dido interimit, dum fletur, paululum provectus est, leuiter spirautibus 10 ventis, et flammas rogi eirca veaperam vidit, quo tempore et per naturam ignem videre potuit, et per pristinum morem, quo per diem cadavera non inceudebantur. deinde tota navigans nocte et aherius diei parte ad Siciliam veuit. medivm aiit 'medium' est quicquid a principio recedit et necdum iinem sortitur: aut 'medium' 16 sic altum, ut medium putarea, ut »^111 664^ gra^iiturque per aequor iam medium: nam vere 'medium' sequenti indicat loco <^8y 'ut pelagus tenuere rates nec iam amplius uUa occurrit tellus: maria undique e. u. c' sane spedem pro g&iere jjosMif: nani mare signi- fkat 'maria'. tenebat nautico usus esl verbo, ut Jliacas 20 vento tenuisse carinas et <1II 68(5) ni teneant cursus. 2. CEETvs aut indubitabiliter pergens, id est itineris sui cer- 1 aut] et (7 II 3 iuQgit M |{ 4 currule L | eiercelur] tamen add. J*' ] 7 pri- mum om. FV l 10 interimit NLM: iuteremit FG interimi et II \ luniterj pa- lenitea M (t. leniter euperscr. tn) || 11 et per nataram om. C } 12 et om. NL (fidd. l) Q prietinam mortem N lcorr. n) i qno] quod Jlf || 14 peraenit .Af y est . . . SiUt mediura equidem per litora certos dimittam. atros aqvilone quos nuper flans aquilo atros eflfecerat, ut nec zephyros audis spirare secundos. sed novimus, tempestatis hanc esse naturam, ut reliquias venti teneat etiam in alterius flatu, sicut Lucanu^ ut quotiens aestus zephyris eurisque repugnat, huc abe- unt fluctuSj illuc mare, ^atros' autem secundum Plinium dicit, qui ait in naturali historia, non esse maris certum colorem, sed pro qualitate ventorum mutari, et aut flavum esse, aut hiculentum, aut atrum. 15 4. CONLVCENT FLAMMis lucent undique: in honorem enim re- gum cum facibus procedebatur a populorunde ait de Pallante ^I 143> lucet via longo ordine flammarum et late discriminat agros. postea etiam funebres lectulos proferre coeperunt: unde est etiam in sexto <873> vel quae Tiberine videbis funera, 20 cum tumulum praeterlabere recentem, cum de Marcello aedili diceret, filio sororis Augusti, in cuius honorem hoc factum est. QVAE TANTVM in quantitate est admiratio. sane sciendum Varro- nem dicere, Aeneam ab Anna amatum: et licet, ut supra (J. 267)> diximus, plurimum tempus intersit, lectum tamen est. 26 5. CAVSA LATET DVRI MAGNO SED AMORE DOLORES POLLVTO ^duri dolores^ vjtSQd^eaLg est: sed expositio talis est: ignorabant qui- dem causam Troiani, coniecturis tamen propius accedebant: nam ^duri dolores magno amore polluto', id est laeso, et notus femina- rum furor ducebat Troianos per triste augurium, scilicet ut crede- 30 rent se interemisse Didonem. multi dicunt ^ducunt' dilacerant, ut ad supra dictas duas causas tertia accedat: percellebant, inquit, ani- mos Troianorum, quod nascebantur duri dolores amore poUuto, quod notus erat feminae furor, quod ignem rogi videbant, id est 12 non esse . . . atrum exscr. Isid. or. XIII 14, 3 3 efficerat F efferat C || 6 sicarit 2'" || 10 aestu zephyri eurusque F || ha- beant F\\ 11 illic F \\ 13 luculentum NHM: lutulentum FCL {sed lutule in ras. l) II 14 aut atrum om. F \\ 16 faculis M || 20 edili LM ediri H \\ aedili diceret] edidiceret i^ || 21 honorem om. C honore M \\ 24 lectum] tempus M (t lectiun superscr. m) || 26 ypertesis F || vnBQ^sGig est sed expositio talis est edidit Stephanus || 27 troia F \\ coniectoris NH \\ 29 ducebat XM: docebat FCN {sed ex correctura N) dicebat H || per triste augurium] triste pkk avgvrivm L II 31 percelebrant N {corr. n) percelebant H COMM. IN VERG. AEN. V. 4-13. 589 omen navigantibus triste: ut 'pertristo' valde triate sit. sed si sie intelleserimua , tertio dicto congruit tautum, non etiam auperioribus : nec enim Troiani navigantes iam poteraut aut de amore aut de furore Didouia esae aolliciti. 7. TRisTE rEH AvoTRivit qiiidam 'augurium' pro coniectiira acci- 6 j»«Mt sed in q%ia/rto libro <453> rdatmi, est, di^lici fnodo diras fieri: awt in signis, aut gwxmmque modo, aut qtiacmtique parte. sed de signis diram fieri in tertio <246> de ha/rpyiis et in quarto de Didone signi^tmt est: nunc quocumgue mododiram fieri sic ostenditur, cum facit Ameam ex Africa navigantem fkmmmi e rogo Didonis adten- 10 dere, dixit enim 'quae tanl^m accend&it ignem causa lafet' usque 'pe- ctora ducunt'. cum mim dat ubigfie Aeneae at^ricrum peritiam, ostendU scisse eum etiam haec signo inter diras referri: guod verum fuisse declarat secitta temjtestas. TEvcRORyx fectora dvcvnt sicut di- ctum est , proptar visas flammas rogales, guae malum 16 nav^antHnis omen effidunt: et Troiani auguriorum periti sunt, nam negue ad Italiam veniunt, et mox naves incmdio amittwnt. 8. EATES pro navibus abusive posuit. 9. MAnrA vNMtiVE ET vmiQVE CAKLrsi ecce vcre mmc estmedium mare. 10. OLLi aut tunc: aut illi. svpka c\stt periailasus, inevi- 20 tabilis, mortifer: nec enim simpliciter dietum est, cum omnis imber supra caput sit. 11. NocTEii tenehras, biemem tetnpestatem: Graeci enim xsifimva, et non sohm anni tonpus, sed et temjiestatem significant. iNHOa- RViT VNDA TENEBKI8 hoc cst et uoctis, et nubium. 36 1 ei om. f I 2 tertio . . . Didonis esse om. G \\ dictnm F \\ etiam] enim M \\ 6 ad augTirium supr. vera. in hop looo ijaidam intellegunt coniecturam. {guihuB alia maims hoo loco aocipiunt addidit) et in marg. licet euim illi ignorauerint qnae caufla tantuin acoenderit {adde ignem) tamen pertriste per augnrinm id est omen futurac tempeatatis dncehantDr peotora tioiaDOcam ad rei veritateta. ct hoc est notandum quod BuperiuB dictuin est auspicii genns quod appellatur dirum coLligi uel es Bignis uel quocumqui: modo. ergo iu hoc loco dirum quocumque modo colligitui cnm facit aenean nauigantem ex africa ad italiam fiammam ex rogo didonis adtendere T \\ qutdam . . . secnta tempestaB hab. Ambros. || iniectura F |{ G est oin. Ambr. y 7 quocumque pariie F. fort. atque qnac. e p. cf. ad IV 463 |j 8 dira Ambr. || arpigiia F || 9 diram Baniel; diotnm F dira Ambr. |{ 10 ei Africa om. Ambr. \\ 11 accendere Ambr. \\ 13 sciBse] fecisae Ambr. || etiam enm Ambr. \\ BJgna Ambr.: pngna F prodigia cofii. Hagenus |J leferre Avibr. \\ 16 omen Danid: omasB F \\ 17 amithmtnr Masvicius 1| 19 oa V. S hoe sdiolium occvRarr rEi,i,va iocnnde occurrit; e contrario {III 72) ''ter- raeque nrbeeque recednnt' edidit Daniel || ad maria undique supr. vers. nnnc ostendit quid sit prope {leg. proprie'1 medinm T \\ ad niarin. undique et undiqne coelum Aoc aeholium Homeri est (Od. XH 403) ovSi tij allrj tpaivczo •/aiumv all' ovgavog -^Si ^aXaaea exhibet D. cf. Macrob. Sat. V 7, 1 || 20 oi.u . . . illi om. F II lurvD f || oEJ anpra caput tupr. vers. ineuitabilis roortifer et boc est qnod dicit BeruiuB non ease Bimpliciter dictum T || 22 auper F || capnd FH 11 23 ad noctem supr. «ers. tenebraB, ad hiemem mpr. veTB. '' ' ' "' chimona F 590 SERVn 12. IPSE 6YBEBNAT0B iiiq>atixag hoc estj qni deboit esse sola- cio. PVPPi AB ALTA subaudis ^haec ait'. 13. QviAXAM id est cur. et est interrogantis adyerbium, quo usus est bis^ hic et in decimo <^6^ caelicolae magni, quianam 6 sententia yobis yersa retro? mmbi pro nubes. COLLIGEBE ABMA IVBET vela contrahere^ non penitus deponere: nam dicit ^obliquatque sinus in yentum'. 16. oBLrqvATqvE sisrs iir rESTVM contra eam partem, qua veiUi flabant et deganter per totum guhematorem ostendit ante omnia tem- 10 ptare, quam ad confessionem descendat. 17. MAGSAsiME AESEA fortissimc. et est epitheton sumptum ex tem- pore, hoc est qui non constemaris: sic in quarto vibi nuptias fadurus est, ait <141> ipse ante alios pulcherrimus omnes. ivppiteb AVCTOB aut nostrae navigationis; aut secundum usum locutus est: 15 nec si huius rei auctorem se luppiter faciat. et multi quaerunt^ quomodo ^auctor luppiter', cum ApoIIini dicat tot maria intravi duce te? sed legimus quae Phoebo pater omnipotens: et specialiter navigationis ex Africa auctor est luppiter. 20 18. HOC CAELO id cst aere, in hoc caelo qui dicitur aer: sic Lucretius <^V 134)> posuit. 19. MVTATi TBANSVEBSA FBEMVNT id cst hinc atque hinc, quod est ex transverso: Varro de ora maritima nihil enim venti, ut docti dixeruntj nisi aer multus fluens transversus, est autem ad- 25 yerbium factum de nomine, ut <^ 122^ cunctatur et amnis 20 'Caelo' aere . . . porait] cf. Isid. or. XIU 4, 3. diff. verb. S2 g 24 est autem adyerbium e. q. «.] cf. Pompeii comm. p. 136, 36 sqq. E. 1 (»d ipse gabemator supr. vers. qni debnerat esse Bolacio et est enfaticos dictum T ) enfaticns F y solacio v/nvs C || 4 hic] et hic JEf Jlf || 5 vobis versa retro] est et reliqna F^ad nimbi supr. vers. nnbes T ^7 ad obliquatque sinns sitpr. vers. contra eam partem qna nenti flabant et obliqnare sinns in yentos dicnn- tnr nec omnes flatus excipere nec omnes effundere et ah alia manu in marg. obliquat contrahit contorqnet. partim contraxit nelnm partim dimisit in nen- tnm id est partim clansit partim apemit T. (et obliquare . . . effimdere Tiberii Donati sunt) y 8 flenti F \\ 9 eliganter F || per totum] fort. peritnm ] 10 ad con- fessione discendat F, corr. Daniel || 11 ad magnanime Aenea supr. vers. fortis- sime qui non consteraaris id est non moneris ad pericnlum. et est epitheton sumptnm ex tempore T \\ epiteton ^ || 13 ait] aut F \\ 15 si] sic O || 18 et] set nunc F sed nunc C O nanigantibns jP || 22 a(2 transversa fremunt supr. vers. adnerbium est factnm de nomine qnasi transverse sonant et ad vespere ab atro 8upr. vers. ab occidente nnbibns confnso qnia ubi dies est occidens atra facit omnia per noctem ideo dicit atro nespere. et nentns nihil est aliud nt multi dixerunt nisi aer mnltus flnens T || 23 Varro . . . transversus Jtab. Amhros. ora] osa F || ventus Amhros. || 24 fort. transversnm y 25 nt] nt et FC COMM. IN VERG. AEN. V..12— 22. 591 ebra ferit. nomeii et len in adTerbiuia, torvumque repente claraat, id est torve; item adTcrhiiim in nomen, ut dum mane noTum accepta declinatione factum est nomen. aic Persius <^V 68> iam cras hesternura consumpsi- mus, ecce aliud cras. sed nomen cum adTerbium esse coeperit, fit indeclinabile ; adverbium cum iiomen esse coeperit, declinatur: unde ait Flautus a ma triptoton non dixit: ci •non suia, sed earum a^ taxat in declinatione. hoc loco 'transversa', quia Tenit ex noraine, i ad vesperum. 'a mane' autem propter m enim in alienum ius transeunt hae partes, I quas trauaierint, utuntur poteatatibua, dum- 10 nam temporum rationem suam reservant: ut cum adTerbium sit, 'a' tamen breTis est, licet duae coneonantes sequantur; cum scia- mus 'a' terminata adTcrbia longa esse, ut paulo post <^27^ et frustra cerno te tendere contra, vespebe ab atro id est 15 ab occidente mbibus confuso, lioc est quo tendimus: nec enim sine ratione post generalitatem addidit apeeiem. quiiiam atitem ideo 'atro' dicunt, guia ubi dies est ocddens, atra omnia facit, id est noctem. 20. IN NVBEM COGITVE ABB nubes enim aeria denaitaa facit, ut denaet erant quae rara modo et qnae densa relaxat: W contrario ypedas valet, aut 'tantum' pro 'in tanUim', ut(Tl 776) quid tantum insano iuvat indulgere dolori. 25 22. svFFwmvs hic simplidter, alibi stibiniiiistrare significat, 7it sufficit umorem, seqvamvb fortunam aeilicet. 1 et pede] georg. III 499 || 4 dum manel georg. HI 3S5 || 8 Plautus] mostcU. Ill 2, SO II 20 densetj geoig. 1 419 || 27 eufficit] georg. H 424 1 DOmen . . . in adnerbium] aomen enim et aduerbinm plemmr[ne in se tranBfernnt F nomina enim aduerbium plerumque in 8e tranBferunt et aduerbia nomen C || 2 in adverbium] ad aduerbium JT |[ 3 torvnmque . . . itera adverbium i»n. F iit toniuraque Ci [ 4 in nomen om. H \\ factum] et factum F \\ 6 iam cras] unum C \\ craa] ueras F || heatemnm] heetemnm en F liesterna H he- aternum heu Daniel || conaamaimna FH | T decUnabile H \\ S am . ad ueBpemm N animaduesperum H || mani.] a ei i in ras. l \\ ueaperam C || a mani F '] 9 triptoton scripsi: tetratopon F tetraptoton rdigui \\ iion um. FC | 11) barum C I tranaief F \\ 11 in declinatio (sic) damtaxat F \\ nam temponim Buornm rationem reBemant F || 16 quol quod F \\ 18 dies est T; diea F \\ fatit F \\ 21 Hcindis F || aetera F \\ parcat F 1| 2'" - ■ - ■" ■ 33 H. \\ 24 ad tantum swpr. ■ 'mpliciter . ' durou F, sed cf. rhet. Jat. min. p. 433, 1 tantnm T \\ 26 ad aufficimuB in marg. 11 37 hnmorem F 592 • ^' SERVIl 23. QvoQVE vocAT vERTAMvs iTER videtur bis idem dixisse. nbc LITORA LONGE a facili. et deest ^esse\ 24. FiDA propter Acestis adfinitatem. fraterna erygis propter Eryceiii, Butae et Veneris filium, secundum alios Neptuni 6 et Veneris, regem Siciliaey unum sicut didtur de numero Argonauta- rum. siCANOS corripuit *Si', alibi producit, ut Sica- nio praetenta sinu. 25. RiTE MEMOR SERVATA REMETIOR ASTRA si rite remetior astra paulo ante servata, scilicet ante tempestatem.. coUigit autem 10 vicinitatem ex ratione cursus, qui a peritis horis coUigitur, quas* indicant sidera. 27. lAMDVDVM non tantum heroieum est quod dat Aeneae gu- be/nandi scientiam, sed etiam ad prooeconomiam pertinet: dicturus enim est <868> et ipse ratem nocturnis rexit in undis. 15 FRVSTRA cERNo TE TENDERE coNTRA od Hlud respondit ^nec nos dbniti con- tra^ nec tendere tantum sufficimus\ 28. FLECTE viAM VELis ex re maritima nata declamatio. in terra enim a via deflectimus nos, in mari ipsam flectimus viam. non ergo velorum viam, sed per vela ipsius cursus viam diocit. ^fkcte' 20 autem significat muta: Pacuvius quae meum venenis flexit socium pectora. et hic ad illud respondit ^quoque vocat vertamus iter\ 29. FESSAS NAVES pro *nos fessos'. vel ^fessas^ quassasy nec ad plenum refectas, dimittere pro Hnmittere\ 30. DARDANIVM ACESTEN ut et supra diximus, Hip- 25 potes filiam suam Egestam ne ad cetos religaretur, superposuit na- 20 Pacuvius] fragm. inc. XXXIX ap. Ribb. p. 131 ed. 11 1 VERTAMVR F \\ 2 argumentum a facili M \\ ad longe supr. vers, scilicet esse T II 6 ad Erycis supr. vers. legitur iste eryx fuisse rex siciliae unus de argonautis qui ante acesten ibi regnauit et fuit germanus aeneae ^ || 7 sino H situ M II 8 KEMOTioR NH II 9 inter astra et paulo quinque fere littercie radendo deletae sunt in N \\ paulo] caelo M caelo paulo Masviciu^ \\ 10 peritis] perytis F e prustis N (at. peritis alia manus in marg) periistis jH" || 11 sidera] astra F 13 proconomiam F yconomian C proeoconomiam H prooecomiam M {corr, m) 14 est enim C || et om. F, et ipse ow. C7J| noctumus F || 15 illut F || 17 ex re maritima scripsi: ex jre mira F remira U ex remirata NH (at. remissa margo N) ex xQm\^lll/i/llll L {septem fere litterae deletae, f e corr. l) at. ex remis ex re mira M. possis et ex remigatione vel remigum more || declinatio FH || 18 nos . . . flectimus om. F \\ flectimus] deflectimus vulgo \\ 19 ad flecte supr. vers. muta, in marg. ab alia manu et non uelorum uiam dixit sed per uela ipsius cursus uiam dixit. flecte autem significat muta. Pacuuius quae meum uenenis flexit socium pectora T || 20 muta] ut muta F muta ut Daniel \\ Pacuvius . . . pectora hab. Ambros. || quae] qua Ambros. \\ venenis] veniens Daniel \\ 21 hic] ic F II quaque F \\ 22 ad fessas supr. vers. quassatas et necdum bene refectas T II 23 plenam F^ corr, Baniel || 24 acestem FNL || ippotis FC yppotes M \\ 25 Egestam] acestani F ecestiam M at. echestiam margo N \\ cetos F: cytos C ceteros NH coetos L (prius o in ras. T) coetus M • • VERG. IN COMM. AEN. V. 23-32. 593 viculae et misit quo fors tulisset. qua delata ad Siciliam^ Orinisus fluvius concubuit cum ea conversus in canem, unde Acestes est na- tus: vely ut quibiisdam mdetur, Agestes. huius rei ut esset indicium aes cum effigie canis percussum Siculi habuerunt, alii dicunt Laome- dontem regem Troianorum, cum graviter cives sui ah ceto, id est beluu 6 marina, infestarentur propterea quod mercedem Neptuno ob fabricatos muros nega^set, ad templum lovis Ammonis scitatum misisse de mali remedio vel fine, cui cum esset responsumj ut filiam suam Hesionam beluae offerret, et hoc a dvibus facere cogeretur, fore respondit si ante eorum filias belum obiecisset: quo facto cum plures puellae a ceto ab- lo sumptae essent, plerique parentes filias in Imginqua miserunt, ex qtii- bUfS una f troia nomine silvas aegesta delata in Siciliam est, et a Cri- niso, sicut dictum est, conpressa edidit Acestem. alii dictmt Laomedon- tem^ cum, sicut narratum est, propter filiam suam seditionem a civibus pertulissety unum de TroianiSy auctoreftn seditionis, ocddisse filiasque eius 16 mercatoribus exponendas dedisse, a quibus illae in Sicilia prope Crini- sum amnem relictae sunt, qumum ilk unam in canem conversus com- pressit quidam dicunt Egestam reversam in matrimonium a Capye ductam, ex quibus Anchisen natum. servat hic tenet, ut et tantas servabat filia sedes: vel certe ^servaV hahet. 20 31. oREMio coNPLECTiTVR ossA quttsi dc matrc dixit. et quaeritur, cur hoc Palinurus, cum ad Sidliam suaderet devertere, non dixerit: nisi forte quod luctus Aeneam noluerit admonere, propter quod ante <(in 707> Aeneas causa rhortis paternae Sidliam oram inlaetabi- lem dixerit. 26 32. SECVNDi ZEPHYEI quomodo, si tempestas estP sed iam se- cundi post conversionem navis. 1 foris H II qua] cum qua FCM \\ cri//////m8us trihtis litteris erasis N :\ 2 cum ea om. FCM \\ acestes natus est FG est acestes natus N || Acestes] aestas H \\ 3 Agestes F et Daniel: Egestus Commelinus. unde supra (I 660) ^Troiano a sanguine clarus Acestes' add. Masvicius || 4 aes cum effugiem F, corr. Hagenus: iudicium (sic) * effigiem canis. percussum Daniel indicium, nummum effigie canis percussum Cluverius Sicil. ant. p. 266, 61 et Commelinus indicium, in nummo effigiem canis percussam G. Vossiu>s \\ abuerunt F \\ quidam praeter quod seruius dicunt laomedontem regem . . . anchisen natum in marg. inf. T II 6 coeto FT eo ceto Daniel primus \\ 7 sciscitatum T \\ mississe F | 8 iesionam F \\ 10 assumptae F \\ 12 troia nomine siluae aegesta F troia no- mine filia egestae T Troiana nomine Silvia Aegesta Cluverius l. l. Troia, no- mine Aegesta Commelinus Troia nomine Segesta vel Egesta coni, Hagenus. ad cognominem sibi Egestam in Sicilia delata est F. Schoellius. fort. Hippostrati filia, nomine Egesta cf. ad I 660 (p. 169, 20 || in sicilia delata est T \\ sicilia F |; criniso T: carinoso F \\ 13 laoniedontem i^ || 16 pertulisse T \\ bunum T|| 16 ille F II crimisum i^ || 17 unam T: unum F una Daniel \\ cane F \\ compressit FT compressa Daniel \\ 18 aegestam F \\ a Capye ductam om. T \\ capue l^ || 19 dictam F {corr. ead. man.) \\ ex quibus] et ex ea T \\ ancisen F \\ ut et L: et FCNH ut M II 22 divertere Daniel \\ 24 mortis Daniel: morus JP || 26 iam . . . navis] post conuersionem nauigii secundi F 594 SERVn 34. ET TANDEM yacans' particola est ^tandem', ut et quo sub caelo tandem: nam cur ^tandem', cum dicat ^fertur cita gurgite classis'? aut ^tandeni^ ideo guia navigantibus etiam cita na- vigatio tarda videtur: aut ^tandem^ periculis liberati, laeti qui in 5 tenipore tempestaie caruissent. notae notae harenae, ad notam hare- nam. et utrum ^notae^ duJci? an quia iam tbi fuerant? ut <1 34> ^vix e conspectii Siculae telluris in altum\ 35. ExcELSo utrtim av vfpiv^ an ^ex cdso^ pro ^excelso^? miba- TVS is qui mirabatur: aut certe ^miratus occurrit'. et bene tempe- 10 rato ustis est verbo, ne videretur aut quasi inhospitalis dolere, aut exul- tare voti 'nescius Troianorum. 37. HORRrovs terribilis. in iacvlis in hastis: Ennius leves- que secuntur in hastis, libystidis vesae aut re vera: aut ferae Africanae, id est leonis aut pardi. 15 39. Nos isMEMOR Utotcs figura. 40. GRATATVR quidam ^gratatur' non gratulatur, sed laetatur acci- piunt, ut, quod ad Troianorum votum pertinet^ miseretur ad Siciliam reversos, quod ad suum animum, gaudeat. Pacuvius in Hermiona hoc verbum posuit ibo atque dicam, frequentes ut eant gratatum 20 hospiti, Accius Pelopidis nec tihi me in hac re gratari decet quidam tamen repreliendunt quod penitus non dederit verba Acesti gra- tulanti. REDvcES salvos: alibi ut reduces illi ludunt. GAZA AGRESTi opibus rusticanis: nam gaza omnis fructus est. 42. STELLAS FVGARAT poctice dixit: nam si stellae a stando 25 dictae sunt, non fngantur; semper enim fixae sunt praeter planetas. et est indicativus fnodus pro coniunctivo: cum fugasset tempestates. 43. CLARA DiEs ctd conparationem. 12 EDiiius] ann. v. 498 ap. Vahl. p. 74 | 18 Pacuyius in Hermiona] fragm. XXII ap. Ribb. p. 99 ed. II || 20 Accius Pelopidis] fragm. III ap. Ribb. p. 202 ed. II II 24 nam si . . . plaoetas] cf. Isid. or. III 70, 3 1 tandem om. (7 g 2 nam cur tandem om. NLH (supr. vers. add. l)iS gor- gite FC II tendem Fl^^ ad laeti supr. vers. qui tempestate caruissent T [ 5 are- nam F \\ 6 ad notae supr. vers. dulci eiue quia ibi iam fuerant sibi carae T |j 8 anyfen F v(psv Eibbeckius adnot. crit. oki V 35 j pro ex excelso Schoenius. fort. pro excelfio secludendum \\ 9 bene . . . Troianorum m marg. T || tempe- ratu F j 10 dolere Daniel: dolore FT l 12 ad m iaculis supr. vers. in ha- stis T II LYBisTiDis C LIBI8TIDI8 NLHM | 13 aut . . . Africanae] cum A&ica ursos non habeat libystidis civitas est Siciliae, in qua ursi plurimi eunt Lione teste Guelferh. 1 1| re vera] ursae additur vulgo \\ 16 ad non inmemor supr. vers. littotes T II 16 quidam gratatur . . . Acesti gratulanti in marg. sup. T \\ letatur i^ J 17 ad] SL F\\ miseretur SchoeUius: merit F miretur T iverit Daniel noluerit coni. Burmannus \\ 18 Pacuvius . . . decet hah. Amhros. || pactiuius J^ || in om. T 19 edicam coni. Bothius || 23 nam . . . est] nam eorum omnis gaza fructus est cmii. Burmannus || gazo H || 24 a] ob F ab (7 1| 25 non] quia non FC [ aJ fu- garat supr. vers. pro fagasset T j 26 cum fugasse tempestatis F || 27 od clara dies supr. vers. ad comparationem pristinae dixit clara dies T COMM. IN VERG- AEN, V. 34-48. 595 44. ADvo€AT AEHEAS i»oprie enim advocata contio dicitar. 45. DARDANIDAE MAGNi frequenter, ut disiimia, ad opus suum Vergilius aliqua ex historia derivat: nam sic omnia inducit, quaai divini honores aolvantur Anchisae', quos constat lulio Caesari tri- buisse Augustum. et bene dicit 'genus alto a sanguine divum': 5 nam per tacitam oeconomiam oatendit, debere Anchiaen generts sui houorem mereri: uude est "(IX G39> dis geuite et geniture deos. A 8ANGVINE DlvvM 'divum' et 'deorum' indifferenter pleriimque ponit poeta, quamquam sit diacretio, ut deos perpetuos dieamus, divos es hominibua factos, quasi qui dienr obierint: unde divos lO etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius eontra sentiunt, dicentes divos perpetuoa, deoa, qui propter sui eonaecrationem ti- mentur, ut suut dii manes: quod tangit in duodecimo diceua <^l3f)> diva deam stagnis quae fluminibusque sonoris praeaidet. 46. ANNVVS ORBis quia menses in sese recurrunt et annum 15 facinnt: unde et anulus quasi anuus dictus. sic alibi atque in se 8ua per vestigia volvitur anous, 47. DiviNt aut laua est, ut divini opus Alcimedontia: aut re vera 'divini'; nam ait genitor mihi talia nam- qtte, nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit. mitlla 20 mim antiqm lectio Aiichisen futurorum scientcm concel^at. aut 'di- vini' id est dei, qtiia apud Somanos defunctorum parentes dei a filiis vocabantur. 48. MAESTAS ARAS out tpsi moesti; aut medinm se praebet: nam et hominem fuisse aovit, et vult eum ex eonsecratione numen 36 eSectum; nam 'maestas aras' ad hominem pertinet, id est diis ma- nibus consecratas, et quod paulo post dicit ^93^ 'altaria liquit' vult esse divinitatis post apotheosin, posteaquam deus confrmattts est: g ut deoa . . . &ctoB] exscr. Isid. diff. verb. 168 Q 15 'Aimuus oibia' . . . Tolvitnr annaH] eiacr. latd. or. T 36, 1. cf. Serv. ad Aen. T 269 || 16 allbi] georg. n 102 [I 18 divini] buc. m 37 J ad ftdvocat Aeaeaa supr. vers. proprie didt aduocat r[uia adnocata dicitnr contio T || proprie advocata enim F advooata eiiim proprie Daniel || 3 aderinat F diriuat CNH \\ 4 dini F || honereB NH ]| ciiiob] qaod F i| 5 altum F II a om. CNH \\ 6 taciUm] tam FC tacitatem H totam coni. Ha- ((ewiMJI yeoQomian ^C 11 11 vocamaH] tuvenfllia (VI 116) 'reBpice rivale» deorum' add. 1) II ateius FON: adtatat^Dna L atateiiu HMn {| 14 diva deam] diiiam Nl.n dinam dcam Mt | 15 recurrent FC || 16 annnlaa L || annana LM (annua fn)j| 17 annna] iE»a tov avaveoiaftei a rcnovando add. D\\ Ig divini] diiii F [| alcimcdontis M: alcbim^ontiE FGNLU \\ 19 divini] diui F. id est vaticinan- tis add. I) II 21 ad v. 47 in marg. mnlta lectio antiqna . . . -aocabantnr T 11 22 concclcbrat aut Daniet: concelebranda at F celehrat ut 3*||23 dei] di T | 24 mesti ex meste F || 27 liqait Vtvffiliani libri plerique: linquit FC aliqnid, NL Hm aliquit M linqnit atiqnid Maavidus frimus 596 SERVII unde est et <84> ^adytis', quae templorum sunt, et <^93)> 'successit tumulo% quod est hominis. 49. NISI FALLOR non quasi nescius dixit, sed propter anni confusionem, quae erat apud maiores. nam ante Gaesarem qui 5 nobis anni rationem conposuit, quam hodieque servamus, intercala- bantur decem'dies, ut etiam in Verrinis legimus, scilicet lunae non congruente ratione. annum autem primo Eudoxus, post Hipparchus, deinde Ptolomaeus, ad ultimum Caesar deprehen- dit. ACERBVM propter perditum patrem. 10 50. HONORATVM quia deus effectus est. sic di volvistis ut in tertio (2y visum superis. semper enim de diis salva ve- neratione conqueritur. sane * subatidiendum extrinsecus, 51. GAETVLis AGEREM Sl SYRTiBVS si in Gaetulis sjrtibus age- rem, id est essem. et bene aut desertos, aut hostiles commemorat 15 locos. sane muUis modis Jioc loco ludos fieri debere dicit: a necessi- tate ^hunc ego Gaetulis' et reliqua: ah oportunitate ^nunc ultro ad d- neres ipsius\' ut et praemiis invitet ^hina houm vohis Troia^ et reliqua: deinde genera certaminum ^quique pedum cursu valet^ et reliqua: et orationem auspicato concludit dicendo ^ore favete omnes et cingite tem- 20 pora ramis\ exvl extra solum suum. 52. ARGOLicovE MARi lonico et Adriatico. deprensvs occu- patus. et proprie navigantum est, ut deprensis olim statio tu- tissima nautis. vrbe mycene Graece dixit: unde singularem numerum posuit. ^Mycene' autem sicut ^Thebe': luvenalis urbem Patavi. 53. ANNVA VOTA haec quasi numini. et ^vota^ nove funebre sacrificium diodt, id est ludos funebres, cum vota rerum secundarum sint, 5 54. svis DONis congruis, aut certe debitis: sunt enim tantum superorum munera, sunt inferorum: in bucolicis Phoebo sua semper apud me munera sunt, lauri, et suave rubens hyacinthus. pro aris autem altaria, quae superorum deorum sunt et hoc ideo quia Anchises iam deus est. lo 55. NVNC VLTRO argumentum a minore ad maius. ^ultro' autem aut ^ultra', id est insuper, koc est amplius numina praestite- runt: aut ^ultro', id est sponte sua, non optantibus, vel volentibus nobis: vult enim ob hoc tempestatem ortam, non ut ab Italia de- pellerentur, sed quo sacra renovarentur Anchisae. 15 56. {siNE mente) sine nvmine LtvYM sinc voluntate et sine aucto- ritate. 57. iNTRAMvs pro intravimus. 58. CELEBREMVS HONOREM quomodo ^loetum hmorem^? aut pro ^nos laetV : aut honorem non dixit exsequias: nam et ventos quasi 20 a numine vult petere. et eum deum ubiqmmemorat, cum in subse- qumtibus etiam vino libarity [aut^ quod mortuis non licebat 59. poscAMvs VENT08 utrum tum, id est deinde petamus ventos: et utrum a diis, an ab Anchise, quem deum per templa commemorat 6 sunt enim . . . inferorum] cf. Isid. or. VI 19, 26 sqq. diflf. verb. 170 1 declinationem] numerum posuit add. F \\ ut sit . . . Fidena] mycene autem mycena (a ex e) huius mycenae ut fidena F \\ micena CNL HM || mice- nae NLHM || 2 urbes F || caene F micenae N micena L (a in ras.) micene H II micenis NLH \\ 3 patauii B^ || 4 votaJ et pompas add. M || ad annua vota supr. vers. sacrificium noue dixit tunebre quia uota rerum secundarum sunt T \ 5 secundorum F \\ & ad suis supr. vers. sibi debitis T \\ enim om. C \\ vulgo sic distinguitur sunt enim tantum superorum: munera sunt inferorum quasi inter inferos deos sit Phoehus \\ 7 inferorum] tantum add, F \\ in] ut in X || 8 suave rubens hyaci|jthus] et reliqua F r. s. y. C s. r. s. ilif || 9 iacinthus N iacintus L iacinctus H\\ ad altaria supr. vers. quia deus iam credebatur ideo dixit al- taria T \\ pro aris scripsi: paris F ponit MasviciuSj parat coni. Hagentis. cf. ad Aen. III 305 || altaria Masoicius: altari F || supenorum F || 12 aut ultra om. L, supr. vers. add. 1 1| ultra NM: ultro FCH [| 12 hoc est amplius edidit Ste- phanus, amplius hahet H \\ 13 ultro] om. C, ultra L \\ optantibus aut edidit Stephanus \\ 14 uobis X || 15 quo] ut FC \\ 16 ad sine mente et numine supr. vers. sine uoluntate et auctoritate T \\ autoritate F \\ 18 ad intramus supr. vers. pro intrauimus T \\ 19 celebramvs C \\ honores FC \\ aut] an Daniel \\ 20 aut honorem Masvicius: et honorem F et Haniel. ceterum ad laetum celebremus honorem in archetypo haec adscripta fuisse conicio pro 'nos laeti'. et eum deum . . . licebat || dixit non F \\ exseoias F exequias M \\ 22 iuno libari F, corr. Daniel || aut delet Masvicius. cf. Numae lex ap. Flin. XIV 12, 18 et Festus 8. V. ^murrata potione* 598 SERVU 60. POSiTA constituta, ut <^VIII 53^ et posuere in monti- bus urbem Pallantis proavi de nomine Pallanteum. dicit autem: petamus etiam hoc, ut velit nos in urbe constituta singulis quibusque annis sibi sacra persolvere. et bene ^sacra% tamquam de 6 deOy et ^urhe posita% hoc est non quasi emles et vagi, 61. BiNA BOVM et reliqua, utrum xara ro ^icmci^svov Acestes illi mandavit, an ultro Aeneas etiam illius nomine pollicetur, an quasi de amid animo Aeneas promittit? 62. IN NAVES per naves: multa enim *in' significat, ut dixi- 10 mus supra. . 63. Qvos coLiT HospEs ACE8TE8 non ait SicidoSy sed quos Acestes colit 64. si NONA DIEM MORTALiBVS ALMVM in hoc loco aut pro con- firmativa posita est, ut vestro si munere tellus, ut sit ^si' pro ^cum\ id est cum venerit: aut ^si' pro duhitativa est, ut accipiamus 15 ^almum' serenum, id est si dederit diem serenum et talem qu^lis ludis aptus est, ergo non de die, qui certus est, dubitat, sed de sereni- tate: unde paulo post <104> serenaiamluce. et sciendum quia apud maiores ubiubi quis fuisset extinctus, ad domum suam refe- rebatur: unde est sedibus hunc refer ante suis: et 20 illic septem erat diebus, octavo incendebatur, nono sepeliebatur: unde Horatius novendiales dissipare pulveres. inde etiam ludi qui in honorem mortuorum celebrabantur novendiales dicuntur. sciendum quia etiam domi suae sepeliebantur: unde orta est con- suetudo, ut dii penates colantur in domibus. non nulli tamen ^si^ 26 pro ^qtmndo^ acdpiunt. , 66. PRiMA re vera ^prima': nam cetera non eo quo dicit edi- turus est ordine. ergo avaxoXovd^ov, 67. qviqvE pedvm deest ^hinc' vel Hnde\ viribvs avdax hoc 13 vestro] georg. 17 || 17 et sciendum . . . colantur in domibus] exscr. mythogr. III 6, 27 || 21 Horatius] ep. XVII 48 3 in urbe . . . annis om. JPC || 6 schoUum ad v. 61 omisit Daniel \\ bovivm F II cata to sicpomenon F \\ illi mandavit scripsi: ille mandat F \\ 7 ultra F, correxi || millius F || de amici scripsi: dea miti F \\ 8 aeeneas l^ || 11 oi quos colit h. A. supr. vers. id est etiam cum nostris penatibus adhibete deos quos colit h. A. T II colit scripsi: icolit F incolit Daniel primus || 12 ad v. 64 in marg. si in hoc loco . . . serena iam luce T || conformatiua F. cf. Serv. ad georg. 1 7 II 13 si post sit et aut om. T || 14 dubitativa . . . aptus est] dubitatiua acci- piamus positam intellegentes almum serenum et talis aptus est ludis maxime naualibus T|| 15 qualis Commelinus: qualem F\ 18 ubiubi NHM ubi FCL ubicumque Masvicius || 19 unde] id H || 20 septem erat diebusj qui erant die M II incendebantur M || 21 nouemdialem F nouemdiales C || mde] unde FC nam M || 22 celebrantur H || novendiales . . . sepeliebantur om. C || dicunturj dns F II 23 domui M \\ unde] ut C \\ 24 dii] thi F di C H 27 anacolothan F 28 deest] id est Daniel || et qvi vikibvs avdax M COMM. IN VERG. AEN. V. 60-72. 599 ad omnia pertdnet, et potest non subdistingui: quanwis guidam kicta- tionefn accipiant, qtiod nmi reddkiit. 68. AVT lACVLO INCEDIT MELIOK id est iactu velocinni sagit- tarum, ut vacet 've'. aic ista iunxit in nono <569, X 754^ insi- diis iaculo et longe fallente sagitta, id est iaculo longe fal- 6 lentis aagittae: nam non exhibuit iaculatores. aut nolattdum gaod iaciilatores promisit, nec exhibuit. melior comparatimm pro abso- luto; sed in usu iam \ et hit pro absolutis acc^untur. 69. CRVDO CAESTv aut crudeli, aut dnro; ut sit simpliciter di- ctum, quod ez corio duro sit. 'caestus' autem per diphthongon pu- i gilum arma significat, habet etiam pluralem numerum et est quartae formae; nam 'cestus cesti' numeri tantum singularis sine diph- tliongo balteum Veneris aignificat. 70. PKAEMiA PALMAE id Bst virtutis: a praecedenti quod se- qoitur. 1 71. 0B£ FAVETE apto sermone usus est et sacrificio et ludis; nam ta aacris tacitumitas necessaria est, quad etiam praeco magistratu saerificante dicebat 'favete linguis, favete voabus', lioc est hona omina habete, OMt tacete: in ludis guoque necessariua favor est, guem propter plausum futuris spectatoribus dicit. 'favet' autem ore quis etiam per 2 taciturnitatem : Horatius posuit favetc linguis, carmina non prius audita Musarum sacerdos. cingite tempoka ramis ex Eomano more. nam festis ludis omnis aetas coronata spectabat, quod ostendit per Aeneam, Acesten, Ascanium, per quos omnem demonstrat aetatem. S 72. MATERNA MTRTO vel quasi filiua, vel quasi Veneris sacri- ficaturus marito, et quia dixerat 'ramis' superius, ipse reddidit cum didt 'myrto'. unde autem myrtus Veneri dicata est? fcd/ula amtem 16 apto serraone nsus est . . . Moiaram eacerdos] Serviana « ad Hor. caim. III 1, 3 [ 21 Horatius] carm. lil 1, a 1 ad firibus aiidax supr. vers. q^uidam ad iactatiouem referimt T || 4 uae N II iuncxit F | iunxit ut in in ras. f |j 5 id est . . . sagittae om. f ]{ G exibuit F i 7 abaoluta F 1 8 uaui F | et intra absolutoa a. F. tfchoemua. cf. ad VI 304 ut (tnafiin ut et hi) p. a. accipiantur MasvicuiB || 9 sit] aint f ] 10 dipbmgon FU ditongon L dj^ptODgon Hn y pngillum CXU (pugilum c) || IS ceati numeri tantnm] cestium erit antum C || numeri tantum] nomi tuntam ij || siDguIari F || diptongo FOLM diphthongon N dyptongo H || 14 uirtutibuu i^ || a praecedenti om. F || praecedenti ex piaecedoote N Q quod] id quod f ]| 16 apto sermoue nsus est . . . aut lacete in marg. T || 18 id est r|| oma FTl 19 abete F || tacit* F \\ quem propter plausum futuriH apectatoribuH dat (sic) edidit St^hanus || 20 qaiB etiam mn. F i 23 festos ludos man. rec. in L \\ 24 aceatem FC y omueij F' omnem es: omnea C | 26 lilius] fluuiua C y filiua . . . sacrificatnrug] fiLius aeneriB is BUpr. vern. add. l) |[ 27 dixerat eijo: iliierit F \\ 600 SERVU talis est: Myrrha^ Cinyrae filia, cum adamasset patrem et eius se stupro nocturnis horis captata ebrietate paterna subiecisset gravidaque de eo esset factay prodito incesto cum patrem insequentem se stricto gladio fugeret, in arborem versa est: quae cum infantem, quem intra uterum 6 hdbuerat, etiam in cortice reUneret, perfussa, ut quidam volunt, a pa- tris gladio, ut quidam, ab apro, parvulum edidit, quem educatum nym- pJiae Adonem appellaverunt. hunc Venus vehementissime dilexit, et cum ira Martis ab apro esset occisuSj sanguinem eius vertit in florem, qui numquam vento decuti dicitur. arborem quoqus myrtum, ex qu^ 10 puer natus fuerat, tutelae suae adscripsit: quamvis alii dicant, ideo myrtum Veneri dicatam, quia cum e mari exisset ne nuda conspice- retur, conlatuit in myrto, vel quia fragilis est arbor ipsa, ut amor in- constans, vel quia iucundi odoris, ut sic positae quoniam suavis miscetis odores, 15 73. HOC ELYMVS FACIT princeps Troianorum, qui dicitur tres in Sicilia condidisse civitates f Ascam, Entellam, Egestam. alii dir cunt eum post incensum Ilium cum Aceste in Sidliam venisse eique participem fuisse. alii Anchisae nothum filium tradunt. Fabius He- lymum regem in Sicilia genitum, Erycis fratrem fuisse dicit. aevi 20 MATVRVS honestiuS; quam si aevo maturo diceret: vel certe ^aevi maturi\ 74. sEQviTVR imitatur, ut victriciaque arma secutus. 77. RITE secundum ritum sacrificii, quo exigebatur, ut libaret de mero Baccho, id est puro. carchesia autem genus poculorum 26 est. dicitur autem et summitas mali per quam funes traiciunt. 13 sic positae] buc. II 55 . 1 Myrrha e. q. s. in marg. T\\ cynirae T|| eius se stupro Commelinus: eius sertujp F eius stupro T eius se . tu*pro Daniel eius se toro Heinsius \\ 2 capta- tae P II se subiecisset T \\ de eo T: eadem F || 4 in utero T || 5 a om. T || 6 par- uolum F I educatum om. T || 7 ueementissime F || 8 ira] mira J^ || 9 mirtum F \\ 10 natus] editus T || tucelae F || ascripsit T|| dicunt i^ || 11 uenerit dicata F a uenero amatam T|| a mari 2'|| nud ^|| conspicretur F\ 12 conlatuit Daniel: conlatint F || conlatuit in myrto] sub arbore myrti latuisse T || mirio F || vel] siue T II amor] mulierum add. T || inconstans . . . odores radendo deleta in T\\ 13 odores F \\ 14 oderes 2^^ || elymvs CN: helimvs FH elimvs LM \\ princeps troianonim . . . fuisse dicit in marg. sup. T|| tres om. FTC\\ 16 asca nie tella gesta F ascam entellam aegestam T Ascam Entellam Egestam edidit Stepha- nus. pro Ascam Cluverius SidL ant. p. 35, 31 legi 'iubet Erycem conl. Tzetze ad Lycophr. Cass. 953 Ascam tuetur Hohnius Sicil. ant. I p. 276. Alicyas in Ascam latere coni. C. F. Ungerus in Leutschti philol. vol. 35 p. 213 || 17 oreste T , 18 alii . . . tradunt om. T \\ anchise F \\ notum F \\ fabius T: fabuis F \\ eli- mum T II 19 siciliam F \\ dicit T: dicunt F. Daniel locum sic edidit: alii An- chisae notum filium tradunt habuisse Helymum regem in Sicilia genitum, Ery- cis fratrem fuisse dicunt*, unde Cluverius l. l. alii Anchisae nothum filium tradunt fuisse Helymum regem in Sicilia genitum. alii Erycis fratrem fuisse dicunt. II 20 maturus M || 23 quo F: quod reliqui || exigebatur SchoelUus: exi- gebat libri \\ 24 bacco F bacho CL bachc H \\ ad carchesia in marg. genus pocu- lorum . . . traiciunt T || autem om. FT || 25 est om. T || dicit F || qua F || truciant F COMM. IN VERG. AEN. V. 73-81. 601 78. HVMi terrae. . lacte novo aut statim mulcto, aut post fetum, quod colostrum dicitur neutro genere. umbrae autem san- guine et lacte satiantur: unde feminae^ quae mortuos prosequuntur, ubera tundunt, ut lac exprimant^ cuncti autem se lacerant, ut sangui- nem effundant sangvine sacro victimarum; ut diximus supra 5 . et notandum, quia partim quasi mortuo pari numero sacrificat, partim inpari, quasi deo, ut <^96)> ^caedit quinas de more bidentes': nam legimus numero deus inpare gaudet. 79. PVRPVREOSQVE lACiT FLORES ad sanguinis imitationem, in quo est sedes animae: sic in sexto <884> purpureos spargam 10 flores, item <^VI 221^ purpureasque super vestes velamina nota, scilicet, [ut supra dixitj ut sedis suae cognoscat imitationem^ 80. SALVE ^salve' et Wale' secundum Varronem in logistoricis synonyma sunt: unde his et in salutatione utimur, et in exsecratio- nibus: ut valeant qui inter nos discidium volunt: unde etiam 15 haec mortuis dicimus, non quo eis optemus salutem, in quibus nuUa esse potest; sed ut significemus, nos sic digredi, ut ostendamus, eos numquam in nostram communionem esse venturos. et hoc verbum ^salve^ apud auctores honos ter enuntiatum invenitur ^saive, salvere, salvete\ itervm pro secundo, hic distinguendum: nam quo tem- 20 pore sepeliit eum, dixit sine dubio ^salve' et Wale'. 81. recepti neqviqvam cineres cineres pro ipso patre posuit, ac si diceret, salve pater de Troia liberate sine causa: propter quod sequitur ^non licuit fines Italos fataliaque arva'. alii ad historiam supra dictam referunt distinctione mutata, ut dicant: ^re- 25 8 numero] buc. VIII 75 || 9 ad sanguinis . . . imitationem] cf. Isid. or. XI 1, 123 II 13 in logistoricis] p. 258 Ries. || 15 valeant] Ter. Andr. IV 2, 13. cf. Don. ad h. vers. 1 multo -ff II 2 fetum F: foetum reliqui || colus///trum L colustrum M\^ad sanguine sacro in marg. uictimarum umbrae autem . . . exprimant T || 3 pro- sequuntur Masvidus: persequuntur F persecuntur T \ h effundunt F, corr. Daniel \\ 7 quinas] cf. Rihheclcii adnot. crit. ad V 96 || 8 uidentes FG biben- tes L II bidentes] par namque numerus divisibilis per quem mortalitas signifi- catur, impar namque dividi non potest, per quem immortalitas ostenditur add. m 1 D II inpari CH || 9 imitationem om. H || 10 sedis F sedes C \\ 12 ut supra dixit om. FC^ seclusi \\ dixit NLH: diximus ilf || 13 lo//gistoricis L (longistoricis fuit) legistoricis H. id est in istoriae rationibus superscr. 2 1| 14 sinonyma F syno- nima CN synomina L sinonima M \\ hys F is If || execrationibus LHM \\ 17 possit C|| ut om. C \\ 18 numquid F \\ 19 saluae F \\ bonos ter enuntiatum Daniel: honeste renunciate I^|| salve salvere salvete scripsi: salue salue resal- uete// {ima littera erasa) F salve salve resalve ter Daniel. cf. Diom. p. 348, 30 Prohi cath. p. 38, 17 Fhocae ars p. 436, 13 K. \\ 20 hic] et hic C \\ 21 sepelit F sepeliuij; L \\ 22 cineres hah. M et supr. vers. 1 1| 23 de Troia] de troia per peri- culis F de Troia periculis Daniel de Troilie periculis Commelinus primus \\ libertate M \\ sine causa] nequiquam autem sine causa F || 25 supra dicta Mas- vicius primus 602 SERVn cepti iterum cineres' semel ex Troia, semel a Diomede, qui dicitur ossa eius eruta cum Palladio reddidisse Ameae: ^nequiquam' autem secundum Epicureos, qui dicunt omnia perire cum corpore. ani- MAEQVE VMBRAEQVE PATERNAE vocativus pluralis cst: nam Plato 5 et Aristoteles et omnes periti dicunt in homine quattuor esse ani- mas: unam vitalem^ ut in vermibus^ qui tantum moventur: aliam sensualem^ ut in mutis animalibus^ in quibus est sensus et timoris et gaudii: tertiam intellectualem; ut in hominibus^ qui et cogitare et recte iudicare ppssunt: esse etiam quartam in&a omnes quae 10 fpv6vxri vocatur naturalis, ut est in herbis et arboribus, quae etiam motu carentes^ vitam tamen habent; nam et nascuntur et crescunt et pereunt, unde est atque interfice messes. his rebus colligi- tur^ hominem harum omnium animarum esse participem: unde Sal- lustius ait alterum nobis cum diis, alterum cum beluis com- I5mune est. de umbris autem facilis est probatio: nam si quattuor sunt animae, sequitur ut tot sint umbrae;'ut si quis inter duas stet lucernas, geminam umbram creat. hoc autem de animis etiam Lu- cretius adserit; sed non tantum veritati studet^ quam sectae Epi- cureae. alii ista fugientes dicunt, ^animae' et ^umbrae' genetivum 20 esse singularem, ut sit 'cineres umbrae et animae patemae': quod non valde probandum est: nec enim umbra aut anima cineres habent. 83. QVicvMQVE EST aut quia adhuc eum nusquam vidit: aut taedio longae navigationis hoc dicit ^quaerere^ ut alibi arva neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda. 25 84. ADYTis.AB iMis ecce, sicut dictum est, <48> ubique tamqtiam 2 nequiquam . . . corpore] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. III 98 || 12 atque] georg. IV 330 || 14 Sallustius] Cat. 1, 2 || 17 Lucretius] I 112 sqq. 2 eruta om. M, suppl, m || nequiquam . . . corpore om. L, in m^rg. suppl. l 3 secundum Epicureos om. M, in marg. add. m \\ 5 aristotiles F aristotelis CNLH II 6 unam vitalem . . . naturalis] unam intellectualem per quam et cogitare et iudicare possumus alteram esse (esse om. C) sensualem ut in mutis animalibus in quibus est sensus et timoris et gaudium (gaudii C) esse (esse om C) etiam (alteram C) uitalem ut in uermibus qui tantum mouentur esse etiam quartam intra homines (infra omnes 0) quae physice (fisice G) uocatur naturalis ^''C || 8 qui . . . possunt] per quam et iudicare et cogitare possumus M II qui] per quam / || cogitare] recte cogitare Masvidus primu^ \\ 9 indicare L ,| est etiam quarta M \\ 10 fissice N fysice L fisice H phisice M \\ dicitur M in arboribus vulgo \\ 11 carent i^0|| 12 unde . . . meases om. FC || messem M 13 hominem oin. NH \\ 14 bellis F belluis L heluis H \\ 15 est] esse F, om, H 16 ut si quis . . . creat om. FC || duos L || stet] steterit M || 18 quam] quantum Stephanm \\ 20 animae et umbrae LM \\ 21 habet FC \\ 22 ad quicumque est 8upr. vers. quia adhuc nusquam eum uiderat T \\ 23 quaerere . . . quaerenda non edidit Laniel \\ querere aut F \\ 24 cedencia F \\ querendo F \\ 25 q^od dicit ab imis aditis tamquam de deo h)quitur quia deorum et templorum dicuntur adita id est secreta quae uecdum sacrati minime cognoscunt in marg. T. id est , . . cognoscunt Tiberii Donati sunt || aditis F || ubique Masvidus: ubi F COMM. IN VERG. AEN. V. 83-92. 603 de deo loquil^r: ietnplonim enim et deorum adyia dicimus. lvdri- CV8 ANGVis labilis. alias locum dieit, ut <(335> pet lubrica surgeus. 85. SEPTEM INGEN8 GYKOS loci genium per aiagnitudinem vu!t probare; nullus enim Iocub sine geuio, qui per auguem plerumque 5 ostenditur; PerHius <^ I13> piig*' duos angues: pueri, sacer est locua. sane bunc locum de Homero sumpsit, qui iuducit Grae- cos apud Aulidem omen futuri decenualis belli ex serpente eolle- gisse, qui etiaui raatrem consumpsit novem pullis comesis: ita ergo nunc etiam Aeneae omen sui erroris ostenditur septem gyris: nam lO septinius ei annua est flnis erroris. et eat optimum figmentum: anuus enim secundum Aegyptios indicabatur ante inventae litteras picto dracone caudam suam mordeute, quia in se recurrit. *alii koc secundmn Plahnetn dichm volunt, qui ait anitms per septem droilos ad corpora pmdrare.* gyros nomeu legimua; verbum exiude 15 non invenimus. 86. PLACiDE repens quiete. amflesvs placide hoc est molUter, nec dixit 'corripuit', sed 'amplexus est'. 87. CAERVLEAE Cvi TER6A SOTAE caeruleae notae et fulgor auro variatns. incendbbat id est inlustrabat. 20 90. AGMINE LONGO TANDEM post illoa gjros tandem longo re- pere coepit agmine, id est impetu, tractii. sekpens participium est, non nomen, ac si diceret 'repens'. 92. LiBAviTQvE DAPE8 leviter gustavit epulas super positas, quae silicernium vocantur quasi silicenium, super silieem positum. 85 rritje 1 et deornm] et deomiu eni&i et deorum F || sdita F | 3 surgeiis alii lioc secunduiii Platonem . . . penetrare F || 4 aiBQs FL {{ 5 sine genio locua FC locas eat sine genio -N || 6 pingue F \ 7 locua] extra meiite vulgo additur { locum de Homero.. . . etiam mB,trem om. C [{ 8 aput aulidemoute F \\ decen- narlB i'^|| S comesit .F || comesis] lv9' iipavrj uija o^fia ^paKoiv inl vita 3a- ifoiros (II. n 308) add. FabrieiuB | 10 giria f N gjrya L || 11 fiomeutuui F ; 13 mordentem FM | ad septen» vol. fi. supr. rers. inflexioneB alii secimdum platonem . . . penetrare T \\ 16 gisob FNH | legitimQB FC U 17 placide . . . ampleins eat] auplkxvs FLActue hoc est molliter lepens qniete, nec . . . &m- plexns est Baniel primus |l quiete lepetens F quiete repcne C |{ 19 kotae] kt s((vAHAE F |{ ceralae F cunileae C \\ nocte F \\ et fulgor auro variatusj et auro macutosua fnlgor hoc est pro aori fulgor F rt Daniel et auro fulgor hoc eat anri fulgore variatus Masvicitia \\ SO uaritua C uariatoB L \\ incendejbamt J^ " id est otn. LH [| inlustrabant F ibi lustrftbat if {j Bl tanubm et taudem om. F \\ 22 inpetu if || 26 silcernium H]\ dituutur JVf| ailicenium FGLM: leuitinm N (al. Bilicenium in marg. «) lemciii 1{ |{ poaitae T), in gua haec segjiunlur qaae ' peractis aacrificiia aenibua dabantur ut se cito morituros cognoacaient. Sotvii Cdmm. Vol. I. PU8C. II. 3S 604 SERVII 93. DEPASTA ALTARIA ^ dltaria^ species ararum. ^depasta' autetn, non a se: nam supra ait ^libavitque dapes'; sed hoc dicit: tam diu permansit, quam diu cuncta aris superposita flamma consumeret. 95. GENIVMNE LOCi quia, ut diximus, nullus locus sine genio. 6 FAMVLVMNE PARENTis fuit enim haec maiorum consuetudo, sicut hodieque apud Indos est, ut quotiens reges moriebantur, cum his dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior cirea rogum oecisi incenderentur, inter quas de hoc ipso erat magna contentio. pos- sumus ergo ^famulum' servum sepultum cum Anchisa accipere. aut 10 per apotheosin deum ostendit effectum: unde ei famulum dat, quasi ministrum; singula enim numina habent inferiores potestates quasi ministras, ut Venus Adonim, Diana Virbium. aut certe secundum Pythagoram dicit, qui primus deprehendit, de medulla hominis, quae est in spina, anguem creari: quod etiam Ovidius in quinto decimo 15 <389^ metamorphoseon dicit loquente Pythagora. 97. NIGRANTES TERGA nigra terga habentes. 99. MANESQVE ACUERONTE REMissos aut venientes de Ache- ronte ad lianc parentationem: aut certe ^remissos Acheronte' qui iam in Acheronte non essent post apotheosin factam. remissos 20 %d remitterentur. 100. dVAE cviqvE EST copiA pTO sua quisqtie facultate. 101. LAETi DONA FERVNT alocTes: libentcr et ipsi cmiferunt paren- tationi. 102. Fvsi id est strati. 25 105. PHAETONTis Solis, djto tov ipaiveiv. sane de Phaetonte fabulam in decimo <180> plenius invenies. 5 fuit enim . . . loquente Pythagora] exscr. mythogr. III 6, 19 || 12 aut certe . . . loquente Pythagora] cf. Isid. or. XII 4, 48 1 altaria] LKiviT (tdd. F L. add. C \\ 2 sed hoc dicit in ras. l \\ tam (Jiu permansit quam diu FC, nisi quod quam di jP: tam diu NH quam diu L tam diu douec itf Z || 3 supraposita NL || flamma] sacer ignis F || absumeret F \\ 4 GKNivMVE M II ut om. C II ut diximus] ut supra dixit Jf || 5 patris ilf || 6 in- dios F II 7 delecti M || 8 inconderentur F || hoc mn. H || 9 ergo] autem NU n aut] quem FC || 10 apotheosin diuinitatis confirmationem add. FC^ 11 mini- strum ex ministerium M || 12 adonim NL: adonen F adonem C et man. rec. in L adonin II adona M. ef. Neue Formenl. I p. 573 ed. II || uerbium F uiruium .^ii || 13 phytagoram FN phitagoram H pytagoram -LM || 14 oboe- dius C auidius H\\ quinto decimo] xii. 1j \\ 15 phytagoras F pitagora NLH pytagora M \\ 17 aceronte H acharonte M \\ dimissos M, corr. m jl aheronte F acherunte i/ 1| 18 ad hanc parentationem edidit Stephanus \\ parentacionem F n aut . . . Acheronte om. LH, certe . . . Acheronte om. N \\ acheronte remissos ilf II 19 factam om. FC\\ apotheosin remissos ut remitterentur post diuinitatis confirmationem F, apotheosin id est (rde C) post diuinitatis confirmationem C. idem edidit Stephanm || 21 ad quae c. e. c. supr. vers. pro . . . facultate T || 22 ad laeti supr. vers. alacres, ad dona f. supr. vers. scilicet parentationi T u parentacione F parentationem Daniel primus || 24 ad fusi supr. vers. strati T \ 25 ano ton (f^aiNe F ano toy ())aine C ano to ((^ainnozn L ano to7 4>£inin { COMM. IN VERG. AEN. V. 93-112. 605 106. FAifA FiNiTiMos utrum per se potius audienda, an et ipsa ad Acesten refe^enda? an subtiliter ad Aenean ^fama% ^nomen^ ad Acesten? 107. ExciERAT evocaveraty inmtaverat. laeto coetv pv ipsi laeti, 108. visvRi aeneadas potest et absolute acdpi ^visuri Aeneadas% 5 potest et per syllepsin st(haudiri ^certantes\ certare parati hoc est pa/rati ad certandum. 109. CIRCO spatioso ludorum loco. locantvr ponuntur. 110. SACRi TRIPODES sic pulchri, ut sacros putares: vel quales sacrari solent: nec enim sacrilegus erat, ut sacra donaret. ^et sic lo dictum est, ut <(ni 466]> Dodonaeosque lebetas, quales sunt in Dodona. 111. ET PALMAE PRETIVM VICTORIBVS zeugma utriusque lateris: nani Wictoribus pretium' et ad supra dicta et ad dicenda pertinet. 112. ARGENTi AVRIQVE TALENTA talenti secundum varias gen- 16 tes varium pondus est: sed apud Romanos talentum est septuaginta librae, sicut Plautus ostendit in mostellaria, qui ait duo talenta esse centum quadraginta libras. legimus etiam talentum esse pau- lulum quiddam: nam Homerus in ludis funebribus Patrocli ultima praemia dicit duo talenta: quod nos cogit aliquid minimum intelle- 20 gere. nam si primus victor bovem accepit, consequens non est ut 15 talenti . . . libras] exscr. Isid. or. XVI 25, 22 || 17 in mostellaria] vi- detur Servius cogitasse de III 1, 102 et 114 cf. ad Aen. IX 265 || 19 Homerus] II. XXIII 263 sqq. aNO TOT (}>AiN0iN H. dnY0Y4>aiNeiN M (pmg yiocl at^^ca D ccito zov q)dovg {q)dsog Fabr.) nal aH&at StepTianus et Fahricius dno zov (paCvsuv vel potius dno zov qxisog xal atd^oa Masvicius || phetonte F \\ 1 potius Daniel: postius -F || 2 supr. vers. 106 suptiliter fama refertur ad aenean nomen uero ad acesten T || an Da- niel: ad F \\ ad Aen. fama] ad aenean add. F\\ 4: ad excierat supr. vers. inuitaue- rat et ab aJia manu euocauerat T \\ caetv F || ipso F, corr, Daniel || 5 ad ?;. 108 in marg. hoc ad laudem troianorum pertinet et potest simpliciter hoc accipi et subaudiri certantes per syllesin T || 6 sisilempsin F\ad certare p. supr. vers. id est parati ad certandum T || 8 circoqve F in cibco C \\ spatioso ludorum loco] hoc est in ipsos pauo in ludorum loco F. voluisse videtur scholiastes hoc est m ipso spatio e. q. s. hoc est in spatioso 1. 1. vulgo \\ spatioso] spatio C , ad locantur supr. vers. ponuntur T || 9 pulchri ut sacros] sepulcros F \\ pulcri 3f II ut om. C \\ ad sacri in marg. quales sacrari solent et supr. vers. ab alia manu mensae apollinis uictoribus dandae T. vel . . . solent edidit Stephanus [ 11 quales sunt in Dodona om. FC || 13 zeugma] gustus add. FC \\ utriusque lateris] cf. Serv. ad Aen. I 120 || 15 talenti] tali JF || 16 est talentum C \\ lxx libri j| 17 mustelaria libri || 18 cxl M || libras] talentum vero Aegyptium pondo octogmta (octuaginta cod.) patere Varro tradit {Flin. nat. hist. XXXIII § 52). talentum pro bilance sicut Homerus {II. Vlll 69) ^if^vfffta nazrjQ izLzaivs tdXavza. talentum autem minarum lx, mina drachmarum c, drachma obolorum vi, obo- lus aera continet vi, aes minuta vi add. D \\ 19 ultima] uma F \\ 20 duo om. C \\ nos] om. C non lAon. cogit nos M \\ 21 nam si . . . dicamus post commissos {p. 606 lin. 3) hab. M g accipit FC 89* 606 SERVII dicamus, ultimum tam magnum accepisse praemium: unde apparet talentum etiam minimum quiddam significare. 113. ET TVBA COMMISSOS Romano more, sicut hodieque vide- mus omnibus iudis funebribus, ut sunt divorum: nam si sacri sint, 5 id est festi, lustrantur faculis. ante etiam ab hymnis incipiebant. 114. PRIMA CERTAMINA Punico bello primum naumachiam ad exercitium instituere Romani coeperunt, postquam probarunt gentes etiam navali certamine plurimum posse: ad quam rem in hoc cer- tamine plurimum adludit poeta. pares aut pariter: aut diversis 10 conparabiles rebus, ut sequentia indicant <^153)> ^melior remis, sed pondere pinus tarda tenet': aut ^pares^ ordine remorum, quamvis Gyae tantummodo triremem dicit: aut ^pares' ita ut ante certamen videbantur. gravibvs remis fortibus, ut ferit ense gravem Thymbraeus Osirin: nam graves inferimt tarditatem. 15 116, REMiGE erit nominativus 'remex': Serenus semiremex Herculis. pristim vel a tutela depicta, vel ajto rov nQi^eiv tcc Kv^ara, id est imdas incidere a secandis fluctibus. 117. Mox ITALVS subaudis ^futurus': ipse enim familiam Mem- miorum constituit. et bene laudat familias nobilium: nam a Ser- 20 gesto Sergia familia fuit, a Cloantho Cluentia, a Gya Gegania, cuius non facit mentionem. nobiles autem familias a Troianis fuisse luvenalis ostendit, ut <^I 99)> iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas. A Qvo nomine scilicet Mnesthei. et Mnestheus sic est, ut Tydeus Tydei: nam diphthongos Graeca est. memmi 1 dicamus] intellegere add.NLH\^ 3 hodiesque F odieque fi^|| 4 in omni- bu8 M II ludibus C || sint] sunt || 5 festi] uotiui M. viginti fere litterae post festi erasae sunt in N \\ lustrantur CNH lustratur F illustrantur L inlustrantur M || ante CLM: ante ante F antea NH || ab oin. C || ymnis FLHM \\ incipiebantj commissos canit add. F. cum Daniel post canit lacunam indicaverit, his verbis in codice scholium ad v. 113 finiri moneo et spatium post ea relictum esse^ quale inter duo scholia relinqui soleat. \\ 6 naumachias F naumachian C naumachia NH II 7 exercituum F exercitum F \\ coeperunt om. FCHl \\ gentes om. F. Carthaginienses coni. Hagenus \\ 8 plurimum om. FC \\ 11 tarda tenet M, omit- tUMt reliqui || ad pares ineunt supr. vers. ordine remorum T || 12 Gyae Comme- linus: grex F || aut pares ita ut . . . videbantur om. M \\ 14: tymbraeus vel e tymbreus libri || osyrin NLHM orisin C || 15 remix F remix C remex ex re- mix N remiax H || Serenus semireraex mn. M, in marg. suppl. m \\ sereni H |j ex semiremex] remigem ex C || 16 erculis FC hercule NH hercules LM \\ pistbim F PI8TBIN C II depicta om. H \\ apotu tipizein ta kymata F apotu npizeiN ta KYMATA C anO TOY T1PIZ€IK T^ KYM^Ta N ano TOY nPEZIN KY KYMATA L dlTO toy it pizei LYAuymata H a. no toy npzeiN Ta KYMaTa M \\ 17 id est om. C a secatione fluctuum 1^0 || 19 Sergesto Fabricius: sergio libri || 20 cloanto LM cloenthya F cloentia L || gia L || geganica C ge///gania {una littera erasa) L gigania ex gegania 3f || 21 non] nunc 1^0|| 22 a] nac F COMM. IN VERG. AEN. V. 113—119. 607 pro ^ Memmiorum% genetivus singularis pro plurali: vel a quo nomine genus f italu Memmi: vel a quo nomine genus ^Memmi% ut sit ^Metnmi^ [genetivus singularis] nominaUvus pluralis, 118. iNGENTi MOLE motu, ut <1II 656)> magna se mole mo- ventem. chimaeram fabula ex qwi hoe nomen translatum est talis 5 est, Bellerofontes admissa per ignorantiam caede, profugit ad Proetum Argivorum regem. a quo eum esset susceptus hospitio a Sthenehoea uxore eius adamatus et de stupro interpellatus est. qui mm frequentius hoc se indicatunim Proeto minaretur, pra^occupatu^ a Stheneboea ipse apud Proetum acmsatus est, tamqmm reginae castitatem adpetisset' lo quem cum Proetus ad lohatem, Lyciae regeni, socerum suum cum lit- teris signatis^ quibus praecipiebat ut puniretur, misisset, lohates Belle- rofontem adversus f iympios sibi SolymoSy gentem ferocissimam misit. quos cum ille supe^msetj revertens in insidias quas sihi lohates struxe- rat inddity quihus prostratis novissime missus adversus Chima^am, 16 triplex monstrum, siquidem prima pars eius leo erat, posterior draco, in medio caput caprae, quod ignes efflahat, hanc ille vectus Pegaso equo qui volahat, occidit, miratics hanc eius constantiam lohates filiam suam ei cum parte regni in matrimonium dedit. 119. VRBis OPVS ita magna, ut urbem putares. triplici 20 VERSV omnes enim triremes fuerunt. Wersu' autem aut ordine, ut ille etiam seras in versum distulit ulmos: aut Wersu' tractu a verrendo, ut aequora verrebant caudis aestum- que secabant. sane unus est sensus. et est Graecum, nam illi 0tixov dicunt 25 22 ille] georg. IV 144 1 memiorum F || genetivus singularis pro plurali Daniel: genetiuus singutm ^ plurale J^ || 2 italu] italic legit Hagenus. inde vel a quo nomine genus sit ali- cuius Memmi F. SckoeTlius || vel] X F b^ legit Hagenus. lacunam indicans omi- sit JDaniel. || memii F || ut si memmii get singularis nominatiuus pluralis F genet. singul. del. Schoellius. ut si memmii lacuna indicata omisit Daniel. Masviciu^ totum locum sic constituit memmi pro Memmiorum, genitivus singula- ris pro plurali: vel a quo nomine genus Italorum est, Memmii: ut non sit genitivus singularis sed nominativus pluralis. | 4 magna] vasta libri Vergiliani. cf. Aen. VIII 199 || 5 cimaeram F \\ fabula ex qua . . . in matrimonium dedit in marg. T \\ fabula ex quo i^ || 6 ignoranciam F \\ caedem F y 7 ospitio F [j steneboea TJ 8 et om.Baniel || 9 steneboea r|| 10 appetisset T|| 11 iouaten I* iouatem T|| 12 misisset Daniel: misit FT (misiset man. rec. in F) \\ iouatis F iouates T \\ 13 tympios sibi F timpios sibi T. Tympios sive Daniel primus. vicinos sibi coni. Hagenus. fortasse conterminos vel inimicos sibi. siquis Da- nifHem sive pro sibi scrihentem verum vidisse putat, ei Termilas pro tympios scrihendu/tn videtur. cf Herod. I 173 ei Straho XII p. 573. || misit T: nimis F \\ 14 quos F quam Tyin owt. J?^ || iouates I^ry 16 quibus] quibus etiam Masvi- cius primus y chimeram F ^ \Q pars eius T: pare m F^ postrema T \^ 17 ca- preae Ty ignis JP y 18 hanc om. Ty eius om. Daniel^ iouates FT^ 19 matri- monium T: matrimonio F y 20 vbbes opes F || ita magna om. F |{ tam magna CM y 21 autem om. C y 22 uorsum U y 23 uerendo FL uerbebant Is y 25 cixon J^' 608 SERvn 120. PVBES INPELLVNT figura est, ut pars in frusta secaut. et sciendum inter barbarismum et lexin, hoc est latinam et perfectam elocutionem, metaplasmum esse, qui in uno sermone fit ratione vitiosus. item inter soloecismum et schema, id est per- 5 fectam sermonum conexionem, figura est, quae fit contextu sermo- num ratione vitiosa. ergo metaplasmus et figura media sunt et discemuntur peritia et inperitia. fiunt autem ad omatum. 121. DOMVS SERGIA familia, ut da propriam Thym- braee domum: et inde est Sergius Catilina. tenet ultra tenet 10 vel servat, 122. CENTAVRO MAGNA feminini est generis, si de navi dicas; ut in eunuchum suam, cum comoediam diceret. luvenalis con- tra sensit dicens et in tergo necdum finitus Orestes. sed sciendum genera plerumque confundi aut metri ratione, aut 15 hiatus causa: sic Horatius nec cupido sordidus aiifert, cum significantes cupiditatem feminino genere dicamus. ipse etiam Yer- gilius ait timidi dammae cervique fugaces, cum ipse secun.- dum fidem dixerit cum canibus timidae venient ad pocula dammae. 20 123. CAERVLEA aut nigra, aut altae carinae: omne enim altum nigrum est, ut scrupea tuta lacu nigro nemorum- que tenebris. clventi ad ipsum apostropha. 124. EST PROCVL modo ^haud nimis longe', ut et supra diximus. sic in bucolicis de nimia vicinitate ait serta 2 et sciendum . . . ad omatum] cf. Serv. comm. in Don. p. 443 £. y 12 in eunuchum suam] Ter. eun. prol. 32. cf. Don. ad h. vers. || 15 Horatius] carm. II 16, 15 y 17 timidi] georg. III 539 U 18 cum canibus] buc. VIII 28 2 et] sane M || lexin] lexonin F lexinde NH \\ 3 in om. ilf |J 4 ratione vitiosus . . . quae fit om. F J solycismum C solocismum L solecismum H " sechema H scema M \\b sermonem C sermonem L || quae om. L, suppl. l ] con- textu] contextus NH. fortasse in contextu y sermonem F \\ 6 racione L y uiciosa FCL y mea L (media l) y 7 autem om. F \\ 9 inde est] deest F \\ catilena CNH (catilina n) y tenec -F y 11 centavream centavbo magxo F y dicis C y 12 in om. H \\ enuchum ^ y 13 et in tergo] interrogo C \\ finitur H || 14 metrica Masvidiks primus \\ ratione om, FC ^ 15 nec] aut libri Horaiiani y aufer H i 17 timidi] dixit add.FCl clammae F danmae HM\\ 18 dixerit] et pauide natarunt (M. N et pauidae natarunt aequore dammae add. LHM, nisi qiLOd dampnae H damnae M y timidae lihriy nisi quod timide F y ueniunt 2^ y 19 dampnae H damnae M y dammae] et Horatius et superiecto . . . damae additur vulgo. \\ r 20 altam cariuam FC \\ altae ex alta L \\ enim om. H\\21 scrupeti F scropeaiV^ Bcropea H y 22 cloenti L \\ apostrofa libri: apostropha est vulgo \\ 23 haud] om. F, aut C haud ex haut L aut non Jlf y ut et] et ut C y 24 ciuitate L (uicinitate T) \\ ait] ut FC COMM. IN VERG. AEN. V. 120—134. 609 procul tantum capiti dilapsa iacebant. interdum et ^satis longe' significat. 125. OLIM tunc fere cum cori nubibus abscondunt et ob- ruunt sidera. 127. TRANQVILLO melius septimus est, quam dativus. 6 128. CAMPVS saxi latitudo. apricis sole gaudentibus. sane apricus et locus dicitur sole calens: quod est opaco et abdito con- trarium: et apricos dicimus locis apricis gaudentes: Vergilius du- ceret apricis in collibus uva colorem, Persius no- stra ut Ploralia possint aprici meminisse senes. ^apricum' 10 autem quasi avsv fpQLxr^g^ sine frigore: inde et Africa, quod est calidior. mebgis Aesacus Priami filius fuit. hic se praecipitavit de muro nec periit: et cum hoc saepius faceret, deorum miseratione in avem versus est, quae ad imitationem praedpitandi quasi idem facit saepe mergendo, 15 129. FRONDENTi Ex iLicE hacc enim arhor in tutela lovis est. t victoria est, (^ frondenti^) pro ^frondente% dativum pro ablativo, 131. circvmflectere bene uno sermone et profectionem con- plexus est et reversionem. 132. LEGVNT eligunt, ^* 20 133. DVCTORES domini navium, non gubernatores. 134. POPVLEA velatvr fronde ivventvs Hebe Graece esf luventaS; filia lunonis, uxor Herculis. nunc ergo ant propter hoc iuventus utitur populeis coronis, aut ad imitationem virtutis: popu- lus enim Herculi consecrata est, ut populus Alcidae gratissima: 25 aut ^populea\ quia ludi funebres sunt et haec arbor ab Bercule ab in- 6 'Apricis sole gaudentibus' et 10 'apricum autem quasi avsv (pQL-Krjg sine frigore' exscr. Isid. or. XIV 8, 34 et diff. verb. 42 || 8 Vergilius] buc. IX 49 11 inde . . . calidior] cf. Serv. ad Aen. VI 312 et Isid. or. XIV 5, 2 || 12 Ae- sacus . . . fecit] exscr. mythogr. II 176 || 25 populus] buc. VII 61 1 dilapsa libri, nisi quod delapsa l \\ S olim . , . sidera om. F \\ chori CNHM II obiciunt L (t obruunt superscr. T) \\ 5 septimus] casus additur vulgo \ est om. NH \\ 7 et ante locus om. LM \\ opacco F || 8 apricos] apricos senes Ml apricos homines Fabriciu^ jprimus || locos NH (locis n) || gandentes C genden- tes I/ II 9 nostra ut] na ut FC ut nostra NLHM \\ 11 enei 4)PYKnc F aN€Y (^PLKHc C apfrices N aNEU fbikec L {sed neuphikec in ras. T) apiricos H anep <()PiN€ M. fortasse Servius azsQ tpqUrig scripsit. || 12 Aesacus] aesereus F (sed e ante us post deletum) aeserus G eserius N esurus L furus in ras. T) eserus H ciesirus M hesurus cod. mijthographi || 14 conuersus ^-> || 17 victoria est non cdi- dit Daniel. fortasse qui auctor victoriae est vel et signum victoriae est. || et frondenti addidit Daniel \\ 20 ad legunt supr. vers. eligunt T \\ 21 non om. L, suppl. l II 22 habe F ebe C || Graece edidit StepJianus, Graece 7:/^// Mascicius primus || luveutas Masvicius: iuuentus Ubri. cf. Serv, ad. Aen. l 590 || 23 aut om. H II 24 ad imitationem] imitatione F || 26 populea . . . vocatur in marg. T ii funefrcB F || arborj arbor uocat F || ercule F 610 SERVll feris allata est, cum canem^ Cerberum extraJieret: nam et q>sa arhor Achermia vocatur. 135. NVDATOS bene nudatos, quia veste tecti esse eonsuerunt: uam ^nudum' est numquam tectum, ut facies. oleo perfvsa oleo 5 perfusos Jiabens. 136. TBANSTBis et transtra dicuntur et iuga, ut in sexto <411> inde alias animas, quae per iuga longa sedebant. intenta porrecta. 137. INTENTI eodem sermone in diversis usus est rebus: aliter 10 enim brachia, aliter intendimus mentem. exvltantiaqve h. c. p. p. hypallage: omni parte pulsans pavor corda haurit, id est ferit et exultare facit, ut <(X 314)> latus haurit apertum. 138. LAVDVMQVE ne esset turpe quod ait ^pavor'. sane istae sunt bellorum prolusiones: unde etiam ad tubam geruntur. sed 15 sciendum maioris aetatis funera ad tubam solere proferri: Persius hinc tuba, candelae: minoris vero ad tibias, ut Statius de Archemoro (tibia cui) teneros solitum deducere manes. 139. FiNiBVS OMNES secundum naturam ante generali usus est descriptJbne, venturus ad specialitatem. 20 144. PRAECiPiTES festinantes, ut <(IV 573) praecipites vi- gilate viri: et est hypcrbole, biivgo pro ^iigarum^: nove dixit, BiiVGO et hoc celeritatis est: plures enim se impediunt. 145. CARGERE usurpavit: nam ^carcer' est numero tantum singulari custodia noxiorum; ^carceres' vero numero tantum phirali 25 ostia, quibus equi arcentur: unde et ^carceres' quasi ^arceres' se- cundum Varronem. 3 bene nudatos ... nt facies] cf. Isid. diff. verb. 385 || 6 et transtra dicun- tur et iuga] cf. Isid. or. XIX 2, 5 || 16 Statius] Theb. VI 121. cf. Luct. Plac. ad h. vers. || 23 nam carcer . . . arcentur] exscr. Isid. -or. V 27, 13 || 25 secun- dum Varronem] d. 1. 1. V 153 2 acerusia F || uocatur om. i^ || 3 Nvi)ATos(iVE v. i. M || tecti in ras. n, haec H II 4 numquam tectum] quod numquam tege solet F y faties F \\ perfusus F^ corr. Danid \\ 7 intknta porrecta et bene eodem Eermoae . . . mentem F I 9 iNTENTA X II 11 hypalage F ypallage CLM ypalage H\\ 12 et exultare facit 2)08t apertum Itab. M || 13 esset] et N (ess ab ead. man.) det U || istaej hae M II 14 prolusiones bellorum F || prolusionesj id est exercitationes superscr. l tumbam C|| 15 tumbam C|| perferri FC preferri N efferri Mcisvicitis || 16 hinc] ano i*^ II 17 tibia cui e Statio addidi^ tibia enim additur vulgo || teneros ex teneres L y solitum] suetum Statii libri \\ mamanes F mores -L y 18 fvnibvs C ' 21 viri] alias praecipites temerarii et inconaulti add. 1) y 22 uiivoo pro bigarum noue dixit sane et hoc . . . impediunt F y phires . . . impediunt] plnres re 86 enim impedimuB N plures ro enim in pedibus 11 y 24 tantum om. NH \\ 25 ho- btia NH \\ ostia] et repagula add, Fabricius \\ quasi arcore» om. M, in marg. $upj)l. m COMM. IN VERG. AEN. V. 135-174. 611 147. ivGis pro equis iugalibus. vndantia autem large effusa. 149. CONSONAT ideo ^consonat' propter echo: nostrae enim vocis est aemula: unde et ^resultant' ait. 151. ELABITVR praecurrit celeriter, ut <^I 588> labere nym- pha polo. ' 6 152. TVRBAM INTER ttmulttm^ hoc est in ipso principio. 154. DISCBIMINE vel interstitio, vel certamine, vel cursu. et bene variat, nunc naves, nunc ductores commemorans. 155. PRIOREM inter se, hoc est tertium. 159. METAMQVE TENEBANT nauticum verbum. lo 160. PRINCEPS modo ordinis est, 162. QVO TANTVM MIHI vacat ^mihi', ut solet plerumque. 163. LITVS AMA ^litus' est omne quod aqua adluitur: unde et saxum Uitus' vocavit. steingat radat, ac si diceret: hoc volo quod times. PALMVLA extrema pars remi in modum palmae protenta. 15 166. ITERVM hoc verbum et a poeta potest dici, ut Mterum revocabat': et a Gya, ut *quo abis iterum', non ^iterum pete'. 169. INTER NAVEMQVE *que' vacat. 172. EXARSIT ivvENi causa pendet ex causa: Horatius non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco. 20 173. NEC LACRIMIS CARVEBE GENAE nimis irasccntum est: Ci- cero de Verre cum irasceretur, lacrimas interdum vix tenere. 174. DECORISQVE svi inhonestum enim irasci, duci praesertim. SOCIVMQVE SALVTis possumus intellcgere ^oblitus salutis suae 13 litus . . . adluitur] cf. Isid. or. XIV 8, 41 || 15 Talmula' . . . protenta] cf. Isid. or. XIX 2, 7 || 19 Horatius] carm. III 14, 27 || 21 Cicero] in Verr. act. II 4, 18, 39 luga- echo 1 ad iugis supr. vers. iugalibus equis hoc est in iugo constitutis T\ libus equis Stephanus \\ 2 ideo] bene M \\ cho F eicho H \\ nostrae enim] enim nostrae M \\ S resultat jFCN resultet L (resultant V) || resultant ait] re sultait -ff II 7 inconstitio L, corr. 1 1| et bene] sane ilf || 8 nunc ante naves om. C [ 12 plerumque] frequenter M \\ 13 diluitur C \\ 14 ao si diceret post times habet M II hoc volo quod times FM: huc volo quod times L huc uoca iat H///// uolo huo uolo quod quo// times N huc uoca lat H uolo quod times quod times H hunc uoca quo times CaroUruhensis CXVI (hoc uolo quod superscr. man. sec.) ^hunc voca quod times Vos. huc voca quod B huc voca quo F' Burmannus. cum fnistra operam dederim, ut ex huc voca iat (vel lat) quo times elicerem quod videretur a Servio scriptum esse, hoc propono strinoat radat. Tsink patere :) ac si diceret, hoc volo quod times. quod NH praebent iat vel lat cx at. ortum esse puto. vide prolegomena. hoc] huc 1> [ 15 remuli M \\ 17 iterum est pete NH ;, 19 ex cansa L ex casisa if || 22 uerro L \\ cum irascereretur C \\ lacrima F \\ teneret i^C || 23 enim est FO \\ 24 possumus intellegere . . . scilicet guber- Balutis suae natore] possumus intellegere et ipsum oblitus et sociorum salutis praecipitato scilicet gubcrnatore M (salutis suae superscf\ m) \\ possumus intellegere . . . possumus et socium salutis in ras. l 612 SERVII socium', id est guberaatorem: possumus et ^socium salutis oblitus' pro ^sociorum', praecipitato scilicet gubernatore. 176. IPSE GVBERNACLO ut osteuderet nihil esse quod etiam ipse, qui non professus eraty posset implere. gvbernaclo svbit] ut 6 in VI. <(812> cui deinde suiiiit. 177. HORTATVRQVE viBOS aut ipse dicit celeuma: nam horta- tores dicuntur: aut ^hortatur^ ideo quia consternati fuerunt perdito guberaatore. clavvm fustem guberaaculi. 179. lAM SENIOR MADIDAQVE F. L V. M. contra iUud, quia oc- 10 currebat gubernatorem natandi peritum fuisse debere, addidit ^senior' et Veste madida'. et ideo ^gravis^ f madida, ^fluens' autem Mn veste' id est cui vestis fluebat: honeste locutus est: sic luvenalis (Y 19y et multo stillaret paenula nimbo. 181. RISERE NATANTEM uude iu ludis voluptas quaeritur. 15 182. REVOMENTEM saepius vomentem: vel qtiod diu hauserat 184. MORANTEM inperitia gubernantis. 187. AEMVLA PRISTIS eiusdem rei studiosa, ut illo aemulo atque imitatore studiorum meorum Cicero in Caesarianis. alias inimicum significat. 20 189. INSVRGITE econtra Lucanus atque in tran- stra cadunt et remis pectora pulsant. 190. HECTOREi aut fortissimi, qualis Hector fuit: aut re vera quondam Hectoris socii. 192. GAETVLis Africanis; a parte totum: nam Gaetulia medi- 25 terranea est, syrtes vero iuxta Libyam sunt. sic de syrtibus Ho- ratius ubi Maura semper aestuat unda. fuisse autem Troianos in syrtibus ille indicat locus in brevia et syrtes urget, miserabile visu. lONio quando iuxta Charybdin navigaverunt. 8 Tlavum' fastem gubernaculi] cf. Isid. or. XIX 2, 12 || 17 'aemula' . . . studiosa] exscr. Isid. or. X 7 || 18 in Caesarianis] pro Marcello I 2 || 25 Hora- tius] carm. II 6, 3 1 id est om. H || salutis] salutis suae NLH\\ 2 gubernatorem H\\ 4: pro- fessus Hagenus: profusus F. qui et profusus erat del. Masvicius || impiere] efficere 3f||5 qui i^||6 dixit L \\ coleuma F celeuaena H\\7 hortatur] it or- tatur F II fuerant JPilf || 10 addidit . . . madida om. M || senior et veste madida Masvidus: seniorem vestem F seniorem ueste madida CNL seniore ueste madida -ff || 11 gravis Daniel: graue F. respicit scholiastes ad v. 178 || madida] addidit F. Schoellius. fort. quia vestis m. vel qaia ^m. in veste' || in veste om. F 12 cui] cum Masvidus || 13 nymbo N3I \\ 15 saepe F \\ ad revomentem sw/>r. vcrs. saepius vomentem quod diu auserat T || 17 pristi G pistkis IjM || 20 et contra i || 21 et . . . pulsant om. FC et remis p. p. LIIM || 22 axl fortissimi supr. ners. id est fortes sicut fuit hector T \\ aut ante fortissimi otn. C || re vera om. FC II 23 socii om. F || 24 nam om. (7 1| 26 autcm ovi. C || 27 locus] uersus F, om. H II 28 lONiOQVE mari F || charibdin F caripdin Cl caribdim N caripdim LH caribdin M COMM. IN VERG. AEN. V. 176—205. 613 193. MALE^EQVE Malea promunturium est Laconicae provin- ciae^ ubi undae sunt sequaces^ id est persecutriceS; ut capreaeque sequaces inludunt. 194. PRIMA quasi quae soleo. mnesthevs ille semper victor. 196. HOC vincite loco victoriae sit ultimos non redire. 5 197. NEFAS modo obprobrium. 198. AEREA fortis, ut et iunctos temo trahat aereus or- bis: nam puppis aerea non est^ sed prora. 199. SVBTEAHITVRQVE SOLVM unicuique rei quod subiacet so- lum est ei cui subiacet, unde est solum navis mare^ et aer avium. 10 et est verbum cuius perlucida significatio per naturam [non] invenitur. 200. Rivis qnasi rivis, more rivorum: ac si ^rivatim' diceret. 202. FVRENS ANIMI figurate dixit, ut <(XII 19> praestans animi iuvenis. 203. INTERIOB sinisterior: Cicero quem omnia intus canere 15 dicebant; Sallustius igitur introrsus prima Asiae Bithynia est. INIQVO angusto, ut <[XI 531> et silvis insedit iniquis. 204. PROCVRRENTIBVS praeminentibus, et dbiectis et velut ob- viam venientibus. 205. MVRICE saxi asperi acumen eminens [quod] per tranquil- 20 litatem. 1 Malea . . . includunt] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VII 16 || 2 capreae- que] georg. II .374 || 7 et iunctos] georg. III 173 || 9 unicuique . . . aer avium] cf. Isid. or. XI 1, 115 et XIV 8, 24 || 15 Cicero] in Verr. act. II 1, 20, 53) ! 16 Sallustius] hist. fragm. III 43 Kr., III 46 D. || 20 'Murice' . . . tranquillita- tem] cf. Isid. or. XVI 3, 3 et XII 6, 50 1 promonturium F promunturium C promunctorium NLH promuntorium Jlf II 4 MNE8TEV8 FGNM || MY8TEV8 H || uictor semper FG || uictor est H || 5 scho- lia ad vv. 196 et 197 om. F. in marg. ad v. 196 a manu saec. XI haec adscripta sunt id est satis sit in hoc loco ut uel non extremi inueniantur (lege inuenia- mur) II 6 obprium C obproprium L. quod est viro forti in quocumque certa- mine perdere add. D [ 7 aureus itf || 8 aerea non est puppis M || aeria C \\ 10 ei cui] ioui N loui H. ei om. L, supr. vers. add. man. rec. \\ unde est] unde et FC i avium] et stellis caelum unde Ovidius metamorphoseon (I 73) 'astra ci tenent caeleste solum' add. 1> || 11 cuius] cui F \\ perlud//a significatio per na- ■eme turam non inuenitur N (seme su^perscr. n) perlucida significatio semper inve- nitur Stephanus. ego non secluM. possis et cuius perl. signif. semper p. nat. inv. II 13 figurate dixit edidit Stephanus \\ o praestans C|| 16 asyae L || bithinia F bytinia CL bithiniae N bitinie H bythinia Jf || 17 augusto C angusto ex augusto M II sedit C' || 18 praeminentibus] |)eminentibus F \\ vehit obviam ve- nientibus FCM, nisi quod ueluti M: uiam munientibus N (at. et uehiti obuiam uenientibus in marg. n) uia munientibus H uclut obuiam uenientibus in ras. l 20 asperi et quod non edidit Daniel \\ acumen eminens] cum emineniibus H enimens L || tranquillitatem] alibi significat piscem cuius succo purpura tiugi- tur ut {Ovid. met, XI 166) 'saturata murice palla' add, B 614 SERVU 207. MORANTVR retro agunt. 209. LEGVNT alii ^praetereunt': sed melius ^leguut', id est colligunt: nam sequitur <(222> *et fractis disceutem currere remis'. 212. PRONA yicina litoribus: unde ^altum' est longe positum. 5 213. COLVMBA ubique de his domesticis ^columbas' Vergilius dicit, Persius vero ait ^III 16> teneroque columbo et similis regum pueris: nam agrestes ^palumbes' vocantur. 215. EXTERRiTA pinuarum concussione terrorem significans, ut <^505)> timuitque exterrita pinnis ales: non enim timet pinnis, 10 sed indicat timorem. 217. RADiT secat. iter liqvidvm] purum aerem. 221. prvstra quis enim ei relicta victoria subveniret? 225. IPSO SVPEREST IN FiNE prope terminum certaminis, ut <^324)> spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior. 15 229. PROPRIVM DECVS quasi iam partam victoriam et honorem ni teneant, indignantur. 231. svccESSvs felicitas. possvnt qvia posse videntvr sperabant victoriam opinione spectantum, -ut <(227)> cunctique se- quentem instigant studiis. 20 232. ET FORs pro fortasse. 233. PALMAS vtrasqve diximus supra <(I 93> antiquum hoc esse. Carminius tamen dicit, qui de elocutionibus scripsit, per na- turam vitiosam esse hanc elocutionem, et sive ^utramque palmam', sive ^utrasque palmas' dixerimus, esse in aliquo usurpationem. '25 235. IMPERIVM EST PELAGi id est in pelago, ut pars spoliant aras. voti revs voti debitor: unde vota solventes dicimus 1 ad V. 208 in marg. conti dicuntur hastae equitum longiores et robustae et hasta dicitur contus sine ferro acuta cuspide trudes sunt amites cum lunato ferro id est ferrati fustes quae grece dicuntur aplustria T. alia manus super trudes scripsit quidam intellegunt trudes dictas a detrudendo. cf. Isid. or, XVm 7, 1—3 II 2 alii] uel F \\ 3 coUegunt F \\ 6 et NHM: est FL, om. C ] similes FC ^ 7 regum pueris] r. p. M, om. reliqui H 8 pennarum L \\ terrerem NH terrorem L, sed o in ras. Z y 9 pennis bis L\\ 11 secat] transit L, sed it in ras. man. rec, transiit fuisse videtur. t secat superscr. 1 || liqvidvm add. Masvicius || purum aerem] purum iter erem F \\ 12 eis C |j 17 svccessvs felicitas otn.FC^ ad hos successus alit supr. vers. alterius nauis uiros felicitas alit T || 18 opinione] ex opiuione FC et opinionem man. rec. in L \\ spectantium FC I sequentem U: sequentes reliqui || 20 ad et fors supr. vers. fortasse T \\ 22 esse] est et FC\\ carminius F: carpinius CNLH carpius Jf || qui . . . scripsit om. M 11 23 locucionem L \\ 26 animarum] id cst in animabus add. D || 27 praece- dente M || 29 ewi voti reus supr. vers. debitor reus dicitur qui uoto suscepto numinibus se obligat et est haec uox proprie sacromm T j| unde] unde et M COMM. IN VERG. AEN. V. 207—248. 615 absolutos. inde est damnabis tu quoque votis, quasi reos facies, 238. PROICIAM exta ^proiciuntur' in fluctus, aris ^porriciuntur', hoc est porriguntur: nisi forte dicamus etiam fluctibus offerri^ quod si est, ^porriciam' legendum est, id est porro iadam. 5 240. PHORCIQVE CHORVS Latine *hic Phorcus, huius Phorci' di- cimus: nam apud nos Graeca huius nominis non est declinatio. est autem hic Phorcus deus marinus. panopeaqve virgo una de Ne- reidibus, quam ideo separatim dixit, ut illas non virgines in- tellegamus. 10 241. PORTVNVS deus marinus qui portubus praeest. et bene ^inpulit' eum *ipse' iam vicinum portui. nota est autem fabula* indignata luno qmd ex pellice sua Semele natus Liber pater ab Ino matertera eius esset nutrituSy Athamanti viro eius, regi Thebanorum, sive ut quidam vol/unt, Orchomeniorum, furorem inmisit, qui . . . Athamas 15 post furorem a lunone inmissum cum occiso Learcho filio, dum eum feram credit, Melicertam alterum filium cum Ino uxore sua perse- queretur, et se illi in mare praecipitassent, voluntate numinum in deos versi sunt: Melicerta in Portunum, qui Graece Palaemon di- citur, Ino in matrem Matutam, quae Graece dicitur Leucothea. 20 243. PORTV SE CONDIDIT ALTO id est usque ad interiora pervenit. 244. EX MORE ludorum, scilicet per praeconem. 245. viCTOREM ^primum' Cloanthum subaudis: nam et illi duo victores sunt Sergesti: unde paulo post habes <493)> quem modo25 navali Mnestheus certamine victor consequitur. 248. DAT FERRE ut ferot. Graecum est duo verba coniungere, 1 damnabis] buc. V 80 || 3 exta proiciuntur e. q. s.] cf. Macrob. Sat. III 2, 1 sqq. II 5 i. e. porro iaciam] cf. Pauli Fest. s. v. 'porriciam' || 15 Athamas post fiirorem e. q. s.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 13 et VII 421. mythogr. II 79 II 27 Graecum est . . . poetis] cf. Don. ad Ter. Andr. III 2, 4 1 dampnabis C || reor JP || 2 facies hah. C et edidit Stephanus || 3 extra NH in fluctus aris] in fluctu maris M in fluctum aris man. rec. in L \\ porriciuntur N: piciuntur i^ poriciuntur CH proiciuntur L (t. poriciuntur supersci'. Z), om, M II 4 hoc est porriguntur om. C || hoc est om. L, suppL l || 5 porriciam F: poriciam reliqui || est om. 3f || id est porro iaciam edidit Stephanus || iaceam F || 6 forcus et forci lihri || 7 declinatiol ^og-Kvg ^oQTtvog quod interdum ^oq-kvv ^^OQVLVvog dicitur unde Lucanus in VIII. (IX 626) Thorcynidos ora (sic) Medu- sae' protulit add. JD || 8 hic portus F, ad vers. 240 ah ea manu quae notis tironianis usa est phorchus rex sardiniae fuit conuersus in numen marinum in marg. T || 14. anthamanti F || rege JP || 15 horchomeniorum F || qui cum occiso learcho e, q. s. F \ 17 fera F || melicertum F || sua] Ino supr. vers. add. l l| 18 et] ut M II uoluntatem iminum JF" || 19 melicertu F meU incerta L || diciturj nam Xni,riv Ufihog portus dicitur unde Palaemon add. JD U 20 in makem mu- tatam F in matre mutata NHL (in matrem matuta 2) || leuchothea NL leu- catea L {sed catea in ras. l) \\ 25 sunt om. FC || unde om. C 616 SERVn ut paulo post <(262> donat habere viro. sed hoc datur poetis. MAGNVM TALENTVM ut diximus quiddam breve, sed *mag- num' dixit eomparatione alterius. 250. CIRCVM id est in parte extrema. 5 251. MAEANDRO DVPLici flexuoso. et hoc dicit: erat in chla- myde flexuosa et in se remeabilis purpura, in modum Maeandri, fluminis Cariae provinciae, qui sinuosissimus est. meliboea alii putant Milesia. pro Meliboeensis: est autem civitas Thessaliae Meliboea. 10 252. regivs Troi, regis Phrygiae, filius. 253. FATiGAT laus picturae, quasi gerat. 254. ACER id est velox. praepes modo volans. 255. svblimem in altum. 256. PALMAS AD siDERA TENDVNT aut mirantcs, aut increpan- 15 tes deos. 258. viRTVTE SECVNDVM quia ille favore vicerat numinum: unde et praemia dantur congrua: illi chlamys, deorum continens fabulam, huic lorica, id est virtutis insigne. 259. HAMis AVROQVE hamis aureis. 20 261. smoENTA venit a nominativo Graeco, non in tg, sed in €Lg exeunte. svb ilio alto *o' brevis fit sequente vocali. 262. DECVS ET TVTAMEN quia triplex et aurea. 263. PHEGEVS SAGARISQVE nominatim dicendo addidit laudem. 2 MAONVM ... alterius] Talentum: ut diximus breve quiddam, sed magnum alterius minoris comparatione , cum primum sit unum et maximum aliorum, ut supra diximus 2> || ^ extrema] ut diximus add. HM. cf. ad II 616 et IV 137. quasi fimbria ut diximus add. D H 5 hoc om. FC || clamide FCM chlamide NL clamyde H \\7 sinuosissimus HageniAS: sinuosimius F || alii putant milesia post Meliboeensis collocavit Daniel. fort. ad chlamydem nescio quis adscripserat Milesiam. cf Serv. ad georg. III 306 et IV 334 |j 8 meliboensis libri || tesaliae FN thesaliae LH \\ lo troiae H trouli M troili l Trois vulgo \\ 11 gerat] non uideatur add. L et supr. vers. n, et non gerere videatur additur vulgo || o no 12 cki acer supr. vers. uelox T \\ modo volans] modo uolantem FC mdo lans non uideatur N mo uolans non uideatur H\\ 13 svblime M || 14 tendvnt? F: t. CM TOLLVNT NLH II 16 ille] primus F \\ 17 chlamis F clamis reliqui || 18 huic] uhic H illi ilf II 19 hamis . . . aureis om. FC\\ aureis] 8vo Sl' tvog add. Fa- bricius \\ 20 simoenta] accusativus singularis add. Masvidus, fortasse recte: nam venit autem pro venit NLH \\ nominativo] nomento F \\ non in tg sed in in eis sig exeunte vulgo: n eis sedem exeunte F non sed in e exeunte C non in eis sed in eyn exeunte NH non in eis sed in .m. exeunte L (.m. in rM. l) non in eis sed in €n exeunte M. nolim haec Servio tribui non in stg sed in sv ex- eunte || 21 exeunte] ut Zifiosig Zi,(i,6svtog add. D, ediderunt Stephanus et Daniel |; sequenti FC jj 22 trilex F. haud scio an scholiastes Servii triplex in trilix mu- tari voluerit, sed trilix nominativua aiibi non reperitwr. COMM. m VERG. AEN. V. 250—282. 617 265. CVRSV PALANTES TROAS AGEBAT ad Aeneae qui euin vicit pertinet laudem. 267. CYMBiAQVE pocula sunt in modum cymbae navis. ASPERA SIGNIS hoc cst avdykvfpa. 268. OMNES qui vicerant scilicet. 5 269. PVNiCEis TAENis vittis roseis: et significat leniniscatas coronas, quae sunt de frondibus et discoloribus fasciis^ et sicut Varro dicit, magni honoris sunt. ^taenis' autem modo vittis: alias vittarum extremitates dicit, ut fit longae taenia vittae. 270. ARTE id est virtute: qtiod Graece aQsri^ dicitur. lo 271. ATQVE ORDINE DEBiLis VNO Sergestus scilicet et bene ex mutatione conquisivit ornatum: nam inrideri et sine honore esse hominis est, remis carere, navis. 273. viAE iN AGGERE agger est media viae eminentia, coag- geratis lapidibus strata: imde viae aggerem dixit. 15 274. AEREA fortis, ut <(198> aerea puppis. gravis fortis, ut <114> gravibus certamina remis. 276. TORTVS hos tortus: id est sine causa temptat incessus. 278. CLAVDA %b homine transtulit: Cicero mancam ac debi- lem fore praeturam suam. 20 279. MEMBRA etiam hoc ab homine transtulit. 281. VELA FACIT TAMEN avaxokovd^ov: nam non praemisit ^quamquam remigare non posset'. svbit ostia portus, ut supra <1 AOOy diximus, ideo quia exitus fluminum frequenter portus efficiunt. 282. PROMISSO aut magno: aut ante promissO; xata xo aLand- 25 (levovj ut intellegamus in omnibus ludis illud esse servatum <(305> 3 pocula sunt . . . navis] exscr. Isid. or. XX 5, 4 H S alias vittarum extre- mitates dicit] cf. Isid. or. XIX 31, 6 || 14 agger . . . strata] exscr. Isid. or. XV 16, 7 y 19 Cicero] pro Mil. IX 25 ^occurrebat ei mancam ac debilem praeturam futuram suam consule Milone' 1 schoUum ad v, 265 om. L, in mmg. suppl. l y palantis F y agebat otn. FCl eum om. l y 3 cumbae F cimbae L \\ navis om. ilf y 4 anaglipa F ana* glypha C anaglyfa N anaglifa. L (sculpta superscr. l) anecglyfa H anaglafa M id est sculpte, dvdylvtpa Stephanus y 5 uicerunt FCM ^ 6 taenis FN te- Nis CLH TAENiis M y roseis CNLH: roseys F russeis Ml y 7 fasciis L: fas- ceis reliqui || 8 taenis ex taenes F tenis C thenis N teni/ is M teniis l, nam magni . . . dicit in contextu omissa in marg. suppl. Z y 9 ut fit om. M y longe taenia uitte F longae teniae uittae C longa et thenia uittae N longa tenia// uitta L {sed a in*longa et uitta in ras. l) longa et taenia uittae H longa et tenia uittae ^ y 10 ocqstt^ Daniel: arcte F. id est uirtute arete C7 y 12 muta- tione] sensuum supr. vers. add. ml^ 17 terramina C7y 20 fore om. FC^ fero N (corr. ead. man.) y suam LM: tuam FCNH y 22 anacoliton F anacoluton C anacholuton N anacoluthon LH aNaKOLOYTON ilf y 23 possit JP^Cyportus dele- tum et lenis superscriptum tn y 24 portus om, C y 25 cata to siopomenon F, om, reliqui U 26 ludis om^ NH {supr, vers. add, n) 618 SERVII ^nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit': quod et in pyctali ait certamine <366> victori velatum auro vittisque iuven- cum, ensem atque insignem galeam^ solacia victo: aut certe promisisse eum intellegamus, quando vidit navem periclitantem. 6 284. OPERVM HAVD IGNARA MINERVAE perita lauificii. 285. CRESSA GENVS Aoc est Cretensis. et hoc est figura Graeca, ut qui genus? unde domo? pholoe nomen pro- prium. erat autem lactans: nam infantes lactentes dicimus. 287. GRAMiNEVM graminosum: Cicero de hastis bene etiamne 10 gramineas hastas: quia ^graminetm^ est ex gramine, ^graminosum^ gramine ahundans. collibvs vndiqve cvrvis mutavit: non enim silva coUes habet^ sed est in collibus silva. debuit ergo dicere^ quem coUes cingebant silvis. 288. MEDIAQVE IN VALLE THEATRi media in valle erat circus 16 theatri, id est spatium spectaculi. et Hheatri' Graece dixit a dr- cumspectione. omne spectaculum theatrum possumus dicere anb t^s d^eoQLag: non enim est speciale nomen. 290. CONSESSV MEDIVM TVLiT ordo est: quo se Aeneas me- dium tulit cum multis milibus^ et extructo conftssu resedit. 20 292. ANIMOS 'eorum' subaudis. 293. MIXTIQVE siCANi quod ait <108> pars et certare parati. 295. FORMA iNsiGNis id cst decorus. viridiqve iwenta aetates omnes Varro sic dividit: infantiam, pueritiam, adulescentiam, iuven- tam, senectam. hae tamen, sicut etiam de temporibus supra <(III 8^ 25 diximus, singulae trifariam dividuntur, ut sit prima, viridis, prae- 8 erat autem . . . dicimus] cf. Serv. ad georg. I 315 et Isid. diff. verb. 337 l| 9 Cicero].in Verr. act. II 4, 56, 125 || 10 quia . . . abundans] cf. ad Aen. VIII 175 et Isid. diff. verb. 223 || 15 et theatri . . . d-scDQ^ag] cf. Isid. or. XV 2, 34 et XVin 42, 1 II 22 aetates omnes . . . senectam] cf. Isid. or. XI 2, 1 1 et] etiam jP || in om. FM, im X jj pictali libri, id est singulari superscr. e w II 4 nauim M \\ 6 cretenses jP || 7 domo] domus F modo NH || 8 lactantes F e tes (e superscr. man. rec.) lactan C lactantes NH lactentes ex lactantes LM. cf. Se^vius ad georg. I 315, quem exscripsit Isid. diff. verb. 337 || 9 de hastis] bea- tis F de astis L \\ 10 ad v. 287 in marg. gramineum dicitur ex gramine gra- minosum graminibus habundans T|| 12 ergo om. F \\ 13 quem] quequem NH (que del. n) || H expectaculi || a circumspectione . . . dicere hab. C || 16 omnes C II teatrum F || a»no GNOPiac F anoThcc ewpiac NH mio gec eEujp ac L (Ecestup^ in ras.. l) apotes theorias M^Vl est om. H || specula jP || 18 consensvs C con- CESSYM L ||- 19 exstructo CL || consessu ex consensu F consessum L (corr. l) 20 subydis jP || 21 quod ait] quia ut 2^'' || pars om. CHL {supr. vers. add. V) 22 ad insignis supr. vers. decorus T J fobmam signis F \\ 23 adulicentiam F aduliscentiam C adolescentiam NLIim adulescentiam M \\ 24 hec F haec am Cilf II 25 singula C || trifrariam C triphariae L (am superscr. T) || viridis] vel adulta et Masvicius COMM. IN VEHG, AEN. V. 384-308, 619 ceps: hinc est et 'viridi iuventa', et cruda deo viri- disque senectus. item Sallustius sed Mitbridates estrema pueritia regnum ingresaua matre sua veneno interfecta, 296. AtrunK i-io pvEnr} casto, non infami. amoee pio pvehi aut genetivus est, et dicit eum ob hoe venisse, ue amicum relin- 6 queret: aut distiuguendura per se, et est Qoiuiiiativus'pluralis, ut 'pueri' non referamua ad aetatem, sed ad agonale studium, in quo suut puerorum et virorum separata certamina: nam civSQig xal itat- Ses dicuntur, licet nou sint unius aetatis itatStg avSQEg. 297. amivs f notfli lO 298. ACARMAN Epirota: Acarnania enim est pars £piri. 299. TEGEAEAE si derivativum fuerit 'de' non sequitur; si "Tegeae' legerimus, non stat verBus, nisi addita 'de' syllaba. deri- vativum autem ille iiidicat locus iaspide fulva. 310. PHALERis equorum ornamentis; sermo Graecus est. HABETO habeat: tertia persoua est a futuro imperatiyi; quae in hoc modo numeri singularis similis est secundae. 5 311. AMAZONIAM quasi Amazoniam, ut <110> sacri tripodes. 313. BALTEVS balteus dicitur non tantum quo cingimur^ sed etiam a quo arma dependent. 314. CONTENTVS ABITO quasi de parvo munere. abito abeat. 316. CORBIPIVNT SPATIA AVDITO raptim eunt, ut 10 corripit Aeneas aditum custode sepulto. limbnqve kelin- QVVNT aut regulam, aut signum de creta factum. 317. siMVL VLTiMA siGNANT intucntur et notmt ultima spatia, id est finem curstis, aviditate vincendi. et deest ^visu\ ut Cicero notat et designat oculis. aut ^signant ultima' culmorum scilicet sum* 15 mitatem: ^signant' vestigiis, ut alibi vix summa vestigia signat harena. 318. PRIMVS ABiT sicut et de navibus post generalitatem tran- sit ad specialitatem. et bene; quia tribus statuta sunt praemia; quinque commemorat, scUicet casuris duobus. 20 319. ALis velocitate^ quia tam ventos quam fulmina alata fin- gunt poetae, ut et alitis austri. 320. PBOXIMVS HVic secundum hunc locum ^roximum [autem] dicimus etiam longe positum nuUo interveniente. 323. Qvo DEiNDE SVB IPSO id est post ipsum, iusta ipsum. 25 324. CALCEM CALCE TERIT calcem dicimus unde terram cal- 2 'Phaleris' . . . est] exscr. Isid. or. XX 16, 1 H 3 tertia . . • secundae] cf. Serv. comm. in Don. p. 414, 82 K. || 6 balteus . . . dependent] exscr. Isid. or. XIX 33, 2. cf. gloss. 8angerm. ap. Hildebr. p. 27 || 13 Cicero] in Cat. I 1, 2 || 16 alibi] georg. Ill 195 1 falua NH g 2 graecns est] qoia fpdXaQa dicnntur graece add, -P 1 3 im- peratiuo ^|| 4 modo numeri singulariB] monumento singt HJji numeri singula- ris FC: numero singulari Nl {nam phalebis . . . secundae a prima manu omissa in marg. suppL l) num. sing. ilf -11 6 baltbos N balthevs L || balteos FC bal- theus NL II quo] co B" || cingitur (7 1| 7 a quo NHM: co F quo CL |j 8 habito F y quasi de] quando JP || habito habeat F, non edidit Bamel || 10 belxngvnt F BELiNQVNT IT || 12 0(2 signaut 8upr. vers. notant et intuentur auiditate uincendi T II intuentes et notantes F, notant Masvicius || 13 id est finem cursus supr. vers. add. c || et deest uisu Cicero supr. vers. add. c || visu] uis F || ut del. c \\ 14 culmorum Begius Burmanni a m. pr. et Commelinus: culmu H cumulorum FCLNM. cf. V. 287 'gramineum in campum'. || culmorum scilicet] id est cu- mulorum M. fortasse culmorum scilicet, id est summitatem || 15 signa M, po- nat lihri Vergiliani || 16 arena LH || 17 habit F |j 18 quia] cum jP || 20 ifalinina om. F H alata] in alat desinit Cassellani quaternio XVII., XVIII. et wndeoice- simi sex memhranae interiertmt. || 22 secundum hunc: locum e. q. s. F. Schoellius 24 SYB ipso] sub ipso add. NH || 25 unde terram calcamus om. H COMM. IN VKRG, AEN. V, 309-340. 621 camas; ergo non proprie dixit 'calcem calce terit': pl&ota enim calcem non potuit terere: unde a parte totnm accipiendum, id est calce pedem tercbat. 325. iNCTB(BENfi VHERO aut Helymi umero: aut Gurrentis est gestas. 6 326- ELAPSVS PRlOE ut dum elabitur, id est celeriter currit, prior fiat: et satis licenter est dictnm. aUbiowu minus firmum ad celeritatem. 327. SVB IPSAU FiNEU [finem] bis subaudis: sub ipsam finem [aut'] fessi adventabant ad finem. lO 329. LABITVS iNFELix quia parata victoria caruit. Caesis VT FORTE iWENCis benc rem notam per transitum tetigit: ^onar lie enim moris fuerat post sacrificia ad certamen venire. 330. PVSVS HVMVM ordo est 'super fusus'. 332. titvbata participium sine verbi origine. IB 333. IN ipso CONCIDIT ablativum posuit, quia non est mutatio. 334. oBLiTvs AuoRrn id est £hiryali. et divisit smtenfiam Enri/alt. OBLITVS AUOEVM amare nec supra dictis congrue; ait enim <[296> 'amore pio pueri': nune 'amorum', qui pluraliter non nisi tnrpitudinem signilicant, 80 336. SPISSA HABENA tenui: quanto enim quid minutius, tanto est densius. 338. PRiMA tenet ta nQ&ca, -^ prisca. fremitvqve secvndo bene 'secundo' addidit, quia est et irascentum. 340. Hic temporis adverbium est modo. per caveam autem 26 plebem significat; nam cavea consessus est populi. oka frima patrvh hoc est quod Iuvenalia <5I 147^ ait et omnibus ad po- dium spectantibus. 1 pla.iita LH: plantaia FNM || 2 calcem LH: cakem N c&lce FM. 11 non potuit Stephamts: potuit lihri. duhito nwm pUnta , . . terere Sereii stnt || tenere iV U 3 fortasst calcem pede || terrebat X { 4 e!ymi N helimi LM elimi H flexo Sttphanui || 5 gestu*] genue F uistus W j 6 nt dura FM: ideo N nt de eo // L nt deo H \\ elabitnr l: iabitur FNLHM. cf. ad v. 151 || id est celeriter . . . iitcslii (v. 329) om. J/ || 7 nt prior NLM^ etj sed F [| dictam] trangeat elapBHH cnm labi ait cadere add. Af H 9 finem ont. F || 11 qnia] qui f | H ad V. 330 in marg. ordo eat ut est forte fusua aubaudia sanguis snper humom oens iuuenciB et ut madefecerat uirides berbas IT U 15 origine] non enim dici- tnr tituboT tilubaris licet quaedam neutra sint quae tria babent participia ^rae- Bentis praeteriti et futnri ut placens placitus et plaeitnnia et prandeo aimiliteT add. D II 16 ablativum poauit: non enim dixit in ipaum concidit fimum, qnia non eat mutatio: nam motom non significat i> || 17 oblitvb uiurvu id eat eur;ali . . . eurjali amonun amore (sic) e. q. s. F '^ 18 amare] pro 'amoria' vulgo I congme] congmit vtdgo || 19 qni] qaia Jf U ^*^ significant F: signifioat NLHM II 23 Td, TiPuTic NH t^ opot^ L ta nujpr^ M za iipiDiK Bcilicet looa Masvicivs U priaca] principi» Ger. Vossias. vltib F. Schoellias || 24 addit L \\ iintorum iH || 36 eBt om. Af || per . . . popnli eum lemmate CAveie i;oKSEaflVM imte schoUmi ad nic collocata liabet f | 2G et hoba f H 27 iuenalis F iuuentaliB M 40* 622 SERVU 343. LAGBIMAEQVE DECORAE ipse etiam fletus habebat aliquid yenustatiS; ortus aut a gaudiO; ut Terentius o lacrimo gaudio^ quod et congruit puero propter victoriam inopinatam: aut certe ad miserationem movendam contra eum qui se adserebat esse victorem. 5 344. VENIENS crescens, ut hic segetes^ illic yeniunt feli- cius uyae. 349. CERTA firma, cebta manent pvebi ut diximus supra <[296>, quia nalSag dicuntur. 350. ME LiCEAT Hiceat me miserari': nam non *me liceat', 10 sed ^mihi liceat' dicimus. CASVS adlusit, a cadendo. 351. TEBGVM pellem. mutavit more suo: nam Hergus' debuit dicere. 352. ONEBOSVM plus est quam si ^oneratum' diceret^ sicut et ^sceleratum' et ^scelerosum'. 15 355. Qvi LAVDE COBONAM virtute: a sequenti quod praecedit. 356. FOBTVNA bene dolum suum excusat. 358. OPTIMVS OLLi aut ei adrisit: aut ^olli iussit efferri'. sane congrue arma dat iuveni. 359. DiDYMAONis ABTES laus ab artifice. ut divinum opus 20 Alcimedontis. 360. NEPTVNi SACBO DANAis DE p. B. ^Danais' a Danais. et intellegimus hoc ad Aeneam transisse per Helenum. 363. PBAESENS fortis: ac si diceret, si adsit quis plenus animi. 2 Terentius] adelph. III 3, 55 || 5 hic] georg. I 54 H 9 liceat me . . . dicimns] cf. Don. ad. Ter. hec. prol. alt. v. 2 || 13 plus est . . . scelerosmn] ot Isid. or. X 254 et Don. ad Ter. eun. IV 3, 1 j 19 divinmn] buc. Ill 37 1 ipse] aut ipse M \\ 2 aut a gaudio M: aut gaudio F a gaudio NLH \\ M: om, reliqui || gaudio om. F \\ S ad] di F, om. H || 4 moyendam] mouen dix if ^ uvae] venire anni dicuntur in adolescentibus, sicut in senibus rece- dere. Horatius (a. p. 175) ^multa ferunt anni venientes commoda secum, multa recedentes adimunt'. add. D || 7 cebta manent firma pvebi ut diximus e, q. 8. F\\ 8 quia] qui F || natdsg] naiAaic F naiaeic N (at ideo pede in marg, n) na- sAEic L raiaeic H pedes M avSgsg xal nalSBg vulgo || 9 scholium ad v. 350 om. F II miserari] alterum i in ras. h miserarius H \\ nam non me liceat dici- mus sed mihi liceat NHlji 10 casvs F casvms -H^II 11 stebg vs JEf || tergus] ter- gum F II 12 dicere] cum ter^m habeat camis appellationem , tergus vero sit pellis, ut (I 211) Hergora dinpiunt costis' add. 2> || a(2 aureis in marg. db eius maim qui notis tironianis usus est uel reuera unguibus aureis id est auro in- capsatis et inclusis uel aureis dicit id est aureum colorem habentibus. leone enmi senescente ungues illius aurei coloris fiunt T Q 13 onobosvm F sonbbo- svM H HONEBosvM M \\ onoratum FNH honeratum LM \ et post sicut om. FM ^ 15 sequente NLHM (sequenti T) ^ ad qui laude coronam supr. vera. a sequente id quod praecidit {jdc) intellege quia praecedit uirtus et sequitur laus T II praecedit] nam ez uirtute praecedenti sequitur laus add. 2> || 17 oli X || 19 DiDiMAONis NLHM II diuini ilf || 20 alchimedontis lihri praeter ilf B 21 Da- nais om, FL || a Danais] te danais H \\ 22 Helenum] ne videatur ex sacrilegio quaesitum add. B COMM. IN VERG. AEN. V. 343-374. 623 366. YELATVM id est coronatam. avbo satem^ qnia solent habere laminas quasdamy ut <^IX 624^ et statnam ante aras aarata fronte iaTencum. 369. YiRVM SE icySMVRE TOLLIT cum suffiragio planmorum. 370. SOLVS Qvi PABiDEM s. c. c. multi haec a poeta volunt 6 dici, melius tamen verba sunt populi: unde et ^virum se murmure tollit'. PARIDEM venit ab eo quod est 'Paris, Paridis' vel ^Pari- dos', quod autem legimus <^ 705^ ^urbe patema Pann creaf venit inro xov b IldQig, rov IlaQios. ^P i7a^i, xov IlaQiv: et vo- lunt, si proprium sit, in ^dos' exire genetivum, si appellativum, in lO *os'. sane hic Paris secundum Troica Neronis fortissimus fuit, adeo ut in Troiae s^onali certamine superaret omnes, ipsum etiam Hecto- rem. qui cum iratus in eum stringeret gladium, dixit se esse ger- nuuium: quod adlatis crepundiis probavit qui habitu rustici adhuc latebat. hos autem ludos transfert Vergilius ad Hectoris tumulum: 15 qui sunt facti, cum habuisset Hector occidi. 373. AJCTCi D£ GEKTE Amjcus filius Neptuni fiiit et nymphae Melies, qui a PoUuce victus est pyctali certamine. Bebrycia autem ipsa est Bithynia: Sallustius igitur introrsus prima Asiae Bi- thjnia est, multis antea nominibus appellata: ipsa enim est SO et maior Phrygia. 374. MOBIBVNDVM morienti similem. 11 sane hic Paris . . . probayit] ezscr. mythogr. II 197, III 11, 24 | 17 Amyciu . . . Melies] cf. Lnct Pbtc. smL Stat Theb. IQ S53 1 18 Bebiycia autem . . . Phiygia] exscr. IsicL or. XIV 3, 39 | 19 Sallastius] hist. firagm. III 43 Er., in 46 D. 1 sehdlium ad aybo om, P | 2 lamminas 7 | 3 autrata NH (anrata n) 5 s. c. c.] simile dizit Homems de Eniyalo ad sepnlcmm Pai2t>cli (i7. XXIII 677 sqq.) Ev^vaXo^ . . . KaSfL€£cavag add. D | multi antem XI hoc ZH|| 6 nnde est l'^ I 7 PABiDEM om. NLH (pariden supr. vers. 7) | paris et paridis H || vel ParidoB vuigo: om. F, nt paridos NHM ant paridos X | 8 urbe patema parin creat FN£H: parin creat pari mercantnr. 6. p. nrbe {Mitema Jf | 9 uenit ab eo qnod est o napcic toy Ti ^victori ve- 10 latum auro vittisque iuvencum'. 387. Hic GRAVis tunc. ^gravis' autem aetate vel obiurgatione. CASTIGAT increpaty obiurgat. 388. TORO CONSEDERAT HERBAE est verbum de verbo: nam ^torus' a tortis dictus est herbis. 15 389. FRYSTRA ordo est: tantane dona tam patiens sines tolli frustra? sane sciendum^ hunc secundum Hyginum, qui de &miliis Troianis scripsit, unum Troianorum fuisse; de quo Vergilius mutat historiam. 390. *ri4jf PATiENs pro ^tam patienter sines\* 20 391. NOBIS DEVS ILLE MAGISTER ^nobis' non vacat: ut Cicero qui mihi accubantes: sed pro ^noster' est positum vitandi [propter similitudinem] homoeoteleuti causa. 394. ILLE SVB HAEC aut statim: aut post haec. 395. SED ENIM GELIDVS aliud pendet ex alio: quare ^hebet'? 25 quia gelidus est: quare gelidus? quia senis. 396. EFFETAE cxhaustae. et est translatio a mulieribus, quas frequens partus debiles reddit. 397. INPROBVS ISTE qui sine certamine postulat praemium. 1 3 CTun acer e. q. s.] cf. [Sergii] explan. in Don. p. 491, 28 E. et Don. ad Ter. enn. II 3, 12 || 20 Cicero] in Cat. 11 5, 10 || 26 'Effetae' . . . reddit] cf. Isid. or. X 94 ta 2 ostentabat jP| 3 acer om.lT || 6 pampini LM: pampinins F pampini N (ta superscr. eetd. man.) pampitani H Papinins vulgo. cf. ServH {Sergii) comm. in Don. p. 432, 6 K. || superprimit H \\ 1 oros biaeoe FNLH orosbicos M OBOs BiEOs uel cos id est uehemens argumentum in marg. adscripsit l \\ omnes om. F Iji 9 BEDDiQVE viBo PBOMissA F || quia] qui iV y 11 tunc] hic tunc M \\ autem] uel F y 12 increpat edidit Stephanus y 13 est om. jP3f | 15 tantane dona frustra tolli sines tam patiens -flf y 16 frustra om. F \\ sane . . . historiam om. F \\ hygrinum -H | 19 tam patiens . . . sines, quae post obiurgat (lin. 12) F habet, ego huc transposui, non edidit Daniel y 21 pro] propter Jtt y 22 omoeoteleuti F o homeoteleoti L emoeuteleuti H omoeuteleuton M y 24 hebet NM: habet F hebetat Z/ habeat ^ y 25 senex P y 26 quas frequens partus] quartus frequens J" y 28 iste] id est nimis avidas add. D \ qni] quia M COMM. IN VERG. AEN. V. 376—410. 626 398. UjLA rvvBNTA-S aat magna, aut quae quotidain fuerat. 400. NEC DONA MOROK id est non expecto, non moveor donis: hic enim senaos tam auperioribus , quam sequentibus congruit. et Bupra enim ait, se non praemii causa dimicare, sed gloriafl, et paulo post bovem victor interemit. 6 401. iNMANi PONDERE pro 'inmauis ponderis', more auo, ut iam senior, sed 80 cruda deo viridisque senectua': additnm enim hoc est ad expri- mendum, quid sit 'senior': item Ovidius inter iuvenemque se- nemque. et re vera uou convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest, et uno ictu taurum necare. ergo 'senior' non satis aenex, sicut 'iunior' non satis iuvenia, intra iuvenem, sicut 'paupe- 25 rior' intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem. 410. CAESTVS ET ARMA iV Siii Svolv: 'arma' id est caeatus. 6 'Inmani pondere' . . . trilicem] cf. Maorob. Sat. VI 8, 1 sqq. \ 17 'Ver- aat' conaideratj cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VI 671 || Salluatius] hist. fragm. inc. 17 Kr., 51 D, H 19 aecunduin Varronem e, q. a.] ef. Don. ad ler. hec. prol. alt. V. 3 et Phorm. It 3, 16. Iflid. or. XI 2, 26 et diff, verb. 531 i| 22 Ovidiua] met. XII 464 U 26 Varro in libris ad Ciceronem] Wilmanna d. M. Ter. Varr. Itbr. gramm. p. 16S B FL {sed a irt ras. T) ivvekta I^H tvvEBxvB Jf || 6 more soo om. F iH armatur manus M || 10 mannm D/miel: manu F || 13 addit F | 14 dicere] seutire M U 15 diceret F { 16 hoatia NLKM \ oetia] et SalluHtius (Ca(. 62, 2) 'longe alia milii mena eat patrea conacripti' add. D\ n ad versat swpr. vers. librat ponderat T ] ut om. F || 18 uerteret F; uertere NLHM vortere Kritzius et IHetsehius || considerare Masoieius || 19 uarrone F || eenior ct innior FLM: iuuenior et senior NH, probcxit Wilmanns || 20 inmutationem I. (t. inminutionera saperecr. I) U hinc eat iam F: bino etiam NLH (del. et intra pauperior superscr. n) hinc est etiam Jlf || 21 est om, M \ 26 innenior F || intra] iDT ra F aed intra Ml \\ pauperem paaperior intra N H. ceterwm fort. infra invenem et infra pauperem \ 27 endyi adyn F en dia diin NH Endi a dyin i (ndi et n in ras. t) endiadin M. nertit uirtna ad v. 408 pertittere pntam Mtt- - 626 8EBVII 411. TBISTEMQYE HOC IPSO IK LITORE p. aot in qno magister oecisiis est: aot 'in tristi litore', id est infecimdo: Yarro enim dicdt, sab Eryce monte esse infecQndmn campnm fere in tribos ingeribnSy in qoo Eryx et Hercoles dimicaTeront. 5 412. HAEC GERMAi^YS ^germanos' est secondom Yarronem in libris de gradibos^ de eadem genetrice manans, non, ot molti dicont^ de eodem germine, qoos ille tantom fratres Tocat: secondom qoem bene nonc Erycem^ Botae et Yeneris filiom^ Aeneae dicit foisse germanonL 10 413. SANGviNE CEBXis ADHVC F. L c. non Hercolis, qoippe Tictons^ sed Erycis: qoae infecerat se tegendo. 415. AEMYLA NECDYM adTcrsa TirtotL geminis doobos. 418. AYCTOR ACESTES boios certaminis sdlicel 419. AEQYEMYS PY6NAS id cst arma: a seqoenti qood prae- 15 cedit. TiBi 'pro te', ot tibi deserit Hesperos Oetam. EXYE proice, soItc. 421. DYPLICEM AMICTYM id est abollam, qoae doplex est, sicot cUamys: Horatios contra qoem doplici panno patientia Telat. 426. CONSTITIT hic distingoendom propter Titiom, ot sit ^ar- 20 rectos in digitos'. ^sed uirum in pedHm, m tn fiMifitfKii» digitas?* est aotem hic totos locos de Apollonio translatos. 429. PYGNAMQYE LACESSYNT proTocant potios, qoam geront: vd certe inritant 431. MEMBRis ET MOLE hoc est mole membrorom, ot (l 61^ 25 molemqoe et montes. 432. 6ENYA LABANT proceleomaticos est^ qoem, ot sopra (Ji. 5 germanns est . . . tantam &atre8 vocat] exscr. Isid. or. IX 6, 6. diff. Yeib. 237 et 273 | 15 tibi] bac. VIII 30 | IS Horatins] ep. I 17, 25 | 21 Apollonio] Argon. II 6S sq. gentis coniecit oertit caestos, ut stholiastes apud VergQiuM yertit pro Yersat legerit. moneo scholia ad yersat et ad caestns et arma in dextro margine seripta esse, scholium ad senior in sinistro, ut scholium ad r. 410 in codice infra ipsum schoJium ad r. 408 coTlocaium sit. | 2 in ante tristi om. X | in infecnndo h \. 3 8ub Eryce monte Fn: «nb erico mente ^H snb erico monte Xitf | 4 erix LH\ hercnlis jP | 6 manana FXL H: natns JI et in marg. n | 8 herycem F ericem LM \ bytae F bnte H \ neneris et bntae 3f | et Veneris om. NLH ■ 11 ericis NLHl qnae infecerat libri^ nisi quod qnem fecerat H: qni infecerat Masuicius primus \ se om. L, suppj. Z | 15 pro te . . . Oetam om. Fj 17 qnae] qni ^ I 18 chlamis FLH clamis iV3f | dnpli FL (dnplici l) \ pacientia LM 20 sed ntmm . . . digitos huc transposui, post montes (Jin. 25) hab. F | ntmm Masvicius: ntmmqne .F| 21 est antem locns hic totns translat^ de appollonio M I appollonio LH\ translatns] partimqne ex Uomero (//. XXIII 686 airta S' dvaoxofirivat . . . ndvxod^Bv i% fi^eXceov add. D, quibus Fabricius adiunxit Apol- lonioB antem avxi%' dvaaxoiuvoi . . . dvxMcovxBg \ 22 pocius qna Z | 25 montis 3f I 26 proceleusmaticns NL COMM. IN VERG. AEN. V. 411-458. 627 16^ diximuB, sic semper ponit, ut cogi posait in dactjlum, ut 'ge- nna labant', et <(XI 890^ arietat in portas. 433. NEQViQVAii non profutura victoriae. vvlnera iactaht ictns. 438. TELA ictus. EXiT vitat, declinat, ut de Tarchone (XI 6 750^ et vim yiribus exit. et hoc Terbo bia usus est tantum. 439. Qvi M0LJBV8 VRBEM amphibolon est: aut celsam molibus, aot quae molibus oppugDatur. 440. SEDET ciECVM CASTELLA tmesis cst, hoc est ciTcumsedet. 443. OSTENDIT DEXTEAM aut fiducia virtutis est ostendere quod lo minaris: aut certe provectus aetatis ostenditur, quae eum ex inpro- viso ferire non ainit. 444. VELOX velociter: nomen pro adverbio. 446. VLTRO e contrario: ille enim cadere debuerat, 447. GRAVis GBAViTERQVE figura a similitudine. ib 448. CAVA PiNvs id est exesa vetustate: et tiicendo 'cava pinus' bene reepexit ad aetatem, erymakthO mons Arcadiae Erjmantbns. 449. IDA IN MAGNA modo non Cretae, sed Phrygiae propter 450. CONSVRGVNT 8TVDII8 in studia. 456. PRAECIPITEMQVE DAEEN celerem, ut ikoi hatQoi. 469. VTROQVE in utramque partem. 472. VOCATI ACCIPIVNT bene eorum ostendit pudorem: vel quia erant occupati circa amicum, dixit Vocati'. 474. COGNOSCITE TEVCRI habet rationem personarum, quia 15 virtutem eius uoverant Siculi. 480. KFFRACTOQVE iNLisiT IN OSSA CEREBRO hjpallage: eSre- git ossa et inlisit in cerebrum. 481. HVia BOS cuTy cum de uno loquatur, hic bovem, alibi tu- vencumy alUn taurum appeUat? sed videtttr pro tempore ac diversiUUe SO usus ideoque iuvepwum ait. est autem hic pessimus versos in mono- syllabum desinens. 48H. MKLiOREM aptiorem: nam animalem hostiam dat. 8 Terentianus] t. 1010 p. 355 K. | 10 Homeros] II. XXHI 695 | 22 luun . . . dat] of. Maerob. Sat III 5, 3 rigore uentoruin dnratar in nnbe ac solidator in niue Qeg. niTem^ mptoqne aere soloitur. grando simili ratione sicnt nix coagnlatnr. aqnae enim nnbinm ri^re uentomm in glaoiem stringnntnr aiqne dnrescnnl dehxnc glacies partim fh^re ^fragore Isiii.) uentomm comminuta in fragmine (firagmina Isid.) partim aoUs uai^ore solnta frustratim (frustatim Isid,) ad terram delabitnr. qnod antem rotunda uidetur hoc solis calor facit et more frenands v^ora refirenantis Isid^ aeris dum )H'r loi\g\im spatium a nubibus usque ad terram decnrrxmt T. qmae tJr ynnMliiii^' m^mnM txpoimit Isidoro dfM xMiasiirf: Grando appeUata . . . mpioque soluitur J iJ dixit 1' | $ ei terentianus M: oratius jF-V (at. terren- »a tiaaus m imary. a^t horatius at. terrentias ^an superscr. m. pr.^ I. horatius H metris] meth FI ^metris T pedibus Tertntuxmks | 10 Homenxsj homero F omerus A" \^at. de graeco •« imin/. n'^ homems H de creco Jlf | qp4lo4 ^xcLi^ F: «MaiH €T«4irto A* tiloia(a hYru^ L ^voi rrxi^ H rrsmoi M %£Lm 9' «IMP««Ttnr mufo* . . . »•««««« ^««a$ m^i^wmfllmir i> | II partem] et adrer- bium e»t mdid. D | l^ «el um. M | 13 nocati diiit F | 1i> | fcegit F | 17 inlicit F | in oai. F "^ moiio«TlUbttm .V mono»Tlabom L: OK^aoi^TiUba F mob»Tllaham H bkmuh ^ikham i^r MM^UabaM M | la aauMkMii aaiaa 1* analM JV 1 oistiaM F COMM. IN VERG. AEN. V. 460—196. 629 484. CAE8TVS ARTEMQTE BEPONiT et ama deposuit et art! renuntiavit, id est xatdkvUiv fecit. 487. INGEHTIQVE MANV magua multitudine. halvh 'malns', arbor navis, generis est masculini; HoiatiuB nec malus celeri saucius Africo. et dictus est malus, tpI quia habet instar mali 6 in summitate, vel quia quasi quibuadam malis ligneis cingitur, quo- rum volnbilitate vela facilius elevantnr. 488. TEAIKCTO estento: unde transeima dicitur extentus ftmis: Sallustius machinato strepitu transenna corona in caput inponebatar. 10 489. Qvo in quam: nam ponit adverbia pro nominibus, ut <^[ 6^ genus unde Latinum. 491. CLAHOBE SECVNBO sicut supra disit ^369> magnoque virum se murmure tollit. 493. QVEH UODO id eat nuper: nam ut supra diximus, victor 15 fuit duorum. Vrbanns vero dicit 'modo' propemodum, paene: nam secimdus fiiit, alii 'victor' voti compoe volunt, ut rapidusque rotis insistere victor: optaverat enim ne rediret extremus, ut •(l^G]) hoe vincite cives. 496. CLAEIS8IME FBATER PANDABE notissime, qui fuit Lycao- 20 nis filias. Fandarus autem [qui\ secundum Homernm Minervae per- snasione certamen siugulare Menelai et Paridis, cum in eo esaet 4 Horating] caam. I 14, 6 | 6 et dictua est . . . elevantnr] eiscr. Irid. or. XIX 2, 8 J » 'Traiecto' . . . fimis] exBCt. Irid. or. XIX I, 24 1| 9 SaUnstiua] hiBt. fragm. 11 29 Kr. 23 D. cf. Macrob. Sat [II 13, 7 aq. || 15 'Modo' id ert noper] cf. Don. ad Tei. etun. IV 4, 30 | 17 rapidusqae] georg. III 114 | Sl se- cnndnm Homerom] IL IV 86 sqq. 1 BKFOKO M y arma depoeuit] arma depoaiut ae dicit deponere 3f y 2 re- nnnciamt i, | id eat . . . fecit om. M KAtjiYte in F kaiaaycys NH catalavcvN L (I in ras. l i ad v. 486 hoc gcholium hab. D: Protinna Aeneas celeri certare aagitta inTitat, qui forte veliDt et piseniia ^onit] certamen saRittandi proponit. qaem locum ei Homero transtnlit: ille enim aic ait (/I. XXJTI 850] aitae o to^evz^ai n. i. 1. y 3 magna] ingenti M [ mnltitndiiie] ille rero inqnit (86S) loroi' S' ('oTTjoa» . . . litl ipaiia&ott oM- iJ y 4 nec] et Horatius y 6 malis] malaa F malleoIiB Igidorus. xapx^oiov oidettiT Sernag significare \ 7 nolttbi- tate J7 8 eiteDBUs L estontaB H (eitentnB ^) y 9 SaUustins] tranaenna dimia- snm nictoriac aimntachmm cnm add. I) y atrepitn] atrepiti NH gtrepitu nt M i transBjina H \ capnt] capnt it« M capnt in capite mutavit et ite dieleeit m 1 10 inponebatar FMft: imponebatar L ponebatur NH |[ inponebatnr] aic Ho- meraa (S54) Intrii . . . xolevfiv add. Z) y 11 nam] non B \ pro pronominibua F \ li adv. 490 hoe scholiam hab. D Deiectamque aerea BortEm] sic Homema (861) xl^povg S' iv xmtTi jolx^pct nalla* tlovrfs \\ 13 dixit] ait F dixi M \i 15 Bopra om. i^ y 17 conpoe M i rapidiBqne Z fl 18 obtanerat NH J{ eitremnB rediret F y 20 Ti.si>sRE F fehpebe H | DobiUasime h | licaonia NL IcaoQia H II 23 certamen huc transpostu, poit Homemm hab. NLHM, pott Paridis F !| et] ac M 630 SERVII ut Paris vinceretur^ iacto telo diremit^ quo Menelaum yulneravit. ivssvs a Minerva. 498. SVBSEDIT ACESTES koc cst remansit: ^Acestes' autem pro ^sors Acestis*: nec enim proferebatur sors quae remanserat sola. aut 5 certe ^suhsedit^y delituit: unde et subsessores yocantur qui occisuri aliquem delitescunt: de quo yerbo plenius dicturi sumus illo yersa deyicta Asia subsedit adulter. 500. FLEXOS mcvRVANT mutatione usus est: nam *curyos in- flectunt' debuit dicere. 10 501. PRO SE QVISQVE viRi pro qualitate roboris sui. 503. DIVERBERAT AVRAS scindit. 504. ARBORE MALi sic dixit, ut lustrat Ayen- tini montem. 505. EXTERRiTA PiNNis timorem suum pinnis significans: sin- 16 gula enim animalia habent signa^ quibus indicant suum timorem: unde ipse de lupo caudamque remulcens subiecit payitantem utero, item de Caco <(VIII 223> turbatumque oculis: hominum enim timorem primi iudicant oculi. 506. OMNiA PLAVSV alii pinnarum dicunt, sed melius est, 20 spectantum fayore: illud enim est incredibile. 507. ADDVCTO ARCV TELVM TETENDiT hypallage est: nam ad- ducitur telum et arcus intenditur. 509. MiSERANDVS qui perfecta re difficiliore yictoria caruit. 511. INNEXA PEDEM innexum pedem habens. 26 513. TVM deinde. et est adyerbium ordinis: nam *tunc' tempo- ris est. arcv contenta parato t. t. contento arcu tela tenens parata. 514. IN VOTA VOCAVIT nam apud Lycios colitur quasi heros. 516. NiGRA SVB nvbe id est alta. 1 iacto telo NLH: iactu teli F iactu teli ex telo ibT || quo] co JV|| 3 ac- CESTE8 L II remisit F \\ Acestes . . . Acestis non edidit Daniel \\ 4 acestas F \\ V 5 subsidet F || dicuntur ilf || 6 delitescant F || dicturi sumus] dicitur P || 8 usus est] uerborum add. 3f || 14 pinnis^ om.F, pennis LM pannis £r|| pennis LMh pannis H || 16 ut unde M || 18 pnmi indicant] primum dicant L primum indi- cant Jlf II 19 pennarum L || 20 est om, FNL {sed duarum litterarum rasu/ra in X g 2S ad V. 609 Ast ipsam etc.] sic Homerus (865) oqvi^os filv cifiaQts D \\ qui om. F || caruit uictoria M \\ ad v. blO Nodos etc.] Homerus vero ait (866) (tvtaQ o fiTiQivd^ov §dXe nccQ noSa t^ SiSst' oovig D || 24 innexu 2^ || o^ v. 512 nia e^c.] Homerus autem rj (ilv iitBit r^i^B nQog ovQavov 2) || 25 nunc H (tunc h) II 26 contentu L \\ 28 sckolium ad v. 514 om. F || nam . . . heros] quia pan- darus quasi heros apud lycios colitur M || licios NLH | heres N eros L '' ad V. 515 lam vacuo . . . plaudentem] sicut Homerus (874) v^t S' vno vstpioov . . . §dXB (kiaariv D COMM. IN VERU, AEN. V. 498—625. 631 517. viTAMQVE RELIQVIT IN ASTEiS unde sumpserat ritam, ut <^I 728^ hinc hominum pecudumque geuus, vitaeque vo- lantum. sane adendum hunc totum locum ab Homero esse sum- ptum: unde inanis est vituperatio Aeneae, quod suspeuderat avem maternam. uam et res est translata simplicit^r: et quamcuuque 5 suapendiaset avem, in hanc incideret vituperationem; nulla enim avis caret consecratione . quia aingulae aves numinibus sunt conse- cratae. quamqaam Vrbanus dicat, matrem citius potuisse placari. 521. AETEWQVE PATEE ABCVMQVE SONANTEM Culpat hoc Ver- giliomastix: artem enim in vacuo aiire ostendere non poterat: quam- lo quam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu artis peritiam indicari. 522. OBiciTVR superiua de hia particulis aecundum lubam artigraphura traetavimus; aed dicunt alii istas monoaylla- borum ratione vel produci vel corripi. sane sciendum naturae esse 15 ut breves sint: euphoniae vel lubae ratione in conpositione produ- cuntur, si tamen 'i' sequatur, quae licet non sit conaonana, potest tamen in deelinatione pro consonante haberi. 523. AVGVEiO MONSTRVM 'augurium' dictum quasi 'avigerium', id est quod avea gerunt. et bene de sagitta dixit 'augnrium', quae ao habet penna»: quamquam omnia ad unnm congeaaerit locum; mon- strum, augurium, auspicium, oraeulum, 524. SERA gravia: Salluatius serum enim bellnm in angu- atiis futurum, id est grave. et quod inprobant vatea Aeneas amplectitur, deceptus augurii similitudine quod apud Troiam pro- 26 baverat pater, ut dioit^ ventus altiora petens^ aetherium ignem secum torquet^ qui tractus imitatur stellas cadentes. 529. ATTONiTis ANiMis intentis, stupefactis per tonitrua^ quae 6 semper cohaerent caelestibus ignibus. 530. NEC MAXIMVS OMEN ABNVIT AENEAS amplexus est et pro- bavit, non secundum augurum disciplinam dixit ad se non pertinere: nam nostri arbitrii est visa omnia vel iiq^robare, vel recipere. 533. SVME PATER praccipe: nam verbum est iurisconsultorum^ 10 quo utuntur quotiens legatum non ab herede f certamen datur^ sed est in accipientis arbitrio. 534. EXSORTEM axkriQOVj sine sorte. 535. ANCHISAE MVNVS quod Gisseus rex Thraciae, secundum Vergilium pater Hecubae, ut <(X 705> Cisseis regina Parin 15 creaty Anchisae aliquando donaverat. 536. INPRESSVM siGNis inpressa signa habentem, id est em- blemata. 539. YiRiDANTi species participii sine verbi arigine, temporis prae- sentis. 20 540. PRIMVM ANTE OMNES unum vacat . APPELLAT vel didty vd saMat: SaUustifis lugurtha <^106^ 1)> adveniens Volux quae- storem appellat, 541. PRAELATo iNviDiT RONORi id est praelatum honorem. 543. PROxiMvs post Eurytionem. donis ad dona. 25 544. BXTREMVS osteudit hos sua munera percepisse^ Acesten vero sumpsisse praecipua. 2 ventus . . . cadentes] exscr. Isid. or. III 70, 3 1 sEFixE X II 2 nam] secundmn add. M y ut] uel F || dizit X || 3 aethereum ^14 quae caelestibus ignibus semper cohaerent Jtf ) 5 semper om. P || 6 omenI NVMEN X B 7 non NLHM: nam F || augurium 2^ || se om. X || 8 omina Im || 9 praecipe NH: percipe FL M h (er in ras. l) || iunaconsultorem H || 10 quo- tiens legatum non ab herede datur FM quotiens legatum habere decertamen datur (alibi sinendi modo datur in marg. ead. man.) N quotiens legatum non sinendi modo datur habere de certamen datur L quotiens legatum non ab herede certamen datur alibi sinendi modo datur H. fort. quotiens legatum non ab herede e testamento datur. cf. Bein Boem. Privatr. p. 381 || sed est in acci- pientis arbitrio FN: sed ex (x in ras, T) accipientis arbitrio L sed est acci- pientis arbitrio H sed ///// aocipientis arbitrio id est uindicationis uel opinionis {diMe vel tres litterae radendo deletae stmt) M id est uin^cationes uel optionis {sic) primus edidit Masvicitis 1 12 dKACPON F aEAHPON N akleros id est in ras. l acleron ilf ) 14 Cisseis] scissets H cissaeis ilf || 16 enblemata ^ y 18 sdioUism ad viridanti edidit Stephanus t praesenti F || 20 unum vacat] id est unum F \\ scholia ad appellat et ad praelato invidit honori edidit St^hanus || 21 Volux adyeniens Scdlitstius adueniens uelox F || 24 scholia ad v. 648 om. .P 1 25 per- cipisse H L COMM. IN VERG. AEN. V. 527-566. 633 545. NONDVM CERTAUUiE MISSO de peractis loquitur rebus: unde debuit dicere 'vocavit' et 'fatus est'. ergo aut teropus eat pro tempore: aut sie refert, ut videatur non de praeterito loqai, aed actum praeteriti temporis ponere et referre. 546. cvsTODEM AD SBSB aecundum Tullium qui dicit ad mili- 5 tiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno re- gantur: unde ait de Pailante <^ni 515> sub te tolerare magi- stro militiam et grave Martia opus. DJPVBIS IVLI ab eo quod est 'hic pubia': nam quod ait Sallustius puberes omnes interfici iubet, venit ab eo quod eat 'puber'. et aunt ista com- lO munia generia, si referantur ad singuloa. multitudo autem ai dica- tur, generia tantum feminini est, vt 'haec pubes'. 547. FATVE AD AVBEM BCquitur et 'dic ait': unde aicut et in tertio 08O> diximus, unum vacet necease eat. f>62. CAMPOS IVBBT ESSE PATENTES disceasu popuH iubet fieri 16 campos patentes. 553. iNCEDVNT PVERi aut poetica licentia confundit aetatea, ut modo pueros, modo iuvenea dicat: nam ait <^563^ 'una acies iuvenum': aut certe secnndum quosdam aequenti diatinctione <561j) mutata, magiatroa pueros dicit, sequentea vero maturioria aetatis. 20 554. QVOS OMNis EVNTES quos euntes omnis turba fremit, id est cum favore proaequitur. 556. TONSA COMA Housa' composita: nam proprie comae sunt non caesi capilli. pressa corona id est galea. et sermone Ho- meri usua est: nam galeam atiipKvijv dixit. et re vera corona non 26 poteHt intellegi, cum sequatur <^673> 'galeam ante pedes proiecit inauem'. sed alii dicunt potuisse eos galeas babere coronatas. Baebius tamen Macer dicit, a Caesare Augusto pueris qui luaerant Troiam, donataa esse galeas et bina haatilia: ad quod YergUium constat adludere. 30 1 proprie . . . capUli] eiscr. 2 inde F || 3 ref ert F: refertur NL HM\i pmateritij praesentiB M || 9 hic om. L II pnbia libri. pnbe» mcdim. cf. Frobtis ctOh. p. 19, 30 K. Neue Formeid. II' p. 40 I amnea F \ 10 interfeci -£ || 11 referemnt F\ ainmilo F\ inultitQdo antem hoc fecerit, ut in 9 corda] «eorg. III 106 || 11 'Flagello' . . . flagelli] cf. Isid. or. V 27, 14. diff. verb. 675 || 19 CatuUi] cf. adn. crit. || 20 ^lnpediunt' . . . tractum] cf. Don. ad Ter. Andr. III 5, 11 || 23 Homerus] II. I 312 || 24 'Carpathium' . . . dictum] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 182 et Isid. or. XIV 6, 24 T 1 plena FM plenos N plenus L pleno H primus vulgo. recte plena scil. ▼ ▼ distinctio || aeqnus F equoa N equis L || dicitur N || prima X y 2 pedes F || 4 aciam X II 6 ait aricina mater F: at aricina mater NH ataritina mater L atiaracini mater M ait Actia Latini mater Stephanm. cf. Siiet. Aug. 4 |j 6 esse genus antiquum] esse antiquissimum genus M U genus antiquum om. F (antiquum add. man. rec.) |j 8 cetervm H || tbinacrii FNHM: tbinacbie n trinacriae L |j pubis F II fertur om. 2^ || 11 more ^-H" || 13 tria sunt q. i. b. geruntur et cuncta Lion l| 15 LABOBiNTvs L LABIRINTV8 H LABERiNTHvs M || perplcxus JV || 16 inclusus estj ex Pasiphae ac tauro genitus add. Z) || 18 iter] inter F, om. ^ || 19 falleret frangeret, deciperet vulgo || falleret om. F || Catulli] sic inquientis (64, 113) ^errabunda regens tenui vestigia filo, ne labyrintheis e flexibus egredientem tecti frustraretur inobservabilis error' diximus. 598. RETTVLIT innoTaTit quod cmte iam fecerat. PSISCOS LATINOS ita dicti sitnt qui tenuerunt loca^ ubi Alba est condita. 10 600. PORBO post longum interyallum: et estadyerbium temporis. 602. TROIAQVE xvxc PVERi T. D. A. ut ait Suetonius Tran- quillus, lusus ipse, quem vulgo pyrrhicham appellant^ Troia voca- tur^ cuius originem expressit in libro de puerorum lusibus. 603. HAC CELEBRATA TENVS tmcsis est, hoc €st hactenus. et 15 hic sermo, quantum ad artem spectat, duas continet partes oratio- nisy ut ^hac' pronomen sit^ ^tenus' praepositio, sicut <^in 427^ pube tenus et crurum tenus; sed iam usus obtinuit ut pro una parte habeatur. ergo adverbium est: omnis enim pars orationis cnm de- sierit esse quod est. in adyerbium migrat: et est temporis, nam 20 *hucusque' significat. 604. Hic PRDfVM sequitur enim Palinuri mors vel MisenL 606. iRDt DE CAELO M. s. I. ex magna parte serratur, ut Mer- curius ad concordiam^ Iris ad discordiam mittatur: unde et Ins dicta est quasi igig. falsum est autem quod dicitur ministra esse 26 tantum dearum^ cum et a lore plerumque mittatur, ut ^IX 803^ aeriam caelo nam luppiter Irim dimittit^ germanae haud mollia iussa ferentem. 10 ToiTo' . . . lemporis] cfl Don. ad Ter. Andr. I 5. 43. III 4, 17. adelph. III 3. 37 I 11 Saetonins TranqTdllos] p. 345 Reiffersch | 17 crunim tenna] geoig. in 53 i 22 ex magna parte e. q. s.] exBcr. Lnct. PUc. sd Stat. Ach. I 220 et mrtbogr. HI 4, 6 i montanoj in montano ^ | et oi». i^ | 3 tres ponat] tris po^nit F tres ponic l. Hom com et in secondo . . . tres p. comparatioiies in amieztu omissa in marg. suppL l j xst om. FM ] 4 ut mare] et ut mare A* et mare X | 5 ae- stoatj et aestnat mlyo | S EErrLir XHM | 9 qni tenuenmt om, F j 10 loDgian^ legom L I temporis] est aatem Giaeconmi xo^j^ add. i> | 11 tkoiam^ts XHJ rrui T. D. A.": F>-EiiT DE XH J T. D. A. OM. /* | ut ait . . . lusibns om. XLH (tft Marg. ^uppi. Ti | dytonins J' )| 12 Indns 1 1 Tnlfo] iml l J pTrricnm F piri- eam 3/1 jj iippellant FM: appelknt l appellayit :>tephanus et DMiel | 13 ex- pressit originem Jll ^ IiLsibas F: lasa Jf lado / ] 14 temesis SH themeasis L themesis Jf J 15 expectat XH ] 17 opdnoit FM | IS oamLs enim FJIl: omnis XLH et omnis n etenim onmis Li*m \ pars om. H\ deserit Jf J 21 seqaentor nx deqoitor ^' ^eqaetnr Jf ] sini SH miseni n> c'i^<*rMM yel Xiseni nmm Serni Mst eehemdnier dilyito ) 22 lkis Z. ] 24 eris F crio ^~ eris L ris in raa. T) , mxnistDra S ministram Lion j t^ nam F: iiun relu^ui | irin yLMl dimittii] demisit Vergilii libri | h^at LH COMM. IN VERG. AEN. V. 597-619. 637 607. VENTOSQVE ADSPIRAT EVNTi ut de Mercurio voca zephyros. et bene Irim mittit, quae fit de nubibus, quarum dea est luno. 609. PER MiLLE COLORIBVS ARCVM aut subaudis ^faetum': aut antiptosis est ^mille colorum', hoc est multicolorum. 5 610. NVLLi viSA ad ipsum retulit numen: nam arcus semper videtur: quem non Irim, sed viam Iridis dixit. alii celeritatis esse volunt ^nuUi visa'. notandum sane etiam de Iride arcum genere masculino dicere Vergilium: Catullus et alii genere feminino ponunt, referentes ad originem, sicut ^haec cattus' et ^haec gallus' legimus. lo 611. CONSPICIT INGENTEM CONCVRSVM quia ait supra <293> undique conveniunt Teucri mixtique Sicani. ^conctirsum' autem circa ludkra. 612. DESERTOSQVE viDET PORTVS a viris scilicct. 613. IN SOLA deserta: Terentius venit meditatus alicunde 15 ^x solo loco. ACTA mutato ri {n di, superiori accentum damus, ut ^EkivYi Helena, Klqxt^ Circa. ergo quoniam et «xr^ Graecum est, cum ^acta' facit, paenultima debet habere accentum: sed propter differentiam commutatur, ne non secreta et amoena litorum, sed participialiter acta significet. 20 615. ASPECTABANT FLENTES multi ^flentcs heu' distingunt, ut sit ^miserabiliter flentes', et a persona dicatur poetae. alii ^heu' a mulieribus dictum accipiunt. 619. FACIEMQVE DEAE VESTEMQVE REPONIT duO diversa UUO sermone conclusit. 25 4 aut antiptosis est] cf. Macrob. Sat. VI 6, 4 || 9 Catullus] fragm. XI ap. Lachm. p. 84 || 15 Terentius] Andr. II 4, 3 || 17 ergo . . . facit] cf. Don. ad Ter. Phorm. II 2, 16 2 irin Xitf || 4 factum om. -H || 6 multicollorum H multorum colorum Ste- phanus multicolorem coni. Bwrmannus || 6 ipsam L || nomen H || arcus] ortus NH y 7 irin LM^ yiam] etiam ^|| alii nuUi uisa celeritatis esse uolunt F {j 8 sane post Iride haib. F 1 arcu NLHM || 9 cattullus F catulus NLM (ca- tuUus Z) y 10 sit ut NH ut ibry cattus vulgo: attis Fl cattis NLHM. Attis puer fuit amasius opis. et gallus dicitur castratus et ideo causa derisionis referuntur femino articulo in marg. l y gallis H y legimusl imitatione Grae- corum, qui 6 d^sog et rj d^sog^ 6 &vd'Q(onog et ^ avd^Qoanog dicunt add. -^ U 15 alii eundo F \\ 16 ex solo om, ^ y ei in a l^ h in a ^ h in a, LM h. i. n. a. ^ y 17 exenelen <& ktpkc circa F helenn helena kipk€ circa N helen^ helena ce nch chir chirta L (ce superscr. T) heleii helena chir chirca H helene helena cirche circa M. KCq%ri Circa aut delendum aut muta/ndum esse censet F. SchoelUus de acc. l. l. p. 207 y aKT€ F acth LH acthe ilf 1 18 peneultiraa F \\ 19 actaoena i^ y 20 acta significat (sic) participialiter JP || 21 flentes] hev add. F \\ eu NH || 22 et] ac jL, om. ^ y a ow. X, add. l \\ dicitur LHM y eu NH || 23 ad v. 61S ts qui tironianis notis usus est in Turonensi hoc scholium in marg. ad- scripsit Notandum quod numina non possunt nocere nisi inuenta occasione. ergo 41* 638 SERVII 620. TMABii DORYCLi Thracii: Tmarus enim est mons Thraeiae. et bene suadentis commendatur auctoritas. 622. AC sic DARDANiDVM M. s. M. I. *sic' aut mutato habitu, aut ista dictura. 6 623. MISERAE magna utitur arte persuadendi^ ut non ex ab- rupto quod persuadere vult dicat, sed circunistantiis illuc descendat. 625. ExiTio non regno. 626. SEPTIMA POST TROiAE E. i. V. A. atqui ct Dido dixit %am te iam septima portat omnibus errantem terris et fluctibus 10 aestas'. de qua re quidam hoc dicunt, quod Aeneas apud Gartha- ginem paucis diebus fuerit: nara ait <1 535> ^cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion', qui oritur, ut Sallustius dicit, iuxta solis aestivj pulsum: item ait <1V 52> ^dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion'; ut hiemem pro tempestate posuerit: secundum quod 16 Carthagini paucis fucrit diebus. sed illud occurrit <1V 193> 'nunc hiemem inter se luxu; quam longa, fovere'. et hoc quidam sic purgant; ut dicant potuisse fieri^ ut intra anni metas et ad Africam venerit, et inde navigaverit. sed istis occurrit quod in primo ait ^septima aestas'; unde apparet hanc octavam fuisse: quod et ab 20 Anchisae morte indicat annus impletus. ergo constat quaestionem hanc unam esse de insolubilibus^ quas non dubium est emendaturum fuisse Vergilium. 627. CVM TERRAS OMNES quia peragraverat multa. 628. siDERAQVE EMENSAE FERIMVR aut tempcstates ait, quae 25 ortu vel occasti siderum saepe na^cuntur: aut provincias, quae side- ribus subiacent, ut Aethiopum versemus oves sub sidere 5 magna utitur . . . descendat] cf. Don. ad Ter. adelph. V 8, 6 y 12 Sal- lustius] hist. fragm. inc. 69 £r., 100 D. y 26 Aethiopum] buc. X 68 ista postquam uidit illas matronas tristantes et murmnrantes inter se de difQ- cultate itineris inuenit ex his occasionem quomodo eis noceret. y 1 imarii dory- CLII F MAKII DORICLI N TMARII DORICLI L MARH DORIDI H MARII DORYCLI M \ THRAcii L: illyrii F trachii XH trhacii M \\ tmarus FL: .t, marus N .t. ma- tus H marus M || mons est F y Thraciae L: epiri F trachiae NH trhaciae M Hb persuadendij ad persuadendum L^Q peradere F y circumstantis L y illucl ad illud F y dcscendatj ueniat F descendatur X y 8 postroiae {sic) et reliqua F p. T. E. I. LHM y autqui H ^ 9 te] et te NLHM \ omnibus . . . aestas] et reliqua F, om. NLHM \\ 10 cartaginem FM crataginem L y 11 asurgens L ;| 12 nimbosus om. NIjH y salis NH y 13 pulsum corruptum videtur IHetschio |j hiemps Ubri pravter Jj\\ 16 cartagini Xi/( 16 quidem -ff y 17 purgant] putant Fi africa F\ 18 isti X U 19 apparat N appareat ^y octauam FMn: optata NH octauam L, sed c et uam in ras. /, qni t. peractam superscripsit y 20 mor- tem H morte// M (mortes fuisse videtur^ | annos F y inpletus F y erga H \\ 21 hunc JPy quam M, fartasse recte \\ est om.LHJJi 22 fuisse] esse F\ 23 per- agraverant malim y multo LH (multa /) | 24 tempestas LM (tempestates l) 25 quae] de siipr. vers. add. n, sed quae L COMM. IN VERG. AEN. V. 620-639. 630 • cancri. per mare magnvm procellosum : Lucretius <(II 1)> suave mari magno. 629. SEQVIMVR FVGIENTEM ut olibi iam tandem Italiae fugientis prendimus oras. et re vera nuUus sequitur nisi quod fugit. volvimvr non diadt ^navigamus'. 6 630. Hic ERYCiS FiNES argumentum a facili. et est necessaria antithesis, ut opportunitate meliorum praesentium animi a futuris in- certis avertantur, 631. MVR08 lACERE pTO ^ fundamcnta ia4)ere\' nam muri ^duei^ dicantur, 10 632. NEQVIQVAM qui non proderant, cum essent fatorum comites. 634. HECTOREos AMNEs quemadmodum vidit sibi patriae re^^rda- tione finxisse: aut non continget mihi videre flumina, 635. INFAVSTAS mali ominis. 636. NAM Mim CASSANDRAE non cui credere non debebant, sed 15 cui cum sua pemicie non crediderant. 638. . lAM TEMPVS AGi RES id est Troiam fieri. 639. MORA PRODIGIIS ecce prodigium de bono. et argumen- tatur ad incendium navium, aras ardere Neptuni: quas ideo quat- tuor dicit, quia singuli duces navium, qm certaverant, singulas po- 20 suerant. nam contrarium est numero deus inpare gaudet. alii tamm dicu/nt a Cloantho esse positas, qui promiserat sfupra <235)>, 21 numero] buc. VIII 75 1 suave] siue 3f Z || 2 mare F mari ex mare L || magnum F || 5 volvmvs H II nauigauimus XH || navigamus] quasi inutilis et desperata sit navigatio, sicut in Terentio {eun. V 3, 4) ^moveo at nihil promoves' add. D || 6 ericis LH II FiNEM H\^ad V. 630 Tiberii Donati scholio in tnarg. scripto haec add. T: et necessaria antitesis est. antitesis autem est cum contraria contrariis oppo- nuntur ut dportunitate meliorum praesentium consideratione (Jeg. consideratio- nes) auerterentur a futuris incertis unde est illud contra bonum malum et contra malum bonum || 7 anthesis {sic) auertantur incertis ut oportunitate meliorum praesentium animi a futures {sic) F^^ ad muros iacere supr. vers. fundamenta quia muri proprie dicuntur duci non iaci T || 11 rapti neqviqvam et reliqua F |; qui] cui JV II 12 quemadmodum . . . finxisse] fortasse poit quemadmodum inter- cidit Helenum. cf. Aen. ITI 349 sg^. et Tiherii Bonati scholium. non continget mihi videre flumina autem ad interrogationis sententiam expUcandam pertinent. itaque aut delendum et nvsqvam . . . videbo pro lemmate inserendum videtur || ad V. 634 is qui tironianis notis u>8m est in margine Twronensis haec adscripsii Quicumque suas sedes cogerentur relinquere et ad alia loca transire ciuitatibus quas postea aedificabant et fluminibus quae possidebant nomina urbium quas reliquerant et etiam fluminum solebant imponere. ideo dicit moenia troiae et sanctum (sic) et simoenta. || 14 scholium ad infaustas om. F \\ 16 debebant NIjHM: debuerant P || 17 Servianum ad v. 638 scholium om. F. rec. manus in marg. adscripsit ut incendantur naues. || id est] idem N idus H || 20 singulos posuerunt ^ || 21 alii . . . promiserat manus primae prope aegualis in superiore margine Monacensis adscripsit, alii . . . supra edidit Stephanus || 22 cloanto M qui F: quia M quas Stephanus || supra] se daturam Fabricius 640 SERVn 640. DEVS IPSE maris, vd caius sunt sayes. 641. INFENSVM IGNEM td est ipsa infensa. 645. TOT aut maltorum: aut supra dictorum, ut <^ 503^ quinquaginta illi thalami spes tanta nepotum. 5 646. NON BEROE VOBIS non est dissuasiOy ut quidam putant^ sed ma^s hortatur persuadendo numinis auctoritate. rhoeteia a Rhoeteo promunturio. 647. DIYINI siGNA DECORis omnia colligit; quibus numina cognoscuntur: ut (} 327^ namque haud tibi yultus mortalis, 10 nec yox hominem sonat, o dea certe. 648. SPIRITVS odor, ut <1 403> diyinum yertice odorem spirayere. 649. VEL GRESSVS EVNTi ut et yera incessu pa- tuit dea. 15 654. PRDfO ANCIPITES antequam numen agnoscerent ocv- LISQVE MALIGNIS pro ipsae malignae. 655. MISERVM INTER A. P. T. aut magnum^ ut Terentius eam misere amat: aut ^miserum'^ quo fiebant miseriores^ cum eis regna negarentur. 20 663. PICTAS ABIETE PVPPES in abiete pictas, siye *abiete' hoc est, quae erant de abiete. 665. EVMELVS Latinus accentus est^ translato nomine in La- tinum. 669. CASTRA ut nos castra moyemus^ id est das- 25 sem. MAGiSTRi custodes: Terentius me filiis relinquunt quasi magistrum. 670. Qvis PVROR ISTE NOVVS quasi ad furentes loquitur: unde ne tum quidem agnitus^ cum dixisset ^en ego yester Ascanius: ga- 17 Terentias] heauton tim. I 2, 16 | 25 Terentios] Phorm. I 2^ 21 1 maris . . . naveB] maris uel naninm F, Fabricius, Daniel maris cnins snnt naves Stephanus | 6 bhoetheia F boetheia NLHM | 7 a promnntnrio roetheo F^ roetheo NH retheo LM ^ promunctorio NLH promunctnrio M ' 11 odor] t adora ^ | 13 gbessv L | evntis NLHM || vera] re nera F | pateat l^ I 16 pro hah. 3f | 17 misebvm . . . t.] misemm antem amorem P y 20 abiete pvpPEs F abiete pictas LH rs abiete pictas itf^ I in abiete pictas sine abiete NLH: (sine in sane mutavit Z, 1 sine superscr. alia manus) in habite F in abiete pictas M vel in abiete pictas et sabandi in vel abiet« sane D. Caroli- ruhensis cxvi cum NL H consefUit, nisi quod sine de abiete pro sine abiete man. sec. quo modo scholium constituendum esset vidit F. Schoellitis: ego in abiete pictas sine abiete secluseram. | 2*2 Latinnm] nam graece dicitur fvfifZijs {Bvuf- Xoq Fabricius svfiriXog 3Iasvicius) et diligens interpretatnr add. Z) | 24 castra] id est claesem superscr. m | id est classem edidit Stephanus || ad r. 669 man. rec. in F adscripsit si exanimem constematnm | 25 me filiis] melins H | filiis] his F I 2S tnnc NHM | galeam] ante pedes add. M COMM. IN VERG. AEN. V. 640-688. 641 leam proiecit inanem'. ^novus' autem est aut magnns^ aut inopi- natus. QVO tenditis id est quid habetis intentionis? 672. VESTRAS SPES VRiTis navibus enim ad regna tendebant. 673. INANEM concavam, vctcmnij sine capite. lvdo per ludum. 679. EXCVSSAQVE PECTORE IVNO EST furoris causa, non furor. 5 680. IDCIRCO quia furor desierat. 681. VDO SVB ROBORE [vel] vicino aquis. 682. STVPPA secundum antiquam orthographiam: nam ^stippa' dicta est a stipando: ahtisive etiam linum dicimus. tardvm den- sum, crassum: nam ignem solet fumus pra^ire: u/nde ^tardum^ ad lo densitatem retulit 683. CORPORE navium, ut <(I 70> et dissice corpora ponto DESCBNDIT PESTis incendium: more suo. et declamavit per con- trarium: nam ignis superiora semper petit. 684. PLVMINA PROSVNT id est vis aquae. 15 685. TVM pirs AENEA8 VMERis RESCINDERE VESTEM et notant quidam quod damnum quattuor navium vir fortis et rex inpatienter doleat. sed magis illud considerandum est, quod ait supra <(672^ Ascanius Westras spes uritis': ut non damnum doleat, sed spem navigationis ereptam. 20 687. IVPPITER OMNIPOTENS figuratis agit coloribus: nec enim re vera hoc agit, ut pereat, sed agit ohlique ut restinguatur incen- dium. bene autem ^si' ubique interponit: hic enim est optimus ductus, qui agentis voluntatem latenter ostendit. Exosvs antiqui et *odi' dicebant et ^osus sum': hinc est ^exosus', quo utimur, licet 25 iam * 08U8 sum ' non dicamus. odi autem et praesens est et praeteri- tum, AD VNVM nuUo excepto. 688. si QVID PIETAS ANTIQVA L. R. H. aut si tibi cara pietas 8 secTuidum . . . stipando] exscr. Isid. or. XIX 27, 2 || 15 'Flumina' vis aquae] cf. Isid. or. XIII 21, 1 || 24 antiqui . . . dicamus] exscr. Isid. or. X 91 et diflF. verb. 182 2 scholia ad quo tenditis et ad vestras spes uritis om. PJ 3 tendebat H u. 4 concauem NH || vacuam hab. M \ 1 wdo svb bobore jP vdo svb //// b. N vDo svB D. B. LM VDE svBDEB H. propteT D. iw Servianis libris additum tno- neo Macrohii codices Sat. VI 6, 18 duro sub robore praebere || vel fortasse ortum ex u. (= 'vivif || 8 stippa vulgo || stuppa Jlf || 9 et abusiue etiam linum dicimus in marg. m et l. abusive . . . dicimus edidit Stephanus || 10 nam . . . retulit m marg. addiderunt m et l, edidit Stephanus || 12 dissicet ^J 13 incensum H \\ declamabit F|| 18 magis] maius L || 21 agit FM: ait NLHi 22 hoc agit ut pereat NM: hoc ait ut pereat LH uult perire F, Stephanus || agit oblique edidit Stephanus || ut om. X 1 23 si] se F || 24 ductus FMnl: dicljjis NLH id est color et dicendi modus superscr. l \\ qui FM: quia NLH \\ agentis] id est loquentis scilicet aeneae superscr. Z 1 25 osus sum] ouus osu F \\ utitur H ]' iam] etiam X y 26 odi autem . . . praeteritum m marg. add, m 642 SERVII praestat aliqiiid humanis laboribus: aut si quid meremar propter pietatis cultum, ut <(I 526^ parce pio generi, hoc ipsum remu- nerare: aut certe, quod est melius, si yel respicit res humanas pie- tas, quae de terris olim recessit. 5 690. RES ERIPE LETO superflua acjrologia est. 691. QVOD SVPEREST quod congruc sequitur. 694. siNE HORE sine exemplo. tonitrvqve t. ablativus hic incertus est utrum a neutro indeclinabili veniat ^hoc tonitru'^ ut ^hoc comu': nam inde est fractaeque tonitrua nubis, ut 10 ^comua': an a masculino secundum quartam dedinationem: hinc enim est tonitrus agis et mea fulmina torques. 695. ARDVA TERRARVM periphrasis montium. aethere toto pro aere posuii 697. HADESCVNT ROBORA aut umectantur: aut resolvuntur in 15 cinerem: quod naturale est post incendium. 703. FATORVM oraculorum. 704. TVM SENIOR KAVTES bene daturum consilium et ab aetate et a pmdentia et a religione commendat. quod autem dicit ^Pallas quem docuit'^ propter illud quod supra <(III 407^ diximnSy fingitur, SO quia ipse Romam Palladium detulit: unde NauiioFum fiunilia Mi- nerrae sacra retinebat: quod etiam Yarro docet in libris quos de familiis Troianis scripsit. vkvm praecipuum. TRrroiOA pallas pro uno proprio duo antonomasiya. 705. REDDIDIT ARTE id csi virtute, iato trjg ap^^ 25 706. RESPONSA DABAT laus COnsilii. VEL QVAE PORTEKDE- 7 ^Sine more' sine exemploj d Lact. Plac. ad Stat. Theb. I 238 | ablati- vns hic e. q. 8.] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. I 258 et comm. Lac. VII 197 et 207 I 9 fncta«qne] Luc. VI 692 | 11 tonitnis] Stat Theb. I 258 1 propter pietatem cnltam F | 2 generi] genitor i^ | 3 eerte om. F l h LAETo L LOETo H Ji l Acyrologia est| id e^ improprietas sermonis: non enim loetnm dicitnr nisi de TiTcntibas animalibos (uhi. Z> | 7 t. om. F | ablatiTii? . . . hoc tonitmj hic ablatiaus incertom est onde aeniat ntrom a neatro in< decHnabili hoc tonitru i^ | S indeclinabile i? | 9 hoc cornaj comu coma F nam inde . . . at comoa om. F | nabis LucaHus: nnbes yLHM | 10 an a XM nt in ras. L- aai F Nam H | mascalina H ^t i» rtK«. 1 1 hinc enim est JVZ: hinc eaim statias F hinc est H hinc est enim Jf | 1:^ montiam] id est per circoitionem at \fftorg. U 320' ^candida yenit aris longis inrisa colabris' euUi. D I 13 posait] com aer inferior rit, aether. id est ignis, saperior add. D 14 hamectantor L JI amectatiir if | 18 conmeadat 3/ | 20 qaa 3i' | naotioram H c naotioram .^' naatamm F L snd alter*im a i n ras. T naatorom Jtf | 23 antono- masiTa posnit vulgo \ caelestum vis magna iubet. 708. SOLATVS vociBVS INPIT id est solatur et infit: nam ^so- lans' debuit dicere, sicnt sequens eius indicat consolatio. 710. QVICQVID ERIT ut ait fuerit quodcumque, 5 fatebor. perendo est dum fertur: modus gerundi est a passivo. 711. EST TiBi iam hoc consilium est: id est habes. divinae STiRPis praeter Dardanum a Criniso fluvio. 712. VOLENTEM voliturum: nam velle habet. volentem] {vo- liturum: nam) non iam vult. 10 713. SVPERANT supersunt, superfluunt. dicit autem non tan- tum debiles, sed etiam nolentes iuvenes: unde sequitur ^longaevos- que senes': nec enim adderet ^que', nisi supra iuvenes dixisset. item expressius ^et quicquid tecum invalidum metuensque pericli est'. 714. PERTAESVM MAGNi iNCEPTi ut si non per- 16 taesum thalami taedaeque fuisset. 718. PERMisso NOMINE ab Aceste scilicet. dicta autem Acesta Segesta. 720. TVM VERO nam et ante ea cogitaverat, ut <701> pectore curas mutabat versans. animvm didvcitvr Graeca figura, ut 20 ^mentem laesus'. 721. ET NOX ATRA POLVM quasi maior causa cogitationis, ut <(I 662> et sub noctem cura recursat. bigis proprie modo: nam rorifera tenuaverat aera biga dbusive est. 11 ^Superant' supersunt superfluunt] cf. Gell. noct. Att. I 22 || 23 proprie . . . abusive est] cf. Serv. ad Aen. II 272 et Pompeii comm. p. 167, 20 K. 24 rorifera] Stat. Theb. I 338 1 praesignificabant LH, corr, Z || 2 ut et M: ut FN et LH^ iubet] iuli J' II 4 dicere] ponere i^ || 5 qvidqvid erat l^ | ut] ait -AT || 6 fatebatur l^ || 7 hoc iam ^3f II 8 pter N J)reter L: prcfpter FHM^ a] et ab JF|| Criniso] acriniso F crimio IT || 9 nam velle habet] cf. Serv. ad Aen. Ill 457 || 10 non iam vult hab. M et edtdit Stephanus || 11 svpebant qvia {sic) navibvs F || 12 nolentes] valentes Masvicius^ et Burmamvus. sed nolentes iuvenes swni ^quos pertaesum magni incepti rerumque tuarum est\ \\ 13 dixisset item] unde sequitur dixisset enim i^ || 14 expressus N \\ quidquid F || inualidum est HM i timensque L \\ est] delige add. F || 15 incepti] compositum pro simplici, pro taesnm, quod usus non obtinet add. 2) || 17 acceste L || accesta L Acesto. deinde Masvicius primus y 20 animo F (v superscr. m^m. rec.) animo M B dedvcitvr libri || 23 re- cursus F II recursat] unde Graece nox dicitur svtpQovq quia subtilius sapiat homo quam interdiu add. D || modo . . . abusive est hab. M, modo edidit Ste- phanu^: modo non ut ferat tenuauerat aera biga abusus est F (modo: nam Sta- tius rorifera . . . biga abusus est coni. Burmannus) \\ bioir proprie modo. bigis meliuB plurali utimur quam singulari. ideo ^rorifera gelidum tenuaverat aera biga' abusive dixit Statius. bigae autem a binis iugis dictae. praecipue autem dictum est quia luna dicitur habere bigas, quae nocti praeest, cui duplex pro- prietas crescendi et decrescendi D. cf. IHd. or. XVIII 86, 1 e< 2 644 SERVII 722. CAELO FACIES DELAPSA PARENTis aut secundum quod 8upra <(IV 654^ diximus^ quia animae caelum tenent^ simulacra vero apud inferos sunt: aut ad errorem pertinet somnii; nam et Wisa' ait: aut certe intellegamus a love missam potestatem aliquam, 5 quae se in Anchisae converteret vultum, ut religiostis videretur; nam et ipse dicit ^imperio lovis huc venio' et infert ^Elysiumque colo'. 72iS. CABE MAGis pro ^carior'. bene autem addidit Mum vita manebat': nuUa enim est vita post mortem: ut ostendat vita fuisse cariomH. 10 726. iMPERio lovis ab auctoritate, ut ipse deum tibi me claro dimittit Olympo regnator. 728. NAVTES DAT SENIOR ut solet hic denuo iisdem usus est sermouibus: nam ait <704> ^tum senior Nautes'. 730. ATQVE ASPERA CVLTV quod in nono <600> latius exse- 15 quitor natos ad flumina primum deferimus, usque at patiens operum. 731. DEBELLANDA TiBi bello }^erdomanda, et bene victoriam, non bella sola praedicit, in quibus esse poterat terror. 732. AVERNA PER ALTA ut ^Gargarus Gargara', nt ^Tartams io Tartara\ ^Maemlus MaemaJa^ plHraliier, ita ^AvemHS Avema\ 733. NON ME DtPiA NAMQVE propter facilitatem. 734. AMOENA ^amoena' sunt loca solius voluptatis plena, quasi *amunia\ unde nullus fiructus exsolvitur: unde diam nihil praestan- t^ 'inmunes* vocamus. a& 735. PiORVM CONCILU kltsivmqve colo elysium esi ubi pio- rum animae habitant post corporis animaeque discretionem: mide et *int4Mritus* dicitur res ^inter* animam et corpns Weniens*. crgo elmum Axo f^^ Aix{f«)^« ab obsolHtione: quod secundum poetas in medio inferorum e$l suis felieitatibus plenum« ut \TI i>41N solem- t^ AmiVAA . Tii>CMn\L$] cl liid. or. XJT S. ^ | ^ elT^amn esl e. q. &^ ol mTtb«>ti:T. ni <^ 4 i qui*^ C'«d F I ^ :ad«ttr 1"'. a^ Atjvm? | 5 il:iI1a . . . !=;%»rteai jol F ! T^wi rXtMW». "grfmm PMptnrtcr \ IS lu&r VLHJIf | 14 «M^TiiiBr H3i \ IT pK^4*>- m*aiji P»,9mticsii3&ak^: F | 1> «oiU .*««. F \ fcmchih \ | ±1 fftwiJEtftS»! A*!!^ iifacitftttfm FL Af . ^'i el::i *m *7&. 4 | ^ jLv.^isLk ? JT | ^ Affi-r-ift ^jhk] si^ m^:*» :£ffio««» >5*flB* F ft7C' asftc <5 -fif ^htfffiscir mcBS irrfif"? ~~" COMM. IN VERG. AEN. V. 722—738. 645 que suum sua sidera norunt. secundum philosophos elysium est insulae fortunatae^ quas ait Sallustius inclitas esse Homeri car- minibus, quarum descriptionem Porphyrius commentatOr dicit esse sublatam: secundum theologos circa lunarem circulum^ ubi iam aer purior est: unde ait ipse Vergilius aeris in campis^5 item Lucanus <1X 10> non illuc auro positi, nec ture sepulti perveniunt. 737. TVM GENVi^ OMNE TVVM ET Q. D. M. D. hae sunt causae, propter quas Aeneas descendit ad inferos: generis agnitio, et civi- tatis nomen, quod ei nuUus umquam praedixerat, sed solus indicat lO pater. latet enim, ut supra (l 277> diximus, verum urbis nomen: unde ei pater quasi pro mysterio et adfectione ait illa inclita Boma. et nomen quidem Romde a poeta dictum est; nam verum urbis nomen^ ut dictum est, latet 738. TORQVET MBDIOS NOX VMIDA CVBSVS E. M. S. E. O. A. A. 15 dies est plenus, qui habet horas viginti quattuor: nam et nox pars diei est. dicimus autem diem a parte meliore: unde et usus est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum. hic autem dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis^ secundum Persas ab ortu solis, secundum Etruscos et Athenienses a sexta hora diei, 20 secundum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait ^medios cursus nox torquet et me saevus equis oriens adflavit anhelis'. haec autem plene exsequuntur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius in libris noctium Atticarum . hoc etiaiif illa res iuris in- dicat, quod cum tribunum plebi abnoctare ab urbe non liceret, lice- 25 bat tamen exire post noctem mediam et ante mediam reverti. 2 Sallustias] Iiist. fragm. I 62 Er. et D. || 16 dies est plenus e. q. s.] exscr. Isid. or. V 30, 3 et 4. cf. Macrob. Sat. 13, 10 || 23 Cicero in auguraliDus] p. 980 Or. II 24 hoc etiam . . . reverti] cf. Gell. noct. Att. XIII 12, 9 2 quas] itavLaQ et medio feriere die. est autem physi- cum: nam pereunt umbrae solis adventu. 741. AENEAS Qvo DEINDE RVis? ordo est: Aeneas deinde *quo 5 ruis'? 742. QVEM FVGis? quasi ignorans rationem^ qua fugeret. 744. CANAE aut antiquae^ aut propter ignis favillas. 745. FABRE Pio yel quia exinde sacrificabant: vel quia mos fuit apud maiores ut divinum ignem fEmre servarent: qui si durasset .10 in alterum diem, eum aptum agendis rebus significabant. ^far* autem frumenti certa species esty sicut adareum. 746. PRIMVM principem. 749. HAVD MORA hoc est quod ait <711> ^et coniunge volen- tem'. NEC rvsSA voluntatem, ut supra infandum regina 15 iubes renovare dolorem: aut certe quae luppiter iusserat. 750. TRANSCRIBVNT VRBI MATRES Romaui moris verbum est: ^transcripti' enim in colonias deducebantur. VRBi ad xurbem. 751. DEPONVNT quasi de navibus. animos nil magnae l. e. aut Aeneas deponit eos qui nulla gloriae cupiditate tanguntur: aut to hi qui erant transcripti, id est matres et volentium multitudo^ de- ponunt animos^ id est summittunt inertiae. 753. ROBORA NAVIGUS melius hic distinguitur. 754. EXiGVi NVMERO SED BELLO viviDA viRTVs transiit ad rem a numero. • 25 755. VRBEM DESIGNAT ARATRO quem Cato iu originibus dicit morem fuisse. conditores enim civitatis taurum in dexteram, vaccam 25 Cato in originibas] I 18 lord. et Pet. cf. Isid. or. XV 2, 3. Don, ad Ter. ad. IV 2, 44 2 medio FSHM medie L subito Lucani exfmpiaria | feriere die F: ferit ense die A' feriente die L feriens eche H feriente diem JI ferit axe diem Stephanus | 3 nam] non H | parennt F | adnentnm F aduenta If | 6 fh- gare F fngemnt H ^ 1 scholium ad Canae post scholium ad Farre pio collo- catum habent XLHM || 9 maiores] morares H maiores cjc moiores Jf || 10 agentis H | signiticabat H, fortassc recte | significabant] Horatins {carm. III 23, 18''. ^non sumptuosa blandior hostia mollibit aversos penates farre pio et saliente mica' et Tibnllas (III 4. 10) 'farre pio placant et saliente sale*. add. Masvicius | significabant] alebra id est arca thuralis: id quod coDtinet pro eo qnod continetnr add. 2) jj 16 trasscbibtnt L traxss inducite fontibus umbras pastores: nemora enim aptabant sepulcris. 768. viSA MARis FACIES ut dlibi <848> mene salis placidi vultum. vult autem istos aspectum quoque maris horrere. 769. FVGAE profectionis. 26 772. ERYCI ET TEMPESTATIBVS bene iunxit: procellae enim aut 4 unde et . . . aratro] cf. Isid. or. XIV 5, 22 y 12 hi antem . . . dabant] exscr. Isid. or. IX, 4, 8 et 10 || 13 SaUustias] Cat. 6, 6 y 26 procellae . . . fiunt] ezscr. Isid. or. XIII 11, 22 1 intrinsecus] in sinistra F untriisecas H ad sinistram intrinsecus M \\ incincti NHMl: cincti FL y ritugabino J^: ritu sauino N ritu sabino Lm libus auino H y trogae H ^ 2 capitis F \\ uelati ex uelate L || succinti LH \\ incuruam] obiiquam l^ y 3 designabant murorum ^ || 4 territorum if y 6 terri- borium NHM teTrib//orium L (b in ras. l) tritorium F tauritorium Isidorm terribovium Stephanus et Fahricius, utrvm teritorium sive tritorium, an potius teribovium vera sit lectio dubitat Gerh. Vossius etym. ling. lat. p. 517 y bobus i>3f y 6 OAVDET om.NLHMW suo] sub F^ suo: nomine] suo nomine. sub no- mine enim eius e. q. s. Stepha/nus y 8 indvcitqve N y designat] designificat H |{ designat agendorum negotiorum] distinguendorum negotiorum definit F desi- gnans agendorum negotiorum definit M y 12 appellauerant i^ y 13 autem] aut NH^l^ aetate] ut Graeci ysQovaiav dicunt dno tov yiQQcag add. D \\ 15 enim om. J^ y 16 per senatus consulta hab. M consulta evanuit in F. senatus con- sultum Baniel; idem edidit Stephanm jji 17 ad Erycino in vertice supr. vers. erix mons est siciliae supra drepanum ubi ueneris ericinae est fundatum templum T \\ mens ^ y 19 inverso] F. Schoellius: verso libri y 22 sepulcris] ut in amoe- nitate animae forent post vitam add. D y 24 aspectu H 648 SERVII de fluminibus, aut (ie montibus fiunty quas JCSQinvoiag dicunt, vulgo f perqx^^ias appeUant 773, SOLVIQVK KX ORDINE FVNEM ordo cst: iubet caedere ex ordine, id est rite peragi saeritieiumy et sic solvi fiinem: sic in 6 Heptimo O^^) Phrvgiamque ex ordine matrem inYOcat, id «Ht rito. (^fnnein* auteM) quo naves ad terram ligantur, 774, TONSAK OLIVAE comptae , minutis frondibus. 776. i^KOCVL IN PRORA in parte extrema. 780, KFFVNDIT PKCTORE QVESTVS hoc cst cum dolore, ut aii 10 <^V1 55> fuuditque preees rex pectore ab imo. 782. PHKCK8 DKSCKNDKRE AD OMNES si quid invidiae est in humillimia precibus, iuputandum f in nomina lunoni. nam ^omnes' ilim^do etiam humiles signifieat: unde ait etiam descendere. 78H. QVAM NKO LONQA DI£S id est longufH t^mpus: de quo tn lioet meli\is femiuiuo genere dieamus, tamen et masculino dicimus: uam ilt) iverto die maseulino tantum utendum est, ut ^natalis weus Uuk>i eiit\ PIKTAS NKC MiTlQAT aut Troianorum, quia pii sunt: aut certo pvopter illud \111 547> lunoni Argivae iussos adole- musi houoresi, quasi i^uae nec sacrificiis placaretnr. %Ki 784. INFRACTA valde fraeta, ut ^cineres atque 088a peremptae'. sane ^edo* habet et rectam, sed antiquam Ttb decliuatiouem, ut ^edo edis edit\ et anomalam^ ut ^edo es est': %0 Uafracta' valde ^^ta] cf. Don. ad Ter. eun. II 3, 45 1 tiiuit hab. M et edidit Stephanm | n€Pivixoi i^ fuuem auteiu mppl. Ma&ticim: decem ftrrelitterae evanuerunt in F. vel * quo e. q. s. DoHiel | ad doWiqae ex ordine fanein supr. vers. id est rite peragi sacriiicium t. ^». e. ^vet^) quo oaues Ligautor ad terram T. mAo- liastes cum vel piMfuerit^ tndetur quo nauet» I. a. t. non ad funem, sed ad ex ordine retulisse. | 7 comtae A' j| ^ntibu$ H | ^ extrema parte jF || 9 «iVKsrvs] Kt ex \ L vocBS A Y HM voccs tWyo. scholium ad c. 7^ in F hodde non potest legi || 11 DkH.KD&iiK F\ qui» i** J 12 humilinu8 L. fort. humilibas | iiipa> tandum in nomina iunoni Aif inpucaudum in numina iuuoni Jf impatamkmi non est reliquis omissis F imputandum e p omnia iunoni L <^sed e p omnia iu m ras. T; et Stephanus imputandimi nou est per omnia lunoni Daniel imputan- dom est lunoni Fabricius^ fortasse recte: nam non i^idetur reri dissimile, cum iv!fo5ial perperam scriptum -jsset issouihjl^ tum cera scriptura supr. vers. adpo- sita. hanc in continuitatem cerborHm deductam, iliud non deietum esse | 13 di- cendo hab. M et edidU Stephanus g didceudere F || 16 ut natalis . . . est hab. Jf^ ut hic natalis . . . est Fabricius ] 17 quia] qui L | :^ adfractos XH vinfiractos n) II 22 tocius Zr | 23 dictum edtdit Stephianus COMM. IN VERG. AEN. V. 773-801. 649 quarum secunda et tertia persouae longae sunt propter differentiam ^sum es est*. ^edit' autem in praeterito producitur ^edi edisti edit', ut Uegit'. 788. CAVSAS TANTi SCIAT ILLA PVRORIS bene supprimit: contra ipsam enim sunt quae luno in decimo <(92> exsequitur, ut ^me duce 5 Dardanius Spartam expugnavit adulter'. 790. QVAM MOLEM ut alibi et tantas audetis tol- lere moles. 791. NEQVIQVAM aut sine causa, id est nuUa extante ratione: aut ^nequiquam' quantum ad eius pertinet mentem: unam enim lo navem ex omnibus vertit. unde ait luno ^qu^ potui infelix\ 792. IN REGNis HOC AVSA TVis ut olibi non illi im- perium pelagi saevumque tridentem. actis furore conpul- sis, ut reginam Allecto stimulis agit undique 16 Bacchi. 795. IGNOTAE ignobili, ut nam saepe favos ignotus ade- dit stellio: et dixit ignotam Italiae conparatione: nam ignota non erat ad quam bis Troiani venerant. 797. VELA TiBi id est per regnum tuum. 20 798. Si CONCESSA PETO siquidem: nam modo ^si' confirmantis est. agit autem a possibili. 800. FAS OMNE EST fas te est, hoc est possibile est, ^meis regnis fidere': nam ^fido' dativum tantum regit. 801. VNDE GENVS DVCis ut diximus supra , quia feli- 25 citer est navigaturus Aeneas, Venerem didt a mari procreatam, et ut fert fabula, Caelus pater fuit Satumi. cui cum iratus filius falce 17 nam saepe] georg. IV 242 || 27 Caelus pater . . . gaudet] exscr. Isid. or. VIII 11, 76 et 77. mythogr. Ul 1, 7. cf. mythogr. II 30 1 persona X3f || 2 producit libri, corr. SchoelliiAS. producit 'e' ut legit Stephan. et FabriciiAS producit *e' edi edisti edit ut legit Daniel || 4 contra ipsam FM: contra ipse N contra ipsa L M }ji b xit M et supr. vers. l: at ^ || 9 extente NH (extante n) exstante 3f || 11 navem om, NLH, nauim M \\ uertit ex omnibus i^ II 12 infelix] quae memet in omnia verti vincor ab Aenea add. Daniel || 17 scholium ad v. 796 om. F || ignotos NH || 18 dixit ignotam M: ignotam om. n NLH, dixit hoc Lion || 19 erat Fabridus: erant NHM erat L (n superscr. . pr. m.) II 21 si confirmantis] sicut firmantis If || 22 agit] ait L \\ 23 scholia ad V. 800 et ad unde genus ducis evawierunt in Floriacensi, conlata sunt cum Ber- nensi 167 (» G) y possibile est] possibiliter ^ || 24 nam om. G^ || 26 Venerem dicit a mari in conteoctu, procreatam in marg. a correctore suppletum hab. M. Venerem . . . procreatam ediderunt Stephanus et Fabricius U e mari Fabricius T 27 celus G caelos ^ || cui cum M: cus cum G cui ex cum N cnm LH 650 SERVII virilia amputavit^ delapsa in mare simt: de quorum cruore et maris spuma nata dieitur Yenus: unde ei^Afp^oSCxri dicitur^ aico xov atpQov. sed hoc habet ratio: omnes vires usu venerio debilitantur, qui sine corporis damno non geritur: unde fingitur Venus nata per damnum; 5 de mari autem ideo^ quia dicunt physici sudorem salsum esse^ quem semper elicit coitus. unde etiam myrtus ei consecrata est, quae litoribus gaudet, ut ait litora myrtetis laetissima. ideo autem diximm ^Caeltis pat€r% ut deus significaretur : nullus enim deus generis neutri est. nam cadum genere neutro elementum significat, kebvi 10 QVOQVE etiam praestiti^ ut nec te regina negabo pro- meritam. alii dicunt ^militavi', ut aere merent parvo. 802. RABIEM TANTAM CAELIQVE MABISQVE ut in primo lcgimUS. 803. IN TEBRis etiam in terris: nam augmentum est. 808. IN MARE SE XANTHVS omnia haec Homeri sunt 15- 809. NEC Dis NEC VIRIBVS AEQVis id est diis iniquis, hoc est adversis: litotes figura. aut *non aequis' non aequali favore: plures enim Graecis favebant. de matribus autem, id est Thetide et Venere, intellegere non possumus, quia et Thetide melior Venus est, et ei praesenti derogare noUet. 20 810. CVPEREM CVM VERTEBE AB IMO quod proprium eius est, ut ^II 610)> magnoque emota tridenti fundamenta quatit. hinc ut supra diximus, ivooixd^cov dictus est. et fecit augmentum, cum se praestitisse dixit iratum. 7 litora] georg. U 112 y 11 alii dicont militavi] cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. IV 237 | aere] Luc. X 409 1 ampatasset G | delapsa G: selapsa NH sed lapsa Ln elapsa M. cf. mythogr. U quomm] curum G i 2 airodite NHM afrondite G aflrodite L dno tov a(pQOv om. G^ ano toy A(t>pu L H aqppovl id est spuma additur vulgo 4 ^eritur] agitur 6r || 5 salsum] adsuum (r || 6 conitus G ceitus H || est om. NH 7 ideo autem . . . significat hab. M, edideru/nt Stephanus et Fabrtdus || 8« celus M I deos 6^ 9 nam om. M || significatlunde et OvQavog Saturni pater graece dicitur add. i> y 10 nec te] numquam Vergilius y 11 aere meret G aere//// me- rent L aerem emerent H ^ IS ad v. 806 hoc scholium in marg. hab. D gebie- RBNTQYE REPLETi AMNEs Homerus {II. XXI 9) Iv 8' inBGOv . . . nsQl dCvaq et paulo post (16) Sg vn' 'AxiXXriog . . . ytsXadmv. }ji 14: ad v. 808 hoc scholium hab. D: PELiDAE e. q. s. hic locus ex Homero captus est (II. XX 320) l^s d* od"* AlvkCaq . . . dno x^^^Qog oQOvaag. y 15 scholia ad w. 809 814 816 822, in dextro fol. 162» margvne scripta, evamuerunt in F\\ nec dhs nec viribvs aeqvis id est diis iniquis hoc est aduersis litotes figura Ml: hoc est aduersis litotes figura nec diis nec viribvs aeqvis id est diis iniquis NLH, nisi quod littores figura L litores figunt H et diis om.H\ 17 id est Thetide et Venere hab. M, edidit Stephanus y 18 et Thetide] e thetide N, et om. H \\ 20 cvm vertere F: conver- TERE NLHM \\ eius est FLM: est eius NH y 21 ut] ut in i y 22 ut M: et ut F et NLH ut et w y diximus FM: dicit NL diis H^ enosicthon F etno- shicton N enosicton L M etnosicton H \\ hinc . . . dictus] hinc et iwoaCyaiog dictus ^vvoaig enim conquassatio dicitur D. (pro ^vvoaig . . . dicitur Fabricius eo quod terram quatiat edidit) y et fecit] fecit autem i^ | 23 praestitisset F COMM. IN VERG. AEN. V. 802-823. 651 813. PORTVS ACCEDET hic distinguendum, ne sit contrarium Ve- neris petitioni, quae ait <797)> Uiceat Laurentem attingere Thybrim'. 814. AMISSVM QVEM GVRGITE QVAERES Misenum dicit, de quo legimus inter saxa virum spumosa inmerserat unda. 815. VNVM PRO MVLTis Palinurum significat: nam falsum erit 5 si unum voluerimus accipere: cluos enim constat occisos, Misenum et Palinurum. 816. LAETA PERMVLSiT permulsit et laeta fecit, ut animumque labantem inpulit: aut certe perpetuum est epithe- ton Veneris. 10 817. SPVMANTIA FRENA spumas movcntia. 818. FERIS equis, ut inque feri curvam conpagi- bus alvum. 822. VARIAE COMITVM FACIES aut beluas dicit marinas secun- dum naturam: aut poetice deos marinos. inmania cete t6 xrjxog 16 xal xa xrjrri^ ut pilos ^ikri' nam Latine sic declinari non potest. nullum enim apud nos animal generis neutri est: nisi forte ^hic cetus, huius ceti' dicamus, quod nusquam lectum est; nam dicuntur canes marini. 823. ET SENIOR GLAVCi CHORVS Glaucus Anthedonius piscator 20 15 'Inmania cete' xo x^tos xal xa xi}ti?] cf. Isid. or. XII 6, 8 'Cete dicta xo %7ixoQ %al xa %r^xri hoc cst ob inmanitatem'. | 20 Glaucus . . . mutatus est] exscr. mythogr. I 99. cf. Luct. Plac. ad Stat. Theb. VII 335 et mythogr. II 168 2 laurentim F || thybrim M: thymbrim F tybrin N tibrin L tybrint H 1 ad v. 813 pertinent haec verba a quibtis incipit Cassellani quaternionis XiX fol. YII: ideo dictum aut quia illo aeneas continuo uenturus est: aut quia ibi cogni- turus est quae illum regna et quae mansura posteiitas, sicut ei et sibilla dictura est et, cam inferos petierit, etiam anchises: quod utrumque iuxta auernum contigit. || 3 qvaeres Ln: q. NM qye H, om. C|| 4 inter saxa virum s. m. u. C7, om. reliqui || 5 hic Palinurum vulgo || doos enim . . . Palinurum hab. CM II 6 duo J^ duo® C || occisos] perisse Ma^vicius || palinurum et misenum M II 8 permulsit om. H, aut permalsit Fabriciu>s || laetam L || facit C y 9 lauan- t(»m C labentem NH | est mn. 1| 10 Veneris] quam Homerus vocat (piXofifisi- dqg *A(pQoStxrj add. Z) B H vomentia vulgo \\ 12 curuam FCN c, LHM cavam Stephanus || 14 secundam jj 15 naturam CM: naturas NLH \\ cetae C || to KHToc KdiTA KurH cotos cetc ut belos bde C Tocetoa ////// t\i . a Ta cete ut belos bele N xo Kctos //////// Kcta Kete ut belos bele X (k, Ke, k m ras. T) tocetos h id.a tacete ut belbs bele H to cetos. xta. Tacetote. ut belos. bele M graeca declinatio x6 Tirjxog niQxrj ut fiiXog pilri vulgo \\ 16 declinari non potest LMn: declinare non possunt C deciinare non potest NH || 17 nos] l^nos C || est netri X || 18 caetus M \\ ceti ex ceta N caeti M \\ dicamus post forte hab. C canes dicuntur (7 y 20 et om. FCJi chobvs] om. FM, c. CH chorus in ras. l. sequitur diximus in N, dicetmus in H, dicamus in Vossiano et Begio Burmanni, et aliquid simile in Lipsiensi a prima manu fuisse videtur. ut supra supr. vers. addidit n, inde ut supra dizimus praebent exemplaria impressa, sed in Aenei- dos commentario Glauci fabulam nondum ea^osuit, georgica (cf I 436) post SoTvii comm. YoL I. Fftsc. II. 42 652 SERVII fuit. qui cum captos pisces supra herbam abiecisset et eos recepisse vidisset quam amiserant vitam^ intellecta herbarum potentia, esu earum in deum mutatus est: cuius hic chorum ideo senem dicit, quia etiam ipse senex fuerat. aut certe seniorem dicit propter spu- 5 marum colorem, sicut paene omnes dii finguntur esse marini. INOVSQVE PALAEMON Melicerta Inus filius. et notandum patrony- micon a matre in auctore idoneo. 824. PHORCIQVE EXERCITVS OMNis di qui sub Phorco agunt. hic autem Phorcus dicitur Thoosae nymphae et Neptuni filius. ut 10 autem Varro dicit, rex fuit Corsicae et Sardiniae: qui cum ab Atlante rege navali certamine cum magna exercitus parte fuisset vidiis et obrutus, finxerunt socii eius eum in deum marinum esse conversum. 825. LAEVA TENET THETis satis prudentcr sexum debiliorem 15 sinistrae adplicat parti. 826. NiSAEE media diphthongos est. 827. viCissiM quia reliquerat quidem socios, sed feliciter pete- bat Itaham. 828. PERTEMPTANT soUicitant. 20 829. ATTOLLi MALOS id est vela per malorum volubilitatem levari: nam cum navigaret iam, non dubium quod olim erexerant arbores. 9 hic autem Phorcus . . . conversum] exscr. mythogr. I 129 et II 167 Aeneida interpretatm est Serviits. videtur dicamus ex iis quae aniecedunt per- peram repetitum esse. \\ anthedomus F ^ 1 foit oni. C \\ recipisse FH lj( 2 vitam NLilM: animam 2^0 1| herbaruml earum C || esu earum in deum mutatus est Ml: suarum in deum mutatus ^siifLH decerptam herbam (deceptam hebam F) gustauit et se praecipitauit in maria et in deum marinum commutatas est FC et Stepjianus. y 3 hic NM et in ras. l: om. FC idi H\\ 4 etiam] et FC \ seniorem dicit om. FC \\ 5 marini] maris -F J 6 inus NH: inous C inos LM {evanuit hoc scholium in F) || et notandum] adnotandum H || patronimicon CHn patronomicon NL M \\7 idoneo] ideo C || 8 di qui . . . affunt] id quo ab forco agunt C II dii 3f j| 9 fortus H y thousae C toosae N theosae L \\ ut] et C 11 athlante CM hat lante L athlam ter H \\ fuisse C y 12 victus et hab. C BNT eius socii Oy 14 tenet NLHM: tenent F tenat Oy 16 nisaeis F nisaees C NisEE jETy diphtongus F diptongus CLM dipthongos N dyptongus H y quae in sinistro foh 152** margine scripta erant scholia ad vv. 829 832 sq. 837 sq. 840 843 {ad laside) 844 sq. {ad Pone caput) 847 849 {ad lubes) 850 {ad Aenean cre- dam) 855 evanuerunt in F, cum Bernensi 167 (= G) conlata sunt y 17 relinque- e ret L {corr. 1) \\ petabat NLH petbat M (e superscr. m. pr.) y 20 manvs H li uoluuitatem C {corr. m. pr.) uelubilitotem If y 21 cum om. H y auigaret G 'y iam mn.GC^ non dubium est quia Cy erexerat CL COMM. IN VERG. AEN. V. 824-845. 653 830. FECERE PEDEM id est jpodiam, hoc est funeni; quo tendi- tur velum. sinistros nvnc dextros prp aurae mutabilitate. 832. CORNVA antemnarum extremitates. sva FiiAMiNA pro- spera, a puppi venientia. 833. PRiNCEPS ANTE OMNis unum verbum vacat. 5 835. MEDIAM CAELi METAM perite locutus est: nam medium caelum meta est avapL^^ovxos circuli, qui medius est inter ortum et occasum. a medio autem caelo et finitur ortuS; et occasus in- cipit siderum. alter est oQi^ovros, qui segregat aspectum huius caeli ab alio invisibili nobis. 10 837. SVB REMis FVSi PER D. s. N. id est requierant paululum, sic remos tenentes. 838. LEVis vel adventu vel discessu: nam levis in utroque est. 839. DiSPVLiT VMBRAS nam semper deos ambit nimbus. 840. TE PALINVRE PETENS factiosc adgrediens, adpetens. et 15 sciendum in maius cel^a/ri Palinuri nuyrtem more poeticOy quem dor- mientem in nndas cecidisse constat f missum, somnia soporem. bene autem discernit ista Vergilius, ut ^Somnum' ipsum deum dicat, ^somnium' quod dormimus, ^insomnium' quod videmus in somnis, ut <(VI 896)> sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes. 20 843. lASiDE fili lasi. fervnt ipsa aeqvora classem id est et aestu et aura nostris utimur. .; 844. AEQVATAE SPIRANT AVRA^ prosperae, ut ae- quatis classem procedere velis. 845. PONE CAPVT bene particulatim ad id venit, quod aperte 25 3 'Cornna' antemnarnm extremitates] cf. Isid. or. XIX 2, 7 || 17 bene autem e. q. 8.] cf. Ifiid. diff. verb. 542 1 id est hah, C || pddiam libri, podium Sdlmasius exerdt Plin, p, 400. foH. noSa. poms et propedem. cf. Is%d, or. XIX 4, 3 || funem om. H || quo] po H \ 2 velum] quod GrsLeci noSa vocant ut est apud Pindamm et Aristophanem add. 2) II 3 antempnarum ex autemnarum G antempnarum N antemnarum eoa autemarum ilf |j extremitatem NLH^ 5 v^cai] cacat G. quae figura ^x nagaX- XriXov dicitur cum unum ad alterius expositionem venit add. D\& scholium ad V. 836 hodie legi non potest in i^ || 7 dva§i,§dSovtog] om. C anabibanzontia NLH anabibazontis M. id est adscendentis add. Fabricius || 8 occasus Ln, siderum vulgo additur \\ a medio . . . ortus om. N a medio . . . et occasus om. LH (a medio enim caelo et ortus et occasus finitur supr. vers. 1 1| autem] enim M II d BXtiox SchoelUus || oQiiovtog] om. C, orizontis LHM i 11 requieuerunt C ; 13 auentu G aduentum H \\ discesu C discessum H || in utroque leuis GC \ ieuius H 1 15 et e^iendum . . . missum hah. C, edidenmt Stephanus et Fabridus \ 17 in undas cecidisse constat missum GC in undas constat missum Stephanus et Daniel cecidisse in undas satis constat Fabridus. constat, ut Miseni Schoellius, fort.i. u c. c, non inmersum a Somno. cf. -4. VI 348 || sopor 6r(7 1| 19 sonmium] somnum G || quo dormimus GC \ somniis NH, sed add, LM if. add. ^ || 21 iasi filius G iasi fili C || iasii Ml || 22 nostra (7 1| 24 procedere] componere C 42* 654 SERVn dictum refutaretur. labobis ex intuendis sideribus. pavlisper hoc est paululum^ dum tu quiescis. 847. vix ATTOLLENS LVMiNA aut a sideribus removens, aut certe numinis praesentia praegravatus: quod est melius: nam et sequens 5 eius oratio turbata est, quod et semiplenae indicant elocutiones. 848. VVLTVM mutabilitatem, qnae fit pro qualitate ventorum. 849. IVBES vis, ut <(II Sy infandum regina iubes renovare dolorem. mene hvic confidere monstbo? subaudis Vis', Uub€s\ 850. AENEAN CREDAM QVID ENIM per contrarium dicit: cur 10 Aeneam non committam caelo et auris fallacibus, qui sum totiens serenitatis fraude deceptus? *quid enim' quid ni? cur non? 851. FRAVDE SERBNi serenitatis: ut et servantis- simus aequi. alii legunt ^deceptus fraude caeli sereni.* 855. viQVE SOPORATVM STYGiA morte plenum. vtraqve 15 TEMPORA pro ^utrumque tempus'. 856. CVNCTANTi quasi reluctanti. natantu errantia somni vicinitate. 858. CVM PVPPIS PARTE prooeconomia : ut triduo natare potuerit. 862. CVRRIT ITER ut Ciccro ite viam, redite viam. tvtvm 20 praesidio Neptuni. 864. SIRENVM Sirenes secundum fabulam tres, parte virgines fuerunt, parte volucres, Acheloi fluminis et Calliopes musae filiae. harum una voce, altera tibiis, alia Ijra canebat: et primo iuxta Pelorum, post in Capreis insulis habitaverunt, quae inlectos suo 6 ^Valtam' matabilitatem] cf. Isid. diff. yerb. 589 | 19 Cicero] pro Mar. XII 26 I 21 Sirenes e. q. s.] exscr. mythogr. I 42. III 11, 9. Isid. or. XI 3, 30 sq. of. mythogr. II 101 1 refutaretar] repataretar G reueretar C || 2 hoc est hdb. C || qaiescis] qoiescit F descis H^ S adtollens G KH | a om. G^ 4: srauatas C pergraua- tus X 1 5 ratio L || quod et] quem G qaam C { semiplene G semiplaene C semiplene jET 1 6 quae fit hab. C, ediderunt Stephanus et Ftibricius y pro] per C '■. qaalitatem CH 1 8 subaudis om. H | 9 qyid enim om. Lion | dicit hdb. C 10 non om. G || tociens li || 11 ni cur non om. If || 13 alii . . . sereni hab. CM, ediderunt Stephanus et Fcinicius y 14 scholia ad Vtraque tempora, Natantia, Cam pappis parte, Tatum, Sirenam, Noctumis rexit in andis, Casa amici, Pelago confise, Ignota in deoctro fol. 153* margine scripta evanuerunt in F ;| 15 pro] per HM jji utroque tempore C y 18 potuerit ex potuerat N potuerat H i ad V. 856 is qui tironianis mtis mus est in marg. Turonensis haec adscripsit: prooechonomia id est praedispensatio cum dicit eum cum guber- naculo proiectum fuisse in mari (leg. mare). ignoraretur enim quomodo per tres dies in mari uiuere potuerit nisi praemissum esset eum gabernaculum secum traxisse cui natando incambebat uel etiam aliquando in eo sedens re- paasabat. his similia swnt quae vulgo post potaerit eduntur nam nisi cui ad- haereret (adhaeserit Lion) natans per mare, effugere non potuisset pelagus. ;; 21 tris Cy 22 acheloi CMl: acaeio .A' acelo XliT y 24 capreis CMl mythogr. I: caphereis NLH caphareis mythogr. III y insulis hab. CM insula Masvicius \\ intellectus H COMM. IN VERG. AEN. V. 847-871. 655 cantu in naufragia deducebant. secundum veritatem meretrices fuerunt^ quae transeuntes quoniam deducebant ad egestatem^ his fictae sunt inferre naufragia. has Vlixes contemnendo deduxit ad mortem. ^Sirenum' autem genetivus plurdlis est veniens ab 'hac Sirene'. 5 866. TVM RAVCA ac si diceret, antehac delectabili voce reso- nabant^ tunc fluctibus solis. et bene imitatus est maris stridorem ^sale saxa sonabant'. 867. AMisso FLVITANTEM E. M. naturale enim est ut fluctuet navis sine gubernatore. 10 868. NOCTVRNis REXIT IN VNDis dat ei hoc et in decimo <218>, ut ipse sedens clavumque regit velisque ministrat. 869. MVLTA GEMENS nomen pro adverbio: lioc est multtim et satis gemens. CASV amici propter ruinam adlusit ad nomen. 870. PELAGO CONFISE hoc est quod supra Palinurus excusat. 16 871. NVDVS insepultus, mortuus: ut et freta destituent nudos in litore pisces. singula autem legenda sunt, ut ad dolorem gradus fiant. IGNOTA peregrina, ante non visa: nam in sexto <358)> dicturus est paulatim adnabam terrae^ iam tuta tenebam. sciendum sane Tuccam et Varium hunc finem quinti esse voluisse: 20 nam a Vergilio duo versus sequentes huic iuncti fuerunt: unde in non nuUis antiquis codicibus sexti initium est obvertunt pelago proras, tum dente tenaci. 16 et freta] buc. I 60 1 cantu in] camtui C \\ deducebantj tenebant || 2 quae] quiae C U quo- niam] quos 1| 3 contempnendo ^M || deduxit] coegit 1| 4 hac] a JV ha ^ ac n 1 6 ante huc F ) uoce H\\7 fletibus itf || 11 dat ei] ratem in U\\ 12 ut] et L : 13 multum . . . gemens hah. C, pro multum . . . gemens M || i4 propter . . . nomen] adlusit propter ruinam dicens casum (7|| 16 mortuus .. . pisces hdb. C, moriturus in lac. add. m || 17 singula . . . fiant non edidit Daniel. gradus scripsi pro gratus. Cassellanvs pro his post Ignota haec praebet sigula autem legend ut ad dolorem moueant mentes audientium y 18 ante non visa om. If || 19 dictus L, corr.l || iam tuta tenebam C iam t. tenebam LHM iamque arva tenebam vulgo \\ 20 uarum CNM uarrum L uaram H || huuc] bunt U y fine L || quinti ti esse in ras. l y quinti] v CHn n N \ M^j^ 21 a] in C \\ duos LHM \\ 23 tunc NLH^ P. VIROf; MABONIS COMMENTORV AENEIDOS LIBER V EXPLICIT C EXPLICIT LIBER .Y. INCIPIT LIBER .VI. M ADDENDA ET CORRIGENDA. Critico ad daos priores Aeneidis libros commentario satis multa addenda sunt. nam ex quo prior huius voluminis fasciculns foraa datus est et oblata occasione viri qnidam docti Servii verba a librariis corrupta emendaverunt et Franciscus Pauly scholasticum libellum (Graz 1879) edidit qui totus ad primi et secundi libri commentarios corrigendos pertinet. gratias ago yiro doctissimo quod rogatus a me permisit, ut e coniecturis illo libello compre- hensis hoc loco eas commemorarem quibus cmendatio scholiorum expedita esse videretur. quod ez eis quae olim viri docti ad emendandos commentarios in- venerunt haud pauca non sunt a me suis locis prolata aegre fero: veluti Car. Andr. Dukeri in primum Aeneidis librum adnotationes , quas Bnrmaunus voL I p. LXXYII sqq. post indices notarum in Yergilium edidit, nuper forte fortuna me invenisse fateor. Serviani commentArii codicibus praef. p. LXXYil sqq. descriptis addo Buda- pestinensem 199 saec. XI, qui Yergilii carmina cum Servii scholiis continet. in primum et secundum Aeneidis librum commentarios cum eo contulit Er- nestus Finacry, qui quae exscripsit Hageno misit. codicem eias generis esse cuius e meis libris BM, sunt is qui eum contulit ipse cognovit. _p. 7, 18 cf, Serv, comrn. in Dim. p. 415, 37 sqq. K. p. 10, 1 quod et superiorem partem significat ut maia e. q. s. Ckissellanus. p. 12, 7 quoniam a diis ortos esse recognoscebant PtUschium {ad Sall. Cat. 6) caniecisse refert Dukerus, qui ipse negativam particulam inserendam esse censet. quoniam nullis aliis ortos A. .B. litt. Centralbh 1879 p. 1060. p. 12, 15 si iam tum erant Latini Pauly. p. 14, 23 has musae Siculus Epicharmus multas sed ofiovoovaag dicit Dukerus. p. 17, 18 adnot. crit. porro in Danielis appendice e Fuldensi Scioppius, qui haud scio an ea voce usus sit, ut scholiorum ad v. 13 in Fuldensi adscrip- torum qui esset ordo significaret. p. 22 . 40, 16 distingue cogifur aSr, ex nubibus e. q. s. p. 41 adnot. crit. lin. 6 Statii verba sunt Ach. I 101. p. 41, 19 dicendo enim ^conubio' nuptum ostendit legitimum vel nuptam ostendit legitimam Pauly. p. 45, 5 quod quando appellativum est turbo turbinis facit Pauly. p. 48, 1 cf. Serv. comm. in Bon. p. 411, 1 sqq. K. p. 48, 8 cf. Aesch. Prom. 960 Herm. p. 49, 4 lege Deipyles. ceterum ad v. 471 in margine Fabriciani exem- plaris haec Daniel adscripsit tydides Tydides Diomedes Tydei et Deipsedes Adrasti filiae filius qui post captum Ilium ad Italiam uenit quod plenius iu undecimo libro habes. Eo tempore statua cum in templo Apollinis Deifici staret ui quadam diuina ad Corcyram migrauit et cum bostes oppugnatum Corcyram uenissent uisa est muros Corcyreorum defendere, nam eius comunit aom hostibus fugatis Corcyra bello excepta est. p. 52, 3 vel modo propter tcmpestatem, non ut quidam tradunt vel modo p. t. vel ut q. t. tranquillo mari. sed quemadmodum e. q. s. Dukerus. p. 52, 17 latentem Dukerus. p. 52, 18 sqq. ad v^ 117 Daniel in marg. exempl. Fabric. adscripsit: post hiemem {lin. 19) add. unde (inde Scioppius) et torquet iacit dicimus^ post fert {lin. 21) add. ut. p. 52, 24 cf Pomp. comm. p. 310, 10 K. p, 54, 17 mare vertice periculosum Pauly. p. 57, 13 ab imo Tado Pauly. p. 61, 1 gloriosissimi DuJcerm et Pauly. p. 63, 8 inverso; 14 ac velvti magno in popvlo c. s. c. e. tempestati po- puli motum comparat, ut TuIIius populo tempestatem; 22 ait in YI de re pu- blica vel ait VI de re publica Pauly. p. 67, 10 regiae Dukerus. p. 12 adnot. crit. lin. 2 lege torrere. p. 78, 4 graviorum; 11 nam modo rabiam Pauly. p. 89, 13 sqq. cf. Cwnif rhet. ad C, Her. I 8, 13 c* Cic. de inv, 1 19, 27. p. 89, 27 utrum fatis bonis an praesentibus Kuicala Vergil-Slud. I p. 95 Anm. p. 90, 9 Helicaone et Polybo Dukerus. cf IL III 123 et XI 59. p. 90, 11 acceperat ut eo loco conderet Pauly. p. 91, 4 Phthiae Dukerus, p. 92, 26 sqq. cf Messdla Corv. de Aug. prog. XI (p. 340 ed. Bip.). p. 93, 17 quia eas non perisse Dukerus. p. 98, 19 L. Caesar lordanus Herm, III p. 418. p. 98, 20 lo^oXov Dukerus, p. 98, 30 sic autem . . . inveniuntur CCCXL] cf. Ungerus mus. Bhen. vol. 35 p, 29 sq. p. 100, 24 impersonali Pauly, p. 101, 8 dant et appellant Dukerus, dat et appellat Pauly. p. 102, 11 sqq. cf Solinus I 1 sqq. p. 102, 14 appellatam. alii dicunt Pauly. p. 102, 20 sumpsisse j7ro suasisse Dukerus. p. 102, 21 adnot. crit. lege fortasse 'filii filium Romulum'. ceterum idem proposuit Dukerus. 658 ADDENDA ET CORRIGENDA. p. 103, 5 alyCo%oq\ 24 Lavinio enim et Albae finem statuit: Lavinio trien- nium, Albae trecentos: Romanis tribuit aeternitatem Dulcerus. p. 104, 22 unumquodque Dukerus. p. 105 adnot. crit lin. 2 post Achiuum adde XI 266. p. 106, 13 lege Philippicis . p. 107, 16 ipsa enira . . . datur intellegi post invocantur {lin. 14) collo^ canda esse censet Pauly. p, 107 adnot. crit. lin. extr. pro uoluut lege uolunt. p. 109, 14 exeuntibus pro euntibus Pauly. p. 111, 19 binc ergo decus apicis quod insigne flaminum fuit Georgius Wissowa sentent. controv. XI. p. 115, 4 Haemimontanorum Dukerus. p, 115, 7 est post facta secludit, 9 equites sua celeritate coniecit Pauly. p. 116, 13 sqci. cf. Pomp. comm. p. 251, 23 K. p. 116, 22 distingue bic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus e. q. s. ceterum cf. Hygin. fdb. 269. p. 118, 23 aut ^tandem doceas' quod vix hucusque cognoscere contigit. aut 'quo tandem', et expletiva particula est Pauly. p. 119 adnot. crit. lin. 6 lege 'collisio BM\ p. 121, 4 lege Metles. cf Meltzer Gesch. der Karth. p. 463. p. 121 adnot. crit. lin. 9 lege ^carta Laur. LH Bern. 172 cartha CM\ p. 126 loc. sim. lin. 2 lege cf. Isid. orig I 43, 3 sqq. p. 128, 2 fit ita Pauly. p. 129, 7 debuit Servius scribere in secundo humanarum. cf, Gruppe die Ueberlief der Bruchst. von Varros antiquit. rer. hum. p. 6. p. 137, 15 templum Pauly. p. 140, 16 legitnr apnd quosdam, a Bruto eis qui se in eiciendis regibus iuvissent lectis in consilium ordinem senatum appellatum Pauly; 19 in cou- silium senatus a Romulo separatos Dukerus; 20 qui post a Servio Tullio e plebe allecti sunt. alii senatnm a senectute hominum qui ibi {vel in illo) erant Pauly. p. 140 adnot. crit. lin. 14 lege 20 pro 22; lin. 15 Uge 21 pro 22. p. 141, 6 lege e Bukeri coniectura aut quia ita Graecis. p. 141, 27 distingue tnrbam. aut florentia, nec enim de flore erant £&cta: floream coronam dicimus. p. 146, 21 ita e templis; 23 erant enim; p. 146, 2 alibi ubi et communia vel omnia communia agi possent Pauly. fortasse alibi omnia publica ibi agi posse. cf ad Aen. IV 200. p. 146, 21 xalHonsSov Pauly. p, 149, 13 dv&Qcamva Duebnerus Zeitschr. f Alterthumsw. 1 p. 1226. p. 151, 27 cf Plaut. Pseud. 645 Fl. Asin. 575 Fl. p. 159, 2 moribus patris autem ad didonis e. q. s. exhibet Cassellantis , in cuius archetypo Duebnerus l. l haec fuisse coniecit moribus patriis. 'viris' autem ad Didonis c. q. s. ego edere debui moribus patriis. quod autem dixit 'viris' ad Didonis e. q. s. p. 162, 24 altera quae est Italia cum Hamburgensi Pauly. p. 164, 2 plures a Tarente Taenari nepote de Saturia Minois regis Cre- tensium filia e Probi ad georg. II 176 scholio 0. lahn mus. Bhen. VI p. 478. idem post filia non nulla intercidisse statuit quibvs schoUasten narrasse suspi- catur Italiam Tarentis fiUam fuisse et ex ea regionem nominatam esse. post dictam autetn aiunt supplet. p. 164, 15 lingua ita Pau!y. p. 166, 4 per syncopen quae fit quotiens Pauly. p. 167, 12 nam si ^fuit' dixisset fiduciam non habuisse videretur Dukerus, ADDENDA ET CORRIGENDA. 659 p. 170, 17 a 'fervere' Pauhj , 19 Sicanos se nonimasse Dukerus. p. 172, 17 cf. Hygin. fdb. 258 et comm. Luc, I 544. p. 173, 3 sqq. cf. Hygin. fcib. 260. p. 177, 7 si non . . . conceditur vel contingit conspicere Fauly, si non . . . contigit conspicere A. M. l. l. p. 178, 14 serva me obsecro. nec qvicqvid vbiqve est ab utroque impos- sibilitatem scil. 'dicit' Dukerus. p. 181 adnot. crit. lin. 3 ante sed] adde 5. p. 181, 26 e G. Vossiiad Vell. Pat.l 1 coniect. legeyel eius et fratris filium. p. 182, 12 sed de hac re . . . continet post praestitum (lin. 10) collo- cat Pauly. p. 182 p. 184 p. 185 p. 187 p. 191 p. 194 p. 194 p. 195 p. 206 p. 208 p. 209 p. 210 i?. 213 119 sq. p. 214 p. 216 1?. 221 1?. 223 p. 229 i?. 236 si enim . . p. 241 p. 242 ^. 254 p. 255 |>. 256 p. 263 p. 266 p. 267 p. 268 1?. 269 1). 271 p. 271 15 c/: Isid. or. IX 2, 74. 21 ut si Dukerus. 18 ab antiquo . . . Belo Stat. Tlieb. VI 61. 20 solverat, ut nota omnibus fabula traditum est e. q. s. Pauly. 24 pro cerealea Uge cerealia. 8 post ut supra adde I 223. 12 sed est Pauly. 13 distingue snpra, item 18 id est quae ipsi scite modulatus est Atlas. hic e. q. s. Pauly. 3 haec autem ursa ut fabulae, 19 sed et de pluribus Pauly. 14 sub pro circa post supra add. Thomasius essai p. 172. 5 hoc ait in Troianorum favorem Pauly. 20 Asinius secludit Bergkius Zeitschr. f. Alterthumsw. 1845 p. 21 odi novi memini similia Pauly. 21 cf Isid. or. XIV 8, 38. 21 sqq. cf Pomp. comm. p, 268, 8 K. 6 vidit, iterum fugisse dicitur Pauly. 18 sane 'quodcumque fuerit' vetusta Pauly. 2 et ut eos ostendat; 5 Troianos laudando sibi favorem conciliat; . probatur Pauly. 12 tempore modo materia Pauly. 7 hinc est aequitas et aequum secl. Pauly. 10 iusta ita pro ista PauJy. 9 quorum lapsu flnctus movebantur, quia ante ait Pauly. 20 tristis senectas swnt georg. III 67. 15 cf Aur. Vict. or. gent. Bom. cap. 1 extr. 6 comptus pro tonsura Pauly. adnot. crit. lin. 9 lege utile. 24 adeunt magistratum conieci quaest. Serv. p. 69. 25 sonitu ita interruptus e. q. s. Pauly. 1 bene 'proximus'; nam primam e. q. s. Pauly. 18 in tecto quid sibi velit intellegi posse negat PauJy et infectnm proponit. at cf v. 302 'excutior somno et summi fastigia tecti ascensu supero^. p. 272, 22 ideo addidit alterum id est arcis. et est 'arcis' e. q. s. PauJy p. 280, 25 ANGVEM cum Servii sit rectis Jitteris erat imprimendum. p. 283, 1 totius temporis PauJy. fortasse tempus recte omittunt PG. p. 284, 17 Jege moeitvkvs. p. 288, 9 cf CJed. ars p. 47, 7 et Pomp. comm. p. 192, 30 K. p. 289, 4 verbum iuris, ut actus, haustus PauJy. p. 289 adnot. crit. ad v. 456 verba notandum . . . sequentium Bur- manni sunt. 660 ADDENDA ET CORRIGENDA. p. 295, 22 aut novas . . . adfinitatis et 25 est autem . . . repctitio, quae ipsa Pauly post miseratione (Un. 12) coUocanda esse putat, Fabricius edidit. p. 297, 3 alii dicunt quod . . . captus, sed ad . . . tractus occisusque sit iuxta e. q. s. Pauly. p. 298, 25 nec multo post in locnm eius arbor lauri nata Pauly. p. 298 adnot. crit. lin. 11 lege versa pro versam. p. 304, 11 quom Sertorio neque erumpere tam levi copia in animo esset Pauly. p. 311, 3 quod vel quare pro quia Pauly. p. 311, 9 vel tum vero . . . saevientes edidit Fabricius. p. 312, 14 cf. Aur. Vict. or. gent. Eofn. cap. 9. p. 317, 23 ideo et quicquid di mittunt oritur vel ideo et qaod di mittaut monstrum Pauly. p. 318, 2 cf. schol Veron ad Aen. IV 158. p. 320, 17 significantiora Bwmiannus. p. 327, 27 sclwlium ad avsvs edidit Fdbricius. ^). 331, 17 hoc est autem . . . agnovit edidit Fahricius. p. 332, 4 lege est pro et. p. 335, 7 ab hac populos dimidios oUm conieceram. p. 336, 1 lege lacrimans. p. 336, 19 set Varro A. M. h l. p. 347, 5 adnot. crit. quod ex Turonensi adscriptum est confcratur cum Servianis ad Aen. II 15. p. 351, 7 distingue Doridi, gratissima. p. 354, 1 cf. Aur. Vict. or. gent. Bom. cap. 9. p. 356 adnot. crit. Un. 16 lege sit pro est. p. 369, 1 Luae pro Lunae JDeecke etrusk. Forsch. lY p. 51. p. 374, 10 commenwrandum erat Servianum ad i>ictaea schoUum in Floria- cetisi deesse. p. 383, 23 sqq. cf Isid. or. XVII 7, 67. p. 387 adnot. crit. Un. 1 ante hesas adde || 3. p. 396, 5 lege 307. p. 415, 10 lege Nautiorum. cf. ad Aen. V 704. p. 416, 12 distingue olim: praesentis, ut: quamquam fortasse praesens, ut scribendum est. p. 418, 11 cf Isid. or. XIII 18, 5. p. 420, 23 lege ut <^I 453> namque. p. 424, 7 notandum pro nothum A. B. l. l. p. 425, 23 lege dvotnoXov&ov. p. 428, 14 cf. Aur. Vict. or. gent. Bom. cap. XVIII. p. 434 adnot. crit. Un. 15 lege armenta. p. 436, 9 lege iuvenum, 11 fortasse filias. p. 451, 14 distingus amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum e. q. s. p. 452, 14 cf Prisc. XV, 2 (II p. 61, 20 H.) p. 454, 14 undosum vero, quod usque illuc vertigo aestuanlis Charybdis dicitur pervenire Georgius Wissowa sentent. controv. Xll. p, 499 adnot. crit. Un. 7 post adnot. 3 adde: et factum est F. p. 506 adnot. crit. Un. 8 iege T pro F. p. 522 admt. crit. Un. 10 post aula adde T. p. 526, 22 bonis pro novis Bibbeckius prol. p. 189. p. 530, 30 cum pro ut, qtwd cum Floriacensi edita exemplaria praebent, Marquardt Handb. VII p. 49 adn. 5. p. 553, 10 victum diversum diversis Kuicala neue Beiir. p. 137. i i /i T- ) I ■' i ) i. n 7:1 CECIL H. GREEN LIBRARY STANFORD UNIVERSITY LIBRARIES STANFORD, CALIFORNIA 94305-6004 |650) 723-1493 grncirc@5ulmail.stanFord.edu All books are subjecl to recall. DATE DUE 2 9 2003