# Walters-Conway, Titi Livi Ab urbe condita tom. III (OCT; archive.org aburbeconditarec03livyuoft, catalogued 1914 but citing Godley CR 1925 = the 1929 edition), OCR of pp. covering XXI 30.8-39.6 (uncorrected; the page images in texts/pages/oct_*.jpg are the authority). a excMsiase PCTMDAN \ cessisse C* gentesque PCMAN : gentes CD terrae C* Vcdla td. Par. 1510 : terrase F: terras eas P*ic/. Tom. li, p. xxi)CMAN : terrae cas D 3 traiecisse C*AN^ : traiecisaet PC^FM^DA^^N: traieccisset CFM Roma- norum PCMDAN : romanum dttt. trts a nemini PC*MAN : memini D : nemine C 5 itineris C*M^DAN : in itineris PCM Rhodanum PM: rodanum DAN : rhodani C tantum A* Valla : tamtum A^ : tam tum A : iam tum PCMD : iam tunc yV milibus CAN miWuhusPCMD domxU I^MDAN : 6om\i^C* fatigatos PC*MDAN* : fatigati C? : fatigatorum N? 7 incxsupcrabiles C*M* utlM^AN (inexup-) : cxsupcrabilcs P^exixp-)CMD habitari FO utt C*MAN : habiUrent C : habituri D gignere PO utl OMDAN : ftgnerent C paucis esse, esse et Madv. ttp. IngmUv: paucis eaae PCMDAN 'ud pacis DA corr. A*) : paucis esse, esse Luttrbachtt pnutuntt Joh. MutlUrio : paucis ease, pcruias Ltutsch : paucis esse, non (rxcrcitibuSj? Gron. : paucis esae, (exercitibus) inuiasf Pal. 3 marg. : tmuct» enc Htemagtn 8 cernant C* utl pott$tsC*M'A* : cemunt />: cerUnt PCMAN pinnis PCMDAN: pcnnis Drak., /otl. rmtt, c/. Qumtil. 1.4. la XXI 30 8 TITI 1.1 \i Alpes transgressos. ne maiorcs quidem eorum indtgenas sed aduenas Italiae cultores has ipsas Alpcs ingentibus saepe agminibus cum liberis ac coniugibus migrantium modo tuto 9 transmisisse. militi quidem armato nihil secum praeter instrumenta belli portanti quid inuium aut inexsuperabile esse ? Saguntum ut caperetur, quid per octo menses periculi, 10 quid laboris exhaustum esse ? Romam, caput orbis terrarum, petentibus quicquam adeo asperum atque arduum uideri 1 1 quod inceptum moretur ? cepisse quondam Gallos ea quae adiri posse Poenus desperet ; proinde aut cederent animo atque uirtute genti per eos dies totiens ab se uictae aut itineris finem sperent campum interiacentem Tiberi ac moenibus Romanis. 31 His adhortationibus incitatos corpora curare atque ad a iter se parare iubet Postero die profectus aduersa ripa Rhodani .mediterranea Galliae petit, non^quia rectior ad Alpes uia esset, sed quantum a mari recessisset minus obuium 3 fore Romanum credens, cum quo priusquam in Italiam 4 uentum foret non erat in animo manus conserere. Quartis castris SLfl Insulam peruenit Ibi tSarart Rhodanusque amnis 9 exhaustum AOA : exaustum PMJV : cxautum C : exauctum D II posi adiri usqu* ad non pro r. 41. 13 dfficit P uictae C'M* DAN^: uictas ea C: uictajea M {sdl. uictaca, a im P dMpticalo tx aut) : uictas N? ^rent] in Or. R. tail. speremi», ^ 03. 43. la adM. 31 a non quia CMDAN : non quin Ltiitrbmdttr 3 Italiam uentum C*D '. italia eucntum CAN: italiae uentum M: itaiia uentum AHN* 4 Dg difficultitlibus gtograph. ra his cafHlibtis uidt tis Sfttatr WiliiusoM * HantttbtWs Marck\ 1911 Ibi sarmr M: bisumr. D: ibi arar CM' ptr rns. AN: Isara Ouueritu^ md hoa ammta txcludil ditrum raHo ; dt Araris fiutiii ttttttHotit ap. SH. iHd. 3. 45a M. Godlty, Cl Rtv. 39 ^ 1995) p. ^; tf. potitis Xnifus tui Xnima» Polyb. 3. 49. 6 ; cum Ittsula comparai Sp. fViJhttsom tirbtm ' Ile- sur-Scrfue ', fiumtn quod nunc ' Sorfues ' uocaut hic tiotniiiatiim tsu atattittis. Hoc fiuttun uocat Sltmbo l«vX7at (4. 1. 11. hco Mohi* a colttga Pnf. J. Orr eomiltr iitdicato"\; mndt hie Ibi Sorgas («robauit M') : delecta esset CM* : delcc- tMsact M [ /oHass*- ec- ex iila litterae a /orma oc—^uae uocatur BtMtuen- tana — si iam tum in usu trat— ortum, c/ Prae/ Tottii huius | 61): dc- iecU eaaet ^A^ castinoa CA : intricastrinoa N tcndit CMDAN: tetendit A'f EiU. uel. Trigoriot CMDAN Edd. utt. : Tricorios td. Mogunt. 15 18 tx Ammiano ad Druentiam M*, r/ Sil. Ital. 3. 468 : adnientian CMAN : ad durenliam D XXI 81 9 TITI LIVI •» xo perucnit. Is ct ipse Alpinus amnis ]onge omnium Galliae fluminum diflicillimus transitu est ; nam cum aquae uim II uehat ingentem, non tamen nauium patiens est, quia nuUis coercitus ripis, pluribus simul neque iisdem alueis fluens, Onoua semper (per^ uada nouosque gurgites — et ob eadem pediti quoquc incerta uia^^est — ad hoc saxa glarc6^ uoluens, la nihil stabile nec tutum ingredienti praebet ; et tum forte imbribus auctus ingentem transgredientibus tumultum fecit, cum super cetera trepidatione ipsi suaatque incertis clamori- bus turbarentur. 3^ P. Comelius consul, triduo fere postquam Hannibala ripa Rhodani mouit, quadrato agmine ad castra hostium uenerat, a nullam dimicandi moram facturus ; ceterum ubi deserta munimenta nec facile se tantum praegressos adsecuturum ui- det, ad mare ac naues rediit, tutius faciliusque ita descendend 3 ab Alpibus Hannibali occursurus. Ne tamen nuda auxtliis Romanis Hispania esset, quam prouinciam sortitus erat, Cn. Scipionem fratrem cum maxima parte copiarum aduersus 4 Hasdrubalem misit, non ad tuendos tantummodo ueteres socios conciliandosque nouos sed etiam ad pcllendum His- 5 pania Hasdrubalem. Ipse cum admodum exiguis copiis Genuam repetit, eo[qui circa Padum erat exercitu Italiaro defensurus. 6 Hannibal ab Druentia campestri maxime itinere ad Alpes cum bona pace incolentium ea loca Gallorum peruenit lo Is MDAN: his C it noua semper per (tul noua super) amfm {fnuntnlt td. Rom. 1470 pcr noua Mmper) : noita semper CMDAN nouosque CMDAN : nouique C* gurf ites CMDAN : Iturfites iaciens ed. yem. 1470: gifnit gurgites m/ gurf. jifn. KUUHtM uia est CM*DAN: est uia M ftareoM jVN* : glariosa CMDNr : f Idmerosa A 33 I ad (castra) OMDAN : om. C a pnefretsos tktt. dtto^ GroH> : profressos CAP(-us MDAN, ^. e, a8. 8 «u/m. 3 Cn. {utl CM) CDA : coii. Mi consule N 5 eo qui M* m ms. : eo CAN '. «• D poMt repetit inUrpnngtna exercitu M? td. Rom. 1470 : exercitus CM'DAN 6 ab Druentia m/. Rom. 1469: abadruentia CMDA : atMsdruentia ^ : abruentia C AB VRBE CONDITA XXI 32 7 Tum, quamquam fama prius, qua incerta in maius uero ferri 7 solent, praecepta res erat, tamen ex propinquo uisa montium altitudo niuesque caelo prope immixtae, tecta informia impo- sita rupibus, pecora iumentaque torrida frigore, homines in- tonsi et inculti, animalia inanimaque omnia rigentia gelu, cetera uisu quam dictu foediora terrorem renouarunt. Eri- 8 gentibus in primos agmen cliuos apparuerunt imminentes tumulos insidentes montani, qui, si ualles occultiores inse- dissent, coorti ad pugnam repente ingentem fugam stragem- que dedissent. Hannibal consistere signa iussit ; Gallisque 9 ad uisenda loca praemissis, postquam comperit transitum ea non esse, castra inter confragosa omnia praeruptaque quam extentissima potest ualle locat. Tum per eosdem Gallos, 10 haud sane multum lingua moribusque abhorrentes, cum se immiscuissent conloquiis montanorum, edoctus interdiu tantum obsideri saltum, nocte in sua quemque dilabi tecta, luce prima subiit tumulos, ut ex aperto atque interdiu uim per angustias facturus. Die deinde simulando aliud n quam quod parabatur consumpto, cum eodem quo con- stiterant loco castra communissent, ubi primum degressos la tumulis montanos laxatasque sensit custodias, pluribus igni- bus quam pro numero manentium in speciem factis impedi- 7 qu« A* dttt. altq. : quam CMA : quidem D : erasit C* : qua se M*F iam trasum : quae M* : om. prius qua N incerta C*>« ras.) M*DAN: incetcra M in maius iW» utl M*D^N: inmanis CMA (m/ nidttur : in matus D solcnt DN, cf. aa. a. i altitudo MDAN : altitudine CF : altitudo est C* niuesque C {std quae') : niue» aauae CMDAN (acquae M* utl AP) torrida CMDAN : torpida IVottffliny ma/t, c/. c. 40. 9 {ubi torpida crrtt uon intptum tst std nt ibi quidtm a Liuio proftctum) inanimaque A' Valla td. Mtdiol. 1495: inanimaiiaquc CMDAN 8 in (primos) MDAN: iam C agmen {uti agm MDAN [in C trasum) lo ex (aperto) td. Rom. 1469 : cx ea CMAN : tx to D uim CMDAN 'cf. 3. 5. 5 ; 3«. 9. 8 ; 36. 16. 3 ; 37. 1 1. 10) : uiam td. Vtn. 1470 1 1 Die MDAN : om. C parabatur C*AN : Danitur CMD loco C* in ms. DAN {$td om. castra D) : longa M: longo C/ communissent CMDAN (std comun-) : communisact C ta degreMoa Cruttr: difreaaot CMDAN XXI 32 13 11 i 1 l.IVI 13 mentisque cum equite relictis ct maxima parte peditum, ipse cum expeditis, acerrimo quoque uiro, raptim angustias euadit iisque ipsis tumulis quos hostes tenuerant consediC"^^ 83 Prima deinde luce castra mota et agmen reliquum mcedere 3 coepit. lam montani signo dato ex castellis ad stationem solitam conueniebant, cum repente conspiciunt alios arce occupata sua super caput imminentes, alios uia transire 3 hostes. Vtraque simul obiecta res oculis animisque immo- biles parumper eos defixit ; deinde, ut trepidatioiu in m angustiis suoque ipsum tumultu misceri agmen uidere, equis 4 maxime consternatis, quidquid adiecissent ipsi terroris satis ad pemiciem fore rati, peruersis rupibus iuxta, inuia ac deuia 5 adsueti decurrunt. Tum uero simul ab hostibus, simul ab iniciuitale locorum Poeni oppugnabantur plusque inter ipsos, sibi quoque tendente ut periculo primus euaderet, quam cum 6 hostibus certaminis erat. Et equi maxime infestum agmen faciebant, qui et clamoribus dissonis quos nemora etiam repercussaeque ualles augebant tirriii trcpidabant, et icii forteaut uolnerati adeo constemal)aniur, ut stragem ingentem 13 ipse MDAN'. ipsum C: ipsis C* iisque CM^ : is («niis?) M: isquc DA : hiisqoe N ipsis CAPDAJV: ipse M H Mf 33 I dcinde C*MDAN: dcdil C/' 3 ipsum CTM: ipM C*Z> AN, cf. 6. 37.3 tumultu misceri M*DAN: tumulium isferi CM \ tumultu urgcri C* 4 ipsi AT» */ N* deti. aliq. : ipsis CMDAN, ^A': tcrrori Cl/' pcmcnia CMDA {Anglict ^ovtrUtm, throw dopm' ; ut m Piaut. Baah. 710 'ca iMdlisU si peruortam turrim ' ; Cii. Diu. t. 94. 49 dt HanmbaKa aommio 'quacumque incederet omnia arbusta uirguiu tccU perucrtere'} : pro diuertis N? : diucrsis N* Pal. a tfuoJ cum in uias acrifisit Ungtr) inui* CMDAN, cf. Cmtull. 64. 6 : in uias Ungtr : in uiam pcr inuia mmKt Comway (cf. c. 34. 4) utstigiis tt Strothii (in inuia // Klnmi iprr Innia! iHMisttHS 5 ab iniquiutc CMDAN: tUlfi at. I.udis tendente FniHshtim : cuiquc tcndenti CMDA : c»u\\\r tcntu A tcntus N'{N*f): quique intcntus N* primus Uugtr : priiis CMDAN : prior Gnm. 6 Et equi OD : cqui AN* tkU. unus, /ort. rtctt : « {utl et) quis CM : equis M^N ; -s hic otitu tst t* I 3 equis maximc utl ut 06. t. 4 respcctusm wW k/ as. 17. 6 «r I 4 sufiru dissoni* A*N* ddL tmus : dinensioois CMD (m/ aoia fimtmir tictmt txtmplmr Pmltmtd diMensi prmtbuisst"' t Hmeraion9m AN {stdA\iKA trvpidabant CAI*/>w4yV : trepiclani AT contlenui- AB VRBE CONDITA XXI 33 6 simul hominum ac sarcinarum omnis generis facerent ; mul- 7 tosque turba, cum praecipites deruptaequeutrimque angustiae essent, in immensum altitudinis deiecit, quosdam et armatos ; et ruinae maxime modo iumenta cum oneribus deuolue- bantur. Quae quamquam foeda uisu erant, stetit parumper g tamen Hannibal ac suos continuit, ne tumultum ac trepida- ticmem augeret ; deinde, postquam interrumpi agmen uidit 9 periculumque esse, ne exutum impedimentis exercitum nequiquam incolumem traduxisset, decurrit ex superiore loco et, cum impetu ipso fudisset hostem, suis quoque tumultum auxit. Sed is tumultus momento temporis, postquam liberata 10 itinera fuga montanorum erant, sedatur, nec per otium modo sed prope silentio mox omnes traducti. Castellum inde, quod 1 1 caput eius regionis erat, uiculosque circumiectos capit et capt(o c)ibo ac pecoribus per triduum exercitum aluit ; et, quia nec montanis primo perculsis nec loco magno opere impediebantur, aliquantum eo triduo uiae confecit. Pcruentum inde ad frequentem cultoribus alium, ut inter 34 montanos, pbpulum. Ibi non bello aperto sed suis artibus, fraude et insidiis, est prope circumuentus. Magno natu a bantur CM* : constcmcbantur MD Edd. usqut ad Jac. Gron. : conster- nati sunt AN 7 dcruptaequc Tuniebus : diruptacq. CMDAN, std (/, Poiyb. 3. 51 {uaTii K^fwSiv tt Ir rals ivax^ipuM) et consule sis de toto loco Sp. WilkinsoM, ^ HannibaVi March' (1911) p. 27 (' en cornichc, witb a precipice falling down on onc sidc and a precipicc rising up on the othcr "t in immensum DA* dett. unus : inimensum A : innaensum CMN ct (rujnae) Contvay : sed CMN : scd ut A : %\ D: dtlei N*, cf. c. 46. 10 ; c. 47. 5 ; // aa. 5. 3 maximc MDAN{cf. e.g. 35. 34. 10' : maximae C, c/. magni agminis modo 10. 44. 4 deuoluebantur CM^DAN : om. M 9 suis A' Valla : mnCMDN*: cauis APAN!' : qui sibi A* uel A* 11 uirulosque M*: ninclosqueC: uicosque C'£>/iyV: uinclis osque ^,' captocibo y. //. VoM : c»pt\uo CM*DAN: captibo M?: captiuorum A' Valla {qui •c om.) : captiuo dbo He%isingtr montanis CMDAN: a montanis Bemer primo CMDAN: proclio A' Valla ed. Rom. 1470: proeliu primo Martini: primo impetu Bemer loco A* Valla : loca CMDAN magno opcre CM*D, e/. a. $3. 8 adn. : magnopere MAN 34 I cultoribus alium CMDAN: ud in M inttr alium tt ut /uit lineola aliqua nunc enum, unde aliumque^ conicit Conway, c/. c. 60. 4 mdn. (r. montanos CMD : montana AN dett. aliq. XXI 34 ' TITI LIVI principes castellorum oratores ad Poenum iieniunt» alienis malis, utili exemplo, doctos memorantcs amiciiiam malle 3 quam uim experiri Poenorum ; itaque oboedienter iinperata facturos ; commeatum itinerisque duces et ad fidem promis- 4 sorum obsides acciperet. Hannibal nec temere credendum nec t asperandos t(ratus), ne repudiati aperte hostes fierent, l)enigne cum respondisset, obsidibus quos dabant acceptis ct commeatu quem in uiam ipsi detulerant usus, nequaquam ut inter pacatos composito agmine duces eorum sequitur. 5 Pnmum agmen elephanti et equites erant ; ipse post cum robore peditum circumspectans sollicitus omnia incedebat. 6 Vbi in angustiorem uiam et ex parte altera subiectam iugo insuper imminenti uentum est, undique ex insidiis barbari . I a fronte ab tergo coorti, comminus eminus petunt, saxa 7 ingentia in agmen deuoluunt. Maxima ab tergo uis hominum urgebat. In eos uersa peditum acies haud dubium fecit quin, nisi firmata extrema agminis fuissent, ingens in eo saltu 8 accipienda clades fuerit Tunc quoque ad extremum peri- culi ac prope pemiciem uentum est ; nam dum cunctatur Hannibal demittere agmen in angustias, quia non, ut ipse equitibus praesidio erat, ita peditibus quicquam ab tergo 9 auxilii reliquerat, occursantes per obliqua montani intemipto 4 aspenindos (sww nitus' MDAN: aspemandum O: aspemaiKkM M*A^ Mtt A* : aspemando eos {cum credendo) A* dttt. dtto : asper- nandos ratus l^ov. s : ratus nec aspemandum Havtrk. : asperandoa (ratus eorum animos) conidt Cottway, aal. litttam ttttam in P mmuaam in uiam *d. Frob. 1535 : inuia {t*tl in uia) CMDAN 5 cam